| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā |
៤. មោឃរាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា
4. Mogharājattheragāthāvaṇṇanā
ឆវិបាបក ចិត្តភទ្ទកាតិ អាយស្មតោ មោឃរាជត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តោ បណិធានំ កត្វា តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ ព្រាហ្មណមាណវេ វិជ្ជាសិប្បានិ សិក្ខាបេន្តោ ឯកទិវសំ អត្ថទស្សិំ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ កត្វា ‘‘យាវតា រូបិនោ សត្តា’’តិអាទិនា ឆហិ គាថាហិ អភិត្ថវិត្វា ភាជនំ បូរេត្វា មធុំ ឧបនាមេសិ។ សត្ថា មធុំ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ អកាសិ។
Chavipāpakacittabhaddakāti āyasmato mogharājattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhanto paṇidhānaṃ katvā tattha tattha bhave puññāni karonto atthadassissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato brāhmaṇamāṇave vijjāsippāni sikkhāpento ekadivasaṃ atthadassiṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasi añjaliṃ katvā ‘‘yāvatā rūpino sattā’’tiādinā chahi gāthāhi abhitthavitvā bhājanaṃ pūretvā madhuṃ upanāmesi. Satthā madhuṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ akāsi.
សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កដ្ឋវាហនស្ស នាម រញ្ញោ អមច្ចោ ហុត្វា តេន សត្ថុ អានយនត្ថំ បុរិសសហស្សេន បេសិតោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មោឃរាជាតិ លទ្ធនាមោ ពាវរីព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហិតសិប្បោ សំវេគជាតោ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តាបសសហស្សបរិវារោ អជិតាទីហិ សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ បេសិតោ តេសំ បន្នរសមោ ហុត្វា បញ្ហេ បុច្ឆិត្វា បញ្ហវិស្សជ្ជនបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤.៦៤-៨៣) –
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kaṭṭhavāhanassa nāma rañño amacco hutvā tena satthu ānayanatthaṃ purisasahassena pesito satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā tato cuto ekaṃ buddhantaraṃ sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā mogharājāti laddhanāmo bāvarībrāhmaṇassa santike uggahitasippo saṃvegajāto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tāpasasahassaparivāro ajitādīhi saddhiṃ satthu santikaṃ pesito tesaṃ pannarasamo hutvā pañhe pucchitvā pañhavissajjanapariyosāne arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.4.64-83) –
‘‘អត្ថទស្សី តុ ភគវា, សយម្ភូ អបរាជិតោ;
‘‘Atthadassī tu bhagavā, sayambhū aparājito;
ភិក្ខុសង្ឃបរិព្យូឡ្ហោ, រថិយំ បដិបជ្ជថ។
Bhikkhusaṅghaparibyūḷho, rathiyaṃ paṭipajjatha.
‘‘សិស្សេហិ សម្បរិវុតោ, ឃរម្ហា អភិនិក្ខមិំ;
‘‘Sissehi samparivuto, gharamhā abhinikkhamiṃ;
និក្ខមិត្វានហំ តត្ថ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ។
Nikkhamitvānahaṃ tattha, addasaṃ lokanāyakaṃ.
‘‘អភិវាទិយ សម្ពុទ្ធំ, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;
‘‘Abhivādiya sambuddhaṃ, sire katvāna añjaliṃ;
សកំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, សន្ថវិំ លោកនាយកំ។
Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, santhaviṃ lokanāyakaṃ.
‘‘យាវតា រូបិនោ សត្តា, អរូបី វា អសញ្ញិនោ;
‘‘Yāvatā rūpino sattā, arūpī vā asaññino;
សព្ពេ តេ តវ ញាណម្ហិ, អន្តោ ហោន្តិ សមោគធា។
Sabbe te tava ñāṇamhi, anto honti samogadhā.
‘‘សុខុមច្ឆិកជាលេន, ឧទកំ យោ បរិក្ខិបេ;
‘‘Sukhumacchikajālena, udakaṃ yo parikkhipe;
យេ កេចិ ឧទកេ បាណា, អន្តោជាលេ ភវន្តិ តេ។
Ye keci udake pāṇā, antojāle bhavanti te.
‘‘យេសញ្ច ចេតនា អត្ថិ, រូបិនោ ច អរូបិនោ;
‘‘Yesañca cetanā atthi, rūpino ca arūpino;
សព្ពេ តេ តវ ញាណម្ហិ, អន្តោ ហោន្តិ សមោគធា។
Sabbe te tava ñāṇamhi, anto honti samogadhā.
‘‘សមុទ្ធរសិមំ លោកំ, អន្ធការសមាកុលំ;
‘‘Samuddharasimaṃ lokaṃ, andhakārasamākulaṃ;
តវ ធម្មំ សុណិត្វាន, កង្ខាសោតំ តរន្តិ តេ។
Tava dhammaṃ suṇitvāna, kaṅkhāsotaṃ taranti te.
‘‘អវិជ្ជានិវុតេ លោកេ, អន្ធការេន ឱត្ថដេ;
‘‘Avijjānivute loke, andhakārena otthaṭe;
តវ ញាណម្ហិ ជោតន្តេ, អន្ធការា បធំសិតា។
Tava ñāṇamhi jotante, andhakārā padhaṃsitā.
‘‘តុវំ ចក្ខូសិ សព្ពេសំ, មហាតមបនូទនោ;
‘‘Tuvaṃ cakkhūsi sabbesaṃ, mahātamapanūdano;
តវ ធម្មំ សុណិត្វាន, និព្ពាយតិ ពហុជ្ជនោ។
Tava dhammaṃ suṇitvāna, nibbāyati bahujjano.
‘‘បុដកំ បូរយិត្វាន, មធុខុទ្ទមនេឡកំ;
‘‘Puṭakaṃ pūrayitvāna, madhukhuddamaneḷakaṃ;
ឧភោ ហត្ថេហិ បគ្គយ្ហ, ឧបនេសិំ មហេសិនោ។
Ubho hatthehi paggayha, upanesiṃ mahesino.
‘‘បដិគ្គណ្ហិ មហាវីរោ, សហត្ថេន មហា ឥសិ;
‘‘Paṭiggaṇhi mahāvīro, sahatthena mahā isi;
ភុញ្ជិត្វា តញ្ច សព្ពញ្ញូ, វេហាសំ នភមុគ្គមិ។
Bhuñjitvā tañca sabbaññū, vehāsaṃ nabhamuggami.
‘‘អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, អត្ថទស្សី នរាសភោ;
‘‘Antalikkhe ṭhito satthā, atthadassī narāsabho;
មម ចិត្តំ បសាទេន្តោ, ឥមា គាថា អភាសថ។
Mama cittaṃ pasādento, imā gāthā abhāsatha.
‘‘យេនិទំ ថវិតំ ញាណំ, ពុទ្ធសេដ្ឋោ ច ថោមិតោ;
‘‘Yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito;
តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទុគ្គតិំ សោ ន គច្ឆតិ។
Tena cittappasādena, duggatiṃ so na gacchati.
‘‘ចតុទ្ទសញ្ច ខត្តុំ សោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;
‘‘Catuddasañca khattuṃ so, devarajjaṃ karissati;
បថព្យា រជ្ជំ អដ្ឋសតំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ។
Pathabyā rajjaṃ aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.
‘‘បញ្ចេវ សតក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;
‘‘Pañceva satakkhattuñca, cakkavattī bhavissati;
បទេសរជ្ជំ អសង្ខេយ្យំ, មហិយា ការយិស្សតិ។
Padesarajjaṃ asaṅkheyyaṃ, mahiyā kārayissati.
‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;
‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;
គោតមស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិស្សតិ។
Gotamassa bhagavato, sāsane pabbajissati.
‘‘គម្ភីរំ និបុណំ អត្ថំ, ញាណេន វិចិនិស្សតិ;
‘‘Gambhīraṃ nipuṇaṃ atthaṃ, ñāṇena vicinissati;
មោឃរាជាតិ នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ។
Mogharājāti nāmena, hessati satthu sāvako.
‘‘តីហិ វិជ្ជាហិ សម្បន្នំ, កតកិច្ចមនាសវំ;
‘‘Tīhi vijjāhi sampannaṃ, katakiccamanāsavaṃ;
គោតមោ សត្ថវាហគ្គោ, ឯតទគ្គេ ឋបេស្សតិ។
Gotamo satthavāhaggo, etadagge ṭhapessati.
‘‘ហិត្វា មានុសកំ យោគំ, ឆេត្វាន ភវពន្ធនំ;
‘‘Hitvā mānusakaṃ yogaṃ, chetvāna bhavabandhanaṃ;
សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ។
Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.
‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថលូខំ សុត្តលូខំ រជនលូខន្តិ វិសេសេន តិវិធេនបិ លូខេន សមន្នាគតំ បំសុកូលំ ធារេសិ។ តេន នំ សត្ថា លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ។ អបរភាគេ បុរិមកម្មប្បច្ចយា បរិហារស្ស អករណតោ ថេរស្ស សរីរេ ទទ្ទុបីឡកាទីនិ ឧប្បជ្ជិត្វា វឌ្ឍិំសុ។ សោ ‘‘សេនាសនំ ទុស្សតី’’តិ ហេមន្តេបិ មគធក្ខេត្តេសុ បលាលសន្ថារានិ អត្ថរិត្វា សេតិ។ តំ ឯកទិវសំ ឧបដ្ឋានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នំ សត្ថា បដិសន្ថារវសេន ‘‘ឆវិបាបកា’’តិអាទិនា បឋមគាថាយ បុច្ឆិ។
Arahattaṃ pana patvā satthalūkhaṃ suttalūkhaṃ rajanalūkhanti visesena tividhenapi lūkhena samannāgataṃ paṃsukūlaṃ dhāresi. Tena naṃ satthā lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Aparabhāge purimakammappaccayā parihārassa akaraṇato therassa sarīre daddupīḷakādīni uppajjitvā vaḍḍhiṃsu. So ‘‘senāsanaṃ dussatī’’ti hemantepi magadhakkhettesu palālasanthārāni attharitvā seti. Taṃ ekadivasaṃ upaṭṭhānaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnaṃ satthā paṭisanthāravasena ‘‘chavipāpakā’’tiādinā paṭhamagāthāya pucchi.
២០៧. តត្ថ ឆវិបាបកាតិ ទទ្ទុកច្ឆុបីឡកាហិ ភិន្នច្ឆវិភាវតោ ហីនច្ឆវិក ទុដ្ឋច្ឆវិក ។ ចិត្តភទ្ទកាតិ អនវសេសកិលេសប្បហានេន ព្រហ្មវិហារសេវនាយ ច ភទ្ទចិត្ត សុន្ទរចិត្ត។ មោឃរាជាតិ តស្ស អាលបនំ។ សតតំ សមាហិតោតិ អគ្គផលសមាធិនា និច្ចកាលំ អភិណ្ហំ សមាហិតមានសោ។ ហេមន្តិកសីតកាលរត្តិយោតិ ហេមន្តសមយេ សីតកាលរត្តិយោ។ អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ។ ‘‘ហេមន្តិកា សីតកាលរត្តិយោ’’តិបិ បាឡិ។ តត្ថ ហេមន្តិកាតិ ហេមន្តោគធា ហេមន្តបរិយាបន្នាតិ អត្ថោ។ ភិក្ខុ ត្វំ សីតិ ភិក្ខុ កោ ត្វំ អសិ, ឯវំភូតោ បរេសុ តវ សេនាសនំ កត្វា អទេន្តេសុ សង្ឃិកញ្ច សេនាសនំ អបវិសន្តោ។ កថំ ករិស្សសីតិ យថាវុត្តេ សីតកាលេ កថំ អត្តភាវំ បវត្តេសីតិ សត្ថា បុច្ឆិ។ ឯវំ បន បុដ្ឋោ ថេរោ សត្ថុ តមត្ថំ កថេន្តោ –
207. Tattha chavipāpakāti daddukacchupīḷakāhi bhinnacchavibhāvato hīnacchavika duṭṭhacchavika . Cittabhaddakāti anavasesakilesappahānena brahmavihārasevanāya ca bhaddacitta sundaracitta. Mogharājāti tassa ālapanaṃ. Satataṃ samāhitoti aggaphalasamādhinā niccakālaṃ abhiṇhaṃ samāhitamānaso. Hemantikasītakālarattiyoti hemantasamaye sītakālarattiyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. ‘‘Hemantikā sītakālarattiyo’’tipi pāḷi. Tattha hemantikāti hemantogadhā hemantapariyāpannāti attho. Bhikkhu tvaṃ sīti bhikkhu ko tvaṃ asi, evaṃbhūto paresu tava senāsanaṃ katvā adentesu saṅghikañca senāsanaṃ apavisanto. Kathaṃ karissasīti yathāvutte sītakāle kathaṃ attabhāvaṃ pavattesīti satthā pucchi. Evaṃ pana puṭṭho thero satthu tamatthaṃ kathento –
២០៨.
208.
‘‘សម្បន្នសស្សា មគធា, កេវលា ឥតិ មេ សុតំ;
‘‘Sampannasassā magadhā, kevalā iti me sutaṃ;
បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ, យថញ្ញេ សុខជីវិនោ’’តិ។ – គាថមាហ;
Palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvino’’ti. – gāthamāha;
តត្ថ សម្បន្នសស្សាតិ និប្ផន្នសស្សា។ មគធាតិ មគធរដ្ឋំ វទតិ។ មគធា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘មគធា’’ត្វេវ ពហុវចនេន វុច្ចតិ។ កេវលាតិ អនវសេសា។ ឥតិ មេ សុតន្តិ ឯវំ មយា សុតំ។ តត្ថ យោ អទិដ្ឋោ បទេសោ, តស្ស វសេន សុតន្តិ វុត្តំ។ តេន ឯទិសេ កាលេ មគធេសុ យត្ថ កត្ថចិ មយា វសិតុំ សក្កាតិ ទស្សេតិ។ បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ, យថញ្ញេ សុខជីវិនោតិ យថា អញ្ញេ សុខជីវិនោ ភិក្ខូ សេនាសនសប្បាយំ លទ្ធា សុន្ទរេហិ អត្ថរណបាវុរណេហិ សុខេន សយន្តិ, ឯវំ អហម្បិ បលាលសន្ថារមេវ ហេដ្ឋា សន្ថរិត្វា ឧបរិ តិរិយញ្ច បលាលច្ឆទនេនេវ ឆាទិតសរីរតាយ បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ សយិំ, សេយ្យំ កប្បេសិន្តិ អត្តនោ យថាលាភសន្តោសំ វិភាវេតិ។
Tattha sampannasassāti nipphannasassā. Magadhāti magadharaṭṭhaṃ vadati. Magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘magadhā’’tveva bahuvacanena vuccati. Kevalāti anavasesā. Iti me sutanti evaṃ mayā sutaṃ. Tattha yo adiṭṭho padeso, tassa vasena sutanti vuttaṃ. Tena edise kāle magadhesu yattha katthaci mayā vasituṃ sakkāti dasseti. Palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvinoti yathā aññe sukhajīvino bhikkhū senāsanasappāyaṃ laddhā sundarehi attharaṇapāvuraṇehi sukhena sayanti, evaṃ ahampi palālasanthārameva heṭṭhā santharitvā upari tiriyañca palālacchadaneneva chāditasarīratāya palālacchannako seyyaṃ sayiṃ, seyyaṃ kappesinti attano yathālābhasantosaṃ vibhāveti.
មោឃរាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Mogharājattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ៤. មោឃរាជត្ថេរគាថា • 4. Mogharājattheragāthā
