| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / विमानवत्थु-अट्ठकथा • Vimānavatthu-aṭṭhakathā |
२. पुरिसविमानं
2. Purisavimānaṃ
५. महारथवग्गो
5. Mahārathavaggo
१. मण्डूकदेवपुत्तविमानवण्णना
1. Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā
महारथवग्गे को मे वन्दति पादानीति मण्डूकदेवपुत्तविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा चम्पायं विहरति गग्गराय पोक्खरणिया तीरे। सो पच्चूसवेलायं बुद्धाचिण्णं महाकरुणासमापत्तिं समापज्जित्वा ततो वुट्ठाय वेनेय्यबन्धवे सत्ते वोलोकेन्तो अद्दस ‘‘अज्ज मयि सायन्हसमये धम्मं देसेन्ते एको मण्डूको मम सरे निमित्तं गण्हन्तो परूपक्कमेन मरित्वा देवलोके निब्बत्तित्वा महता देवपरिवारेन महाजनस्स पस्सन्तस्सेव आगमिस्सति, तत्थ बहूनं धम्माभिसमयो भविस्सती’’ति दिस्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं चम्पानगरं पिण्डाय पविसित्वा, भिक्खूनं सुलभपिण्डपातं कत्वा कतभत्तकिच्चो विहारं पविसित्वा भिक्खूसु वत्तं दस्सेत्वा, अत्तनो अत्तनो दिवाट्ठानं गतेसु गन्धकुटिं पविसित्वा फलसमापत्तिसुखेन दिवसभागं खेपेत्वा, सायन्हसमये चतूसु परिसासु सन्निपतितासु सुरभिगन्धकुटितो निक्खमित्वा तङ्खणानुरूपेन पाटिहारियेन पोक्खरणितीरे धम्मसभामण्डपं पविसित्वा अलङ्कतवरबुद्धासने निसिन्नो मनोसिलातले सीहनादं नदन्तो अछम्भीतकेसरसीहो विय अट्ठङ्गसमन्नागतं ब्रह्मस्सरं निच्छारेन्तो अचिन्तेय्येन बुद्धानुभावेन अनुपमाय बुद्धलीलाय धम्मं देसेतुं आरभि।
Mahārathavagge ko me vandati pādānīti maṇḍūkadevaputtavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. So paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya veneyyabandhave satte volokento addasa ‘‘ajja mayi sāyanhasamaye dhammaṃ desente eko maṇḍūko mama sare nimittaṃ gaṇhanto parūpakkamena maritvā devaloke nibbattitvā mahatā devaparivārena mahājanassa passantasseva āgamissati, tattha bahūnaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti disvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ campānagaraṃ piṇḍāya pavisitvā, bhikkhūnaṃ sulabhapiṇḍapātaṃ katvā katabhattakicco vihāraṃ pavisitvā bhikkhūsu vattaṃ dassetvā, attano attano divāṭṭhānaṃ gatesu gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattisukhena divasabhāgaṃ khepetvā, sāyanhasamaye catūsu parisāsu sannipatitāsu surabhigandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena pokkharaṇitīre dhammasabhāmaṇḍapaṃ pavisitvā alaṅkatavarabuddhāsane nisinno manosilātale sīhanādaṃ nadanto achambhītakesarasīho viya aṭṭhaṅgasamannāgataṃ brahmassaraṃ nicchārento acinteyyena buddhānubhāvena anupamāya buddhalīlāya dhammaṃ desetuṃ ārabhi.
तस्मिञ्च खणे एको मण्डूको पोक्खरणितो आगन्त्वा ‘‘धम्मो एसो वुच्चती’’ति धम्मसञ्ञाय सरे निमित्तं गण्हन्तो परिसपरियन्ते निपज्जि। अथेको वच्छपालो तं पदेसं आगतो सत्थारं धम्मं देसेन्तं परिसञ्च परमेन उपसमेन धम्मं सुणन्तं दिस्वा तग्गतमानसो दण्डमोलुब्भ तिट्ठन्तो मण्डूकं अनोलोकेत्वा तस्स सीसे सन्निरुम्भित्वा अट्ठासि। सो धम्मसञ्ञाय पसन्नचित्तो तावदेव कालं कत्वा तावतिंसभवने द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्तित्वा सुत्तप्पबुद्धो विय तत्थ अच्छरासङ्घपरिवुतं अत्तानं दिस्वा ‘‘कुतो नु खो इध अहं निब्बत्तो’’ति आवज्जेन्तो पुरिमजातिं दिस्वा ‘‘अहम्पि नाम इध उप्पज्जिं, ईदिसञ्च सम्पत्तिं पटिलभिं, किं नु खो कम्मं अकासि’’न्ति उपधारेन्तो अञ्ञं न अद्दस अञ्ञत्र भगवतो सरे निमित्तग्गाहा। सो तावदेव सह विमानेन आगन्त्वा विमानतो ओतरित्वा, महाजनस्स पस्सन्तस्सेव महता परिवारेन महन्तेन दिब्बानुभावेन उपसङ्कमित्वा, भगवतो पादे सिरसा वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह नमस्समानो अट्ठासि। अथ नं भगवा जानन्तोव महाजनस्स कम्मफलं बुद्धानुभावञ्च पच्चक्खं कातुं –
Tasmiñca khaṇe eko maṇḍūko pokkharaṇito āgantvā ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhanto parisapariyante nipajji. Atheko vacchapālo taṃ padesaṃ āgato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ parisañca paramena upasamena dhammaṃ suṇantaṃ disvā taggatamānaso daṇḍamolubbha tiṭṭhanto maṇḍūkaṃ anoloketvā tassa sīse sannirumbhitvā aṭṭhāsi. So dhammasaññāya pasannacitto tāvadeva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbattitvā suttappabuddho viya tattha accharāsaṅghaparivutaṃ attānaṃ disvā ‘‘kuto nu kho idha ahaṃ nibbatto’’ti āvajjento purimajātiṃ disvā ‘‘ahampi nāma idha uppajjiṃ, īdisañca sampattiṃ paṭilabhiṃ, kiṃ nu kho kammaṃ akāsi’’nti upadhārento aññaṃ na addasa aññatra bhagavato sare nimittaggāhā. So tāvadeva saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā, mahājanassa passantasseva mahatā parivārena mahantena dibbānubhāvena upasaṅkamitvā, bhagavato pāde sirasā vanditvā añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātuṃ –
८५७.
857.
‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं।
‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;
अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति॥ –
Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –
पुच्छि। तत्थ कोति देवनागयक्खमनुस्सादीसु को, कतमोति अत्थो। मेति मम। पादानीति पादे। इद्धियाति इमाय ईदिसाय देविद्धिया। यससाति इमिना ईदिसेन परिवारेन परिच्छेदेन च। जलन्ति विज्जोतमानो। अभिक्कन्तेनाति अतिविय कन्तेन कमनीयेन सुन्दरेन। वण्णेनाति छविवण्णेन, सरीरवण्णनिभायाति अत्थो।
Pucchi. Tattha koti devanāgayakkhamanussādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya īdisāya deviddhiyā. Yasasāti iminā īdisena parivārena paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena, sarīravaṇṇanibhāyāti attho.
अथ देवपुत्तो अत्तनो पुरिमजातिआदिं आवि करोन्तो इमाहि गाथाहि ब्याकासि –
Atha devaputto attano purimajātiādiṃ āvi karonto imāhi gāthāhi byākāsi –
८५८.
858.
‘‘मण्डूकोहं पुरे आसिं, उदके वारिगोचरो।
‘‘Maṇḍūkohaṃ pure āsiṃ, udake vārigocaro;
तव धम्मं सुणन्तस्स, अवधी वच्छपालको॥
Tava dhammaṃ suṇantassa, avadhī vacchapālako.
८५९.
859.
‘‘मुहुत्तं चित्तपसादस्स, इद्धिं पस्स यसञ्च मे।
‘‘Muhuttaṃ cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me;
आनुभावञ्च मे पस्स, वण्णं पस्स जुतिञ्च मे॥
Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me.
८६०.
860.
‘‘ये च ते दीघमद्धानं, धम्मं अस्सोसुं गोतम।
‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama;
पत्ता ते अचलट्ठानं, यत्थ गन्त्वा न सोचरे’’ति॥
Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti.
८५८. तत्थ पुरेति पुरिमजातियं। उदकेति इदं तदा अत्तनो उप्पत्तिट्ठानदस्सनं। उदके मण्डूकोति एतेन उद्धुमायिकादिकस्स थले मण्डूकस्स निवत्तनं कतं होति। गावो चरन्ति एत्थाति गोचरो, गोचरो वियाति गोचरो, घासेसनट्ठानं। वारि उदकं गोचरो एतस्साति वारिगोचरो । उदकचारीपि हि कोचि कच्छपादि अवारिगोचरोपि होतीति ‘‘वारिगोचरो’’ति विसेसेत्वा वुत्तं। तव धम्मं सुणन्तस्साति ब्रह्मस्सरेन करवीकरुतमञ्जुना देसेन्तस्स तव धम्मं ‘‘धम्मो एसो वुच्चती’’ति सरे निमित्तग्गाहवसेन सुणन्तस्स, अनादरे चेतं सामिवचनं वेदितब्बं। अवधी वच्छपालकोति वच्छे रक्खन्तो गोपालदारको मम समीपं आगन्त्वा दण्डमोलुब्भित्वा तिट्ठन्तो मम सीसे दण्डं सन्निरुम्भित्वा मं मारेसि।
858. Tattha pureti purimajātiyaṃ. Udaketi idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. Udake maṇḍūkoti etena uddhumāyikādikassa thale maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaro, ghāsesanaṭṭhānaṃ. Vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa, anādare cetaṃ sāmivacanaṃ veditabbaṃ. Avadhī vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbhitvā tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresi.
८५९. मुहुत्तं चित्तपसादस्साति तव धम्मे मुहुत्तमत्तं उप्पन्नस्स चित्तपसादस्स हेतुभूतस्स इद्धिन्ति समिद्धिं, दिब्बविभूतिन्ति अत्थो। यसन्ति परिवारं। आनुभावन्ति कामवण्णितादिदिब्बानुभावं। वण्णन्ति सरीरवण्णसम्पत्तिं। जुतिन्ति द्वादसयोजनानि फरणसमत्थं पभाविसेसं।
859.Muhuttaṃ cittapasādassāti tava dhamme muhuttamattaṃ uppannassa cittapasādassa hetubhūtassa iddhinti samiddhiṃ, dibbavibhūtinti attho. Yasanti parivāraṃ. Ānubhāvanti kāmavaṇṇitādidibbānubhāvaṃ. Vaṇṇanti sarīravaṇṇasampattiṃ. Jutinti dvādasayojanāni pharaṇasamatthaṃ pabhāvisesaṃ.
८६०. येति ये सत्ता। च-सद्दो ब्यतिरेके। तेति तव। दीघमद्धानन्ति बहुवेलं। अस्सोसुन्ति सुणिंसु। गोतमाति भगवन्तं गोत्तेन आलपति। अचलट्ठानन्ति निब्बानं। अयञ्हेत्थ अत्थो – गोतम भगवा अहं विय इत्तरमेव कालं असुणित्वा ये पन कतपुञ्ञा चिरं कालं तव धम्मं अस्सोसुं सोतुं लभिंसु, ते दीघरत्तं संसारब्यसनाभिभूता इमे सत्ता यत्थ गन्त्वा न सोचेय्युं, तं असोकं सस्सतभावेन अचलं सन्तिपदं पत्ता एव, न तेसं तस्स पत्तिया अन्तरायोति।
860.Yeti ye sattā. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Dīghamaddhānanti bahuvelaṃ. Assosunti suṇiṃsu. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Acalaṭṭhānanti nibbānaṃ. Ayañhettha attho – gotama bhagavā ahaṃ viya ittarameva kālaṃ asuṇitvā ye pana katapuññā ciraṃ kālaṃ tava dhammaṃ assosuṃ sotuṃ labhiṃsu, te dīgharattaṃ saṃsārabyasanābhibhūtā ime sattā yattha gantvā na soceyyuṃ, taṃ asokaṃ sassatabhāvena acalaṃ santipadaṃ pattā eva, na tesaṃ tassa pattiyā antarāyoti.
अथस्स भगवा सम्पत्तपरिसाय च उपनिस्सयसम्पत्तिं ओलोकेत्वा वित्थारेन धम्मं देसेसि। देसनापरियोसाने सो देवपुत्तो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि। देवपुत्तो भगवन्तं वन्दित्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा भिक्खुसङ्घस्स च अञ्जलिं कत्वा सह परिवारेन देवलोकमेव गतोति।
Athassa bhagavā sampattaparisāya ca upanissayasampattiṃ oloketvā vitthārena dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne so devaputto sotāpattiphale patiṭṭhahi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Devaputto bhagavantaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ katvā saha parivārena devalokameva gatoti.
मण्डूकदेवपुत्तविमानवण्णना निट्ठिता।
Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / खुद्दकनिकाय • Khuddakanikāya / विमानवत्थुपाळि • Vimānavatthupāḷi / १. मण्डूकदेवपुत्तविमानवत्थु • 1. Maṇḍūkadevaputtavimānavatthu
