| Library / Tipiṭaka / ਤਿਪਿਟਕ • Tipiṭaka / ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯ (ਅਟ੍ਠਕਥਾ) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) |
੨. ਮਹਾਸੀਹਨਾਦਸੁਤ੍ਤવਣ੍ਣਨਾ
2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
વੇਸਾਲਿਨਗਰવਣ੍ਣਨਾ
Vesālinagaravaṇṇanā
੧੪੬. ਏવਂ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ ਮਹਾਸੀਹਨਾਦਸੁਤ੍ਤਂ। ਤਤ੍ਥ વੇਸਾਲਿਯਨ੍ਤਿ ਏવਂਨਾਮਕੇ ਨਗਰੇ। ਤਂ ਕਿਰ ਅਪਰਾਪਰਂ વਿਸਾਲੀਭੂਤਤਾਯ ‘‘વੇਸਾਲੀ’’ਤਿ ਸਙ੍ਖਂ ਗਤਂ। ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬਕਥਾ – ਬਾਰਾਣਸਿਰਞ੍ਞੋ ਕਿਰ ਅਗ੍ਗਮਹੇਸਿਯਾ ਕੁਚ੍ਛਿਮ੍ਹਿ ਗਬ੍ਭੋ ਸਣ੍ਠਾਸਿ। ਸਾ ਞਤ੍વਾ ਰਞ੍ਞੋ ਨਿવੇਦੇਸਿ। ਰਾਜਾ ਗਬ੍ਭਪਰਿਹਾਰਂ ਅਦਾਸਿ। ਸਾ ਸਮ੍ਮਾ ਪਰਿਹਰੀਯਮਾਨਾ ਗਬ੍ਭਪਰਿਪਾਕਕਾਲੇ વਿਜਾਯਨਘਰਂ ਪਾવਿਸਿ। ਪੁਞ੍ਞવਨ੍ਤੀਨਂ ਪਚ੍ਚੂਸਸਮਯੇ ਗਬ੍ਭવੁਟ੍ਠਾਨਂ ਹੋਤਿ, ਸਾ ਚ ਤਾਸਂ ਅਞ੍ਞਤਰਾ, ਤੇਨ ਪਚ੍ਚੂਸਸਮਯੇ ਅਲਤ੍ਤਕਪਟਲਬਨ੍ਧੁਜੀવਕਪੁਪ੍ਫਸਦਿਸਂ ਮਂਸਪੇਸਿਂ વਿਜਾਯਿ। ਤਤੋ ‘‘ਅਞ੍ਞਾ ਦੇવਿਯੋ ਸੁવਣ੍ਣਬਿਮ੍ਬਸਦਿਸੇ ਪੁਤ੍ਤੇ વਿਜਾਯਨ੍ਤਿ, ਅਗ੍ਗਮਹੇਸੀ ਮਂਸਪੇਸਿਨ੍ਤਿ ਰਞ੍ਞੋ ਪੁਰਤੋ ਮਮ ਅવਣ੍ਣੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿ ਚਿਨ੍ਤੇਤ੍વਾ ਤੇਨ ਅવਣ੍ਣਭਯੇਨ ਤਂ ਮਂਸਪੇਸਿਂ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਭਾਜਨੇ ਪਕ੍ਖਿਪਿਤ੍વਾ ਪਟਿਕੁਜ੍ਜਿਤ੍વਾ ਰਾਜਮੁਦ੍ਦਿਕਾਯ ਲਞ੍ਛੇਤ੍વਾ ਗਙ੍ਗਾਯ ਸੋਤੇ ਪਕ੍ਖਿਪਾਪੇਸਿ। ਮਨੁਸ੍ਸੇਹਿ ਛਡ੍ਡਿਤਮਤ੍ਤੇ ਦੇવਤਾ ਆਰਕ੍ਖਂ ਸਂવਿਦਹਿਂਸੁ। ਸੁવਣ੍ਣਪਟ੍ਟਕਞ੍ਚੇਤ੍ਥ ਜਾਤਿਹਿਙ੍ਗੁਲਕੇਨ ‘‘ਬਾਰਾਣਸਿਰਞ੍ਞੋ ਅਗ੍ਗਮਹੇਸਿਯਾ ਪਜਾ’’ਤਿ ਲਿਖਿਤ੍વਾ ਬਨ੍ਧਿਂਸੁ। ਤਤੋ ਤਂ ਭਾਜਨਂ ਊਮਿਭਯਾਦੀਹਿ ਅਨੁਪਦ੍ਦੁਤਂ ਗਙ੍ਗਾਸੋਤੇਨ ਪਾਯਾਸਿ।
146.Evaṃme sutanti mahāsīhanādasuttaṃ. Tattha vesāliyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira aparāparaṃ visālībhūtatāya ‘‘vesālī’’ti saṅkhaṃ gataṃ. Tatrāyaṃ anupubbakathā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi. Sā ñatvā rañño nivedesi. Rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā pariharīyamānā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavantīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchetvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi.
ਤੇਨ ਚ ਸਮਯੇਨ ਅਞ੍ਞਤਰੋ ਤਾਪਸੋ ਗੋਪਾਲਕਕੁਲਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਗਙ੍ਗਾਤੀਰੇ વਿਹਰਤਿ। ਸੋ ਪਾਤੋવ ਗਙ੍ਗਂ ਓਤਿਣ੍ਣੋ ਤਂ ਭਾਜਨਂ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਦਿਸ੍વਾ ਪਂਸੁਕੂਲਸਞ੍ਞਾਯ ਅਗ੍ਗਹੇਸਿ। ਅਥੇਤ੍ਥ ਤਂ ਅਕ੍ਖਰਪਟ੍ਟਿਕਂ ਰਾਜਮੁਦ੍ਦਿਕਾਲਞ੍ਛਨਂ ਚ ਦਿਸ੍વਾ ਮੁਞ੍ਚਿਤ੍વਾ ਤਂ ਮਂਸਪੇਸਿਂ ਅਦ੍ਦਸ, ਦਿਸ੍વਾਨਸ੍ਸ ਏਤਦਹੋਸਿ ‘‘ਸਿਯਾ ਗਬ੍ਭੋ, ਤਥਾ ਹਿਸ੍ਸ ਦੁਗ੍ਗਨ੍ਧਪੂਤਿਕਭਾવੋ ਨਤ੍ਥੀ’’ਤਿ। ਅਸ੍ਸਮਂ ਨੇਤ੍વਾ ਸੁਦ੍ਧੇ ਓਕਾਸੇ ਠਪੇਸਿ। ਅਥ ਅਡ੍ਢਮਾਸਚ੍ਚਯੇਨ ਦ੍વੇ ਮਂਸਪੇਸਿਯੋ ਅਹੇਸੁਂ। ਤਾਪਸੋ ਦਿਸ੍વਾ ਸਾਧੁਤਰਂ ਠਪੇਸਿ। ਤਤੋ ਪੁਨ ਅਡ੍ਢਮਾਸਚ੍ਚਯੇਨ ਏਕਮੇਕਿਸ੍ਸਾ ਮਂਸਪੇਸਿਯਾ ਹਤ੍ਥਪਾਦਸੀਸਾਨਮਤ੍ਥਾਯ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਪਿਲ਼ਕਾ ਉਟ੍ਠਹਿਂਸੁ। ਅਥ ਤਤੋ ਅਡ੍ਢਮਾਸਚ੍ਚਯੇਨ ਏਕਾ ਮਂਸਪੇਸਿ ਸੁવਣ੍ਣਬਿਮ੍ਬਸਦਿਸੋ ਦਾਰਕੋ, ਏਕਾ ਦਾਰਿਕਾ ਅਹੋਸਿ।
Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati. So pātova gaṅgaṃ otiṇṇo taṃ bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā paṃsukūlasaññāya aggahesi. Athettha taṃ akkharapaṭṭikaṃ rājamuddikālañchanaṃ ca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa, disvānassa etadahosi ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtikabhāvo natthī’’ti. Assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhutaraṃ ṭhapesi. Tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā maṃsapesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Atha tato aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā dārikā ahosi.
ਤੇਸੁ ਤਾਪਸਸ੍ਸ ਪੁਤ੍ਤਸਿਨੇਹੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿ, ਅਙ੍ਗੁਟ੍ਠਕਤੋ ਚਸ੍ਸ ਖੀਰਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿ। ਤਤੋ ਪਭੁਤਿ ਚ ਖੀਰਭਤ੍ਤਂ ਅਲਭਿਤ੍ਥ, ਸੋ ਭਤ੍ਤਂ ਭੁਞ੍ਜਿਤ੍વਾ ਖੀਰਂ ਦਾਰਕਾਨਂ ਮੁਖੇ ਆਸਿਞ੍ਚਤਿ। ਤੇਸਂ ਉਦਰਂ ਯਂ ਯਂ ਪવਿਸਤਿ, ਤਂ ਤਂ ਸਬ੍ਬਂ ਮਣਿਭਾਜਨਗਤਂ વਿਯ ਦਿਸ੍ਸਤਿ, ਏવਂ ਨਿਚ੍ਛવੀ ਅਹੇਸੁਂ। ਅਪਰੇ ਆਹੁ ‘‘ਸਿਬ੍ਬੇਤ੍વਾ ਠਪਿਤਾ વਿਯ ਨੇਸਂ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਂ ਲੀਨਾ ਛવਿ ਅਹੋਸੀ’’ਤਿ। ਏવਂ ਤੇ ਨਿਚ੍ਛવਿਤਾਯ વਾ ਲੀਨਚ੍ਛવਿਤਾਯ વਾ ਲਿਚ੍ਛવੀਤਿ ਪਞ੍ਞਾਯਿਂਸੁ।
Tesu tāpasassa puttasineho uppajji, aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti. Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ alabhittha, so bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ udaraṃ yaṃ yaṃ pavisati, taṃ taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati, evaṃ nicchavī ahesuṃ. Apare āhu ‘‘sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu.
ਤਾਪਸੋ ਦਾਰਕੇ ਪੋਸੇਨ੍ਤੋ ਉਸ੍ਸੂਰੇ ਗਾਮਂ ਸਿਕ੍ਖਾਯ ਪવਿਸਤਿ, ਅਤਿਦਿવਾ ਪਟਿਕ੍ਕਮਤਿ। ਤਸ੍ਸ ਤਂ ਬ੍ਯਾਪਾਰਂ ਞਤ੍વਾ ਗੋਪਾਲਕਾ ਆਹਂਸੁ – ‘‘ਭਨ੍ਤੇ, ਪਬ੍ਬਜਿਤਾਨਂ ਦਾਰਕਪੋਸਨਂ ਪਲਿਬੋਧੋ, ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਦਾਰਕੇ ਦੇਥ, ਮਯਂ ਪੋਸੇਸ੍ਸਾਮ, ਤੁਮ੍ਹੇ ਅਤ੍ਤਨੋ ਕਮ੍ਮਂ ਕਰੋਥਾ’’ਤਿ। ਤਾਪਸੋ ਸਾਧੂਤਿ ਪਟਿਸ੍ਸੁਣਿ। ਗੋਪਾਲਕਾ ਦੁਤਿਯਦਿવਸੇ ਮਗ੍ਗਂ ਸਮਂ ਕਤ੍વਾ ਪੁਪ੍ਫੇਹਿ ਓਕਿਰਿਤ੍વਾ ਧਜਪਟਾਕਾ ਉਸ੍ਸਾਪੇਤ੍વਾ ਤੂਰਿਯੇਹਿ વਜ੍ਜਮਾਨੇਹਿ ਅਸ੍ਸਮਂ ਆਗਤਾ। ਤਾਪਸੋ – ‘‘ਮਹਾਪੁਞ੍ਞਾ ਦਾਰਕਾ ਅਪ੍ਪਮਾਦੇਨ વਡ੍ਢੇਥ, વਡ੍ਢੇਤ੍વਾ ਚ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਂ ਆવਾਹવਿવਾਹਂ ਕਰੋਥ, ਪਞ੍ਚਗੋਰਸੇਨ ਰਾਜਾਨਂ ਤੋਸੇਤ੍વਾ ਭੂਮਿਭਾਗਂ ਗਹੇਤ੍વਾ ਨਗਰਂ ਮਾਪੇਥ, ਤਤ੍ਥ ਕੁਮਾਰਂ ਅਭਿਸਿਞ੍ਚਥਾ’’ਤਿ વਤ੍વਾ ਦਾਰਕੇ ਅਦਾਸਿ। ਤੇ ਸਾਧੂਤਿ ਪਟਿਸ੍ਸੁਣਿਤ੍વਾ ਦਾਰਕੇ ਨੇਤ੍વਾ ਪੋਸੇਸੁਂ।
Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ sikkhāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu – ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso sādhūti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākā ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso – ‘‘mahāpuññā dārakā appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tattha kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te sādhūti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ.
ਦਾਰਕਾ વੁਦ੍ਧਿਮਨ੍વਾਯ ਕੀਲ਼ਨ੍ਤਾ વਿવਾਦਟ੍ਠਾਨੇਸੁ ਅਞ੍ਞੇ ਗੋਪਾਲਕਦਾਰਕੇ ਹਤ੍ਥੇਨਪਿ ਪਾਦੇਨਪਿ ਪਹਰਨ੍ਤਿ। ਤੇ ਰੋਦਨ੍ਤਿ। ‘‘ਕਿਸ੍ਸ ਰੋਦਥਾ’’ਤਿ ਚ ਮਾਤਾਪਿਤੂਹਿ વੁਤ੍ਤਾ ‘‘ਇਮੇ ਨਿਮ੍ਮਾਤਾਪਿਤਿਕਾ ਤਾਪਸਪੋਸਿਤਾ ਅਮ੍ਹੇ ਅਤਿਪਹਰਨ੍ਤੀ’’ਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਤਤੋ ਤੇਸਂ ਮਾਤਾਪਿਤਰੋ ‘‘ਇਮੇ ਦਾਰਕਾ ਅਞ੍ਞੇ ਦਾਰਕੇ વਿਨਾਸੇਨ੍ਤਿ ਦੁਕ੍ਖਾਪੇਨ੍ਤਿ, ਨ ਇਮੇ ਸਙ੍ਗਹੇਤਬ੍ਬਾ, વਜ੍ਜੇਤਬ੍ਬਾ ਇਮੇ’’ਤਿ ਆਹਂਸੁ। ਤਤੋ ਪਭੁਤਿ ਕਿਰ ਸੋ ਪਦੇਸੋ વਜ੍ਜੀਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ ਯੋਜਨਸਤਿਕੋ ਪਰਿਮਾਣੇਨ। ਅਥ ਤਂ ਪਦੇਸਂ ਗੋਪਾਲਕਾ ਰਾਜਾਨਂ ਤੋਸੇਤ੍વਾ ਅਗ੍ਗਹੇਸੁਂ। ਤਤ੍ਥ ਚ ਨਗਰਂ ਮਾਪੇਤ੍વਾ ਸੋਲ਼ਸવਸ੍ਸੁਦ੍ਦੇਸਿਕਂ ਕੁਮਾਰਂ ਅਭਿਸਿਞ੍ਚਿਤ੍વਾ ਰਾਜਾਨਂ ਅਕਂਸੁ। ਤਾਯ ਚਸ੍ਸ ਦਾਰਿਕਾਯ ਸਦ੍ਧਿਂ વਿવਾਹਂ ਕਤ੍વਾ ਕਤਿਕਂ ਅਕਂਸੁ ‘‘ਬਾਹਿਰਕਦਾਰਿਕਾ ਨ ਆਨੇਤਬ੍ਬਾ, ਇਤੋ ਦਾਰਿਕਾ ਨ ਕਸ੍ਸਚਿ ਦਾਤਬ੍ਬਾ’’ਤਿ। ਤੇਸਂ ਪਠਮਸਂવਾਸੇਨ ਦ੍વੇ ਦਾਰਕਾ ਜਾਤਾ ਧੀਤਾ ਚ ਪੁਤ੍ਤੋ ਚ। ਏવਂ ਸੋਲ਼ਸਕ੍ਖਤ੍ਤੁਂ ਦ੍વੇ ਦ੍વੇ ਜਾਤਾ। ਤਤੋ ਤੇਸਂ ਦਾਰਕਾਨਂ ਯਥਾਕ੍ਕਮਂ વਡ੍ਢਨ੍ਤਾਨਂ ਆਰਾਮੁਯ੍ਯਾਨਨਿવਾਸਟ੍ਠਾਨਪਰਿવਾਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਗਹੇਤੁਂ ਅਪ੍ਪਹੋਨ੍ਤਾ ਨਗਰਂ ਤਿਕ੍ਖਤ੍ਤੁਂ ਗਾવੁਤਨ੍ਤਰੇਨ ਗਾવੁਤਨ੍ਤਰੇਨ ਪਰਿਕ੍ਖਿਪਿਂਸੁ । ਤਸ੍ਸ ਪੁਨਪ੍ਪੁਨਂ વਿਸਾਲੀਕਤਤ੍ਤਾ વੇਸਾਲੀਤ੍વੇવ ਨਾਮਂ ਜਾਤਂ। ਤੇਨ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘વੇਸਾਲਿਯਨ੍ਤਿ ਏવਂ ਨਾਮਕੇ ਨਗਰੇ’’ਤਿ।
Dārakā vuddhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopālakadārake hatthenapi pādenapi paharanti. Te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atipaharantī’’ti vadanti. Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ime dārakā aññe dārake vināsenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso vajjīti vuccati yojanasatiko parimāṇena. Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattha ca nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vivāhaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘bāhirakadārikā na ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca. Evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontā nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu . Tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālītveva nāmaṃ jātaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vesāliyanti evaṃ nāmake nagare’’ti.
੦੧ ਬਹਿਨਗਰੇਤਿ ਨਗਰਸ੍ਸ ਬਹਿ, ਨ ਅਮ੍ਬਪਾਲਿવਨਂ વਿਯ ਅਨ੍ਤੋਨਗਰਸ੍ਮਿਂ। ਅਯਂ ਪਨ ਜੀવਕਮ੍ਬવਨਂ વਿਯ ਨਗਰਸ੍ਸ ਬਹਿਦ੍ਧਾ વਨਸਣ੍ਡੋ। ਤੇਨ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਬਹਿਨਗਰੇ’’ਤਿ। ਅਪਰਪੁਰੇਤਿ ਪੁਰਸ੍ਸ ਅਪਰੇ, ਪਚ੍ਛਿਮਦਿਸਾਯਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। વਨਸਣ੍ਡੇਤਿ ਸੋ ਕਿਰ વਨਸਣ੍ਡੋ ਨਗਰਸ੍ਸ ਪਚ੍ਛਿਮਦਿਸਾਯਂ ਗਾવੁਤਮਤ੍ਤੇ ਠਾਨੇ। ਤਤ੍ਥ ਮਨੁਸ੍ਸਾ ਭਗવਤੋ ਗਨ੍ਧਕੁਟਿਂ ਕਤ੍વਾ ਤਂ ਪਰਿવਾਰੇਤ੍વਾ ਭਿਕ੍ਖੂਨਂ ਰਤ੍ਤਿਟ੍ਠਾਨਦਿવਾਟ੍ਠਾਨਚਙ੍ਕਮਲੇਣਕੁਟਿਮਣ੍ਡਪਾਦੀਨਿ ਪਤਿਟ੍ਠਪੇਸੁਂ, ਭਗવਾ ਤਤ੍ਥ વਿਹਰਤਿ। ਤੇਨ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਅਪਰਪੁਰੇ વਨਸਣ੍ਡੇ’’ਤਿ। ਸੁਨਕ੍ਖਤ੍ਤੋਤਿ ਤਸ੍ਸ ਨਾਮਂ। ਲਿਚ੍ਛવੀਨਂ ਪਨ ਪੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਲਿਚ੍ਛવਿਪੁਤ੍ਤੋਤਿ વੁਤ੍ਤੋ। ਅਚਿਰਪਕ੍ਕਨ੍ਤੋਤਿ વਿਬ੍ਭਮਿਤ੍વਾ ਗਿਹਿਭਾવੂਪਗਮਨੇਨ ਅਧੁਨਾਪਕ੍ਕਨ੍ਤੋ। ਪਰਿਸਤੀਤਿ ਪਰਿਸਮਜ੍ਝੇ। ਉਤ੍ਤਰਿਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਾ ਨਾਮ ਦਸਕੁਸਲਕਮ੍ਮਪਥਾ। ਤੇ ਪਟਿਸੇਧੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਤਿ। ਕਸ੍ਮਾ? ਉਪਾਰਮ੍ਭਭਯਾ। વੇਸਾਲਿਯਞ੍ਹਿ ਬਹੂ ਮਨੁਸ੍ਸਾ ਰਤਨਤ੍ਤਯੇ ਪਸਨ੍ਨਾ ਬੁਦ੍ਧਮਾਮਕਾ ਧਮ੍ਮਮਾਮਕਾ ਸਙ੍ਘਮਾਮਕਾ। ਤੇ ਦਸਕੁਸਲਕਮ੍ਮਪਥਮਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਨਤ੍ਥਿ ਸਮਣਸ੍ਸ ਗੋਤਮਸ੍ਸਾਤਿ વੁਤ੍ਤੇ ਤ੍વਂ ਕਤ੍ਥ ਭਗવਨ੍ਤਂ ਪਾਣਂ ਹਨਨ੍ਤਂ ਅਦ੍ਦਸ, ਕਤ੍ਥ ਅਦਿਨ੍ਨਂ ਆਦਿਯਨ੍ਤਨ੍ਤਿਆਦੀਨਿ વਤ੍વਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਪਮਾਣਂ ਨ ਜਾਨਾਸਿ? ਕਿਂ ਦਨ੍ਤਾ ਮੇ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਪਾਸਾਣਸਕ੍ਖਰਾ ਖਾਦਸਿ, ਅਹਿਨਙ੍ਗੁਟ੍ਠੇ ਗਣ੍ਹਿਤੁਂ વਾਯਮਸਿ, ਕਕਚਦਨ੍ਤੇਸੁ ਪੁਪ੍ਫਾવਲ਼ਿਕਂ ਕੀਲ਼ਿਤੁਂ ਇਚ੍ਛਸਿ? ਮੁਖਤੋ ਤੇ ਦਨ੍ਤੇ ਪਾਤੇਸ੍ਸਾਮਾਤਿ વਦੇਯ੍ਯੁਂ। ਸੋ ਤੇਸਂ ਉਪਾਰਮ੍ਭਭਯਾ ਏવਂ વਤ੍ਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਤਿ।
01Bahinagareti nagarassa bahi, na ambapālivanaṃ viya antonagarasmiṃ. Ayaṃ pana jīvakambavanaṃ viya nagarassa bahiddhā vanasaṇḍo. Tena vuttaṃ ‘‘bahinagare’’ti. Aparapureti purassa apare, pacchimadisāyanti attho. Vanasaṇḍeti so kira vanasaṇḍo nagarassa pacchimadisāyaṃ gāvutamatte ṭhāne. Tattha manussā bhagavato gandhakuṭiṃ katvā taṃ parivāretvā bhikkhūnaṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamaleṇakuṭimaṇḍapādīni patiṭṭhapesuṃ, bhagavā tattha viharati. Tena vuttaṃ ‘‘aparapure vanasaṇḍe’’ti. Sunakkhattoti tassa nāmaṃ. Licchavīnaṃ pana puttattā licchaviputtoti vutto. Acirapakkantoti vibbhamitvā gihibhāvūpagamanena adhunāpakkanto. Parisatīti parisamajjhe. Uttarimanussadhammāti ettha manussadhammā nāma dasakusalakammapathā. Te paṭisedhetuṃ na sakkoti. Kasmā? Upārambhabhayā. Vesāliyañhi bahū manussā ratanattaye pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā. Te dasakusalakammapathamattampi natthi samaṇassa gotamassāti vutte tvaṃ kattha bhagavantaṃ pāṇaṃ hanantaṃ addasa, kattha adinnaṃ ādiyantantiādīni vatvā attano pamāṇaṃ na jānāsi? Kiṃ dantā me atthīti pāsāṇasakkharā khādasi, ahinaṅguṭṭhe gaṇhituṃ vāyamasi, kakacadantesu pupphāvaḷikaṃ kīḷituṃ icchasi? Mukhato te dante pātessāmāti vadeyyuṃ. So tesaṃ upārambhabhayā evaṃ vattuṃ na sakkoti.
વੇਸਾਲਿਨਗਰવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Vesālinagaravaṇṇanā niṭṭhitā.
ਉਤ੍ਤਰਿਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਾਦਿવਣ੍ਣਨਾ
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
ਤਤੋ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਨ વਿਸੇਸਾਧਿਗਮਂ ਪਟਿਸੇਧੇਨ੍ਤੋ ਉਤ੍ਤਰਿ ਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਾ ਅਲਮਰਿਯਞਾਣਦਸ੍ਸਨવਿਸੇਸੋਤਿ ਆਹ।
Tato uttariṃ pana visesādhigamaṃ paṭisedhento uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesoti āha.
ਤਤ੍ਥ ਅਲਮਰਿਯਂ ਞਾਤੁਨ੍ਤਿ ਅਲਮਰਿਯੋ, ਅਰਿਯਭਾવਾਯ ਸਮਤ੍ਥੋਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਞਾਣਦਸ੍ਸਨਮੇવ ਞਾਣਦਸ੍ਸਨવਿਸੇਸੋ। ਅਲਮਰਿਯੋ ਚ ਸੋ ਞਾਣਦਸ੍ਸਨવਿਸੇਸੋ ਚਾਤਿ ਅਲਮਰਿਯਞਾਣਦਸ੍ਸਨવਿਸੇਸੋ। ਞਾਣਦਸ੍ਸਨਨ੍ਤਿ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਪਿ વਿਪਸ੍ਸਨਾਪਿ ਮਗ੍ਗੋਪਿ ਫਲਮ੍ਪਿ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਣਞਾਣਮ੍ਪਿ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਮ੍ਪਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ‘‘ਅਪ੍ਪਮਤ੍ਤੋ ਸਮਾਨੋ ਞਾਣਦਸ੍ਸਨਂ ਆਰਾਧੇਤੀ’’ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੧.੩੧੧) ਹਿ ਏਤ੍ਥ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ ਞਾਣਦਸ੍ਸਨਂ ਨਾਮ। ‘‘ਞਾਣਦਸ੍ਸਨਾਯ ਚਿਤ੍ਤਂ ਅਭਿਨੀਹਰਤਿ ਅਭਿਨਿਨ੍ਨਾਮੇਤੀ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੧.੨੩੫) ਏਤ੍ਥ વਿਪਸ੍ਸਨਾਞਾਣਂ। ‘‘ਅਭਬ੍ਬਾ ਤੇ ਞਾਣਦਸ੍ਸਨਾਯ ਅਨੁਤ੍ਤਰਾਯ ਸਮ੍ਬੋਧਾਯਾ’’ਤਿ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੪.੧੯੬) ਏਤ੍ਥ ਮਗ੍ਗੋ। ‘‘ਅਯਮਞ੍ਞੋ ਉਤ੍ਤਰਿ ਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਾ ਅਲਮਰਿਯਞਾਣਦਸ੍ਸਨવਿਸੇਸੋ ਅਧਿਗਤੋ ਫਾਸੁ વਿਹਾਰੋ’’ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੧.੩੨੮) ਏਤ੍ਥ ਫਲਂ। ‘‘ਞਾਣਞ੍ਚ ਪਨ ਮੇ ਦਸ੍ਸਨਂ ਉਦਪਾਦਿ, ਅਕੁਪ੍ਪਾ ਮੇ ਚੇਤੋવਿਮੁਤ੍ਤਿ, ਅਯਮਨ੍ਤਿਮਾ ਜਾਤਿ, ਨਤ੍ਥਿ ਦਾਨਿ ਪੁਨਬ੍ਭવੋ’’ਤਿ (ਮਹਾવ॰ ੧੬) ਏਤ੍ਥ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਣਞਾਣਂ। ‘‘ਞਾਣਞ੍ਚ ਪਨ ਮੇ ਦਸ੍ਸਨਂ ਉਦਪਾਦਿ ਸਤ੍ਤਾਹਕਾਲਙ੍ਕਤੋ ਆਲ਼ਾਰੋ ਕਾਲ਼ਾਮੋ’’ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੨.੩੪੦) ਏਤ੍ਥ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਂ। ਇਧ ਪਨ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਮਗ੍ਗੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ। ਤਞ੍ਹਿ ਸੋ ਭਗવਤੋ ਪਟਿਸੇਧੇਤਿ।
Tattha alamariyaṃ ñātunti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso. Alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso. Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.235) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsu vihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kāḷāmo’’ti (ma. ni. 2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana lokuttaramaggo adhippeto. Tañhi so bhagavato paṭisedheti.
ਤਕ੍ਕਪਰਿਯਾਹਤਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਆਚਰਿਯਂ ਪਟਿਬਾਹਤਿ। ਏવਂ ਕਿਰਸ੍ਸ ਅਹੋਸਿ – ਸਮਣੇਨ ਗੋਤਮੇਨ ਆਚਰਿਯੇ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍વਾ ਸੁਖੁਮਂ ਧਮ੍ਮਨ੍ਤਰਂ ਗਹਿਤਂ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ, ਤਕ੍ਕਪਰਿਯਾਹਤਂ ਪਨ ਤਕ੍ਕੇਤ੍વਾ ਏવਂ ਭવਿਸ੍ਸਤਿ ਏવਂ ਭવਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਤਕ੍ਕਪਰਿਯਾਹਤਂ ਧਮ੍ਮਂ ਦੇਸੇਤੀਤਿ। વੀਮਂਸਾਨੁਚਰਿਤਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਚਸ੍ਸ ਲੋਕਿਯਪਞ੍ਞਂ ਅਨੁਜਾਨਾਤਿ। ਸਮਣੋ ਗੋਤਮੋ ਪਞ੍ਞવਾ, ਸੋ ਤਂ ਪਞ੍ਞਾਸਙ੍ਖਾਤਂ ਇਨ੍ਦવਜਿਰੂਪਮਂ વੀਮਂਸਂ ਏવਂ વਟ੍ਟਿਸ੍ਸਤਿ, ਏવਂ વਟ੍ਟਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਇਤੋ ਚਿਤੋ ਚ ਅਨੁਚਰਾਪੇਤ੍વਾ વੀਮਂਸਾਯ ਅਨੁਚਰਿਤਂ ਧਮ੍ਮਂ ਦੇਸੇਤਿ। ਸਯਂਪਟਿਭਾਨਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਭਾવਂ ਪਟਿਬਾਹਤਿ। ਏવਂ ਹਿਸ੍ਸ ਅਹੋਸਿ – ਸਮਣਸ੍ਸ ਗੋਤਮਸ੍ਸ ਸੁਖੁਮਂ ਧਮ੍ਮਨ੍ਤਰਂ વਿਪਸ੍ਸਨਾ વਾ ਮਗ੍ਗੋ વਾ ਫਲਂ વਾ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਣਾ વਾ ਨਤ੍ਥਿ, ਅਯਂ ਪਨ ਲਦ੍ਧਪਰਿਸੋ, ਰਾਜਾਨਂ ਚਕ੍ਕવਤ੍ਤਿਂ વਿਯ ਨਂ ਚਤ੍ਤਾਰੋ વਣ੍ਣਾ ਪਰਿવਾਰੇਨ੍ਤਿ, ਸੁਫੁਸਿਤਂ ਪਨਸ੍ਸ ਦਨ੍ਤਾવਰਣਂ, ਮੁਦੁਕਾ ਜਿવ੍ਹਾ, ਮਧੁਰੋ ਸਰੋ, ਅਨੇਲਗਲ਼ਾ વਾਚਾ, ਸੋ ਯਂ ਯਦੇવਸ੍ਸ ਉਪਟ੍ਠਾਤਿ, ਤਂ ਤਂ ਗਹੇਤ੍વਾ ਸਯਂਪਟਿਭਾਨਂ ਕਥੇਨ੍ਤੋ ਮਹਾਜਨਂ ਰਞ੍ਜੇਤੀਤਿ।
Takkapariyāhatanti iminā ācariyaṃ paṭibāhati. Evaṃ kirassa ahosi – samaṇena gotamena ācariye upasaṅkamitvā sukhumaṃ dhammantaraṃ gahitaṃ nāma natthi, takkapariyāhataṃ pana takketvā evaṃ bhavissati evaṃ bhavissatīti takkapariyāhataṃ dhammaṃ desetīti. Vīmaṃsānucaritanti iminā cassa lokiyapaññaṃ anujānāti. Samaṇo gotamo paññavā, so taṃ paññāsaṅkhātaṃ indavajirūpamaṃ vīmaṃsaṃ evaṃ vaṭṭissati, evaṃ vaṭṭissatīti ito cito ca anucarāpetvā vīmaṃsāya anucaritaṃ dhammaṃ deseti. Sayaṃpaṭibhānanti imināssa dhammesu paccakkhabhāvaṃ paṭibāhati. Evaṃ hissa ahosi – samaṇassa gotamassa sukhumaṃ dhammantaraṃ vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā paccavekkhaṇā vā natthi, ayaṃ pana laddhapariso, rājānaṃ cakkavattiṃ viya naṃ cattāro vaṇṇā parivārenti, suphusitaṃ panassa dantāvaraṇaṃ, mudukā jivhā, madhuro saro, anelagaḷā vācā, so yaṃ yadevassa upaṭṭhāti, taṃ taṃ gahetvā sayaṃpaṭibhānaṃ kathento mahājanaṃ rañjetīti.
ਯਸ੍ਸ ਚ ਖ੍વਾਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਾਯ ਧਮ੍ਮੋ ਦੇਸਿਤੋਤਿ ਯਸ੍ਸ ਚ ਖੋ ਅਤ੍ਥਾਯ ਅਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮੋ ਦੇਸਿਤੋ। ਸੇਯ੍ਯਥਿਦਂ, ਰਾਗਪਟਿਘਾਤਤ੍ਥਾਯ ਅਸੁਭਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ, ਦੋਸਪ੍ਪਟਿਘਾਤਤ੍ਥਾਯ ਮੇਤ੍ਤਾਭਾવਨਾ, ਮੋਹਪਟਿਘਾਤਤ੍ਥਾਯ ਪਞ੍ਚ ਧਮ੍ਮਾ, વਿਤਕ੍ਕੂਪਚ੍ਛੇਦਾਯ ਆਨਾਪਾਨਸ੍ਸਤਿ।
Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desitoti yassa ca kho atthāya assa dhammo desito. Seyyathidaṃ, rāgapaṭighātatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ, dosappaṭighātatthāya mettābhāvanā, mohapaṭighātatthāya pañca dhammā, vitakkūpacchedāya ānāpānassati.
ਸੋ ਨਿਯ੍ਯਾਤਿ ਤਕ੍ਕਰਸ੍ਸ ਸਮ੍ਮਾ ਦੁਕ੍ਖਕ੍ਖਯਾਯਾਤਿ ਸੋ ਧਮ੍ਮੋ ਯੋ ਤਂ ਯਥਾਦੇਸਿਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਸ੍ਸ ਤਕ੍ਕਰਸ੍ਸ ਸਮ੍ਮਾ ਹੇਤੁਨਾ ਨਯੇਨ ਕਾਰਣੇਨ વਟ੍ਟਦੁਕ੍ਖਕ੍ਖਯਾਯ ਨਿਯ੍ਯਾਤਿ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਮਤ੍ਥਂ ਸਾਧੇਤੀਤਿ ਦੀਪੇਤਿ । ਇਦਂ ਪਨੇਸ ਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਜ੍ਝਾਸਯੇਨ વਦਤਿ। ਬੁਦ੍ਧਾਨਞ੍ਹਿ ਧਮ੍ਮੋ ਅਨਿਯ੍ਯਾਨਿਕੋਤਿ ਏવਮੇવਂ ਪવੇਦੇਯ੍ਯ, ਨ ਪਨ ਸਕ੍ਕੋਤਿ વਤ੍ਤੁਂ। ਕਸ੍ਮਾ? ਉਪਾਰਮ੍ਭਭਯਾ। વੇਸਾਲਿਯਞ੍ਹਿ ਬਹੂ ਸੋਤਾਪਨ੍ਨ-ਸਕਦਾਗਾਮਿ-ਅਨਾਗਾਮਿਉਪਾਸਕਾ। ਤੇ ਏવਂ વਦੇਯ੍ਯੁਂ ‘‘ਸੁਨਕ੍ਖਤ੍ਤ ਤ੍વਂ ਭਗવਤਾ ਦੇਸਿਤਧਮ੍ਮੋ ਅਨਿਯ੍ਯਾਨਿਕੋਤਿ વਦਸਿ, ਯਦਿ ਅਯਂ ਧਮ੍ਮੋ ਅਨਿਯ੍ਯਾਨਿਕੋ, ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਨਗਰੇ ਇਮੇ ਕਸ੍ਮਾ ਏਤ੍ਤਕਾ ਸੋਤਾਪਨ੍ਨਾ ਜਾਤਾ, ਏਤ੍ਤਕਾ ਸਕਦਾਗਾਮੀ, ਏਤ੍ਤਕਾ ਅਨਾਗਾਮੀਤਿ ਪੁਬ੍ਬੇ વੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਉਪਾਰਮ੍ਭਂ ਕਰੇਯ੍ਯੁ’’ਨ੍ਤਿ। ਸੋ ਇਮਿਨਾ ਉਪਾਰਮ੍ਭਭਯੇਨ ਅਨਿਯ੍ਯਾਨਿਕੋਤਿ વਤ੍ਤੁਂ ਅਸਕ੍ਕੋਨ੍ਤੋ ਅਜ੍ਜੁਨੇਨ વਿਸ੍ਸਟ੍ਠਕਣ੍ਡਂ વਿਯ ਅਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮੋ ਅਮੋਘੋ ਨਿਯ੍ਯਾਤਿ, ਅਬ੍ਭਨ੍ਤਰੇ ਪਨਸ੍ਸ ਕਿਞ੍ਚਿ ਨਤ੍ਥੀਤਿ વਦਤਿ।
So niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti so dhammo yo taṃ yathādesitaṃ karoti, tassa takkarassa sammā hetunā nayena kāraṇena vaṭṭadukkhakkhayāya niyyāti gacchati tamatthaṃ sādhetīti dīpeti . Idaṃ panesa na attano ajjhāsayena vadati. Buddhānañhi dhammo aniyyānikoti evamevaṃ pavedeyya, na pana sakkoti vattuṃ. Kasmā? Upārambhabhayā. Vesāliyañhi bahū sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmiupāsakā. Te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘sunakkhatta tvaṃ bhagavatā desitadhammo aniyyānikoti vadasi, yadi ayaṃ dhammo aniyyāniko, imasmiṃ nagare ime kasmā ettakā sotāpannā jātā, ettakā sakadāgāmī, ettakā anāgāmīti pubbe vuttanayena upārambhaṃ kareyyu’’nti. So iminā upārambhabhayena aniyyānikoti vattuṃ asakkonto ajjunena vissaṭṭhakaṇḍaṃ viya assa dhammo amogho niyyāti, abbhantare panassa kiñci natthīti vadati.
ਅਸ੍ਸੋਸਿ ਖੋਤਿ વੇਸਾਲਿਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕੁਲਸੇਟ੍ਠਿਕੁਲਾਦੀਸੁ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਪਰਿਸਮਜ੍ਝੇ ਏવਂ ਭਾਸਮਾਨਸ੍ਸ ਤਂ વਚਨਂ ਸੁਣਿ, ਨ ਪਨ ਪਟਿਸੇਧੇਸਿ। ਕਸ੍ਮਾ? ਕਾਰੁਞ੍ਞਤਾਯ। ਏવਂ ਕਿਰਸ੍ਸ ਅਹੋਸਿ ਅਯਂ ਕੁਦ੍ਧੋ ਝਾਯਮਾਨਂ વੇਲ਼ੁવਨਂ વਿਯ ਪਕ੍ਖਿਤ੍ਤਲੋਣਂ ਉਦ੍ਧਨਂ વਿਯ ਚ ਕੋਧવਸੇਨ ਪਟਪਟਾਯਤਿ, ਮਯਾ ਪਟਿਬਾਹਿਤੋ ਪਨ ਮਯਿਪਿ ਆਘਾਤਂ ਬਨ੍ਧਿਸ੍ਸਤਿ, ਏવਮਸ੍ਸ ਤਥਾਗਤੇ ਚ ਮਯਿ ਚਾਤਿ ਦ੍વੀਸੁ ਜਨੇਸੁ ਆਘਾਤੋ ਅਤਿਭਾਰਿਯੋ ਭવਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਕਾਰੁਞ੍ਞਤਾਯ ਨ ਪਟਿਸੇਧੇਸਿ। ਅਪਿ ਚਸ੍ਸ ਏવਂ ਅਹੋਸਿ, ਬੁਦ੍ਧਾਨਂ ਅવਣ੍ਣਕਥਨਂ ਨਾਮ ਪੁਣ੍ਣਚਨ੍ਦੇ ਦੋਸਾਰੋਪਨਸਦਿਸਂ, ਕੋ ਇਮਸ੍ਸ ਕਥਂ ਗਣ੍ਹਿਸ੍ਸਤਿ? ਸਯਮੇવ ਖੇਲ਼ੇ ਪਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਮੁਖੇ ਸੁਕ੍ਖੇ ਓਰਮਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਇਮਿਨਾ ਕਾਰਣੇਨ ਨ ਪਟਿਸੇਧੇਸਿ। ਪਿਣ੍ਡਪਾਤਪਟਿਕ੍ਕਨ੍ਤੋਤਿ ਪਿਣ੍ਡਪਾਤਪਰਿਯੇਸਨਤੋ ਅਪਗਤੋ।
Assosi khoti vesāliyaṃ brāhmaṇakulaseṭṭhikulādīsu tattha tattha parisamajjhe evaṃ bhāsamānassa taṃ vacanaṃ suṇi, na pana paṭisedhesi. Kasmā? Kāruññatāya. Evaṃ kirassa ahosi ayaṃ kuddho jhāyamānaṃ veḷuvanaṃ viya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya ca kodhavasena paṭapaṭāyati, mayā paṭibāhito pana mayipi āghātaṃ bandhissati, evamassa tathāgate ca mayi cāti dvīsu janesu āghāto atibhāriyo bhavissatīti kāruññatāya na paṭisedhesi. Api cassa evaṃ ahosi, buddhānaṃ avaṇṇakathanaṃ nāma puṇṇacande dosāropanasadisaṃ, ko imassa kathaṃ gaṇhissati? Sayameva kheḷe pacchinne mukhe sukkhe oramissatīti iminā kāraṇena na paṭisedhesi. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato apagato.
੧੪੭. ਕੋਧਨੋਤਿ ਚਣ੍ਡੋ ਫਰੁਸੋ। ਮੋਘਪੁਰਿਸੋਤਿ ਤੁਚ੍ਛਪੁਰਿਸੋ। ਯਸ੍ਸ ਹਿ ਤਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਤਭਾવੇ ਮਗ੍ਗਫਲਾਨਂ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯੋ ਨਤ੍ਥਿ, ਤਂ ਬੁਦ੍ਧਾ ‘‘ਮੋਘਪੁਰਿਸੋ’’ਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਉਪਨਿਸ੍ਸਯੇ ਸਤਿਪਿ ਤਸ੍ਮਿਂ ਖਣੇ ਮਗ੍ਗੇ વਾ ਫਲੇ વਾ ਅਸਤਿ ‘‘ਮੋਘਪੁਰਿਸੋ’’ਤਿ વਦਨ੍ਤਿਯੇવ। ਇਮਸ੍ਸ ਪਨ ਤਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਤਭਾવੇ ਮਗ੍ਗਫਲਾਨਂ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯੋ ਸਮੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਯੇવ, ਤੇਨ ਤਂ ‘‘ਮੋਘਪੁਰਿਸੋ’’ਤਿ ਆਹ। ਕੋਧਾ ਚ ਪਨਸ੍ਸ ਏਸਾ વਾਚਾ ਭਾਸਿਤਾਤਿ ਏਸਾ ਚ ਪਨਸ੍ਸ વਾਚਾ ਕੋਧੇਨ ਭਾਸਿਤਾ।
147.Kodhanoti caṇḍo pharuso. Moghapurisoti tucchapuriso. Yassa hi tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo natthi, taṃ buddhā ‘‘moghapuriso’’ti vadanti. Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘moghapuriso’’ti vadantiyeva. Imassa pana tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo samucchinnoyeva, tena taṃ ‘‘moghapuriso’’ti āha. Kodhā ca panassa esā vācā bhāsitāti esā ca panassa vācā kodhena bhāsitā.
ਕਸ੍ਮਾ ਪਨੇਸ ਭਗવਤੋ ਕੁਦ੍ਧੋਤਿ? ਅਯਞ੍ਹਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ਭਗવਨ੍ਤਂ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍વਾ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਪਰਿਕਮ੍ਮਂ ਪੁਚ੍ਛਿ। ਅਥਸ੍ਸ ਭਗવਾ ਕਥੇਸਿ। ਸੋ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੇਤ੍વਾ ਆਲੋਕਂ વਡ੍ਢੇਤ੍વਾ ਦੇવਲੋਕੇ ਓਲੋਕੇਨ੍ਤੋ ਨਨ੍ਦਨવਨਚਿਤ੍ਤਲਤਾવਨਫਾਰੁਸਕવਨਮਿਸ੍ਸਕવਨੇਸੁ ਦਿਬ੍ਬਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਅਨੁਭવਮਾਨੇ ਦੇવਪੁਤ੍ਤੇ ਚ ਦੇવਧੀਤਰੋ ਚ ਦਿਸ੍વਾ ਏਤੇਸਂ ਏવਰੂਪਾਯ ਅਤ੍ਤਭਾવਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਠਿਤਾਨਂ ਕੀવਮਧੁਰੋ ਨੁ ਖੋ ਸਦ੍ਦੋ ਭવਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਸਦ੍ਦਂ ਸੋਤੁਕਾਮੋ ਹੁਤ੍વਾ ਦਸਬਲਂ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍વਾ ਦਿਬ੍ਬਸੋਤਧਾਤੁਪਰਿਕਮ੍ਮਂ ਪੁਚ੍ਛਿ। ਭਗવਾ ਪਨਸ੍ਸ ਦਿਬ੍ਬਸੋਤਧਾਤੁਯਾ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯੋ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਞਤ੍વਾ ਪਰਿਕਮ੍ਮਂ ਨ ਕਥੇਸਿ। ਨ ਹਿ ਬੁਦ੍ਧਾ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯવਿਰਹਿਤ ਤਸ੍ਸ ਪਰਿਕਮ੍ਮਂ ਕਥੇਨ੍ਤਿ। ਸੋ ਭਗવਤਿ ਆਘਾਤਂ ਬਨ੍ਧਿਤ੍વਾ ਚਿਨ੍ਤੇਸਿ ‘‘ਅਹਂ ਸਮਣਂ ਗੋਤਮਂ ਪਠਮਂ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਪਰਿਕਮ੍ਮਂ ਪੁਚ੍ਛਿਂ, ਸੋ ‘ਮਯ੍ਹਂ ਤਂ ਸਮ੍ਪਜ੍ਜਤੁ વਾ ਮਾ વਾ ਸਮ੍ਪਜ੍ਜਤੂ’ਤਿ ਕਥੇਸਿ। ਅਹਂ ਪਨ ਪਚ੍ਚਤ੍ਤਪੁਰਿਸਕਾਰੇਨ ਤਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੇਤ੍વਾ ਦਿਬ੍ਬਸੋਤਧਾਤੁਪਰਿਕਮ੍ਮਂ ਪੁਚ੍ਛਿਂ, ਤਂ ਮੇ ਨ ਕਥੇਸਿ। ਅਦ੍ਧਾਸ੍ਸ ਏવਂ ਹੋਤਿ ‘ਅਯਂ ਰਾਜਪਬ੍ਬਜਿਤੋ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਞਾਣਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੇਤ੍વਾ ਦਿਬ੍ਬਸੋਤਧਾਤੁਞਾਣਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੇਤ੍વਾ ਚੇਤੋਪਰਿਯਞਾਣਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੇਤ੍વਾ ਆਸવਾਨਂ ਖਯਞਾਣਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੇਤ੍વਾ ਮਯਾ ਸਮਸਮੋ ਭવਿਸ੍ਸਤੀ’ਤਿ ਇਸ੍ਸਾਮਚ੍ਛਰਿਯવਸੇਨ ਮਯ੍ਹਂ ਨ ਕਥੇਤੀ’’ਤਿ। ਭਿਯ੍ਯੋਸੋ ਆਘਾਤਂ ਬਨ੍ਧਿਤ੍વਾ ਕਾਸਾਯਾਨਿ ਛਡ੍ਡੇਤ੍વਾ ਗਿਹਿਭਾવਂ ਪਤ੍વਾਪਿ ਨ ਤੁਣ੍ਹੀਭੂਤੋ વਿਚਰਤਿ। ਦਸਬਲਂ ਪਨ ਅਸਤਾ ਤੁਚ੍ਛੇਨ ਅਬ੍ਭਾਚਿਕ੍ਖਨ੍ਤੋ વਿਚਰਤਿ। ਤੇਨਾਹ ਭਗવਾ ‘‘ਕੋਧਾ ਚ ਪਨਸ੍ਸ ਏਸਾ વਾਚਾ ਭਾਸਿਤਾ’’ਤਿ।
Kasmā panesa bhagavato kuddhoti? Ayañhi pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā devaloke olokento nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kīvamadhuro nu kho saddo bhavissatīti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa dibbasotadhātuyā upanissayo natthīti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā upanissayavirahita tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ, so ‘mayhaṃ taṃ sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhāssa evaṃ hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā dibbasotadhātuñāṇaṃ nibbattetvā cetopariyañāṇaṃ nibbattetvā āsavānaṃ khayañāṇaṃ nibbattetvā mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti. Bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vicarati. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhanto vicarati. Tenāha bhagavā ‘‘kodhā ca panassa esā vācā bhāsitā’’ti.
વਣ੍ਣੋ ਹੇਸੋ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਤਥਾਗਤੇਨ ਸਤਸਹਸ੍ਸਕਪ੍ਪਾਧਿਕਾਨਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯ੍ਯਾਨਿ ਪਾਰਮਿਯੋ ਪੂਰੇਨ੍ਤੇਨ ਏਤਦਤ੍ਥਮੇવ વਾਯਾਮੋ ਕਤੋ ‘‘ਦੇਸਨਾਧਮ੍ਮੋ ਮੇ ਨਿਯ੍ਯਾਨਿਕੋ ਭવਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ। ਤਸ੍ਮਾ ਯੋ ਏવਂ વਦੇਯ੍ਯ, ਸੋ વਣ੍ਣਂਯੇવ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਭਾਸਤਿ। વਣ੍ਣੋ ਹੇਸੋ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਗੁਣੋ ਏਸੋ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ, ਨ ਅਗੁਣੋਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
Vaṇṇo heso, sāriputtāti, sāriputta, tathāgatena satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena etadatthameva vāyāmo kato ‘‘desanādhammo me niyyāniko bhavissatī’’ti. Tasmā yo evaṃ vadeyya, so vaṇṇaṃyeva tathāgatassa bhāsati. Vaṇṇo heso, sāriputta, tathāgatassa guṇo eso tathāgatassa, na aguṇoti dasseti.
ਅਯਮ੍ਪਿ ਹਿ ਨਾਮ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿਆਦਿਨਾ ਕਿਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ? ਸੁਨਕ੍ਖਤ੍ਤੇਨ ਪਟਿਸਿਦ੍ਧਸ੍ਸ ਉਤ੍ਤਰਿਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਅਤ੍ਤਨਿ ਅਤ੍ਥਿਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਭਗવਾ ਕਿਰ ਅਯਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਸੁਨਕ੍ਖਤ੍ਤੋ ਮੋਘਪੁਰਿਸੋ ਨਤ੍ਥਿ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਉਤ੍ਤਰਿਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮੋਤਿ વਦਤਿ। ਮਯ੍ਹਞ੍ਚ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਇਦ੍ਧਿવਿਧਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਦਿਬ੍ਬਸੋਤਧਾਤੁਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਚੇਤੋਪਰਿਯਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਦਸਬਲਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਚਤੁવੇਸਾਰਜ੍ਜਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਅਟ੍ਠਸੁ ਪਰਿਸਾਸੁ ਅਕਮ੍ਪਨਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਚਤੁਯੋਨਿਪਰਿਚ੍ਛੇਦਕਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਪਞ੍ਚਗਤਿਪਰਿਚ੍ਛੇਦਕਞਾਣਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਸਬ੍ਬੇਪਿ ਚੇਤੇ ਉਤ੍ਤਰਿਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਾਯੇવ। ਏવਰੂਪੇਸੁ ਉਤ੍ਤਰਿਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮੇਸੁ ਏਕਸ੍ਸਾਪਿ વਿਜਾਨਨਸਮਤ੍ਥਂ ਧਮ੍ਮਨ੍વਯਮਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਨਾਮ ਏਤਸ੍ਸ ਮੋਘਪੁਰਿਸਸ੍ਸ ਨ ਭવਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਅਯਮ੍ਪਿ ਹਿ ਨਾਮ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿਆਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਇਮਂ ਦੇਸਨਂ ਆਰਭਿ। ਤਤ੍ਥ ਅਨ੍વੇਤੀਤਿ ਅਨ੍વਯੋ, ਜਾਨਾਤਿ , ਅਨੁਬੁਜ੍ਝਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਅਨ੍વਯੋ ਧਮ੍ਮਨ੍વਯੋ, ਤਂ ਤਂ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਾਦਿਧਮ੍ਮਂ ਜਾਨਨਪਞ੍ਞਾਯੇਤਂ ਅਧਿવਚਨਂ। ‘‘ਇਤਿਪਿ ਸੋ ਭਗવਾ’’ਤਿਆਦੀਹਿ ਏવਰੂਪਮ੍ਪਿ ਨਾਮ ਮਯ੍ਹਂ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਸਙ੍ਖਾਤਂ ਉਤ੍ਤਰਿਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਂ વਿਜ੍ਜਮਾਨਮੇવ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਜਾਨਿਤੁਂ ਤਸ੍ਸ ਮੋਘਪੁਰਿਸਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਨ੍વਯੋਪਿ ਨ ਭવਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਇਦ੍ਧਿવਿਧਞਾਣਾਦੀਸੁਪਿ ਏવਂ ਯੋਜਨਾ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ।
Ayampihi nāma sāriputtātiādinā kiṃ dasseti? Sunakkhattena paṭisiddhassa uttarimanussadhammassa attani atthitaṃ dasseti. Bhagavā kira ayaṃ, sāriputta, sunakkhatto moghapuriso natthi tathāgatassa uttarimanussadhammoti vadati. Mayhañca sabbaññutaññāṇaṃ nāma atthi, iddhividhañāṇaṃ nāma atthi, dibbasotadhātuñāṇaṃ nāma atthi, cetopariyañāṇaṃ nāma atthi, dasabalañāṇaṃ nāma atthi, catuvesārajjañāṇaṃ nāma atthi, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ nāma atthi, catuyoniparicchedakañāṇaṃ nāma atthi, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ nāma atthi, sabbepi cete uttarimanussadhammāyeva. Evarūpesu uttarimanussadhammesu ekassāpi vijānanasamatthaṃ dhammanvayamattampi nāma etassa moghapurisassa na bhavissatīti etamatthaṃ dassetuṃ ayampi hi nāma sāriputtātiādinā nayena imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha anvetīti anvayo, jānāti , anubujjhatīti attho. Dhammassa anvayo dhammanvayo, taṃ taṃ sabbaññutaññāṇādidhammaṃ jānanapaññāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādīhi evarūpampi nāma mayhaṃ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ uttarimanussadhammaṃ vijjamānameva atthīti jānituṃ tassa moghapurisassa dhammanvayopi na bhavissatīti dasseti. Iddhividhañāṇādīsupi evaṃ yojanā veditabbā.
ਉਤ੍ਤਰਿਮਨੁਸ੍ਸਧਮ੍ਮਾਦਿવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā niṭṭhitā.
ਦਸਬਲਞਾਣਾਦਿવਣ੍ਣਨਾ
Dasabalañāṇādivaṇṇanā
੧੪੮. ਏਤ੍ਥ ਚ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਚੇਤੋਪਰਿਯਞਾਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਿਸ੍ਸੋ વਿਜ੍ਜਾ વਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਸਿਯੁਂ, ਯਸ੍ਮਾ ਪਨ ਤਾਸੁ વੁਤ੍ਤਾਸੁ ਉਪਰਿ ਦਸਬਲਞਾਣਂ ਨ ਪਰਿਪੂਰਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਾ ਅવਤ੍વਾ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਦਸਬਲਞਾਣਂ ਪਰਿਪੂਰਂ ਕਤ੍વਾ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਦਸ ਖੋ ਪਨਿਮਾਨਿ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਤਥਾਗਤਬਲਾਨੀਤਿ ਅਞ੍ਞੇਹਿ ਅਸਾਧਾਰਣਾਨਿ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸੇવ ਬਲਾਨਿ। ਯਥਾ વਾ ਪੁਬ੍ਬਬੁਦ੍ਧਾਨਂ ਬਲਾਨਿ ਪੁਞ੍ਞੁਸ੍ਸਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਆਗਤਾਨਿ, ਤਥਾ ਆਗਤਬਲਾਨੀਤਿਪਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤਤ੍ਥ ਦੁવਿਧਂ ਤਥਾਗਤਬਲਂ ਕਾਯਬਲਞ੍ਚ ਞਾਣਬਲਞ੍ਚ। ਤੇਸੁ ਕਾਯਬਲਂ ਹਤ੍ਥਿਕੁਲਾਨੁਸਾਰੇਨ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਪੋਰਾਣੇਹਿ –
148. Ettha ca kiñcāpi cetopariyañāṇānantaraṃ tisso vijjā vattabbā siyuṃ, yasmā pana tāsu vuttāsu upari dasabalañāṇaṃ na paripūrati, tasmā tā avatvā tathāgatassa dasabalañāṇaṃ paripūraṃ katvā dassento dasa kho panimāni sāriputtātiādimāha. Tattha tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatabalaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –
‘‘ਕਾਲਾવਕਞ੍ਚ ਗਙ੍ਗੇਯ੍ਯਂ, ਪਣ੍ਡਰਂ ਤਮ੍ਬਪਿਙ੍ਗਲਂ।
‘‘Kālāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;
ਗਨ੍ਧਮਙ੍ਗਲਹੇਮਞ੍ਚ, ਉਪੋਸਥਛਦ੍ਦਨ੍ਤਿਮੇ ਦਸਾ’’ਤਿ॥
Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.
ਇਮਾਨਿ ਹਿ ਦਸ ਹਤ੍ਥਿਕੁਲਾਨਿ। ਤਤ੍ਥ ਕਾਲਾવਕਨ੍ਤਿ ਪਕਤਿਹਤ੍ਥਿਕੁਲਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਪੁਰਿਸਾਨਂ ਕਾਯਬਲਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਕਾਲਾવਕਹਤ੍ਥਿਨੋ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਕਾਲਾવਕਾਨਂ ਬਲਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਗਙ੍ਗੇਯ੍ਯਸ੍ਸ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਗਙ੍ਗੇਯ੍ਯਾਨਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਪਣ੍ਡਰਸ੍ਸ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਪਣ੍ਡਰਾਨਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਤਮ੍ਬਸ੍ਸ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਤਮ੍ਬਾਨਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਪਿਙ੍ਗਲਸ੍ਸ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਪਿਙ੍ਗਲਾਨਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਗਨ੍ਧਹਤ੍ਥਿਨੋ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਗਨ੍ਧਹਤ੍ਥੀਨਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਮਙ੍ਗਲਸ੍ਸ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਮਙ੍ਗਲਾਨਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਹੇਮવਤਸ੍ਸ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਹੇਮવਤਾਨਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਉਪੋਸਥਸ੍ਸ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਉਪੋਸਥਾਨਂ, ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਛਦ੍ਦਨ੍ਤਸ੍ਸ। ਯਂ ਦਸਨ੍ਨਂ ਛਦ੍ਦਨ੍ਤਾਨਂ ਤਂ ਏਕਸ੍ਸ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ। ਨਾਰਾਯਨਸਙ੍ਘਾਤਬਲਨ੍ਤਿਪਿ ਇਦਮੇવ વੁਚ੍ਚਤਿ । ਤਦੇਤਂ ਪਕਤਿਹਤ੍ਥਿਗਣਨਾਯ ਹਤ੍ਥੀਨਂ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਸਾਨਂ ਪੁਰਿਸਗਣਨਾਯ ਦਸਨ੍ਨਂ ਪੁਰਿਸਕੋਟਿਸਹਸ੍ਸਾਨਂ ਬਲਂ ਹੋਤਿ। ਇਦਂ ਤਾવ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਕਾਯਬਲਂ।
Imāni hi dasa hatthikulāni. Tattha kālāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kālāvakahatthino. Yaṃ dasannaṃ kālāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati . Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.
ਞਾਣਬਲਂ ਪਨ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ਤਾવ ਆਗਤਮੇવ। ਦਸਬਲਞਾਣਂ, ਚਤੁવੇਸਾਰਜ੍ਜਞਾਣਂ, ਅਟ੍ਠਸੁ ਪਰਿਸਾਸੁ ਅਕਮ੍ਪਨਞਾਣਂ, ਚਤੁਯੋਨਿਪਰਿਚ੍ਛੇਦਕਞਾਣਂ, ਪਞ੍ਚਗਤਿਪਰਿਚ੍ਛੇਦਕਞਾਣਂ। ਸਂਯੁਤ੍ਤਕੇ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੨.੩੪) ਆਗਤਾਨਿ ਤੇਸਤ੍ਤਤਿ ਞਾਣਾਨਿ ਸਤ੍ਤਸਤ੍ਤਤਿ ਞਾਣਾਨੀਤਿ ਏવਂ ਅਞ੍ਞਾਨਿਪਿ ਅਨੇਕਾਨਿ ਞਾਣਸਹਸ੍ਸਾਨਿ, ਏਤਂ ਞਾਣਬਲਂ ਨਾਮ। ਇਧਾਪਿ ਞਾਣਬਲਮੇવ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਂ। ਞਾਣਞ੍ਹਿ ਅਕਮ੍ਪਿਯਟ੍ਠੇਨ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਨਟ੍ਠੇਨ ਚ ਬਲਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ।
Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ tāva āgatameva. Dasabalañāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ. Saṃyuttake (saṃ. ni. 2.34) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṃ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni, etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.
ਯੇਹਿ ਬਲੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋਤਿ ਯੇਹਿ ਦਸਹਿ ਞਾਣਬਲੇਹਿ ਉਪੇਤੋ ਸਮੁਪੇਤੋ। ਆਸਭਂ ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਸੇਟ੍ਠਟ੍ਠਾਨਂ ਉਤ੍ਤਮਟ੍ਠਾਨਂ। ਆਸਭਾ વਾ ਪੁਬ੍ਬਬੁਦ੍ਧਾ, ਤੇਸਂ ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਅਪਿਚ ਗવਸਤਜੇਟ੍ਠਕੋ ਉਸਭੋ, ਗવਸਹਸ੍ਸਜੇਟ੍ਠਕੋ વਸਭੋ। વਜਸਤਜੇਟ੍ਠਕੋ વਾ ਉਸਭੋ, વਜਸਹਸ੍ਸਜੇਟ੍ਠਕੋ વਸਭੋ। ਸਬ੍ਬਗવਸੇਟ੍ਠੋ ਸਬ੍ਬਪਰਿਸ੍ਸਯਸਹੋ ਸੇਤੋ ਪਾਸਾਦਿਕੋ ਮਹਾਭਾਰવਹੋ ਅਸਨਿਸਤਸਦ੍ਦੇਹਿਪਿ ਅਕਮ੍ਪਨਿਯੋ ਨਿਸਭੋ, ਸੋ ਇਧ ਉਸਭੋਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ। ਇਦਮ੍ਪਿ ਹਿ ਤਸ੍ਸ ਪਰਿਯਾਯવਚਨਂ। ਉਸਭਸ੍ਸ ਇਦਨ੍ਤਿ ਆਸਭਂ। ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਚਤੂਹਿ ਪਾਦੇਹਿ ਪਥવਿਂ ਉਪ੍ਪੀਲ਼ੇਤ੍વਾ ਅਚਲਟ੍ਠਾਨਂ। ਇਦਂ ਪਨ ਆਸਭਂ વਿਯਾਤਿ ਆਸਭਂ। ਯਥੇવ ਹਿ ਨਿਸਭਸਙ੍ਖਾਤੋ ਉਸਭੋ ਉਸਭਬਲੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਚਤੂਹਿ ਪਾਦੇਹਿ ਪਥવਿਂ ਉਪ੍ਪੀਲ਼ੇਤ੍વਾ ਅਚਲਟ੍ਠਾਨੇਨ ਤਿਟ੍ਠਤਿ, ਏવਂ ਤਥਾਗਤੋਪਿ ਦਸਹਿ ਤਥਾਗਤਬਲੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਚਤੂਹਿ વੇਸਾਰਜ੍ਜਪਾਦੇਹਿ ਅਟ੍ਠਪਰਿਸਪਥવਿਂ ਉਪ੍ਪੀਲ਼ੇਤ੍વਾ ਸਦੇવਕੇ ਲੋਕੇ ਕੇਨਚਿ ਪਚ੍ਚਤ੍ਥਿਕੇਨ ਪਚ੍ਚਾਮਿਤ੍ਤੇਨ ਅਕਮ੍ਪਿਯੋ ਅਚਲਟ੍ਠਾਨੇਨ ਤਿਟ੍ਠਤਿ। ਏવਂ ਤਿਟ੍ਠਮਾਨੋવ ਤਂ ਆਸਭਂ ਠਾਨਂ ਪਟਿਜਾਨਾਤਿ, ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ ਨ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਾਤਿ ਅਤ੍ਤਨਿ ਆਰੋਪੇਤਿ। ਤੇਨ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਆਸਭਂ ਠਾਨਂ ਪਟਿਜਾਨਾਤੀ’’ਤਿ।
Yehi balehi samannāgatoti yehi dasahi ñāṇabalehi upeto samupeto. Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho. Vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho. Sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi akampaniyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamānova taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, upagacchati na paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.
ਪਰਿਸਾਸੂਤਿ ਅਟ੍ਠਸੁ ਪਰਿਸਾਸੁ। ਸੀਹਨਾਦਂ ਨਦਤੀਤਿ ਸੇਟ੍ਠਨਾਦਂ ਅਭੀਤਨਾਦਂ ਨਦਤਿ, ਸੀਹਨਾਦਸਦਿਸਂ વਾ ਨਾਦਂ ਨਦਤਿ। ਅਯਮਤ੍ਥੋ ਸੀਹਨਾਦਸੁਤ੍ਤੇਨ ਦੀਪੇਤਬ੍ਬੋ। ਯਥਾ વਾ ਸੀਹੋ ਸਹਨਤੋ ਹਨਨਤੋ ਚ ਸੀਹੋਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਏવਂ ਤਥਾਗਤੋ ਲੋਕਧਮ੍ਮਾਨਂ ਸਹਨਤੋ ਪਰਪ੍ਪવਾਦਾਨਞ੍ਚ ਹਨਨਤੋ ਸੀਹੋਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਏવਂ વੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਸੀਹਸ੍ਸ ਨਾਦਂ ਸੀਹਨਾਦਂ। ਤਤ੍ਥ ਯਥਾ ਸੀਹੋ ਸੀਹਬਲੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ વਿਸਾਰਦੋ વਿਗਤਲੋਮਹਂਸੋ ਸੀਹਨਾਦਂ ਨਦਤਿ, ਏવਂ ਤਥਾਗਤਸੀਹੋਪਿ ਤਥਾਗਤਬਲੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਅਟ੍ਠਸੁ ਪਰਿਸਾਸੁ વਿਸਾਰਦੋ વਿਗਤਲੋਮਹਂਸੋ ਇਤਿ ਰੂਪਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਨਾਨਾવਿਧਦੇਸਨਾવਿਲਾਸਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸੀਹਨਾਦਂ ਨਦਤਿ। ਤੇਨ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਪਰਿਸਾਸੁ ਸੀਹਨਾਦਂ ਨਦਤੀ’’ਤਿ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਕ੍ਕਂ ਪવਤ੍ਤੇਤੀਤਿ ਏਤ੍ਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਤਿ ਸੇਟ੍ਠਂ ਉਤ੍ਤਮਂ વਿਸਿਟ੍ਠਂ। ਚਕ੍ਕ-ਸਦ੍ਦੋ ਪਨਾਯਂ –
Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso iti rūpantiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti. Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visiṭṭhaṃ. Cakka-saddo panāyaṃ –
ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਂ ਲਕ੍ਖਣੇ ਚ, ਰਥਙ੍ਗੇ ਇਰਿਯਾਪਥੇ।
Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;
ਦਾਨੇ ਰਤਨਧਮ੍ਮੂਰ-ਚਕ੍ਕਾਦੀਸੁ ਚ ਦਿਸ੍ਸਤਿ।
Dāne ratanadhammūra-cakkādīsu ca dissati;
ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਕੇ ਇਧ ਮਤੋ, ਤਞ੍ਚ ਦ੍વੇਧਾ વਿਭਾવਯੇ॥
Dhammacakke idha mato, tañca dvedhā vibhāvaye.
‘‘ਚਤ੍ਤਾਰਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਚਕ੍ਕਾਨਿ, ਯੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤਾਨਂ ਦੇવਮਨੁਸ੍ਸਾਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੪.੩੧) ਹਿ ਅਯਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਂ ਦਿਸ੍ਸਤਿ। ‘‘ਪਾਦਤਲੇਸੁ ਚਕ੍ਕਾਨਿ ਜਾਤਾਨੀ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੩੫) ਏਤ੍ਥ ਲਕ੍ਖਣੇ। ‘‘ਚਕ੍ਕਂવ વਹਤੋ ਪਦ’’ਨ੍ਤਿ (ਧ॰ ਪ॰ ੧) ਏਤ੍ਥ ਰਥਙ੍ਗੇ। ‘‘ਚਤੁਚਕ੍ਕਂ ਨવਦ੍વਾਰ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੧.੨੯) ਏਤ੍ਥ ਇਰਿਯਾਪਥੇ। ‘‘ਦਦਂ ਭੁਞ੍ਜ ਮਾ ਚ ਪਮਾਦੋ, ਚਕ੍ਕਂ ਪવਤ੍ਤਯ ਸਬ੍ਬਪਾਣਿਨ’’ਨ੍ਤਿ (ਜਾ॰ ੧.੭.੧੪੯) ਏਤ੍ਥ ਦਾਨੇ। ‘‘ਦਿਬ੍ਬਂ ਚਕ੍ਕਰਤਨਂ ਪਾਤੁਰਹੋਸੀ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੨੪੩) ਏਤ੍ਥ ਰਤਨਚਕ੍ਕੇ। ‘‘ਮਯਾ ਪવਤ੍ਤਿਤਂ ਚਕ੍ਕ’’ਨ੍ਤਿ (ਸੁ॰ ਨਿ॰ ੫੬੨) ਏਤ੍ਥ ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਕੇ। ‘‘ਇਚ੍ਛਾਹਤਸ੍ਸ ਪੋਸਸ੍ਸ, ਚਕ੍ਕਂ ਭਮਤਿ ਮਤ੍ਥਕੇ’’ਤਿ (ਜਾ॰ ੧.੧.੧੦੪; ੧.੫.੧੦੩) ਏਤ੍ਥ ਉਰਚਕ੍ਕੇ। ‘‘ਖੁਰਪਰਿਯਨ੍ਤੇਨ ਚੇਪਿ ਚਕ੍ਕੇਨਾ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੧.੧੬੬) ਏਤ੍ਥ ਪਹਰਣਚਕ੍ਕੇ। ‘‘ਅਸਨਿવਿਚਕ੍ਕ’’ਨ੍ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੩.੬੧; ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੨.੧੬੨) ਏਤ੍ਥ ਅਸਨਿਮਣ੍ਡਲੇ। ਇਧ ਪਨਾਯਂ ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਕੇ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ।
‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti (dī. ni. 2.35) ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti (dha. pa. 1) ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) ettha iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo, cakkaṃ pavattaya sabbapāṇina’’nti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti (dī. ni. 2.243) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha uracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti (dī. ni. 1.166) ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti (dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162) ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṃ dhammacakke adhippeto.
ਤਂ ਪਨ ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਕਂ ਦੁવਿਧਂ ਹੋਤਿ ਪਟਿવੇਧਞਾਣਞ੍ਚੇવ ਦੇਸਨਾਞਾਣਞ੍ਚ। ਤਤ੍ਥ ਪਞ੍ਞਾਪਭਾવਿਤਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਰਿਯਬਲਾવਹਂ ਪਟਿવੇਧਞਾਣਂ। ਕਰੁਣਾਪਭਾવਿਤਂ ਸਾવਕਾਨਂ ਅਰਿਯਬਲਾવਹਂ ਦੇਸਨਾਞਾਣਂ। ਤਤ੍ਥ ਪਟਿવੇਧਞਾਣਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਂ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਨ੍ਤਿ ਦੁવਿਧਂ। ਤਞ੍ਹਿ ਅਭਿਨਿਕ੍ਖਮਨਤੋ ਯਾવ ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਂ, ਫਲਕ੍ਖਣੇ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਮ। ਤੁਸਿਤਭવਨਤੋ વਾ ਯਾવ ਮਹਾਬੋਧਿਪਲ੍ਲਙ੍ਕੇ ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਂ, ਫਲਕ੍ਖਣੇ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਮ। ਦੀਪਙ੍ਕਰਦਸਬਲਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ વਾ ਯਾવ ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਂ, ਫਲਕ੍ਖਣੇ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਮ। ਦੇਸਨਾਞਾਣਮ੍ਪਿ ਪવਤ੍ਤਮਾਨਂ ਪવਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਦੁવਿਧਂ। ਤਞ੍ਹਿ ਯਾવ ਅਞ੍ਞਾਤਕੋਣ੍ਡਞ੍ਞਸ੍ਸ ਸੋਤਾਪਤ੍ਤਿਮਗ੍ਗਾ ਪવਤ੍ਤਮਾਨਂ, ਫਲਕ੍ਖਣੇ ਪવਤ੍ਤਂ ਨਾਮ। ਤੇਸੁ ਪਟਿવੇਧਞਾਣਂ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਂ, ਦੇਸਨਾਞਾਣਂ ਲੋਕਿਯਂ। ਉਭਯਮ੍ਪਿ ਪਨੇਤਂ ਅਞ੍ਞੇਹਿ ਅਸਾਧਾਰਣਂ, ਬੁਦ੍ਧਾਨਂਯੇવ ਓਰਸਞਾਣਂ।
Taṃ pana dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyabalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyabalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkaradasabalato paṭṭhāya vā yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.
ਇਦਾਨਿ ਯੇਹਿ ਬਲੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਤਥਾਗਤੋ ਆਸਭਂ ਠਾਨਂ ਪਟਿਜਾਨਾਤਿ, ਯਾਨਿ ਆਦਿਤੋવ ‘‘ਦਸ ਖੋ ਪਨਿਮਾਨਿ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਤਥਾਗਤਬਲਾਨੀ’’ਤਿ ਨਿਕ੍ਖਿਤ੍ਤਾਨਿ, ਤਾਨਿ વਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਕਤਮਾਨਿ ਦਸ? ਇਧ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਤਥਾਗਤੋ ਠਾਨਞ੍ਚ ਠਾਨਤੋਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਠਾਨਞ੍ਚ ਠਾਨਤੋਤਿ ਕਾਰਣਞ੍ਚ ਕਾਰਣਤੋ। ਕਾਰਣਞ੍ਹਿ ਯਸ੍ਮਾ ਤਤ੍ਥ ਫਲਂ ਤਿਟ੍ਠਤਿ ਤਦਾਯਤ੍ਤવੁਤ੍ਤਿਯਾਯ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚੇવ ਪવਤ੍ਤਤਿ ਚ, ਤਸ੍ਮਾ ਠਾਨਨ੍ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਤਂ ਭਗવਾ ‘‘ਯੇ ਯੇ ਧਮ੍ਮਾ ਯੇਸਂ ਯੇਸਂ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਹੇਤੂ ਪਚ੍ਚਯਾ ਉਪ੍ਪਾਦਾਯ, ਤਂ ਤਂ ਠਾਨਂ। ਯੇ ਯੇ ਧਮ੍ਮਾ ਯੇਸਂ ਯੇਸਂ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਨ ਹੇਤੂ ਨ ਪਚ੍ਚਯਾ ਉਪ੍ਪਾਦਾਯ, ਤਂ ਤਂ ਅਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿ ਪਜਾਨਨ੍ਤੋ ਠਾਨਞ੍ਚ ਠਾਨਤੋ ਅਟ੍ਠਾਨਞ੍ਚ ਅਟ੍ਠਾਨਤੋ ਯਥਾਭੂਤਂ ਪਜਾਨਾਤਿ। ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਪਨੇਤਂ, ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਠਾਨਞ੍ਚ ਠਾਨਤੋ ਅਟ੍ਠਾਨਞ੍ਚ ਅਟ੍ਠਾਨਤੋ ਯਥਾਭੂਤਂ ਞਾਣ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ (વਿਭ॰ ੮੦੯) ਨਯੇਨ વਿਤ੍ਥਾਰਿਤਮੇવ। ਯਮ੍ਪੀਤਿ ਯੇਨ ਞਾਣੇਨ। ਇਦਮ੍ਪਿ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਤਥਾਗਤਸ੍ਸਾਤਿ ਇਦਮ੍ਪਿ ਠਾਨਾਟ੍ਠਾਨਞਾਣਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਤਥਾਗਤਬਲਂ ਨਾਮ ਹੋਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਏવਂ ਸਬ੍ਬਪਦੇਸੁ ਯੋਜਨਾ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ।
Idāni yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, yāni āditova ‘‘dasa kho panimāni, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalānī’’ti nikkhittāni, tāni vitthārato dassetuṃ katamāni dasa? Idha, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānatotiādimāha. Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttiyāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ. Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Abhidhamme panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 809) nayena vitthāritameva. Yampīti yena ñāṇena. Idampi, sāriputta, tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā.
ਕਮ੍ਮਸਮਾਦਾਨਾਨਨ੍ਤਿ ਸਮਾਦਿਯਿਤ੍વਾ ਕਤਾਨਂ ਕੁਸਲਾਕੁਸਲਕਮ੍ਮਾਨਂ, ਕਮ੍ਮਮੇવ વਾ ਕਮ੍ਮਸਮਾਦਾਨਂ। ਠਾਨਸੋ ਹੇਤੁਸੋਤਿ ਪਚ੍ਚਯਤੋ ਚੇવ ਹੇਤੁਤੋ ਚ। ਤਤ੍ਥ ਗਤਿਉਪਧਿਕਾਲਪਯੋਗਾ વਿਪਾਕਸ੍ਸ ਠਾਨਂ। ਕਮ੍ਮਂ ਹੇਤੁ। ਇਮਸ੍ਸ ਪਨ ਞਾਣਸ੍ਸ વਿਤ੍ਥਾਰਕਥਾ ‘‘ਅਤ੍ਥੇਕਚ੍ਚਾਨਿ ਪਾਪਕਾਨਿ ਕਮ੍ਮਸਮਾਦਾਨਾਨਿ ਗਤਿਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਪਟਿਬਾਲ਼੍ਹਾਨਿ ਨ વਿਪਚ੍ਚਨ੍ਤੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (વਿਭ॰ ੮੧੦) ਨਯੇਨ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਆਗਤਾਯੇવ।
Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ. Kammaṃ hetu. Imassa pana ñāṇassa vitthārakathā ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādinā (vibha. 810) nayena abhidhamme āgatāyeva.
ਸਬ੍ਬਤ੍ਥਗਾਮਿਨਿਨ੍ਤਿ ਸਬ੍ਬਗਤਿਗਾਮਿਨਿਂ ਅਗਤਿਗਾਮਿਨਿਞ੍ਚ। ਪਟਿਪਦਨ੍ਤਿ ਮਗ੍ਗਂ। ਯਥਾਭੂਤਂ ਪਜਾਨਾਤੀਤਿ ਬਹੂਸੁਪਿ ਮਨੁਸ੍ਸੇਸੁ ਏਕਮੇવ ਪਾਣਂ ਘਾਤੇਨ੍ਤੇਸੁ ਇਮਸ੍ਸ ਚੇਤਨਾ ਨਿਰਯਗਾਮਿਨੀ ਭવਿਸ੍ਸਤਿ, ਇਮਸ੍ਸ ਚੇਤਨਾ ਤਿਰਚ੍ਛਾਨਯੋਨਿਗਾਮਿਨੀਤਿ ਇਮਿਨਾ ਨਯੇਨ ਏਕવਤ੍ਥੁਸ੍ਮਿਮ੍ਪਿ ਕੁਸਲਾਕੁਸਲਚੇਤਨਾਸਙ੍ਖਾਤਾਨਂ ਪਟਿਪਤ੍ਤੀਨਂ ਅવਿਪਰੀਤਤੋ ਸਭਾવਂ ਜਾਨਾਤਿ। ਇਮਸ੍ਸ ਚ ਞਾਣਸ੍ਸ વਿਤ੍ਥਾਰਕਥਾ ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥਗਾਮਿਨਿਂ ਪਟਿਪਦਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਞਾਣਂ? ਇਧ ਤਥਾਗਤੋ ਅਯਂ ਮਗ੍ਗੋ ਅਯਂ ਪਟਿਪਦਾ ਨਿਰਯਗਾਮੀਤਿ ਪਜਾਨਾਤੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (વਿਭ॰ ੮੧੧) ਨਯੇਨ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਆਗਤਾਯੇવ।
Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiṃ agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa cetanā tiracchānayonigāminīti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti. Imassa ca ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nirayagāmīti pajānātī’’tiādinā (vibha. 811) nayena abhidhamme āgatāyeva.
ਅਨੇਕਧਾਤੁਨ੍ਤਿ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁਆਦੀਹਿ ਕਾਮਧਾਤੁਆਦੀਹਿ વਾ ਧਾਤੂਹਿ ਬਹੁਧਾਤੁਂ। ਨਾਨਾਧਾਤੁਨ੍ਤਿ ਤਾਸਂਯੇવ ਧਾਤੂਨਂ વਿਲਕ੍ਖਣਤਾਯ ਨਾਨਪ੍ਪਕਾਰਧਾਤੁਂ। ਲੋਕਨ੍ਤਿ ਖਨ੍ਧਾਯਤਨਧਾਤੁਲੋਕਂ। ਯਥਾਭੂਤਂ ਪਜਾਨਾਤੀਤਿ ਤਾਸਂ ਤਾਸਂ ਧਾਤੂਨਂ ਅવਿਪਰੀਤਤੋ ਸਭਾવਂ ਪਟਿવਿਜ੍ਝਤਿ। ਇਦਮ੍ਪਿ ਞਾਣਂ ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਅਨੇਕਧਾਤੁਨਾਨਾਧਾਤੁਲੋਕਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਞਾਣਂ, ਇਧ ਤਥਾਗਤੋ ਖਨ੍ਧਨਾਨਤ੍ਤਂ ਪਜਾਨਾਤੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ વਿਤ੍ਥਾਰਿਤਮੇવ।
Anekadhātunti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṃ. Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idha tathāgato khandhanānattaṃ pajānātī’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.
ਨਾਨਾਧਿਮੁਤ੍ਤਿਕਤਨ੍ਤਿ ਹੀਨਾਦੀਹਿ ਅਧਿਮੁਤ੍ਤੀਹਿ ਨਾਨਾਧਿਮੁਤ੍ਤਿਕਭਾવਂ। ਇਦਮ੍ਪਿ ਞਾਣਂ, ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਨਾਨਾਧਿਮੁਤ੍ਤਿਕਤਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਞਾਣਂ, ਇਧ ਤਥਾਗਤੋ ਪਜਾਨਾਤਿ ਸਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤਾ ਹੀਨਾਧਿਮੁਤ੍ਤਿਕਾ’’ਤਿ ਆਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ વਿਤ੍ਥਾਰਿਤਮੇવ।
Nānādhimuttikatanti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ. Idampi ñāṇaṃ, ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idha tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā’’ti ādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.
ਪਰਸਤ੍ਤਾਨਨ੍ਤਿ ਪਧਾਨਸਤ੍ਤਾਨਂ। ਪਰਪੁਗ੍ਗਲਾਨਨ੍ਤਿ ਤਤੋ ਪਰੇਸਂ ਹੀਨਸਤ੍ਤਾਨਂ। ਏਕਤ੍ਥਮੇવ વਾ ਏਤਂ ਪਦਦ੍વਯਂ। વੇਨੇਯ੍ਯવਸੇਨ ਪਨ ਦ੍વੇਧਾ વੁਤ੍ਤਂ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਰੋਪਰਿਯਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਧਾਦੀਨਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂ ਪਰਭਾવਂ ਅਪਰਭਾવਞ੍ਚ, વੁਦ੍ਧਿਞ੍ਚ ਹਾਨਿਞ੍ਚਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਇਮਸ੍ਸਪਿ ਞਾਣਸ੍ਸ વਿਤ੍ਥਾਰਕਥਾ – ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਪਰਸਤ੍ਤਾਨਂ ਪਰਪੁਗ੍ਗਲਾਨਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਰੋਪਰਿਯਤ੍ਤਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਞਾਣਂ, ਇਧ ਤਥਾਗਤੋ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਆਸਯਂ ਪਜਾਨਾਤਿ ਅਨੁਸਯਂ ਪਜਾਨਾਤੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (વਿਭ॰ ੮੧੪) ਨਯੇਨ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਆਗਤਾਯੇવ।
Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ. Veneyyavasena pana dvedhā vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvaṃ aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho. Imassapi ñāṇassa vitthārakathā – ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ pajānāti anusayaṃ pajānātī’’tiādinā (vibha. 814) nayena abhidhamme āgatāyeva.
ਝਾਨવਿਮੋਕ੍ਖਸਮਾਧਿਸਮਾਪਤ੍ਤੀਨਨ੍ਤਿ ਪਠਮਾਦੀਨਂ ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਝਾਨਾਨਂ ਰੂਪੀ ਰੂਪਾਨਿ ਪਸ੍ਸਤੀਤਿਆਦੀਨਂ ਅਟ੍ਠਨ੍ਨਂ વਿਮੋਕ੍ਖਾਨਂ ਸવਿਤਕ੍ਕਸવਿਚਾਰਾਦੀਨਂ ਤਿਣ੍ਣਂ ਸਮਾਧੀਨਂ ਪਠਮਜ੍ਝਾਨਸਮਾਪਤ੍ਤਿਆਦੀਨਞ੍ਚ ਨવਨ੍ਨਂ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬਸਮਾਪਤ੍ਤੀਨਂ। ਸਂਕਿਲੇਸਨ੍ਤਿ ਹਾਨਭਾਗਿਯਧਮ੍ਮਂ। વੋਦਾਨਨ੍ਤਿ વਿਸੇਸਭਾਗਿਯਧਮ੍ਮਂ। વੁਟ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ ‘‘વੋਦਾਨਮ੍ਪਿ વੁਟ੍ਠਾਨਂ। ਤਮ੍ਹਾ ਤਮ੍ਹਾ ਸਮਾਧਿਮ੍ਹਾ વੁਟ੍ਠਾਨਮ੍ਪਿ વੁਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿ (વਿਭ॰ ੮੨੮) ਏવਂ વੁਤ੍ਤਪਗੁਣਜ੍ਝਾਨਞ੍ਚੇવ ਭવਙ੍ਗਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤਿਯੋ ਚ। ਹੇਟ੍ਠਿਮਂ ਹੇਟ੍ਠਿਮਞ੍ਹਿ ਪਗੁਣਜ੍ਝਾਨਂ ਉਪਰਿਮਸ੍ਸ ਉਪਰਿਮਸ੍ਸ ਪਦਟ੍ਠਾਨਂ ਹੋਤਿ। ਤਸ੍ਮਾ ‘‘વੋਦਾਨਮ੍ਪਿ વੁਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਭવਙ੍ਗੇਨ ਪਨ ਸਬ੍ਬਜ੍ਝਾਨੇਹਿ વੁਟ੍ਠਾਨਂ ਹੋਤਿ। ਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤਿਯਾ ਨਿਰੋਧਸਮਾਪਤ੍ਤਿਤੋ વੁਟ੍ਠਾਨਂ ਹੋਤਿ। ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ‘‘ਤਮ੍ਹਾ ਤਮ੍ਹਾ ਸਮਾਧਿਮ੍ਹਾ વੁਟ੍ਠਾਨਮ੍ਪਿ વੁਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਇਦਮ੍ਪਿ ਞਾਣਂ ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਝਾਨવਿਮੋਕ੍ਖਸਮਾਧਿਸਮਾਪਤ੍ਤੀਨਂ ਸਂਕਿਲੇਸਂ વੋਦਾਨਂ વੁਟ੍ਠਾਨਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਞਾਣਂ, ਝਾਯੀਤਿ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਝਾਯੀ, ਅਤ੍ਥੇਕਚ੍ਚੋ ਝਾਯੀ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂਯੇવ ਸਮਾਨਂ વਿਪਤ੍ਤੀਤਿ ਪਚ੍ਚੇਤੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (વਿਭ॰ ੮੨੮) ਨਯੇਨ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ વਿਤ੍ਥਾਰਿਤਂ। ਸਤ੍ਤਨ੍ਨਂ ਞਾਣਾਨਂ વਿਤ੍ਥਾਰਕਥਾવਿਨਿਚ੍ਛਯੋ ਸਮ੍ਮੋਹવਿਨੋਦਨਿਯਂ વਿਭਙ੍ਗਟ੍ਠਕਥਾਯਂ વੁਤ੍ਤੋ। ਪੁਬ੍ਬੇਨਿવਾਸਾਨੁਸ੍ਸਤਿਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਞਾਣਕਥਾ વਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੇ વਿਤ੍ਥਾਰਿਤਾ। ਆਸવਕ੍ਖਯਕਥਾ ਭਯਭੇਰવੇ।
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ rūpī rūpāni passatītiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ. Tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttapaguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti. Phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, jhāyīti cattāro jhāyī, atthekacco jhāyī sampattiṃyeva samānaṃ vipattīti paccetī’’tiādinā (vibha. 828) nayena abhidhamme vitthāritaṃ. Sattannaṃ ñāṇānaṃ vitthārakathāvinicchayo sammohavinodaniyaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ vutto. Pubbenivāsānussatidibbacakkhuñāṇakathā visuddhimagge vitthāritā. Āsavakkhayakathā bhayabherave.
੧੪੯. ਇਮਾਨਿ ਖੋ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿ ਯਾਨਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ‘‘ਦਸ ਖੋ ਪਨਿਮਾਨਿ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਤਥਾਗਤਬਲਾਨੀ’’ਤਿ ਅવੋਚਂ, ਇਮਾਨਿ ਤਾਨੀਤਿ ਅਪ੍ਪਨਂ ਕਰੋਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਪਰવਾਦੀਕਥਾ ਹੋਤਿ – ਦਸਬਲਞਾਣਂ ਨਾਮ ਪਾਟਿਯੇਕ੍ਕਂ ਨਤ੍ਥਿ, ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸੇવਾਯਂ ਪਭੇਦੋਤਿ। ਤਂ ਨ ਤਥਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਅਞ੍ਞਮੇવ ਹਿ ਦਸਬਲਞਾਣਂ, ਅਞ੍ਞਂ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਂ। ਦਸਬਲਞਾਣਞ੍ਹਿ ਸਕਸਕਕਿਚ੍ਚਮੇવ ਜਾਨਾਤਿ। ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞਾਣਂ ਤਮ੍ਪਿ ਤਤੋ ਅવਸੇਸਮ੍ਪਿ ਪਜਾਨਾਤਿ। ਦਸਬਲਞਾਣੇਸੁ ਹਿ ਪਠਮਂ ਕਾਰਣਾਕਾਰਣਮੇવ ਜਾਨਾਤਿ। ਦੁਤਿਯਂ ਕਮ੍ਮਨ੍ਤਰવਿਪਾਕਨ੍ਤਰਮੇવ। ਤਤਿਯਂ ਕਮ੍ਮਪਰਿਚ੍ਛੇਦਮੇવ। ਚਤੁਤ੍ਥਂ ਧਾਤੁਨਾਨਤ੍ਤਕਾਰਣਮੇવ। ਪਞ੍ਚਮਂ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਅਜ੍ਝਾਸਯਾਧਿਮੁਤ੍ਤਿਮੇવ। ਛਟ੍ਠਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂ ਤਿਕ੍ਖਮੁਦੁਭਾવਮੇવ। ਸਤ੍ਤਮਂ ਝਾਨਾਦੀਹਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਤੇਸਂ ਸਂਕਿਲੇਸਾਦਿਮੇવ। ਅਟ੍ਠਮਂ ਪੁਬ੍ਬੇਨਿવੁਤ੍ਥਖਨ੍ਧਸਨ੍ਤਤਿਮੇવ। ਨવਮਂ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਚੁਤਿਪਟਿਸਨ੍ਧਿਮੇવ। ਦਸਮਂ ਸਚ੍ਚਪਰਿਚ੍ਛੇਦਮੇવ। ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਂ ਪਨ ਏਤੇਹਿ ਜਾਨਿਤਬ੍ਬਞ੍ਚ ਤਤੋ ਉਤ੍ਤਰਿਞ੍ਚ ਪਜਾਨਾਤਿ। ਏਤੇਸਂ ਪਨ ਕਿਚ੍ਚਂ ਨ ਸਬ੍ਬਂ ਕਰੋਤਿ। ਤਞ੍ਹਿ ਝਾਨਂ ਹੁਤ੍વਾ ਅਪ੍ਪੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਤਿ, ਇਦ੍ਧਿ ਹੁਤ੍વਾ વਿਕੁਬ੍ਬਿਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਤਿ, ਮਗ੍ਗੋ ਹੁਤ੍વਾ ਕਿਲੇਸੇ ਖੇਪੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਤਿ। ਅਪਿਚ ਪਰવਾਦੀ ਏવਂ ਪੁਚ੍ਛਿਤਬ੍ਬੋ – ‘‘ਦਸਬਲਞਾਣਂ ਨਾਮ ਏਤਂ ਸવਿਤਕ੍ਕਸવਿਚਾਰਂ ਅવਿਤਕ੍ਕવਿਚਾਰਮਤ੍ਤਂ ਅવਿਤਕ੍ਕਅવਿਚਾਰਂ ਕਾਮਾવਚਰਂ ਰੂਪਾવਚਰਂ ਅਰੂਪਾવਚਰਂ ਲੋਕਿਯਂ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰ’’ਨ੍ਤਿ? ਜਾਨਨ੍ਤੋ ਪਟਿਪਾਟਿਯਾ ਸਤ੍ਤ ਞਾਣਾਨਿ ਸવਿਤਕ੍ਕਸવਿਚਾਰਾਨੀਤਿ વਕ੍ਖਤਿ। ਤਤੋ ਪਰਾਨਿ ਦ੍વੇ ਅવਿਤਕ੍ਕਅવਿਚਾਰਾਨੀਤਿ વਕ੍ਖਤਿ। ਆਸવਕ੍ਖਯਞਾਣਂ ਸਿਯਾ ਸવਿਤਕ੍ਕਸવਿਚਾਰਂ, ਸਿਯਾ ਅવਿਤਕ੍ਕવਿਚਾਰਮਤ੍ਤਂ, ਸਿਯਾ ਅવਿਤਕ੍ਕਅવਿਚਾਰਨ੍ਤਿ વਕ੍ਖਤਿ। ਤਥਾ ਪਟਿਪਾਟਿਯਾ ਸਤ੍ਤ ਕਾਮਾવਚਰਾਨਿ, ਤਤੋ ਪਰਾਨਿ ਦ੍વੇ ਰੂਪਾવਚਰਾਨਿ, ਅવਸਾਨੇ ਏਕਂ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਨ੍ਤਿ વਕ੍ਖਤਿ, ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਂ ਪਨ ਸવਿਤਕ੍ਕਸવਿਚਾਰਮੇવ ਕਾਮਾવਚਰਮੇવ ਲੋਕਿਯਮੇવਾਤਿ વਕ੍ਖਤਿ।
149.Imāni kho sāriputtāti yāni pubbe ‘‘dasa kho panimāni, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalānī’’ti avocaṃ, imāni tānīti appanaṃ karoti. Tattha paravādīkathā hoti – dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedoti. Taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti. Sabbaññutañāṇaṃ tampi tato avasesampi pajānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti. Dutiyaṃ kammantaravipākantarameva. Tatiyaṃ kammaparicchedameva. Catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva. Pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva. Chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva. Sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva. Aṭṭhamaṃ pubbenivutthakhandhasantatimeva. Navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva. Dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti. Apica paravādī evaṃ pucchitabbo – ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma etaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti? Jānanto paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānīti vakkhati. Tato parāni dve avitakkaavicārānīti vakkhati. Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāranti vakkhati. Tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato parāni dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttaranti vakkhati, sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevāti vakkhati.
ਏવਮੇਤ੍ਥ ਅਨੁਪਦવਣ੍ਣਨਂ ਕਤ੍વਾ ਇਦਾਨਿ ਯਸ੍ਮਾ ਤਥਾਗਤੋ ਪਠਮਂਯੇવ ਠਾਨਾਟ੍ਠਾਨਞਾਣੇਨ વੇਨੇਯ੍ਯਸਤ੍ਤਾਨਂ ਆਸવਕ੍ਖਯਾਧਿਗਮਸ੍ਸ ਚੇવ ਅਨਧਿਗਮਸ੍ਸ ਚ ਠਾਨਾਟ੍ਠਾਨਭੂਤਂ ਕਿਲੇਸਾવਰਣਾਭਾવਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਲੋਕਿਯਸਮ੍ਮਾਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਦਸ੍ਸਨਤੋ ਨਿਯਤਮਿਚ੍ਛਾਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾਭਾવਦਸ੍ਸਨਤੋ ਚ। ਅਥ ਨੇਸਂ ਕਮ੍ਮવਿਪਾਕਞਾਣੇਨ વਿਪਾਕਾવਰਣਾਭਾવਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਤਿਹੇਤੁਕਪਟਿਸਨ੍ਧਿਦਸ੍ਸਨਤੋ। ਸਬ੍ਬਤ੍ਥਗਾਮਿਨੀਪਟਿਪਦਾਞਾਣੇਨ ਕਮ੍ਮਾવਰਣਾਭਾવਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਅਨਨ੍ਤਰਿਯਕਮ੍ਮਾਭਾવਦਸ੍ਸਨਤੋ। ਏવਂ ਅਨਾવਰਣਾਨਂ ਅਨੇਕਧਾਤੁਨਾਨਾਧਾਤੁਞਾਣੇਨ ਅਨੁਕੂਲਧਮ੍ਮਦੇਸਨਤ੍ਥਂ ਚਰਿਯવਿਸੇਸਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਧਾਤੁવੇਮਤ੍ਤਦਸ੍ਸਨਤੋ। ਅਥ ਨੇਸਂ ਨਾਨਾਧਿਮੁਤ੍ਤਿਕਤਾਞਾਣੇਨ ਅਧਿਮੁਤ੍ਤਿਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਪਯੋਗਂ ਅਨਾਦਿਯਿਤ੍વਾਪਿ ਅਧਿਮੁਤ੍ਤਿવਸੇਨ ਧਮ੍ਮਦੇਸਨਤ੍ਥਂ। ਅਥੇવਂ ਦਿਟ੍ਠਾਧਿਮੁਤ੍ਤੀਨਂ ਯਥਾਸਤ੍ਤਿ ਯਥਾਬਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਦੇਸੇਤੁਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਰੋਪਰਿਯਤ੍ਤਞਾਣੇਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਰੋਪਰਿਯਤ੍ਤਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਸਦ੍ਧਾਦੀਨਂ ਤਿਕ੍ਖਮੁਦੁਭਾવਦਸ੍ਸਨਤੋ। ਏવਂ ਪਰਿਞ੍ਞਾਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਰੋਪਰਿਯਤ੍ਤਾ ਪਨ ਤੇ ਸਚੇ ਦੂਰੇ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਪਠਮਜ੍ਝਾਨਾਦੀਸੁ વਸੀਭੂਤਤ੍ਤਾ ਇਦ੍ਧਿવਿਸੇਸੇਨ ਤੇ ਖਿਪ੍ਪਂ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ। ਉਪਗਨ੍ਤ੍વਾ ਚ ਨੇਸਂ ਪੁਬ੍ਬੇਨਿવਾਸਾਨੁਸ੍ਸਤਿਞਾਣੇਨ ਪੁਬ੍ਬਜਾਤਿਭਾવਨਂ, ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਞਾਣਾਨੁਭਾવਤੋ ਪਤ੍ਤਬ੍ਬੇਨ ਚੇਤੋਪਰਿਯਞਾਣੇਨ ਸਮ੍ਪਤਿ ਚਿਤ੍ਤવਿਸੇਸਂ ਪਸ੍ਸਨ੍ਤੋ ਆਸવਕ੍ਖਯਞਾਣਾਨੁਭਾવੇਨ ਆਸવਕ੍ਖਯਗਾਮਿਨਿਯਾ ਪਟਿਪਦਾਯ વਿਗਤਸਮ੍ਮੋਹਤ੍ਤਾ ਆਸવਕ੍ਖਯਾਯ ਧਮ੍ਮਂ ਦੇਸੇਤਿ। ਤਸ੍ਮਾ ਇਮਿਨਾ ਅਨੁਕ੍ਕਮੇਨ ਇਮਾਨਿ ਦਸਬਲਾਨਿ વੁਤ੍ਤਾਨੀਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨਿ।
Evamettha anupadavaṇṇanaṃ katvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati, lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati, tihetukapaṭisandhidassanato. Sabbatthagāminīpaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati, anantariyakammābhāvadassanato. Evaṃ anāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyavisesaṃ passati, dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṃ passati, payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ. Athevaṃ diṭṭhādhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṃ passati, saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattā pana te sace dūre honti, paṭhamajjhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena te khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhāvanaṃ, dibbacakkhuñāṇānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminā anukkamena imāni dasabalāni vuttānīti veditabbāni.
ਤਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, વਾਚਂ ਅਪ੍ਪਹਾਯਾਤਿਆਦੀਸੁ ਪੁਨ ਏવਰੂਪਿਂ વਾਚਂ ਨ વਕ੍ਖਾਮੀਤਿ વਦਨ੍ਤੋ ਤਂ વਾਚਂ ਪਜਹਤਿ ਨਾਮ। ਪੁਨ ਏવਰੂਪਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਉਪ੍ਪਾਦੇਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਚਿਨ੍ਤੇਨ੍ਤੋ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪਜਹਤਿ ਨਾਮ। ਪੁਨ ਏવਰੂਪਂ ਦਿਟ੍ਠਿਂ ਨ ਗਣ੍ਹਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਪਜਹਨ੍ਤੋ ਦਿਟ੍ਠਿਂ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਜ੍ਜਤਿ ਨਾਮ, ਤਥਾ ਅਕਰੋਨ੍ਤੋ ਨੇવ ਪਜਹਤਿ, ਨ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਜ੍ਜਤਿ। ਸੋ ਯਥਾਭਤਂ ਨਿਕ੍ਖਿਤ੍ਤੋ ਏવਂ ਨਿਰਯੇਤਿ ਯਥਾ ਨਿਰਯਪਾਲੇਹਿ ਆਹਰਿਤ੍વਾ ਨਿਰਯੇ ਠਪਿਤੋ, ਏવਂ ਨਿਰਯੇ ਠਪਿਤੋਯੇવਾਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ।
Taṃ, sāriputta, vācaṃ appahāyātiādīsu puna evarūpiṃ vācaṃ na vakkhāmīti vadanto taṃ vācaṃ pajahati nāma. Puna evarūpaṃ cittaṃ na uppādessāmīti cintento cittaṃ pajahati nāma. Puna evarūpaṃ diṭṭhiṃ na gaṇhissāmīti pajahanto diṭṭhiṃ paṭinissajjati nāma, tathā akaronto neva pajahati, na paṭinissajjati. So yathābhataṃ nikkhitto evaṃ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito, evaṃ niraye ṭhapitoyevāti veditabbo.
ਇਦਾਨਿਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਸਾਧਕਂ ਉਪਮਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਸੇਯ੍ਯਥਾਪੀਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਸੀਲਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਤਿਆਦੀਸੁ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾ ਸੀਲਸਮਾਧਿਪਞ੍ਞਾ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ। ਲੋਕੁਤ੍ਤਰવਸੇਨੇવ વਿਨਿવਤ੍ਤੇਤੁਮ੍ਪਿ વਟ੍ਟਤਿ। ਅਯਞ੍ਹਿ ਸਮ੍ਮਾવਾਚਾਕਮ੍ਮਨ੍ਤਾਜੀવੇਹਿ ਸੀਲਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ, ਸਮ੍ਮਾવਾਯਾਮਸਤਿਸਮਾਧੀਹਿ ਸਮਾਧਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ, ਸਮ੍ਮਾਦਿਟ੍ਠਿਸਙ੍ਕਪ੍ਪੇਹਿ ਪਞ੍ਞਾਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ, ਸੋ ਏવਂ ਸੀਲਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਯਥਾ ਦਿਟ੍ਠੇવ ਧਮ੍ਮੇ ਇਮਸ੍ਮਿਂਯੇવ ਅਤ੍ਤਭਾવੇ ਅਞ੍ਞਂ ਆਰਾਧੇਤਿ ਅਰਹਤ੍ਤਂ ਪਾਪੁਣਾਤਿ, ਏવਂਸਮ੍ਪਦਮਿਦਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, વਦਾਮਿ ਇਮਮ੍ਪਿ ਕਾਰਣਂ ਏવਰੂਪਮੇવ । ਯਥਾ ਹਿ ਮਗ੍ਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਅવਿਰਜ੍ਝਿਤ੍વਾવ ਫਲਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਤਿ, ਏવਮੇવ ਇਮਸ੍ਸਾਪਿ ਪੁਗ੍ਗਲਸ੍ਸ ਚੁਤਿਅਨਨ੍ਤਰਂ ਅવਿਰਜ੍ਝਿਤ੍વਾવ ਨਿਰਯੇ ਪਟਿਸਨ੍ਧਿ ਹੋਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਸਕਲਸ੍ਮਿਞ੍ਹਿ ਬੁਦ੍ਧવਚਨੇ ਇਮਾਯ ਉਪਮਾਯ ਗਾਲ਼੍ਹਤਰਂ ਕਤ੍વਾ વੁਤ੍ਤਉਪਮਾ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ।
Idānissa atthasādhakaṃ upamaṃ dassento seyyathāpītiādimāha. Tattha sīlasampannotiādīsu lokiyalokuttarā sīlasamādhipaññā veditabbā. Lokuttaravaseneva vinivattetumpi vaṭṭati. Ayañhi sammāvācākammantājīvehi sīlasampanno, sammāvāyāmasatisamādhīhi samādhisampanno, sammādiṭṭhisaṅkappehi paññāsampanno, so evaṃ sīlādisampanno bhikkhu yathā diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve aññaṃ ārādheti arahattaṃ pāpuṇāti, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi imampi kāraṇaṃ evarūpameva . Yathā hi maggānantaraṃ avirajjhitvāva phalaṃ nibbattati, evameva imassāpi puggalassa cutianantaraṃ avirajjhitvāva niraye paṭisandhi hotīti dasseti. Sakalasmiñhi buddhavacane imāya upamāya gāḷhataraṃ katvā vuttaupamā nāma natthi.
੧੫੦. વੇਸਾਰਜ੍ਜਾਨੀਤਿ ਏਤ੍ਥ ਸਾਰਜ੍ਜਪਟਿਪਕ੍ਖੋ વੇਸਾਰਜ੍ਜਂ, ਚਤੂਸੁ ਠਾਨੇਸੁ ਸਾਰਜ੍ਜਾਭਾવਂ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਨ੍ਤਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਸੋਮਨਸ੍ਸਮਯਞਾਣਸ੍ਸੇਤਂ ਨਾਮਂ। ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਤੇ ਪਟਿਜਾਨਤੋਤਿ ਅਹਂ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ, ਸਬ੍ਬੇ ਧਮ੍ਮਾ ਮਯਾ ਅਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਤਿ ਏવਂ ਪਟਿਜਾਨਤੋ ਤવ। ਅਨਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਤਿ ਇਮੇ ਨਾਮ ਧਮ੍ਮਾ ਤਯਾ ਅਨਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾ। ਤਤ੍ਰ વਤਾਤਿ ਤੇਸੁ વਤ ਅਨਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਤਿ ਏવਂ ਦਸ੍ਸਿਤਧਮ੍ਮੇਸੁ। ਸਹਧਮ੍ਮੇਨਾਤਿ ਸਹੇਤੁਨਾ ਸਕਾਰਣੇਨ વਚਨੇਨ ਸੁਨਕ੍ਖਤ੍ਤੋ વਿਯ વਿਪ੍ਪਲਪਨ੍ਤੋ ਅਪ੍ਪਮਾਣਂ। ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਤਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪੁਗ੍ਗਲੋਪਿ ਧਮ੍ਮੋਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ। ਤਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਨ ਪਸ੍ਸਾਮਿ, ਯੋ ਮਂ ਪਟਿਚੋਦੇਸ੍ਸਤਿ, ਤਂ ਧਮ੍ਮਂ ਨ ਪਸ੍ਸਾਮਿ, ਯਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਅਯਂ ਨਾਮ ਧਮ੍ਮੋ ਤਯਾ ਅਨਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋਤਿ ਮਂ ਪਟਿਚੋਦੇਸ੍ਸਤੀਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ। ਖੇਮਪ੍ਪਤ੍ਤੋਤਿ ਖੇਮਂ ਪਤ੍ਤੋ, ਸੇਸਪਦਦ੍વਯਂ ਇਮਸ੍ਸੇવ વੇવਚਨਂ। ਸਬ੍ਬਞ੍ਹੇਤਂ વੇਸਾਰਜ੍ਜਞਾਣਮੇવ ਸਨ੍ਧਾਯ વੁਤ੍ਤਂ। ਦਸਬਲਸ੍ਸ ਹਿ ਅਯਂ ਨਾਮ ਧਮ੍ਮੋ ਤਯਾ ਅਨਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋਤਿ ਚੋਦਕਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ વਾ ਚੋਦਨਾਕਾਰਣਂ ਅਨਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਧਮ੍ਮਂ વਾ ਅਪਸ੍ਸਤੋ ਸਭਾવਬੁਦ੍ਧੋਯੇવ વਾ ਸਮਾਨੋ ਅਹਂ ਬੁਦ੍ਧੋਸ੍ਮੀਤਿ વਦਾਮੀਤਿ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਨ੍ਤਸ੍ਸ ਬਲવਤਰਂ ਸੋਮਨਸ੍ਸਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ। ਤੇਨ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ વੇਸਾਰਜ੍ਜਂ ਨਾਮ। ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ‘‘ਖੇਮਪ੍ਪਤ੍ਤੋ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਏવਂ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ।
150.Vesārajjānīti ettha sārajjapaṭipakkho vesārajjaṃ, catūsu ṭhānesu sārajjābhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ. Sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhāti evaṃ paṭijānato tava. Anabhisambuddhāti ime nāma dhammā tayā anabhisambuddhā. Tatra vatāti tesu vata anabhisambuddhāti evaṃ dassitadhammesu. Sahadhammenāti sahetunā sakāraṇena vacanena sunakkhatto viya vippalapanto appamāṇaṃ. Nimittametanti ettha puggalopi dhammopi nimittanti adhippeto. Taṃ puggalaṃ na passāmi, yo maṃ paṭicodessati, taṃ dhammaṃ na passāmi, yaṃ dassetvā ayaṃ nāma dhammo tayā anabhisambuddhoti maṃ paṭicodessatīti ayamettha attho. Khemappattoti khemaṃ patto, sesapadadvayaṃ imasseva vevacanaṃ. Sabbañhetaṃ vesārajjañāṇameva sandhāya vuttaṃ. Dasabalassa hi ayaṃ nāma dhammo tayā anabhisambuddhoti codakaṃ puggalaṃ vā codanākāraṇaṃ anabhisambuddhadhammaṃ vā apassato sabhāvabuddhoyeva vā samāno ahaṃ buddhosmīti vadāmīti paccavekkhantassa balavataraṃ somanassaṃ uppajjati. Tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ vesārajjaṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘khemappatto’’tiādimāha. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.
ਅਨ੍ਤਰਾਯਿਕਾ ਧਮ੍ਮਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਨ ਅਨ੍ਤਰਾਯਂ ਕਰੋਨ੍ਤੀਤਿ ਅਨ੍ਤਰਾਯਿਕਾ, ਤੇ ਅਤ੍ਥਤੋ ਸਞ੍ਚਿਚ੍ਚ વੀਤਿਕ੍ਕਨ੍ਤਾ ਸਤ੍ਤ ਆਪਤ੍ਤਿਕ੍ਖਨ੍ਧਾ। ਸਞ੍ਚਿਚ੍ਚ વੀਤਿਕ੍ਕਨ੍ਤਞ੍ਹਿ ਅਨ੍ਤਮਸੋ ਦੁਕ੍ਕਟ-ਦੁਬ੍ਭਾਸਿਤਮ੍ਪਿ ਮਗ੍ਗਫਲਾਨਂ ਅਨ੍ਤਰਾਯਂ ਕਰੋਤਿ। ਇਧ ਪਨ ਮੇਥੁਨਧਮ੍ਮੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ। ਮੇਥੁਨਂ ਸੇવਤੋ ਹਿ ਯਸ੍ਸ ਕਸ੍ਸਚਿ ਨਿਸ੍ਸਂਸਯਮੇવ ਮਗ੍ਗਫਲਾਨਂ ਅਨ੍ਤਰਾਯੋ ਹੋਤਿ। ਯਸ੍ਸ ਖੋ ਪਨ ਤੇਸੁ ਅਤ੍ਥਾਯਾਤਿ ਰਾਗਕ੍ਖਯਾਦੀਸੁ ਯਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਾਯ। ਧਮ੍ਮੋ ਦੇਸਿਤੋਤਿ ਅਸੁਭਭਾવਨਾਦਿਧਮ੍ਮੋ ਕਥਿਤੋ । ਤਤ੍ਰ વਤ ਮਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਿਂ ਅਨਿਯ੍ਯਾਨਿਕਧਮ੍ਮੇ ਮਂ। ਸੇਸਂ વੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇવ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ।
Antarāyikā dhammāti ettha pana antarāyaṃ karontīti antarāyikā, te atthato sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandhā. Sañcicca vītikkantañhi antamaso dukkaṭa-dubbhāsitampi maggaphalānaṃ antarāyaṃ karoti. Idha pana methunadhammo adhippeto. Methunaṃ sevato hi yassa kassaci nissaṃsayameva maggaphalānaṃ antarāyo hoti. Yassa kho pana tesu atthāyāti rāgakkhayādīsu yassa atthāya. Dhammo desitoti asubhabhāvanādidhammo kathito . Tatra vata manti tasmiṃ aniyyānikadhamme maṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.
ਦਸਬਲਞਾਣਾਦਿવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Dasabalañāṇādivaṇṇanā niṭṭhitā.
ਅਟ੍ਠਪਰਿਸવਣ੍ਣਨਾ
Aṭṭhaparisavaṇṇanā
੧੫੧. ‘‘ਅਟ੍ਠ ਖੋ ਇਮਾ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾ’’ਤਿ ਇਦਂ ਕਸ੍ਮਾ ਆਰਦ੍ਧਂ? વੇਸਾਰਜ੍ਜਞਾਣਸ੍ਸ ਬਲਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ। ਯਥਾ ਹਿ ਬ੍ਯਤ੍ਤਂ ਪਰਿਸਂ ਅਜ੍ਝੋਗਾਹੇਤ੍વਾ વਿਞ੍ਞੂਨਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਆਰਾਧਨਸਮਤ੍ਥਾਯ ਕਥਾਯ ਧਮ੍ਮਕਥਿਕਸ੍ਸ ਛੇਕਭਾવੋ ਪਞ੍ਞਾਯਤਿ, ਏવਂ ਇਮਾ ਅਟ੍ਠ ਪਰਿਸਾ ਪਤ੍વਾ વੇਸਾਰਜ੍ਜਞਾਣਸ੍ਸ વੇਸਾਰਜ੍ਜਭਾવੋ ਸਕ੍ਕਾ ਞਾਤੁਨ੍ਤਿ વੇਸਾਰਜ੍ਜਞਾਣਸ੍ਸ ਬਲਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ, ਅਟ੍ਠ ਖੋ ਇਮਾ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿਆਦਿਮਾਹ।
151. ‘‘Aṭṭha kho imā sāriputtā’’ti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Vesārajjañāṇassa baladassanatthaṃ. Yathā hi byattaṃ parisaṃ ajjhogāhetvā viññūnaṃ cittaṃ ārādhanasamatthāya kathāya dhammakathikassa chekabhāvo paññāyati, evaṃ imā aṭṭha parisā patvā vesārajjañāṇassa vesārajjabhāvo sakkā ñātunti vesārajjañāṇassa balaṃ dassento, aṭṭha kho imā sāriputtātiādimāha.
ਤਤ੍ਥ ਖਤ੍ਤਿਯਪਰਿਸਾਤਿ ਖਤ੍ਤਿਯਾਨਂ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤ੍વਾ ਨਿਸਿਨ੍ਨਟ੍ਠਾਨਂ, ਏਸ ਨਯੋ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ। ਮਾਰਕਾਯਿਕਾਨਂ ਪਨ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤ੍વਾ ਨਿਸਿਨ੍ਨਟ੍ਠਾਨਂ ਮਾਰਪਰਿਸਾ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ, ਨ ਮਾਰਾਨਂ। ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਚੇਤਾ ਪਰਿਸਾ ਉਗ੍ਗਟ੍ਠਾਨਦਸ੍ਸਨવਸੇਨ ਗਹਿਤਾ। ਮਨੁਸ੍ਸਾ ਹਿ ‘‘ਏਤ੍ਥ ਰਾਜਾ ਨਿਸਿਨ੍ਨੋ’’ਤਿ ਪਕਤਿવਚਨਮ੍ਪਿ વਤ੍ਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਨ੍ਤਿ, ਕਚ੍ਛੇਹਿ ਸੇਦਾ ਮੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ। ਏવਂ ਉਗ੍ਗਾ ਖਤ੍ਤਿਯਪਰਿਸਾ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਤੀਸੁ વੇਦੇਸੁ ਕੁਸਲਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਗਹਪਤਯੋ ਨਾਨਾવੋਹਾਰੇਸੁ ਚੇવ ਅਕ੍ਖਰਚਿਨ੍ਤਾਯ ਚ। ਸਮਣਾ ਸਕવਾਦਪਰવਾਦੇਸੁ ਕੁਸਲਾ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਤੇਸਂ ਮਜ੍ਝੇ ਧਮ੍ਮਕਥਾਕਥਨਂ ਨਾਮ ਅਤਿવਿਯ ਭਾਰੋ। ਅਮਨੁਸ੍ਸਾਪਿ ਉਗ੍ਗਾ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਅਮਨੁਸ੍ਸੋਤਿ ਹਿ વੁਤ੍ਤਮਤ੍ਤੇਪਿ ਮਨੁਸ੍ਸਾਨਂ ਸਕਲਸਰੀਰਂ ਸਙ੍ਕਮ੍ਪਤਿ, ਤੇਸਂ ਰੂਪਂ વਾ ਦਿਸ੍વਾ ਸਦ੍ਦਂ વਾ ਸੁਤ੍વਾ ਸਤ੍ਤਾ વਿਸਞ੍ਞਿਨੋ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਏવਂ ਅਮਨੁਸ੍ਸਪਰਿਸਾ ਉਗ੍ਗਾ। ਤਾਸੁਪਿ ਧਮ੍ਮਕਥਾਕਥਨਂ ਨਾਮ ਅਤਿવਿਯ ਭਾਰੋ। ਇਤਿ ਉਗ੍ਗਟ੍ਠਾਨਦਸ੍ਸਨવਸੇਨ ਤਾ ਗਹਿਤਾਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ।
Tattha khattiyaparisāti khattiyānaṃ sannipatitvā nisinnaṭṭhānaṃ, esa nayo sabbattha. Mārakāyikānaṃ pana sannipatitvā nisinnaṭṭhānaṃ māraparisā veditabbā, na mārānaṃ. Sabbāpi cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena gahitā. Manussā hi ‘‘ettha rājā nisinno’’ti pakativacanampi vattuṃ na sakkonti, kacchehi sedā muccanti. Evaṃ uggā khattiyaparisā. Brāhmaṇā tīsu vedesu kusalā honti, gahapatayo nānāvohāresu ceva akkharacintāya ca. Samaṇā sakavādaparavādesu kusalā honti. Tesaṃ majjhe dhammakathākathanaṃ nāma ativiya bhāro. Amanussāpi uggā honti. Amanussoti hi vuttamattepi manussānaṃ sakalasarīraṃ saṅkampati, tesaṃ rūpaṃ vā disvā saddaṃ vā sutvā sattā visaññino honti. Evaṃ amanussaparisā uggā. Tāsupi dhammakathākathanaṃ nāma ativiya bhāro. Iti uggaṭṭhānadassanavasena tā gahitāti veditabbā.
ਅਜ੍ਝੋਗਾਹਤੀਤਿ ਅਨੁਪવਿਸਤਿ। ਅਨੇਕਸਤਂ ਖਤ੍ਤਿਯਪਰਿਸਨ੍ਤਿ ਬਿਮ੍ਬਿਸਾਰਸਮਾਗਮ ਞਾਤਿਸਮਾਗਮ ਲਿਚ੍ਛવੀਸਮਾਗਮਸਦਿਸਂ। ਅਞ੍ਞੇਸੁਪਿ ਚਕ੍ਕવਾਲ਼ੇਸੁ ਲਬ੍ਭਤਿਯੇવ। ਕਿਂ ਪਨ ਭਗવਾ ਅਞ੍ਞਾਨਿ ਚਕ੍ਕવਾਲ਼ਾਨਿਪਿ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ? ਆਮ ਗਚ੍ਛਤਿ। ਕੀਦਿਸੋ ਹੁਤ੍વਾ? ਯਾਦਿਸਾ ਤੇ, ਤਾਦਿਸੋਯੇવ। ਤੇਨੇવਾਹ ‘‘ਅਭਿਜਾਨਾਮਿ ਖੋ ਪਨਾਹਂ, ਆਨਨ੍ਦ, ਅਨੇਕਸਤਂ ਖਤ੍ਤਿਯਪਰਿਸਂ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤਾ, ਤਤ੍ਥ ਯਾਦਿਸਕੋ ਤੇਸਂ વਣ੍ਣੋ ਹੋਤਿ, ਤਾਦਿਸਕੋ ਮਯ੍ਹਂ વਣ੍ਣੋ ਹੋਤਿ। ਯਾਦਿਸਕੋ ਤੇਸਂ ਸਰੋ ਹੋਤਿ, ਤਾਦਿਸਕੋ ਮਯ੍ਹਂ ਸਰੋ ਹੋਤਿ। ਧਮ੍ਮਿਯਾ ਕਥਾਯ ਸਨ੍ਦਸ੍ਸੇਮਿ ਸਮਾਦਪੇਮਿ ਸਮੁਤ੍ਤੇਜੇਮਿ ਸਮ੍ਪਹਂਸੇਮਿ। ਭਾਸਮਾਨਞ੍ਚ ਮਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ‘ਕੋ ਨੁ ਖੋ ਅਯਂ ਭਾਸਤਿ ਦੇવੋ વਾ ਮਨੁਸ੍ਸੋ વਾ’ਤਿ। ਧਮ੍ਮਿਯਾ ਕਥਾਯ ਸਨ੍ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਸਮਾਦਪੇਤ੍વਾ ਸਮੁਤ੍ਤੇਜੇਤ੍વਾ ਸਮ੍ਪਹਂਸੇਤ੍વਾ ਅਨ੍ਤਰਧਾਯਾਮਿ । ਅਨ੍ਤਰਹਿਤਞ੍ਚ ਮਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ‘ਕੋ ਨੁ ਖੋ ਅਯਂ ਅਨ੍ਤਰਹਿਤੋ ਦੇવੋ વਾ ਮਨੁਸ੍ਸੋ વਾ’’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੧੭੨)।
Ajjhogāhatīti anupavisati. Anekasataṃ khattiyaparisanti bimbisārasamāgama ñātisamāgama licchavīsamāgamasadisaṃ. Aññesupi cakkavāḷesu labbhatiyeva. Kiṃ pana bhagavā aññāni cakkavāḷānipi gacchatīti? Āma gacchati. Kīdiso hutvā? Yādisā te, tādisoyeva. Tenevāha ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, ānanda, anekasataṃ khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā, tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṃ saro hoti, tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti. Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi . Antarahitañca maṃ na jānanti ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’’’ti (dī. ni. 2.172).
ਖਤ੍ਤਿਯਾ ਕੇਯੂਰਙ੍ਗਦਮਾਲਾਗਨ੍ਧਾਦਿવਿਭੂਸਿਤਾ ਨਾਨਾવਿਰਾਗવਸਨਾ ਆਮੁਕ੍ਕਮਣਿਕੁਣ੍ਡਲਾ ਮੋਲ਼ਿਧਰਾ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਕਿਂ ਭਗવਾਪਿ ਏવਂ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਮਣ੍ਡੇਤਿ? ਤੇ ਚ ਓਦਾਤਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ ਕਾਲ਼ਾਪਿ ਮਂਗੁਲਚ੍ਛવੀਪਿ। ਕਿਂ ਸਤ੍ਥਾਪਿ ਏવਰੂਪੋ ਹੋਤੀਤਿ? ਸਤ੍ਥਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਪਬ੍ਬਜਿਤવਸੇਨੇવ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਤੇਸਂ ਪਨ ਤਾਦਿਸੋ ਹੁਤ੍વਾ ਉਪਟ੍ਠਾਤਿ, ਗਨ੍ਤ੍વਾ ਰਾਜਾਸਨੇ ਨਿਸਿਨ੍ਨਂ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ, ਤੇਸਂ ‘‘ਅਜ੍ਜ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਰਾਜਾ ਅਤਿવਿਯ વਿਰੋਚਤੀ’’ਤਿ ਹੋਤਿ। ਤੇ ਚ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਸਰਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ ਗਗ੍ਗਸ੍ਸਰਾਪਿ ਕਾਕਸ੍ਸਰਾਪਿ। ਸਤ੍ਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਸਰੇਨੇવ ਧਮ੍ਮਂ ਕਥੇਤਿ। ਤਾਦਿਸਕੋ ਮਯ੍ਹਂ ਸਰੋ ਹੋਤੀਤਿ ਇਦਂ ਪਨ ਭਾਸਨ੍ਤਰਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਕਥਿਤਂ। ਮਨੁਸ੍ਸਾਨਂ ਪਨ ਤਂ ਸੁਤ੍વਾ ‘‘ਅਜ੍ਜ ਰਾਜਾ ਮਧੁਰੇਨ ਸਰੇਨ ਕਥੇਤੀ’’ਤਿ ਹੋਤਿ। ਕਥੇਤ੍વਾ ਪਕ੍ਕਨ੍ਤੇ ਚ ਭਗવਤਿ ਪੁਨ ਰਾਜਾਨਂ ਆਗਤਂ ਦਿਸ੍વਾ ‘‘ਕੋ ਨੁ ਖੋ ਅਯ’’ਨ੍ਤਿ વੀਮਂਸਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ।
Khattiyā keyūraṅgadamālāgandhādivibhūsitā nānāvirāgavasanā āmukkamaṇikuṇḍalā moḷidharā honti. Kiṃ bhagavāpi evaṃ attānaṃ maṇḍeti? Te ca odātāpi honti kāḷāpi maṃgulacchavīpi. Kiṃ satthāpi evarūpo hotīti? Satthā attano pabbajitavaseneva gacchati, tesaṃ pana tādiso hutvā upaṭṭhāti, gantvā rājāsane nisinnaṃ attānaṃ dasseti, tesaṃ ‘‘ajja amhākaṃ rājā ativiya virocatī’’ti hoti. Te ca bhinnassarāpi honti gaggassarāpi kākassarāpi. Satthā brahmassareneva dhammaṃ katheti. Tādisako mayhaṃ saro hotīti idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Manussānaṃ pana taṃ sutvā ‘‘ajja rājā madhurena sarena kathetī’’ti hoti. Kathetvā pakkante ca bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati.
ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਕੋ ਨੁ ਖੋ ਅਯਂ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਇਦਾਨੇવ ਮਾਗਧਭਾਸਾਯ ਸੀਹਲ਼ਭਾਸਾਯ ਮਧੁਰੇਨ ਸਰੇਨ ਕਥੇਨ੍ਤੋ ਅਨ੍ਤਰਹਿਤੋ, ਕਿਂ ਦੇવੋ, ਉਦਾਹੁ ਮਨੁਸ੍ਸੋਤਿ? ਕਿਮਤ੍ਥਂ ਪਨੇવਂ ਅਜਾਨਨ੍ਤਾਨਂ ਧਮ੍ਮਂ ਦੇਸੇਤੀਤਿ? વਾਸਨਤ੍ਥਾਯ। ਏવਂ ਸੁਤੋਪਿ ਹਿ ਧਮ੍ਮੋ ਅਨਾਗਤੇ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤਿਯੇવਾਤਿ ਅਨਾਗਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਦੇਸੇਤੀਤਿ।
Idaṃ vuttaṃ hoti – ko nu kho ayaṃ imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurena sarena kathento antarahito, kiṃ devo, udāhu manussoti? Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya. Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hotiyevāti anāgataṃ paṭicca desetīti.
ਸਨ੍ਨਿਸਿਨ੍ਨਪੁਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਸਙ੍ਗਮ੍ਮ ਨਿਸਿਨ੍ਨਪੁਬ੍ਬਂ। ਸਲ੍ਲਪਿਤਪੁਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਆਲਾਪਸਲ੍ਲਾਪੋ ਕਤਪੁਬ੍ਬੋ। ਸਾਕਚ੍ਛਾਤਿ ਧਮ੍ਮਸਾਕਚ੍ਛਾਪਿ ਸਮਾਪਜ੍ਜਿਤਪੁਬ੍ਬਾ। ਅਨੇਕਸਤਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਪਰਿਸਨ੍ਤਿਆਦੀਨਮ੍ਪਿ ਸੋਣਦਣ੍ਡਸਮਾਗਮਾਦਿવਸੇਨ ਚੇવ ਅਞ੍ਞਚਕ੍ਕવਾਲ਼વਸੇਨ ਚ ਸਮ੍ਭવੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ।
Sannisinnapubbanti saṅgamma nisinnapubbaṃ. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Anekasataṃ brāhmaṇaparisantiādīnampi soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.
ਅਟ੍ਠਪਰਿਸવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Aṭṭhaparisavaṇṇanā niṭṭhitā.
ਚਤੁਯੋਨਿવਣ੍ਣਨਾ
Catuyonivaṇṇanā
੧੫੨. ਚਤਸ੍ਸੋ ਖੋ ਇਮਾ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਯੋਨਿਯੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਯੋਨੀਤਿ ਖਨ੍ਧਕੋਟ੍ਠਾਸਸ੍ਸਪਿ ਕਾਰਣਸ੍ਸਪਿ ਪਸ੍ਸਾવਮਗ੍ਗਸ੍ਸਪਿ ਨਾਮਂ। ‘‘ਚਤਸ੍ਸੋ ਨਾਗਯੋਨਿਯੋ ਚਤਸ੍ਸੋ ਸੁਪਣ੍ਣਯੋਨਿਯੋ’’ਤਿ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੩.੩੪੨, ੩੯੨) ਏਤ੍ਥ ਹਿ ਖਨ੍ਧਕੋਟ੍ਠਾਸੋ ਯੋਨਿ ਨਾਮ। ‘‘ਯੋਨਿ ਹੇਸਾ ਭੂਮਿਜ ਫਲਸ੍ਸ ਅਧਿਗਮਾਯਾ’’ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੨.੨੨੭) ਏਤ੍ਥ ਕਾਰਣਂ। ‘‘ਨ ਚਾਹਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਬ੍ਰੂਮਿ, ਯੋਨਿਜਂ ਮਤ੍ਤਿਸਮ੍ਭવ’’ਨ੍ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੨.੪੫੭; ਧ॰ ਪ॰ ੩੯੬) ਏਤ੍ਥ ਪਸ੍ਸਾવਮਗ੍ਗੋ। ਇਧ ਪਨ ਖਨ੍ਧਕੋਟ੍ਠਾਸੋ ਯੋਨੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ। ਤਤ੍ਥ ਅਣ੍ਡੇ ਜਾਤਾ ਅਣ੍ਡਜਾ। ਜਲਾਬੁਮ੍ਹਿ ਜਾਤਾ ਜਲਾਬੁਜਾ। ਸਂਸੇਦੇ ਜਾਤਾ ਸਂਸੇਦਜਾ। વਿਨਾ ਏਤੇਹਿ ਕਾਰਣੇਹਿ ਉਪ੍ਪਤਿਤ੍વਾ વਿਯ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਾ ਅਭਿਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਾਤਿ ਓਪਪਾਤਿਕਾ। ਅਭਿਨਿਬ੍ਭਿਜ੍ਜ ਜਾਯਨ੍ਤੀਤਿ ਭਿਨ੍ਦਿਤ੍વਾ ਨਿਕ੍ਖਮਨવਸੇਨ ਜਾਯਨ੍ਤਿ। ਪੂਤਿਕੁਣਪੇ વਾਤਿਆਦੀਹਿ ਅਨਿਟ੍ਠਟ੍ਠਾਨਾਨੇવ ਦਸ੍ਸਿਤਾਨਿ। ਇਟ੍ਠੇਸੁਪਿ ਸਪ੍ਪਿਤੇਲਮਧੁਫਾਣਿਤਾਦੀਸੁ ਸਤ੍ਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਏવ। ਦੇવਾਤਿਆਦੀਸੁ ਚਾਤੁਮਹਾਰਾਜਿਕਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਉਪਰਿਦੇવਾ ਓਪਪਾਤਿਕਾવ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਭੂਮਦੇવਾ ਪਨ ਚਤੁਯੋਨਿਕਾ। ਏਕਚ੍ਚੇ ਚ ਮਨੁਸ੍ਸਾਤਿ ਮਨੁਸ੍ਸੇਸੁ ਕੇਚਿ ਦੇવਾ વਿਯ ਓਪਪਾਤਿਕਾ ਚ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਯੇਭੁਯ੍ਯੇਨ ਪਨੇਤੇ ਜਲਾਬੁਜਾવ, ਅਣ੍ਡਜਾਪਿ ਏਤ੍ਥ ਕੋਨ੍ਤਪੁਤ੍ਤਾ ਦ੍વੇਭਾਤਿਯਤ੍ਥੇਰਾ વਿਯ, ਸਂਸੇਦਜਾਪਿ ਪਦੁਮਗਬ੍ਭੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਪੋਕ੍ਖਰਸਾਤਿਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਪਦੁਮવਤਿਦੇવੀਆਦਯੋ વਿਯ, ਏવਂ વਿਨਿਪਾਤਿਕੇਸੁ ਨਿਜ੍ਝਾਮਤਣ੍ਹਿਕਪੇਤਾ ਨੇਰਯਿਕਾ વਿਯ ਓਪਪਾਤਿਕਾਯੇવ, ਅવਸੇਸਾ ਚਤੁਯੋਨਿਕਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਯਥਾ ਤੇ ਏવਂ ਯਕ੍ਖਾਪਿ ਸਬ੍ਬਚਤੁਪ੍ਪਦਪਕ੍ਖਿਜਾਤਿਦੀਘਜਾਤਿਆਦਯੋਪਿ ਸਬ੍ਬੇ ਚਤੁਯੋਨਿਕਾਯੇવ।
152.Catassokho imā, sāriputta, yoniyoti ettha yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo catasso supaṇṇayoniyo’’ti (saṃ. ni. 3.342, 392) ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti (ma. ni. 2.227) ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti (ma. ni. 2.457; dha. pa. 396) ettha passāvamaggo. Idha pana khandhakoṭṭhāso yonīti adhippeto. Tattha aṇḍe jātā aṇḍajā. Jalābumhi jātā jalābujā. Saṃsede jātā saṃsedajā. Vinā etehi kāraṇehi uppatitvā viya nibbattā abhinibbattāti opapātikā. Abhinibbhijja jāyantīti bhinditvā nikkhamanavasena jāyanti. Pūtikuṇape vātiādīhi aniṭṭhaṭṭhānāneva dassitāni. Iṭṭhesupi sappitelamadhuphāṇitādīsu sattā jāyanti eva. Devātiādīsu cātumahārājikato paṭṭhāya uparidevā opapātikāva honti. Bhūmadevā pana catuyonikā. Ekacce ca manussāti manussesu keci devā viya opapātikā ca honti. Yebhuyyena panete jalābujāva, aṇḍajāpi ettha kontaputtā dvebhātiyattherā viya, saṃsedajāpi padumagabbhe nibbattapokkharasātibrāhmaṇapadumavatidevīādayo viya, evaṃ vinipātikesu nijjhāmataṇhikapetā nerayikā viya opapātikāyeva, avasesā catuyonikāpi honti. Yathā te evaṃ yakkhāpi sabbacatuppadapakkhijātidīghajātiādayopi sabbe catuyonikāyeva.
ਚਤੁਯੋਨਿવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Catuyonivaṇṇanā niṭṭhitā.
ਪਞ੍ਚਗਤਿવਣ੍ਣਨਾ
Pañcagativaṇṇanā
੧੫੩. ਪਞ੍ਚ ਖੋ ਇਮਾ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਗਤਿਯੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਸੁਕਤਦੁਕ੍ਕਟਕਮ੍ਮવਸੇਨ ਗਨ੍ਤਬ੍ਬਾਤਿ ਗਤਿਯੋ। ਅਪਿਚ ਗਤਿਗਤਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਗਤਿ ਅਜ੍ਝਾਸਯਗਤਿ વਿਭવਗਤਿ ਨਿਪ੍ਫਤ੍ਤਿਗਤੀਤਿ ਬਹੁવਿਧਾ ਗਤਿ ਨਾਮ। ਤਤ੍ਥ ‘‘ਤਂ ਗਤਿਂ ਪੇਚ੍ਚ ਗਚ੍ਛਾਮੀ’’ਤਿ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੪.੧੮੪) ਚ, ‘‘ਯਸ੍ਸ ਗਤਿਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ, ਦੇવਾ ਗਨ੍ਧਬ੍ਬਮਾਨੁਸਾ’’ਤਿ (ਧ॰ ਪ॰ ੪੨੦) ਚ ਅਯਂ ਗਤਿਗਤਿ ਨਾਮ। ‘‘ਇਮੇਸਂ ਖੋ ਅਹਂ ਭਿਕ੍ਖੂਨਂ ਸੀਲવਨ੍ਤਾਨਂ ਨੇવ ਜਾਨਾਮਿ ਗਤਿਂ વਾ ਅਗਤਿਂ વਾ’’ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੧.੫੦੮) ਅਯਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਗਤਿ ਨਾਮ। ‘‘ਏવਮ੍ਪਿ ਖੋ ਤੇ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇ ਗਤਿਂ ਚ ਪਜਾਨਾਮਿ ਜੁਤਿਞ੍ਚ ਪਜਾਨਾਮੀ’’ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੧.੫੦੩) ਅਯਂ ਅਜ੍ਝਾਸਯਗਤਿ ਨਾਮ। ‘‘વਿਭવੋ ਗਤਿ ਧਮ੍ਮਾਨਂ, ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਅਰਹਤੋ ਗਤੀ’’ਤਿ (ਪਰਿ॰ ੩੩੯) ਅਯਂ વਿਭવਗਤਿ ਨਾਮ। ‘‘ਦ੍વੇਯੇવ ਗਤਿਯੋ ਭવਨ੍ਤਿ ਅਨਞ੍ਞਾ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੧.੨੫੮; ੨.੩੪) ਅਯਂ ਨਿਪ੍ਫਤ੍ਤਿਗਤਿ ਨਾਮ। ਤਾਸੁ ਇਧ ਗਤਿਗਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾ।
153.Pañca kho imā, sāriputta, gatiyoti ettha sukatadukkaṭakammavasena gantabbāti gatiyo. Apica gatigati nibbattigati ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigatīti bahuvidhā gati nāma. Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti (a. ni. 4.184) ca, ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti (dha. pa. 420) ca ayaṃ gatigati nāma. ‘‘Imesaṃ kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃ vā agatiṃ vā’’ti (ma. ni. 1.508) ayaṃ nibbattigati nāma. ‘‘Evampi kho te ahaṃ brahme gatiṃ ca pajānāmi jutiñca pajānāmī’’ti (ma. ni. 1.503) ayaṃ ajjhāsayagati nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti (pari. 339) ayaṃ vibhavagati nāma. ‘‘Dveyeva gatiyo bhavanti anaññā’’ti (dī. ni. 1.258; 2.34) ayaṃ nipphattigati nāma. Tāsu idha gatigati adhippetā.
ਨਿਰਯੋਤਿਆਦੀਸੁ ਨਿਰਤਿਅਤ੍ਥੇਨ ਨਿਰਸ੍ਸਾਦਟ੍ਠੇਨ ਨਿਰਯੋ। ਤਿਰਿਯਂ ਅਞ੍ਛਿਤਾਤਿ ਤਿਰਚ੍ਛਾਨਾ। ਤੇਸਂ ਯੋਨਿ ਤਿਰਚ੍ਛਾਨਯੋਨਿ। ਪੇਚ੍ਚਭਾવਂ ਪਤ੍ਤਾਨਂ વਿਸਯੋਤਿ ਪੇਤ੍ਤਿવਿਸਯੋ। ਮਨਸੋ ਉਸ੍ਸਨ੍ਨਤ੍ਤਾ ਮਨੁਸ੍ਸਾ। ਪਞ੍ਚਹਿ ਕਾਮਗੁਣੇਹਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਤ੍ਤਨੋ ਆਨੁਭਾવੇਹਿ ਚ ਦਿਬ੍ਬਨ੍ਤੀਤਿ ਦੇવਾ। ਨਿਰਯਞ੍ਚਾਹਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿਆਦੀਸੁ ਨਿਰਯੋਤਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਓਕਾਸੇਨ ਖਨ੍ਧਾ। ਤਿਰਚ੍ਛਾਨਯੋਨਿਂ ਚਾਤਿਆਦੀਸੁਪਿ ਏਸੇવ ਨਯੋ। ਮਗ੍ਗਂ ਪਟਿਪਦਨ੍ਤਿ ਉਭਯੇਨਾਪਿ વੁਤ੍ਤਗਤਿਸਂવਤ੍ਤਨਿਕ ਕਮ੍ਮਮੇવ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਯਥਾ ਚ ਪਟਿਪਨ੍ਨੋਤਿ ਯੇਨ ਮਗ੍ਗੇਨ ਯਾਯ ਪਟਿਪਦਾਯ ਪਟਿਪਨ੍ਨੋਤਿ ਉਭਯਮ੍ਪਿ ਏਕਤੋ ਕਤ੍વਾ ਨਿਦ੍ਦਿਸਤਿ। ਅਪਾਯਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ વਡ੍ਢਿਸਙ੍ਖਾਤਾ ਸੁਖਸਙ੍ਖਾਤਾ વਾ ਅਯਾ ਅਪੇਤਤ੍ਤਾ ਅਪਾਯੋ। ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਗਤਿ ਪਟਿਸਰਣਨ੍ਤਿ ਦੁਗ੍ਗਤਿ। ਦੁਕ੍ਕਟਕਾਰਿਨੋ ਏਤ੍ਥ વਿਨਿਪਤਨ੍ਤੀਤਿ વਿਨਿਪਾਤੋ। ਨਿਬ੍ਬਾਨਞ੍ਚਾਹਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਪਨ ਨ ਕੇવਲਂ ਗਤਿਗਤਿਮੇવ, ਗਤਿਨਿਸ੍ਸਰਣਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਮ੍ਪਿ ਜਾਨਾਮੀਤਿ ਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਮਾਹ। ਇਧ ਮਗ੍ਗੋ ਪਟਿਪਦਾਤਿ ਉਭਯੇਨਾਪਿ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੋવ વੁਤ੍ਤੋ।
Nirayotiādīsu niratiatthena nirassādaṭṭhena nirayo. Tiriyaṃ añchitāti tiracchānā. Tesaṃ yoni tiracchānayoni. Peccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo. Manaso ussannattā manussā. Pañcahi kāmaguṇehi attano attano ānubhāvehi ca dibbantīti devā. Nirayañcāhaṃ, sāriputtātiādīsu nirayoti saddhiṃ okāsena khandhā. Tiracchānayoniṃ cātiādīsupi eseva nayo. Maggaṃ paṭipadanti ubhayenāpi vuttagatisaṃvattanika kammameva dasseti. Yathā ca paṭipannoti yena maggena yāya paṭipadāya paṭipannoti ubhayampi ekato katvā niddisati. Apāyantiādīsu vaḍḍhisaṅkhātā sukhasaṅkhātā vā ayā apetattā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Dukkaṭakārino ettha vinipatantīti vinipāto. Nibbānañcāhanti idaṃ pana na kevalaṃ gatigatimeva, gatinissaraṇaṃ nibbānampi jānāmīti dassanatthamāha. Idha maggo paṭipadāti ubhayenāpi ariyamaggova vutto.
ਪਞ੍ਚਗਤਿવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Pañcagativaṇṇanā niṭṭhitā.
ਞਾਣਪ੍ਪવਤ੍ਤਾਕਾਰવਣ੍ਣਨਾ
Ñāṇappavattākāravaṇṇanā
੧੫੪. ਇਦਾਨਿ ਯਥਾવੁਤ੍ਤੇਸੁ ਸਤ੍ਤਸੁ ਠਾਨੇਸੁ ਅਟ੍ਠਸੁ ਠਾਨੇਸੁ ਅਤ੍ਤਨੋ ਞਾਣਪ੍ਪવਤ੍ਤਾਕਾਰਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਇਧਾਹਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿਆਦਿਮਾਹ।
154. Idāni yathāvuttesu sattasu ṭhānesu aṭṭhasu ṭhānesu attano ñāṇappavattākāraṃ dassento idhāhaṃ, sāriputtātiādimāha.
ਤਤ੍ਥ ਏਕਨ੍ਤਦੁਕ੍ਖਾਤਿ ਨਿਚ੍ਚਦੁਕ੍ਖਾ ਨਿਰਨ੍ਤਰਦੁਕ੍ਖਾ। ਤਿਬ੍ਬਾਤਿ ਬਹਲਾ। ਕਟੁਕਾਤਿ ਖਰਾ। ਸੇਯ੍ਯਥਾਪੀਤਿਆਦੀਨਿ ਓਪਮ੍ਮਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ વੁਤ੍ਤਾਨਿ। ਤਤ੍ਥ ਕਾਸੂਤਿ ਆવਾਟੋਪਿ વੁਚ੍ਚਤਿ ਰਾਸਿਪਿ।
Tattha ekantadukkhāti niccadukkhā nirantaradukkhā. Tibbāti bahalā. Kaṭukāti kharā. Seyyathāpītiādīni opammadassanatthaṃ vuttāni. Tattha kāsūti āvāṭopi vuccati rāsipi.
‘‘ਕਿਨ੍ਨੁ ਸਨ੍ਤਰਮਾਨੋવ, ਕਾਸੁਂ ਖਣਸਿ ਸਾਰਥਿ।
‘‘Kinnu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi;
ਪੁਟ੍ਠੋ ਮੇ ਸਮ੍ਮ ਅਕ੍ਖਾਹਿ, ਕਿਂ ਕਾਸੁਯਾ ਕਰਿਸ੍ਸਸੀ’’ਤਿ॥ (ਜਾ॰ ੨.੨੨.੩) –
Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ kāsuyā karissasī’’ti. (jā. 2.22.3) –
ਏਤ੍ਥ ਹਿ ਆવਾਟੋ ਕਾਸੁ ਨਾਮ।
Ettha hi āvāṭo kāsu nāma.
‘‘ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁਂ ਅਪਰੇ ਫੁਨਨ੍ਤਿ, ਨਰਾ ਰੁਦਨ੍ਤਾ ਪਰਿਦਡ੍ਢਗਤ੍ਤਾ’’ਤਿ॥ (ਜਾ॰ ੨.੨੨.੪੬੨) –
‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phunanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti. (jā. 2.22.462) –
ਏਤ੍ਥ ਰਾਸਿ। ਇਧ ਪਨ ਆવਾਟੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ। ਤੇਨੇવਾਹ ‘‘ਸਾਧਿਕਪੋਰਿਸਾ’’ਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਸਾਧਿਕਂ ਪੋਰਿਸਂ ਪਮਾਣਂ ਅਸ੍ਸਾਤਿ ਸਾਧਿਕਪੋਰਿਸਾ, ਅਤਿਰੇਕਪਞ੍ਚਰਤਨਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। વੀਤਚ੍ਚਿਕਾਨਂ વੀਤਧੂਮਾਨਨ੍ਤਿ ਏਤਂ ਪਰਿਲ਼ਾਹਸ੍ਸ ਬਲવਭਾવਦੀਪਨਤ੍ਥਂ વੁਤ੍ਤਂ, ਅਚ੍ਚਿਯਾ વਾ ਸਤਿ ਧੂਮੇ વਾ ਸਤਿ, વਾਤੋ ਸਮੁਟ੍ਠਾਤਿ, ਤੇਨ ਪਰਿਲ਼ਾਹੋ ਨ ਬਲવਾ ਹੋਤਿ। ਘਮ੍ਮਪਰੇਤੋਤਿ ਘਮ੍ਮਾਨੁਗਤੋ । ਤਸਿਤੋਤਿ ਜਾਤਤਣ੍ਹੋ। ਪਿਪਾਸਿਤੋਤਿ ਉਦਕਂ ਪਾਤੁਕਾਮੋ। ਏਕਾਯਨੇਨ ਮਗ੍ਗੇਨਾਤਿ ਏਕਪਥੇਨੇવ ਮਗ੍ਗੇਨ, ਅਨੁਕ੍ਕਮਨਿਯੇਨ ਉਭੋਸੁ ਪਸ੍ਸੇਸੁ ਨਿਰਨ੍ਤਰਕਣ੍ਟਕਰੁਕ੍ਖਗਹਨੇਨ। ਪਣਿਧਾਯਾਤਿ ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁਯਂ ਪਤ੍ਥਨਾ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ, ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁਂ ਆਰਬ੍ਭ ਪਨ ਇਰਿਯਾਪਥਸ੍ਸ ਠਪਿਤਤ੍ਤਾ ਏવਂ વੁਤ੍ਤਂ।
Ettha rāsi. Idha pana āvāṭo adhippeto. Tenevāha ‘‘sādhikaporisā’’ti. Tattha sādhikaṃ porisaṃ pamāṇaṃ assāti sādhikaporisā, atirekapañcaratanāti attho. Vītaccikānaṃ vītadhūmānanti etaṃ pariḷāhassa balavabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ, acciyā vā sati dhūme vā sati, vāto samuṭṭhāti, tena pariḷāho na balavā hoti. Ghammaparetoti ghammānugato . Tasitoti jātataṇho. Pipāsitoti udakaṃ pātukāmo. Ekāyanena maggenāti ekapatheneva maggena, anukkamaniyena ubhosu passesu nirantarakaṇṭakarukkhagahanena. Paṇidhāyāti aṅgārakāsuyaṃ patthanā nāma natthi, aṅgārakāsuṃ ārabbha pana iriyāpathassa ṭhapitattā evaṃ vuttaṃ.
ਏવਮੇવ ਖੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਇਦਂ ਓਪਮ੍ਮਸਂਸਨ੍ਦਨਂ – ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁ વਿਯ ਹਿ ਨਿਰਯੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ। ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁਮਗ੍ਗੋ વਿਯ ਨਿਰਯੂਪਗਂ ਕਮ੍ਮਂ। ਮਗ੍ਗਾਰੁਲ਼੍ਹੋ વਿਯ ਕਮ੍ਮਸਮਙ੍ਗੀ ਪੁਗ੍ਗਲੋ। ਚਕ੍ਖੁਮਾ ਪੁਰਿਸੋ વਿਯ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਕੋ ਭਗવਾ। ਯਥਾ ਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਮਗ੍ਗਾਰੁਲ਼੍ਹਂ ਦਿਸ੍વਾ વਿਜਾਨਾਤਿ ‘‘ਅਯਂ ਇਮਿਨਾ ਮਗ੍ਗੇਨ ਗਨ੍ਤ੍વਾ ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁਯਂ ਪਤਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ, ਏવਮੇવਂ ਭਗવਾ ਪਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦੀਸੁ ਯਂਕਿਞ੍ਚਿ ਕਮ੍ਮਂ ਆਯੂਹਨ੍ਤਂ ਏવਂ ਜਾਨਾਤਿ ‘‘ਅਯਂ ਇਮਂ ਕਮ੍ਮਂ ਕਤ੍વਾ ਨਿਰਯੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਸ੍ਸਤ੍ਤੀ’’ਤਿ। ਯਥਾ ਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਅਪਰਭਾਗੇ ਤਂ ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁਯਾ ਪਤਿਤਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਏવਮੇવ ਭਗવਾ ਅਪਰਭਾਗੇ ‘‘ਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਤਂ ਕਮ੍ਮਂ ਕਤ੍વਾ ਕੁਹਿਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੋ’’ਤਿ ਆਲੋਕਂ વਡ੍ਢੇਤ੍વਾ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਨਾ ਓਲੋਕੇਨ੍ਤੋ ਨਿਰਯੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਂ ਪਸ੍ਸਤਿ ਪਞ੍ਚવਿਧਬਨ੍ਧਨਾਦਿਮਹਾਦੁਕ੍ਖਂ ਅਨੁਭવਨ੍ਤਂ। ਤਤ੍ਥ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਤਸ੍ਸ ਕਮ੍ਮਾਯੂਹਨਕਾਲੇ ਅਞ੍ਞੋ વਣ੍ਣੋ, ਨਿਰਯੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਸ੍ਸ ਅਞ੍ਞੋ। ਅਥਾਪਿ ‘‘ਸੋ ਸਤ੍ਤੋ ਤਂ ਕਮ੍ਮਂ ਕਤ੍વਾ ਕਤ੍ਥ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੋ’’ਤਿ ਓਲੋਕੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਅਨੇਕਸਹਸ੍ਸਾਨਂ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਮਜ੍ਝੇ ਠਿਤੋਪਿ ‘‘ਅਯਂ ਸੋ’’ਤਿ ਸੋਯੇવ ਸਤ੍ਤੋ ਆਪਾਥਂ ਆਗਚ੍ਛਤਿ, ‘‘ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਬਲਂ ਨਾਮ ਏਤ’’ਨ੍ਤਿ વਦਨ੍ਤਿ।
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – aṅgārakāsu viya hi nirayo daṭṭhabbo. Aṅgārakāsumaggo viya nirayūpagaṃ kammaṃ. Maggāruḷho viya kammasamaṅgī puggalo. Cakkhumā puriso viya dibbacakkhuko bhagavā. Yathā so puriso maggāruḷhaṃ disvā vijānāti ‘‘ayaṃ iminā maggena gantvā aṅgārakāsuyaṃ patissatī’’ti, evamevaṃ bhagavā pāṇātipātādīsu yaṃkiñci kammaṃ āyūhantaṃ evaṃ jānāti ‘‘ayaṃ imaṃ kammaṃ katvā niraye nibbattissattī’’ti. Yathā so puriso aparabhāge taṃ aṅgārakāsuyā patitaṃ passati, evameva bhagavā aparabhāge ‘‘so puriso taṃ kammaṃ katvā kuhiṃ nibbatto’’ti ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā olokento niraye nibbattaṃ passati pañcavidhabandhanādimahādukkhaṃ anubhavantaṃ. Tattha kiñcāpi tassa kammāyūhanakāle añño vaṇṇo, niraye nibbattassa añño. Athāpi ‘‘so satto taṃ kammaṃ katvā kattha nibbatto’’ti olokentassa anekasahassānaṃ sattānaṃ majjhe ṭhitopi ‘‘ayaṃ so’’ti soyeva satto āpāthaṃ āgacchati, ‘‘dibbacakkhubalaṃ nāma eta’’nti vadanti.
ਦੁਤਿਯਉਪਮਾਯਂ ਯਸ੍ਮਾ ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁਯਂ વਿਯ ਗੂਥਕੂਪੇ ਪਰਿਲ਼ਾਹੋ ਨਤ੍ਥਿ, ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਏਕਨ੍ਤਦੁਕ੍ਖਾ’’ਤਿ ਅવਤ੍વਾ ‘‘ਦੁਕ੍ਖਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇવ ਓਪਮ੍ਮਸਂਸਨ੍ਦਨਂ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ । ਇਮਮ੍ਪਿ ਹਿ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਭਗવਾ ਹਤ੍ਥਿਯੋਨਿਆਦੀਸੁ ਯਤ੍ਥ ਕਤ੍ਥਚਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਂ વਧਬਨ੍ਧਨਆਕਡ੍ਢਨવਿਕਡ੍ਢਨਾਦੀਹਿ ਮਹਾਦੁਕ੍ਖਂ ਅਨੁਭવਮਾਨਂ ਪਸ੍ਸਤਿਯੇવ।
Dutiyaupamāyaṃ yasmā aṅgārakāsuyaṃ viya gūthakūpe pariḷāho natthi, tasmā ‘‘ekantadukkhā’’ti avatvā ‘‘dukkhā’’tiādimāha. Etthāpi purimanayeneva opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ . Imampi hi puggalaṃ bhagavā hatthiyoniādīsu yattha katthaci nibbattaṃ vadhabandhanaākaḍḍhanavikaḍḍhanādīhi mahādukkhaṃ anubhavamānaṃ passatiyeva.
ਤਤਿਯਉਪਮਾਯਂ ਤਨੁਪਤ੍ਤਪਲਾਸੋਤਿ ਨ ਅਬ੍ਭਪਟਲਂ વਿਯ ਤਨੁਪਣ੍ਣੋ, વਿਰਲ਼ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਂ ਪਨਸ੍ਸ ਸਨ੍ਧਾਯ ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ। ਕਬਰਚ੍ਛਾਯੋਤਿ વਿਰਲ਼ਚ੍ਛਾਯੋ। ਦੁਕ੍ਖਬਹੁਲਾਤਿ ਪੇਤ੍ਤਿવਿਸਯਸ੍ਮਿਞ੍ਹਿ ਦੁਕ੍ਖਮੇવ ਬਹੁਲਂ, ਸੁਖਂ ਪਰਿਤ੍ਤਂ ਕਦਾਚਿ ਅਨੁਭવਿਤਬ੍ਬਂ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਏવਮਾਹ। ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇવ ਓਪਮ੍ਮਸਂਸਨ੍ਦਨਂ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ।
Tatiyaupamāyaṃ tanupattapalāsoti na abbhapaṭalaṃ viya tanupaṇṇo, viraḷapaṇṇattaṃ panassa sandhāya idaṃ vuttaṃ. Kabaracchāyoti viraḷacchāyo. Dukkhabahulāti pettivisayasmiñhi dukkhameva bahulaṃ, sukhaṃ parittaṃ kadāci anubhavitabbaṃ hoti, tasmā evamāha. Etthāpi purimanayeneva opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.
ਚਤੁਤ੍ਥਉਪਮਾਯਂ ਬਹਲਪਤ੍ਤਪਲਾਸੋਤਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਪਣ੍ਣੋ ਪਤ੍ਤਸਞ੍ਛਨ੍ਨੋ। ਸਨ੍ਤਚ੍ਛਾਯੋਤਿ ਪਾਸਾਣਚ੍ਛਤ੍ਤਂ વਿਯ ਘਨਚ੍ਛਾਯੋ। ਸੁਖਬਹੁਲਾ વੇਦਨਾਤਿ ਮਨੁਸ੍ਸਲੋਕੇ ਖਤ੍ਤਿਯਕੁਲਾਦੀਸੁ ਸੁਖਬਹੁਲਾ વੇਦਨਾ વੇਦਯਿਤਬ੍ਬਾ ਹੋਤਿ, ਤਾ વੇਦਯਮਾਨਂ ਨਿਪਨ੍ਨਂ વਾ ਨਿਸਿਨ੍ਨਂ વਾ ਪਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਇਧਾਪਿ ਓਪਮ੍ਮਸਂਸਨ੍ਦਨਂ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇવ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ।
Catutthaupamāyaṃ bahalapattapalāsoti nirantarapaṇṇo pattasañchanno. Santacchāyoti pāsāṇacchattaṃ viya ghanacchāyo. Sukhabahulā vedanāti manussaloke khattiyakulādīsu sukhabahulā vedanā vedayitabbā hoti, tā vedayamānaṃ nipannaṃ vā nisinnaṃ vā passāmīti dasseti. Idhāpi opammasaṃsandanaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
ਪਞ੍ਚਮਉਪਮਾਯਂ ਪਾਸਾਦੋਤਿ ਦੀਘਪਾਸਾਦੋ। ਉਲ੍ਲਿਤ੍ਤਾવਲਿਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਨ੍ਤੋ ਚੇવ ਉਲ੍ਲਿਤ੍ਤਂ ਬਹਿ ਚ ਅવਲਿਤ੍ਤਂ। ਫੁਸਿਤਗ੍ਗਲ਼ਨ੍ਤਿ ਦ੍વਾਰਬਾਹਾਹਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਸੁਪਿਹਿਤਕવਾਟਂ। ਗੋਨਕਤ੍ਥਤੋਤਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਧਿਕਲੋਮੇਨ ਕਾਲ਼ਕੋਜવੇਨ ਅਤ੍ਥਤੋ। ਪਟਿਕਤ੍ਥਤੋਤਿ ਉਣ੍ਣਾਮਯੇਨ ਸੇਤਅਤ੍ਥਰਣੇਨ ਅਤ੍ਥਤੋ। ਪਟਲਿਕਤ੍ਥਤੋਤਿ ਘਨਪੁਪ੍ਫਕੇਨ ਉਣ੍ਣਾਮਯਅਤ੍ਥਰਣੇਨ ਅਤ੍ਥਤੋ। ਕਦਲਿਮਿਗਪવਰਪਚ੍ਚਤ੍ਥਰਣੋਤਿ ਕਦਲਿਮਿਗਚਮ੍ਮਮਯੇਨ ਉਤ੍ਤਮਪਚ੍ਚਤ੍ਥਰਣੇਨ ਅਤ੍ਥਤੋ। ਤਂ ਕਿਰ ਪਚ੍ਚਤ੍ਥਰਣਂ ਸੇਤવਤ੍ਥਸ੍ਸ ਉਪਰਿ ਕਦਲਿਮਿਗਚਮ੍ਮਂ ਅਤ੍ਥਰਿਤ੍વਾ ਸਿਬ੍ਬੇਤ੍વਾ ਕਰੋਨ੍ਤਿ। ਸਉਤ੍ਤਰਚ੍ਛਦੋਤਿ ਸਹ ਉਤ੍ਤਰਚ੍ਛਦੇਨ, ਉਤ੍ਤਰਿਬਦ੍ਧੇਨ ਰਤ੍ਤવਿਤਾਨੇਨ ਸਦ੍ਧਿਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਉਭਤੋਲੋਹਿਤਕੂਪਧਾਨੋਤਿ ਸੀਸੂਪਧਾਨਞ੍ਚ ਪਾਦੂਪਧਾਨਞ੍ਚਾਤਿ ਪਲ੍ਲਙ੍ਕਸ੍ਸ ਉਭਤੋ ਠਪਿਤਲੋਹਿਤਕੂਪਧਾਨੋ। ਇਧਾਪਿ ਉਪਮਾਸਂਸਨ੍ਦਨਂ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇવ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ।
Pañcamaupamāyaṃ pāsādoti dīghapāsādo. Ullittāvalittanti anto ceva ullittaṃ bahi ca avalittaṃ. Phusitaggaḷanti dvārabāhāhi saddhiṃ supihitakavāṭaṃ. Gonakatthatoti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthato. Paṭikatthatoti uṇṇāmayena setaattharaṇena atthato. Paṭalikatthatoti ghanapupphakena uṇṇāmayaattharaṇena atthato. Kadalimigapavarapaccattharaṇoti kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena atthato. Taṃ kira paccattharaṇaṃ setavatthassa upari kadalimigacammaṃ attharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadoti saha uttaracchadena, uttaribaddhena rattavitānena saddhinti attho. Ubhatolohitakūpadhānoti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkassa ubhato ṭhapitalohitakūpadhāno. Idhāpi upamāsaṃsandanaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
ਅਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਅਪਰਭਾਗਯੋਜਨਾ, ਯਥਾ ਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਮਗ੍ਗਾਰੁਲ਼੍ਹਮੇવ ਜਾਨਾਤਿ ‘‘ਅਯਂ ਏਤੇਨ ਮਗ੍ਗੇਨ ਗਨ੍ਤ੍વਾ ਪਾਸਾਦਂ ਆਰੁਯ੍ਹ ਕੂਟਾਗਾਰਂ ਪવਿਸਿਤ੍વਾ ਪਲ੍ਲਙ੍ਕੇ ਨਿਸੀਦਿਸ੍ਸਤਿ વਾ ਨਿਪਜ੍ਜਿਸ੍ਸਤਿ વਾ’’ਤਿ, ਏવਮੇવਂ ਭਗવਾ ਦਾਨਾਦੀਸੁ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯવਤ੍ਥੂਸੁ ਯਂਕਿਞ੍ਚਿ ਕੁਸਲਕਮ੍ਮਂ ਆਯੂਹਨ੍ਤਂਯੇવ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਦਿਸ੍વਾ ‘‘ਅਯਂ ਇਮਂ ਕਤ੍વਾ ਦੇવਲੋਕੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ ਜਾਨਾਤਿ। ਯਥਾ ਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਅਪਰਭਾਗੇ ਤਂ ਪਾਸਾਦਂ ਆਰੁਯ੍ਹ ਕੂਟਾਗਾਰਂ ਪવਿਸਿਤ੍વਾ ਪਲ੍ਲਙ੍ਕੇ ਨਿਸਿਨ੍ਨਂ વਾ ਨਿਪਨ੍ਨਂ વਾ ਏਕਨ੍ਤਸੁਖਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਸੁਖਂ વੇਦਨਂ વੇਦਯਮਾਨਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਏવਮੇવਂ ਭਗવਾ ਅਪਰਭਾਗੇ ‘‘ਸੋ ਤਂ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਕਤ੍વਾ ਕੁਹਿਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੋ’’ਤਿ ਆਲੋਕਂ વਡ੍ਢੇਤ੍વਾ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਨਾ ਓਲੋਕੇਨ੍ਤੋ ਦੇવਲੋਕੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਨਨ੍ਦਨવਨਾਦੀਸੁ ਅਚ੍ਛਰਾਸਙ੍ਘਪਰਿવੁਤਂ ਦਿਬ੍ਬਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਅਨੁਭવਮਾਨਂ।
Ayaṃ panettha aparabhāgayojanā, yathā so puriso maggāruḷhameva jānāti ‘‘ayaṃ etena maggena gantvā pāsādaṃ āruyha kūṭāgāraṃ pavisitvā pallaṅke nisīdissati vā nipajjissati vā’’ti, evamevaṃ bhagavā dānādīsu puññakiriyavatthūsu yaṃkiñci kusalakammaṃ āyūhantaṃyeva puggalaṃ disvā ‘‘ayaṃ imaṃ katvā devaloke nibbattissatī’’ti jānāti. Yathā so puriso aparabhāge taṃ pāsādaṃ āruyha kūṭāgāraṃ pavisitvā pallaṅke nisinnaṃ vā nipannaṃ vā ekantasukhaṃ nirantarasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ passati, evamevaṃ bhagavā aparabhāge ‘‘so taṃ kalyāṇaṃ katvā kuhiṃ nibbatto’’ti ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā olokento devaloke nibbattaṃ passati, nandanavanādīsu accharāsaṅghaparivutaṃ dibbasampattiṃ anubhavamānaṃ.
ਞਾਣਪ੍ਪવਤ੍ਤਾਕਾਰવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Ñāṇappavattākāravaṇṇanā niṭṭhitā.
ਆਸવਕ੍ਖਯવਾਰવਣ੍ਣਨਾ
Āsavakkhayavāravaṇṇanā
ਆਸવਕ੍ਖਯવਾਰੇ ‘‘ਦਿਬ੍ਬੇਨ ਚਕ੍ਖੁਨਾ’’ਤਿ ਅવਤ੍વਾ ‘‘ਤਮੇਨਂ ਪਸ੍ਸਾਮੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਤਂ ਕਸ੍ਮਾਤਿ ਚੇ? ਨਿਯਮਾਭਾવਾ। ਇਮਞ੍ਹਿ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਨਾਪਿ ਪਸ੍ਸਿਸ੍ਸਤਿ, ਚੇਤੋਪਰਿਯਞਾਣੇਨਾਪਿ ਜਾਨਿਸ੍ਸਤਿ, ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣੇਨਪਿ ਜਾਨਿਸ੍ਸਤਿਯੇવ। ਏਕਨ੍ਤਸੁਖਾ વੇਦਨਾਤਿ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਦੇવਲੋਕਸੁਖੇਨ ਸਦ੍ਧਿਂ ਬ੍ਯਞ੍ਜਨਤੋ ਏਕਂ, ਅਤ੍ਥਤੋ ਪਨ ਨਾਨਾ ਹੋਤਿ। ਦੇવਲੋਕਸੁਖਞ੍ਹਿ ਰਾਗਪਰਿਲ਼ਾਹਾਦੀਨਂ ਅਤ੍ਥਿਤਾਯ ਨ ਏਕਨ੍ਤੇਨੇવ ਸੁਖਂ। ਨਿਬ੍ਬਾਨਸੁਖਂ ਪਨ ਸਬ੍ਬਪਰਿਲ਼ਾਹਾਨਂ વੂਪਸਮਾਯ ਸਬ੍ਬਾਕਾਰੇਨ ਏਕਨ੍ਤਸੁਖਂ। ਉਪਮਾਯਮ੍ਪਿ ‘‘ਯਥਾ ਪਾਸਾਦੇ ਏਕਨ੍ਤਸੁਖਾ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਤਂ ਮਗ੍ਗਪਰਿਲ਼ਾਹਸ੍ਸ ਅવੂਪਸਨ੍ਤਤਾਯ ਛਾਤਜ੍ਝਤ੍ਤਤਾਯ ਪਿਪਾਸਾਭਿਭੂਤਤਾਯ ਚ ਨ ਏਕਨ੍ਤਮੇવ ਸੁਖਂ। વਨਸਣ੍ਡੇ ਪਨ ਪੋਕ੍ਖਰਣਿਯਂ ਓਰੁਯ੍ਹ ਰਜੋਜਲ੍ਲਸ੍ਸ ਪવਾਹਿਤਤ੍ਤਾ ਮਗ੍ਗਦਰਥਸ੍ਸ વੂਪਸਨ੍ਤਤਾਯ ਭਿਸਮੂਲਖਾਦਨੇਨ ਚੇવ ਮਧੁਰੋਦਕਪਾਨੇਨ ਚ ਖੁਪ੍ਪਿਪਾਸਾਨਂ વਿਨੀਤਤਾਯ ਉਦਕਸਾਟਕਂ ਪਰਿવਤ੍ਤੇਤ੍વਾ ਮਟ੍ਠਦੁਕੂਲਂ ਨਿવਾਸੇਤ੍વਾ ਤਣ੍ਡੁਲਤ੍ਥવਿਕਂ ਉਸ੍ਸੀਸਕੇ ਕਤ੍વਾ ਉਦਕਸਾਟਕਂ ਪੀਲ਼ੇਤ੍વਾ ਹਦਯੇ ਠਪੇਤ੍વਾ ਮਨ੍ਦਮਨ੍ਦੇਨ ਚ વਾਤੇਨ ਬੀਜਯਮਾਨਸ੍ਸ ਨਿਪਨ੍ਨਤ੍ਤਾ ਸਬ੍ਬਾਕਾਰੇਨ ਏਕਨ੍ਤਸੁਖਂ ਹੋਤਿ।
Āsavakkhayavāre ‘‘dibbena cakkhunā’’ti avatvā ‘‘tamenaṃ passāmī’’ti vuttaṃ. Taṃ kasmāti ce? Niyamābhāvā. Imañhi puggalaṃ dibbacakkhunāpi passissati, cetopariyañāṇenāpi jānissati, sabbaññutaññāṇenapi jānissatiyeva. Ekantasukhā vedanāti idaṃ kiñcāpi devalokasukhena saddhiṃ byañjanato ekaṃ, atthato pana nānā hoti. Devalokasukhañhi rāgapariḷāhādīnaṃ atthitāya na ekanteneva sukhaṃ. Nibbānasukhaṃ pana sabbapariḷāhānaṃ vūpasamāya sabbākārena ekantasukhaṃ. Upamāyampi ‘‘yathā pāsāde ekantasukhā’’ti vuttaṃ. Taṃ maggapariḷāhassa avūpasantatāya chātajjhattatāya pipāsābhibhūtatāya ca na ekantameva sukhaṃ. Vanasaṇḍe pana pokkharaṇiyaṃ oruyha rajojallassa pavāhitattā maggadarathassa vūpasantatāya bhisamūlakhādanena ceva madhurodakapānena ca khuppipāsānaṃ vinītatāya udakasāṭakaṃ parivattetvā maṭṭhadukūlaṃ nivāsetvā taṇḍulatthavikaṃ ussīsake katvā udakasāṭakaṃ pīḷetvā hadaye ṭhapetvā mandamandena ca vātena bījayamānassa nipannattā sabbākārena ekantasukhaṃ hoti.
ਏવਮੇવ ਖੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਇਦਂ ਓਪਮ੍ਮਸਂਸਨ੍ਦਨਂ – ਪੋਕ੍ਖਰਣੀ વਿਯ ਹਿ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ। ਪੋਕ੍ਖਰਣਿਮਗ੍ਗੋ વਿਯ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗਪਟਿਪਦਾ। ਮਗ੍ਗਾਰੁਲ਼੍ਹੋ વਿਯ ਪਟਿਪਦਾਸਮਙ੍ਗੀਪੁਗ੍ਗਲੋ। ਚਕ੍ਖੁਮਾ ਪੁਰਿਸੋ વਿਯ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ ਭਗવਾ। વਨਸਣ੍ਡੋ વਿਯ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ। ਯਥਾ ਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਮਗ੍ਗਾਰੁਲ਼੍ਹਂ ਦਿਸ੍વਾવ ਜਾਨਾਤਿ ‘‘ਅਯਂ ਇਮਿਨਾ ਮਗ੍ਗੇਨ ਗਨ੍ਤ੍વਾ ਪੋਕ੍ਖਰਣਿਯਂ ਨ੍ਹਤ੍વਾ ਰਮਣੀਯੇ વਨਸਣ੍ਡੇ ਰੁਕ੍ਖਮੂਲੇ ਨਿਸੀਦਿਸ੍ਸਤਿ વਾ ਨਿਪਜ੍ਜਿਸ੍ਸਤਿ વਾ’’ਤਿ, ਏવਮੇવਂ ਭਗવਾ ਪਟਿਪਦਂ ਪੂਰੇਨ੍ਤਮੇવ ਨਾਮਰੂਪਂ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਤਮੇવ ਪਚ੍ਚਯਪਰਿਗ੍ਗਹਂ ਕਰੋਨ੍ਤਮੇવ ਲਕ੍ਖਣਾਰਮ੍ਮਣਾਯ વਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਕਮ੍ਮਂ ਕਰੋਨ੍ਤਮੇવ ਜਾਨਾਤਿ ‘‘ਅਯਂ ਇਮਂ ਪਟਿਪਦਂ ਪੂਰੇਤ੍વਾ ਸਬ੍ਬਆਸવੇ ਖੇਪੇਤ੍વਾ ਅਨਾਸવਂ ਚੇਤੋવਿਮੁਤ੍ਤਿਂ ਪਞ੍ਞਾવਿਮੁਤ੍ਤਿਨ੍ਤਿ ਏવਂ વੁਤ੍ਤਂ ਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤਿਂ ਉਪਸਮ੍ਪਜ੍ਜ વਿਹਰਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ। ਯਥਾ ਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਅਪਰਭਾਗੇ ਤਾਯਂ ਪੋਕ੍ਖਰਣਿਯਂ ਨ੍ਹਤ੍વਾ વਨਸਣ੍ਡਂ ਪવਿਸਿਤ੍વਾ ਨਿਸਿਨ੍ਨਂ વਾ ਨਿਪਨ੍ਨਂ વਾ ਏਕਨ੍ਤਸੁਖਂ વੇਦਨਂ વੇਦਯਮਾਨਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਏવਮੇવ ਭਗવਾ ਅਪਰਭਾਗੇ ਤਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਪਟਿਪਦਂ ਪੂਰੇਤ੍વਾ ਮਗ੍ਗਂ ਭਾવੇਤ੍વਾ ਫਲਂ ਸਚ੍ਛਿਕਤ੍વਾ ਨਿਰੋਧਸਯਨવਰਗਤਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਾਰਮ੍ਮਣਂ ਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤਿਂ ਅਪ੍ਪੇਤ੍વਾ ਏਕਨ੍ਤਸੁਖਂ વੇਦਨਂ વੇਦਯਮਾਨਂ ਪਸ੍ਸਤਿ।
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – pokkharaṇī viya hi ariyamaggo daṭṭhabbo. Pokkharaṇimaggo viya pubbabhāgapaṭipadā. Maggāruḷho viya paṭipadāsamaṅgīpuggalo. Cakkhumā puriso viya dibbacakkhu bhagavā. Vanasaṇḍo viya nibbānaṃ. Yathā so puriso maggāruḷhaṃ disvāva jānāti ‘‘ayaṃ iminā maggena gantvā pokkharaṇiyaṃ nhatvā ramaṇīye vanasaṇḍe rukkhamūle nisīdissati vā nipajjissati vā’’ti, evamevaṃ bhagavā paṭipadaṃ pūrentameva nāmarūpaṃ paricchindantameva paccayapariggahaṃ karontameva lakkhaṇārammaṇāya vipassanāya kammaṃ karontameva jānāti ‘‘ayaṃ imaṃ paṭipadaṃ pūretvā sabbaāsave khepetvā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttinti evaṃ vuttaṃ phalasamāpattiṃ upasampajja viharissatī’’ti. Yathā so puriso aparabhāge tāyaṃ pokkharaṇiyaṃ nhatvā vanasaṇḍaṃ pavisitvā nisinnaṃ vā nipannaṃ vā ekantasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ passati, evameva bhagavā aparabhāge taṃ puggalaṃ paṭipadaṃ pūretvā maggaṃ bhāvetvā phalaṃ sacchikatvā nirodhasayanavaragataṃ nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā ekantasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ passati.
ਆਸવਕ੍ਖਯવਾਰવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Āsavakkhayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰਿਕਾਦਿਸੁਦ੍ਧਿવਣ੍ਣਨਾ
Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
੧੫੫. ‘‘ਅਭਿਜਾਨਾਮਿ ਖੋ ਪਨਾਹਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਚਤੁਰਙ੍ਗਸਮਨ੍ਨਾਗਤ’’ਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਕਸ੍ਮਾ ਆਰਦ੍ਧਂ? ਪਾਟਿਯੇਕ੍ਕਂ ਅਨੁਸਨ੍ਧਿવਸੇਨ ਆਰਦ੍ਧਂ। ਅਯਂ ਕਿਰ ਸੁਨਕ੍ਖਤ੍ਤੋ ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰਿਕਾਯ ਸੁਦ੍ਧਿ ਹੋਤੀਤਿ ਏવਂ ਲਦ੍ਧਿਕੋ। ਅਥਸ੍ਸ ਭਗવਾ ਮਯਾ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਤਭਾવੇ ਠਤ੍વਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗਸਮਨ੍ਨਾਗਤਂ ਦੁਕ੍ਕਰਂ ਕਤਂ, ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰਕੋ ਨਾਮ ਮਯਾ ਸਦਿਸੋ ਨਤ੍ਥਿ। ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰੇਨ ਸੁਦ੍ਧਿਯਾ ਸਤਿ ਅਹਮੇવ ਸੁਦ੍ਧੋ ਭવੇਯ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਇਮਂ ਦੇਸਨਂ ਆਰਭਿ। ਅਪਿਚ ਅਯਂ ਸੁਨਕ੍ਖਤ੍ਤੋ ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰਿਕਾਯ ਪਸਨ੍ਨੋ, ਸੋ ਚਸ੍ਸ ਪਸਨ੍ਨਭਾવੋ, ‘‘ਅਦ੍ਦਸਾ ਖੋ, ਭਗ੍ਗવ, ਸੁਨਕ੍ਖਤ੍ਤੋ ਲਿਚ੍ਛવਿਪੁਤ੍ਤੋ ਅਚੇਲਂ ਕੋਰਕ੍ਖਤ੍ਤਿਯਂ ਚਤੁਕ੍ਕੁਣ੍ਡਿਕਂ ਛਮਾਨਿਕਿਣ੍ਣਂ ਭਕ੍ਖਸਂ ਮੁਖੇਨ ਖਾਦਨ੍ਤਂ ਮੁਖੇਨ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤਂ। ਦਿਸ੍વਾਨਸ੍ਸ ਏਤਦਹੋਸਿ ‘ਸਾਧੁ ਰੂਪੋ વਤ, ਭੋ, ਅਯਂ ਸਮਣੋ ਚਤੁਕ੍ਕੁਣ੍ਡਿਕੋ ਛਮਾਨਿਕਿਣ੍ਣਂ ਭਕ੍ਖਸਂ ਮੁਖੇਨੇવ ਖਾਦਤਿ, ਮੁਖੇਨੇવ ਭੁਞ੍ਜਤੀ’’’ਤਿ ਏવਮਾਦਿਨਾ ਪਾਥਿਕਸੁਤ੍ਤੇ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੩.੭) ਆਗਤਨਯੇਨ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ।
155. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgata’’nti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Pāṭiyekkaṃ anusandhivasena āraddhaṃ. Ayaṃ kira sunakkhatto dukkarakārikāya suddhi hotīti evaṃ laddhiko. Athassa bhagavā mayā ekasmiṃ attabhāve ṭhatvā caturaṅgasamannāgataṃ dukkaraṃ kataṃ, dukkarakārako nāma mayā sadiso natthi. Dukkarakārena suddhiyā sati ahameva suddho bhaveyyanti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica ayaṃ sunakkhatto dukkarakārikāya pasanno, so cassa pasannabhāvo, ‘‘addasā kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto acelaṃ korakkhattiyaṃ catukkuṇḍikaṃ chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukhena khādantaṃ mukhena bhuñjantaṃ. Disvānassa etadahosi ‘sādhu rūpo vata, bho, ayaṃ samaṇo catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjatī’’’ti evamādinā pāthikasutte (dī. ni. 3.7) āgatanayena veditabbo.
ਅਥ ਭਗવਾ ਅਯਂ ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰਿਕਾਯ ਪਸਨ੍ਨੋ, ਮਯਾ ਚ ਏਤਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਤਭਾવੇ ਠਤ੍વਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗਸਮਨ੍ਨਾਗਤਂ ਦੁਕ੍ਕਰਂ ਕਤਂ, ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰੇ ਪਸੀਦਨ੍ਤੇਨਾਪਿ ਅਨੇਨ ਮਯਿ ਪਸੀਦਿਤਬ੍ਬਂ ਸਿਯਾ, ਸੋਪਿਸ੍ਸ ਪਸਾਦੋ ਮਯਿ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਇਮਂ ਦੇਸਨਂ ਆਰਭਿ।
Atha bhagavā ayaṃ dukkarakārikāya pasanno, mayā ca etasmiṃ attabhāve ṭhatvā caturaṅgasamannāgataṃ dukkaraṃ kataṃ, dukkarakāre pasīdantenāpi anena mayi pasīditabbaṃ siyā, sopissa pasādo mayi natthīti dassento imaṃ desanaṃ ārabhi.
ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ ਦਾਨਮ੍ਪਿ વੇਯ੍ਯਾવਚ੍ਚਮ੍ਪਿ ਸਿਕ੍ਖਾਪਦਮ੍ਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮવਿਹਾਰਾਪਿ ਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾਪਿ ਮੇਥੁਨવਿਰਤਿਪਿ ਸਦਾਰਸਨ੍ਤੋਸੋਪਿ ਉਪੋਸਥੋਪਿ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੋਪਿ ਸਕਲਸਾਸਨਮ੍ਪਿ ਅਜ੍ਝਾਸਯੋਪਿ વੀਰਿਯਮ੍ਪਿ વੁਚ੍ਚਤਿ।
Tatra brahmacariyanti dānampi veyyāvaccampi sikkhāpadampi brahmavihārāpi dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi sakalasāsanampi ajjhāsayopi vīriyampi vuccati.
‘‘ਕਿਂ ਤੇ વਤਂ ਕਿਂ ਪਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ,
‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,
ਕਿਸ੍ਸ ਸੁਚਿਣ੍ਣਸ੍ਸ ਅਯਂ વਿਪਾਕੋ।
Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;
ਇਦ੍ਧੀ ਜੁਤੀ ਬਲવੀਰਿਯੂਪਪਤ੍ਤਿ,
Iddhī jutī balavīriyūpapatti,
ਇਦਞ੍ਚ ਤੇ ਨਾਗ ਮਹਾવਿਮਾਨਂ॥
Idañca te nāga mahāvimānaṃ.
ਅਹਞ੍ਚ ਭਰਿਯਾ ਚ ਮਨੁਸ੍ਸਲੋਕੇ,
Ahañca bhariyā ca manussaloke,
ਸਦ੍ਧਾ ਉਭੋ ਦਾਨਪਤੀ ਅਹੁਮ੍ਹਾ।
Saddhā ubho dānapatī ahumhā;
ਓਪਾਨਭੂਤਂ ਮੇ ਘਰਂ ਤਦਾਸਿ,
Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,
ਸਨ੍ਤਪ੍ਪਿਤਾ ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਚ॥
Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
ਤਂ ਮੇ વਤਂ ਤਂ ਪਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ,
Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,
ਤਸ੍ਸ ਸੁਚਿਣ੍ਣਸ੍ਸ ਅਯਂ વਿਪਾਕੋ।
Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;
ਇਦ੍ਧੀ ਜੁਤੀ ਬਲવੀਰਿਯੂਪਪਤ੍ਤਿ,
Iddhī jutī balavīriyūpapatti,
ਇਦਞ੍ਚ ਮੇ ਧੀਰ ਮਹਾવਿਮਾਨ’’ਨ੍ਤਿ॥ (ਜਾ॰ ੨.੨੨.੧੫੯੨, ੧੫੯੩, ੧੫੯੫) –
Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.22.1592, 1593, 1595) –
ਇਮਸ੍ਮਿਞ੍ਹਿ ਪੁਣ੍ਣਕਜਾਤਕੇ ਦਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ।
Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.
‘‘ਕੇਨ ਪਾਣਿ ਕਾਮਦਦੋ, ਕੇਨ ਪਾਣਿ ਮਧੁਸ੍ਸવੋ।
‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;
ਕੇਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਨ, ਪੁਞ੍ਞਂ ਪਾਣਿਮ੍ਹਿ ਇਜ੍ਝਤਿ॥
Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.
ਤੇਨ ਪਾਣਿ ਕਾਮਦਦੋ, ਤੇਨ ਪਾਣਿ ਮਧੁਸ੍ਸવੋ।
Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;
ਤੇਨ ਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਨ, ਪੁਞ੍ਞਂ ਪਾਣਿਮ੍ਹਿ ਇਜ੍ਝਤੀ’’ਤਿ॥ (ਪੇ॰ વ॰ ੨੭੫) –
Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275) –
ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਅਙ੍ਕੁਰਪੇਤવਤ੍ਥੁਸ੍ਮਿਂ વੇਯ੍ਯਾવਚ੍ਚਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ‘‘ਏવਂ ਖੋ ਤਂ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਯਂ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ ਅਹੋਸੀ’’ਤਿ (ਚੂਲ਼વ॰ ੩੧੧) ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਤਿਤ੍ਤਿਰਜਾਤਕੇ ਪਞ੍ਚਸਿਕ੍ਖਾਪਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ‘‘ਤਂ ਖੋ ਪਨ ਮੇ ਪਞ੍ਚਸਿਖ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ ਨੇવ ਨਿਬ੍ਬਿਦਾਯ ਨ વਿਰਾਗਾਯ ਨ ਨਿਰੋਧਾਯ, ਯਾવਦੇવ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੂਪਪਤ੍ਤਿਯਾ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੩੨੯) ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਮਹਾਗੋવਿਨ੍ਦਸੁਤ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮવਿਹਾਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ‘‘ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਸ੍ਮਿਂ, ਸਹਸ੍ਸਂ ਮਚ੍ਚੁਹਾਯਿਨ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੧.੧੮੪) ਏਤ੍ਥ ਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਾ। ‘‘ਪਰੇ ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਭવਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਮਯਮੇਤ੍ਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਭવਿਸ੍ਸਾਮਾ’’ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੧.੮੩) ਸਲ੍ਲੇਖਸੁਤ੍ਤੇ ਮੇਥੁਨવਿਰਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਾ।
Imasmiṃ aṅkurapetavatthusmiṃ veyyāvaccaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ kho taṃ, bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya, yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte brahmavihārā brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Ekasmiṃ brahmacariyasmiṃ, sahassaṃ maccuhāyina’’nti (saṃ. ni. 1.184) ettha dhammadesanā brahmacariyanti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.
‘‘ਮਯਞ੍ਚ ਭਰਿਯਾ ਨਾਤਿਕ੍ਕਮਾਮ,
‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,
ਅਮ੍ਹੇ ਚ ਭਰਿਯਾ ਨਾਤਿਕ੍ਕਮਨ੍ਤਿ।
Amhe ca bhariyā nātikkamanti;
ਅਞ੍ਞਤ੍ਰ ਤਾਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ ਚਰਾਮ,
Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,
ਤਸ੍ਮਾ ਹਿ ਅਮ੍ਹਂ ਦਹਰਾ ਨ ਮੀਯਰੇ’’ਤਿ॥ (ਜਾ॰ ੧.੧੦.੯੭) –
Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.10.97) –
ਮਹਾਧਮ੍ਮਪਾਲਜਾਤਕੇ ਸਦਾਰਸਨ੍ਤੋਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤੋ।
Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto.
‘‘ਹੀਨੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਨ, ਖਤ੍ਤਿਯੇ ਉਪਪਜ੍ਜਤਿ।
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;
ਮਜ੍ਝਿਮੇਨ ਚ ਦੇવਤ੍ਤਂ, ਉਤ੍ਤਮੇਨ વਿਸੁਜ੍ਝਤੀ’’ਤਿ॥ (ਜਾ॰ ੧.੮.੭੫) –
Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75) –
ਏવਂ ਨਿਮਿਜਾਤਕੇ ਅਤ੍ਤਦਮਨવਸੇਨ ਕਤੋ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੋ ਉਪੋਸਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤੋ। ‘‘ਇਦਂ ਖੋ ਪਨ ਮੇ, ਪਞ੍ਚਸਿਖ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ ਏਕਨ੍ਤਨਿਬ੍ਬਿਦਾਯ વਿਰਾਗਾਯ…ਪੇ॰… ਅਯਮੇવ ਅਰਿਯੋ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੋ ਮਗ੍ਗੋ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੩੨੯) ਮਹਾਗੋવਿਨ੍ਦਸੁਤ੍ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਞੇવ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤੋ। ‘‘ਤਯਿਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ ਇਦ੍ਧਞ੍ਚੇવ ਫੀਤਞ੍ਚ વਿਤ੍ਥਾਰਿਕਂ ਬਾਹੁਜਞ੍ਞਂ ਪੁਥੁਭੂਤਂ ਯਾવ ਦੇવਮਨੁਸ੍ਸੇਹਿ ਸੁਪ੍ਪਕਾਸਿਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੩.੧੭੪) ਪਾਸਾਦਿਕਸੁਤ੍ਤੇ ਸਿਕ੍ਖਤ੍ਤਯਸਙ੍ਗਹਂ ਸਾਸਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ।
Evaṃ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasuttasmiññeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.
‘‘ਅਪਿ ਅਤਰਮਾਨਾਨਂ, ਫਲਾਸਾવ ਸਮਿਜ੍ਝਤਿ।
‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati;
વਿਪਕ੍ਕਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੋਸ੍ਮਿ, ਏવਂ ਜਾਨਾਹਿ ਗਾਮਣੀ’’ਤਿ॥ (ਜਾ॰ ੧.੧.੮) –
Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi gāmaṇī’’ti. (jā. 1.1.8) –
ਏਤ੍ਥ ਅਜ੍ਝਾਸਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤੋ। ਇਧ ਪਨ વੀਰਿਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਨ੍ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਂ। વੀਰਿਯਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਸ੍ਸ ਹਿ ਇਦਮੇવ ਸੁਤ੍ਤਂ। ਤਦੇਤਂ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਤਭਾવੇ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਸ੍ਸ ਦੁਕ੍ਕਰਸ੍ਸ ਕਤਤ੍ਤਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗਸਮਨ੍ਨਾਗਤਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ।
Ettha ajjhāsayo brahmacariyanti vutto. Idha pana vīriyaṃ brahmacariyanti adhippetaṃ. Vīriyabrahmacariyassa hi idameva suttaṃ. Tadetaṃ ekasmiṃ attabhāve catubbidhassa dukkarassa katattā caturaṅgasamannāgatanti vuttaṃ.
ਤਪਸ੍ਸੀ ਸੁਦਂ ਹੋਮੀਤਿ ਸੁਦਨ੍ਤਿ ਨਿਪਾਤਮਤ੍ਤਂ, ਤਪਨਿਸ੍ਸਿਤਕੋ ਹੋਮੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਪਰਮਤਪਸ੍ਸੀਤਿ ਪਰਮੋ ਤਪਸ੍ਸੀ, ਤਪਨਿਸ੍ਸਿਤਕਾਨਂ ਉਤ੍ਤਮੋ। ਲੂਖੋ ਸੁਦਂ ਹੋਮੀਤਿ ਲੂਖੋ ਹੋਮਿ। ਜੇਗੁਚ੍ਛੀਤਿ ਪਾਪਜੇਗੁਚ੍ਛਿਕੋ। ਪવਿવਿਤ੍ਤੋ ਸੁਦਂ ਹੋਮੀਤਿ ਪવਿવਿਤ੍ਤੋ ਅਹਂ ਹੋਮਿ। ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਸੁ ਮੇ ਇਦਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿ ਤਤ੍ਰ ਚਤੁਰਙ੍ਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇ ਇਦਂ ਮਮ ਤਪਸ੍ਸਿਤਾਯ ਹੋਤਿ, ਤਪਨਿਸ੍ਸਿਤਕਭਾવੇ ਮਯ੍ਹਂ ਇਦਂ ਅਚੇਲਕਾਦਿਤਪਸ੍ਸਿਤਕਤ੍ਤਂ ਹੋਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
Tapassī sudaṃ homīti sudanti nipātamattaṃ, tapanissitako homīti attho. Paramatapassīti paramo tapassī, tapanissitakānaṃ uttamo. Lūkho sudaṃ homīti lūkho homi. Jegucchīti pāpajegucchiko. Pavivitto sudaṃ homīti pavivitto ahaṃ homi. Tatrāssu me idaṃ, sāriputtāti tatra caturaṅge brahmacariye idaṃ mama tapassitāya hoti, tapanissitakabhāve mayhaṃ idaṃ acelakāditapassitakattaṃ hotīti dasseti.
ਤਤ੍ਥ ਅਚੇਲਕੋਤਿ ਨਿਚ੍ਚੇਲੋ ਨਗ੍ਗੋ। ਮੁਤ੍ਤਾਚਾਰੋਤਿ વਿਸਟ੍ਠਾਚਾਰੋ, ਉਚ੍ਚਾਰਕਮ੍ਮਾਦੀਸੁ ਲੋਕਿਯਕੁਲਪੁਤ੍ਤਾਚਾਰੇਨ વਿਰਹਿਤੋ, ਠਿਤਕੋવ ਉਚ੍ਚਾਰਂ ਕਰੋਮਿ, ਪਸ੍ਸਾવਂ ਕਰੋਮਿ, ਖਾਦਾਮਿ ਭੁਞ੍ਜਾਮਿ ਚ। ਹਤ੍ਥਾਪਲੇਖਨੋਤਿ ਹਤ੍ਥੇ ਪਿਣ੍ਡਮ੍ਹਿ ਠਿਤੇ ਜਿવ੍ਹਾਯ ਹਤ੍ਥਂ ਅਪਲਿਖਾਮਿ, ਉਚ੍ਚਾਰਂ વਾ ਕਤ੍વਾ ਹਤ੍ਥਸ੍ਮਿਞ੍ਞੇવ ਦਣ੍ਡਕਸਞ੍ਞੀ ਹੁਤ੍વਾ ਹਤ੍ਥੇਨ ਅਪਲਿਖਾਮੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਤੇ ਕਿਰ ਦਣ੍ਡਕਂ ਸਤ੍ਤੋਤਿ ਪਞ੍ਞਪੇਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤੇਸਂ ਪਟਿਪਦਂ ਪੂਰੇਨ੍ਤੋ ਏવਮਕਾਸਿ। ਭਿਕ੍ਖਾਗਹਣਤ੍ਥਂ ਏਹਿ ਭਦ੍ਦਨ੍ਤੇਤਿ વੁਤ੍ਤੋ ਨ ਏਤੀਤਿ ਨ ਏਹਿਭਦ੍ਦਨ੍ਤਿਕੋ। ਤੇਨ ਹਿ ਤਿਟ੍ਠ ਭਦ੍ਦਨ੍ਤੇਤਿ વੁਤ੍ਤੋਪਿ ਨ ਤਿਟ੍ਠਤੀਤਿ ਨ ਤਿਟ੍ਠਭਦ੍ਦਨ੍ਤਿਕੋ। ਤਦੁਭਯਮ੍ਪਿ ਤਿਤ੍ਥਿਯਾ ਏવਂ ਏਤਸ੍ਸ વਚਨਂ ਕਤਂ ਭવਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਨ ਕਰੋਨ੍ਤਿ। ਅਹਮ੍ਪਿ ਏવਂ ਅਕਾਸਿਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਅਭਿਹਟਨ੍ਤਿ ਪੁਰੇਤਰਂ ਗਹੇਤ੍વਾ ਆਹਟਂ ਭਿਕ੍ਖਂ। ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਸਕਤਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਤੁਮ੍ਹੇ ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਸ ਕਤਨ੍ਤਿ ਏવਂ ਆਰੋਚਿਤਭਿਕ੍ਖਂ। ਨ ਨਿਮਨ੍ਤਨਨ੍ਤਿ ਅਸੁਕਂ ਨਾਮ ਕੁਲਂ વਾ વੀਥਿਂ વਾ ਗਾਮਂ વਾ ਪવਿਸੇਯ੍ਯਾਥਾਤਿ ਏવਂ ਨਿਮਨ੍ਤਿਤਭਿਕ੍ਖਮ੍ਪਿ ਨ ਸਾਦਿਯਾਮਿ ਨ ਗਣ੍ਹਾਮਿ।
Tattha acelakoti niccelo naggo. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito, ṭhitakova uccāraṃ karomi, passāvaṃ karomi, khādāmi bhuñjāmi ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhāmi, uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhāmīti dasseti. Te kira daṇḍakaṃ sattoti paññapenti, tasmā tesaṃ paṭipadaṃ pūrento evamakāsi. Bhikkhāgahaṇatthaṃ ehi bhaddanteti vutto na etīti na ehibhaddantiko. Tena hi tiṭṭha bhaddanteti vuttopi na tiṭṭhatīti na tiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi titthiyā evaṃ etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatīti na karonti. Ahampi evaṃ akāsinti dasseti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ. Uddissakatanti idaṃ tumhe uddissa katanti evaṃ ārocitabhikkhaṃ. Na nimantananti asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthāti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyāmi na gaṇhāmi.
ਨ ਕੁਮ੍ਭਿਮੁਖਾਤਿ ਕੁਮ੍ਭਿਤੋ ਉਦ੍ਧਰਿਤ੍વਾ ਦਿਯ੍ਯਮਾਨਂ ਭਿਕ੍ਖਂ ਨ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਨ ਕਲ਼ੋਪਿਮੁਖਾਤਿ ਕਲ਼ੋਪੀਤਿ ਉਕ੍ਖਲਿ વਾ ਪਚ੍ਛਿ વਾ। ਤਤੋਪਿ ਨ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਕਸ੍ਮਾ? ਕੁਮ੍ਭਿਕਲ਼ੋਪਿਯੋ ਮਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਕਟਚ੍ਛੁਨਾ ਪਹਾਰਂ ਲਭਨ੍ਤੀਤਿ। ਨ ਏਲ਼ਕਮਨ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਉਮ੍ਮਾਰਂ ਅਨ੍ਤਰਂ ਕਤ੍વਾ ਦਿਯ੍ਯਮਾਨਂ ਨ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਕਸ੍ਮਾ? ਅਯਂ ਮਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਅਨ੍ਤਰਕਰਣਂ ਲਭਤੀਤਿ। ਦਣ੍ਡਮੁਸਲੇਸੁਪਿ ਏਸੇવ ਨਯੋ। ਨ ਦ੍વਿਨ੍ਨਨ੍ਤਿ ਦ੍વੀਸੁ ਭੁਞ੍ਜਮਾਨੇਸੁ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਉਟ੍ਠਾਯ ਦੇਨ੍ਤੇ ਨ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਕਸ੍ਮਾ? ਕਬਲ਼ਨ੍ਤਰਾਯੋ ਹੋਤੀਤਿ। ਨ ਗਬ੍ਭਿਨਿਯਾਤਿਆਦੀਸੁ ਪਨ ਗਬ੍ਭਿਨਿਯਾ ਕੁਚ੍ਛਿਯਂ ਦਾਰਕੋ ਕਿਲਮਤਿ, ਪਾਯਨ੍ਤਿਯਾ ਦਾਰਕਸ੍ਸ ਖੀਰਨ੍ਤਰਾਯੋ ਹੋਤਿ, ਪੁਰਿਸਨ੍ਤਰਗਤਾਯ ਰਤਿਅਨ੍ਤਰਾਯੋ ਹੋਤੀਤਿ ਨ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਨ ਸਂਕਿਤ੍ਤੀਸੂਤਿ ਸਂਕਿਤ੍ਤੇਤ੍વਾ ਕਤਭਤ੍ਤੇਸੁ। ਦੁਬ੍ਭਿਕ੍ਖਸਮਯੇ ਕਿਰ ਅਚੇਲਕਸਾવਕਾ ਅਚੇਲਕਾਨਂ ਅਤ੍ਥਾਯ ਤਤੋ ਤਤੋ ਤਣ੍ਡੁਲਾਦੀਨਿ ਸਮਾਦਪੇਤ੍વਾ ਭਤ੍ਤਂ ਪਚਨ੍ਤਿ। ਉਕ੍ਕਟ੍ਠਾਚੇਲਕੋ ਤਤੋਪਿ ਨ ਪਟਿਗ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ।
Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāmi. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā. Tatopi na gaṇhāmi. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhāmi. Kasmā? Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo. Na dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhāmi. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti. Na gabbhiniyātiādīsu pana gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati, pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya ratiantarāyo hotīti na gaṇhāmi. Na saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti. Ukkaṭṭhācelako tatopi na paṭiggaṇhāti.
ਨ ਯਤ੍ਥ ਸਾਤਿ ਯਤ੍ਥ ਸੁਨਖੋ ਪਿਣ੍ਡਂ ਲਭਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਉਪਟ੍ਠਿਤੋ ਹੋਤਿ, ਤਤ੍ਥ ਤਸ੍ਸ ਅਦਤ੍વਾ ਆਹਟਂ ਨ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਕਸ੍ਮਾ? ਏਤਸ੍ਸ ਪਿਣ੍ਡਨ੍ਤਰਾਯੋ ਹੋਤੀਤਿ। ਸਣ੍ਡਸਣ੍ਡਚਾਰਿਨੀਤਿ ਸਮੂਹਸਮੂਹਚਾਰਿਨੀ, ਸਚੇ ਹਿ ਅਚੇਲਕਂ ਦਿਸ੍વਾ ਇਮਸ੍ਸ ਭਿਕ੍ਖਂ ਦਸ੍ਸਾਮਾਤਿ ਮਾਨੁਸਕਾ ਭਤ੍ਤਗੇਹਂ ਪવਿਸਨ੍ਤਿ। ਤੇਸੁ ਚ ਪવਿਸਨ੍ਤੇਸੁ ਕਲ਼ੋਪਿਮੁਖਾਦੀਸੁ ਨਿਲੀਨਾ ਮਕ੍ਖਿਕਾ ਉਪ੍ਪਤਿਤ੍વਾ ਸਣ੍ਡਸਣ੍ਡਾ ਚਰਨ੍ਤਿ। ਤਤੋ ਆਹਟਂ ਭਿਕ੍ਖਂ ਨ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਕਸ੍ਮਾ? ਮਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਮਕ੍ਖਿਕਾਨਂ ਗੋਚਰਨ੍ਤਰਾਯੋ ਜਾਤੋਤਿ, ਅਹਮ੍ਪਿ ਤਥਾ ਅਕਾਸਿਂ। ਨ ਥੁਸੋਦਕਨ੍ਤਿ ਸਬ੍ਬਸਸ੍ਸਸਮ੍ਭਾਰੇਹਿ ਕਤਂ ਲੋਣਸੋવੀਰਕਂ। ਏਤ੍ਥ ਚ ਸੁਰਾਪਾਨਮੇવ ਸਾવਜ੍ਜਂ, ਅਯਂ ਪਨ ਸਬ੍ਬੇਸੁਪਿ ਸਾવਜ੍ਜਸਞ੍ਞੀ।
Na yattha sāti yattha sunakho piṇḍaṃ labhissāmīti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāmi. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṃ disvā imassa bhikkhaṃ dassāmāti mānusakā bhattagehaṃ pavisanti. Tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti. Tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāmi. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti, ahampi tathā akāsiṃ. Na thusodakanti sabbasassasambhārehi kataṃ loṇasovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī.
ਏਕਾਗਾਰਿਕੋਤਿ ਯੋ ਏਕਸ੍ਮਿਞ੍ਞੇવ ਗੇਹੇ ਭਿਕ੍ਖਂ ਲਭਿਤ੍વਾ ਨਿવਤ੍ਤਤਿ। ਏਕਾਲੋਪਿਕੋਤਿ ਯੋ ਏਕੇਨੇવ ਆਲੋਪੇਨ ਯਾਪੇਤਿ। ਦ੍વਾਗਾਰਿਕਾਦੀਸੁਪਿ ਏਸੇવ ਨਯੋ। ਏਕਿਸ੍ਸਾਪਿ ਦਤ੍ਤਿਯਾਤਿ ਏਕਾਯ ਦਤ੍ਤਿਯਾ। ਦਤ੍ਤਿ ਨਾਮ ਏਕਾ ਖੁਦ੍ਦਕਪਾਤਿ ਹੋਤਿ, ਯਤ੍ਥ ਅਗ੍ਗਭਿਕ੍ਖਂ ਪਕ੍ਖਿਪਿਤ੍વਾ ਠਪੇਨ੍ਤਿ। ਏਕਾਹਿਕਨ੍ਤਿ ਏਕਦਿવਸਨ੍ਤਰਿਕਂ। ਅਦ੍ਧਮਾਸਿਕਨ੍ਤਿ ਅਦ੍ਧਮਾਸਨ੍ਤਰਿਕਂ। ਪਰਿਯਾਯਭਤ੍ਤਭੋਜਨਨ੍ਤਿ વਾਰਭਤ੍ਤਭੋਜਨਂ। ਏਕਾਹવਾਰੇਨ ਦ੍વੀਹવਾਰੇਨ ਸਤ੍ਤਾਹવਾਰੇਨ ਅਡ੍ਢਮਾਸવਾਰੇਨਾਤਿ ਏવਂ ਦਿવਸવਾਰੇਨ ਆਭਤਂ ਭਤ੍ਤਭੋਜਨਂ।
Ekāgārikoti yo ekasmiññeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Addhamāsikanti addhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ. Ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena ābhataṃ bhattabhojanaṃ.
ਸਾਕਭਕ੍ਖੋਤਿ ਅਲ੍ਲਸਾਕਭਕ੍ਖੋ। ਸਾਮਾਕਭਕ੍ਖੋਤਿ ਸਾਮਾਕਤਣ੍ਡੁਲਭਕ੍ਖੋ। ਨੀવਾਰਾਦੀਸੁ ਨੀવਾਰਾ ਨਾਮ ਤਾવ ਅਰਞ੍ਞੇ ਸਯਂਜਾਤવੀਹਿਜਾਤਿ। ਦਦ੍ਦੁਲਨ੍ਤਿ ਚਮ੍ਮਕਾਰੇਹਿ ਚਮ੍ਮਂ ਲਿਖਿਤ੍વਾ ਛਡ੍ਡਿਤਕਸਟਂ। ਹਟਂ વੁਚ੍ਚਤਿ ਸਿਲੇਸੋਪਿ ਸੇવਾਲੋਪਿ ਕਣਿਕਾਰਾਦਿਰੁਕ੍ਖਨਿਯ੍ਯਾਸੋਪਿ। ਕਣਨ੍ਤਿ ਕੁਣ੍ਡਕਂ । ਆਚਾਮੋਤਿ ਭਤ੍ਤਉਕ੍ਖਲਿਕਾਯ ਲਗ੍ਗੋ ਝਾਮਓਦਨੋ, ਤਂ ਛਡ੍ਡਿਤਟ੍ਠਾਨੇ ਗਹੇਤ੍વਾ ਖਾਦਤਿ। ‘‘ਓਦਨਕਞ੍ਜਿਯ’’ਨ੍ਤਿਪਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਪਿਞ੍ਞਾਕਾਦਯੋ ਪਾਕਟਾ ਏવ। ਪવਤ੍ਤਫਲਭੋਜੀਤਿ ਪਤਿਤਫਲਭੋਜੀ।
Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu nīvārā nāma tāva araññe sayaṃjātavīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi sevālopi kaṇikārādirukkhaniyyāsopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ . Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmaodano, taṃ chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādati. ‘‘Odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.
ਸਾਣਾਨੀਤਿ ਸਾਣવਾਕਚੋਲ਼ਾਨਿ। ਮਸਾਣਾਨੀਤਿ ਮਿਸ੍ਸਕਚੋਲ਼ਾਨਿ। ਛવਦੁਸ੍ਸਾਨੀਤਿ ਮਤਸਰੀਰਤੋ ਛਡ੍ਡਿਤવਤ੍ਥਾਨਿ। ਏਰਕਤਿਣਾਦੀਨਿ વਾ ਗਨ੍ਥੇਤ੍વਾ ਕਤਨਿવਾਸਨਾਨਿ। ਪਂਸੁਕੂਲਾਨੀਤਿ ਪਥવਿਯਂ ਛਡ੍ਡਿਤਨਨ੍ਤਕਾਨਿ। ਤਿਰਿਤਾਨੀਤਿ ਰੁਕ੍ਖਤ੍ਤਚવਤ੍ਥਾਨਿ। ਅਜਿਨਨ੍ਤਿ ਅਜਿਨਮਿਗਚਮ੍ਮਂ। ਅਜਿਨਕ੍ਖਿਪਨ੍ਤਿ ਤਦੇવ ਮਜ੍ਝੇ ਫਾਲਿਤਂ। ਸਖੁਰਕਨ੍ਤਿਪਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਕੁਸਚੀਰਨ੍ਤਿ ਕੁਸਤਿਣਂ ਗਨ੍ਥੇਤ੍વਾ ਕਤਚੀਰਂ। વਾਕਚੀਰਫਲਕਚੀਰੇਸੁਪਿ ਏਸੇવ ਨਯੋ। ਕੇਸਕਮ੍ਬਲਨ੍ਤਿ ਮਨੁਸ੍ਸਕੇਸੇਹਿ ਕਤਕਮ੍ਬਲਂ। ਯਂ ਸਨ੍ਧਾਯ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਯਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਤਨ੍ਤਾવੁਤਾਨਂ વਤ੍ਥਾਨਂ, ਕੇਸਕਮ੍ਬਲੋ ਤੇਸਂ ਪਟਿਕੁਟ੍ਠੋ ਅਕ੍ਖਾਯਤਿ। ਕੇਸਕਮ੍ਬਲੋ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਸੀਤੇ ਸੀਤੋ, ਉਣ੍ਹੇ ਉਣ੍ਹੋ, ਦੁਬ੍ਬਣ੍ਣੋ ਦੁਗ੍ਗਨ੍ਧੋ ਦੁਕ੍ਖਸਮ੍ਫਸੋ’’ਤਿ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੩.੧੩੮)। વਾਲਕਮ੍ਬਲਨ੍ਤਿ ਅਸ੍ਸવਾਲਾਦੀਹਿ ਕਤਕਮ੍ਬਲਂ। ਉਲੂਕਪਕ੍ਖਕਨ੍ਤਿ ਉਲੂਕਪਤ੍ਤਾਨਿ ਗਨ੍ਥੇਤ੍વਾ ਕਤਨਿવਾਸਨਂ। ਉਬ੍ਭਟ੍ਠਕੋਤਿ ਉਦ੍ਧਂ ਠਿਤਕੋ। ਉਕ੍ਕੁਟਿਕਪ੍ਪਧਾਨਮਨੁਯੁਤ੍ਤੋਤਿ ਉਕ੍ਕੁਟਿਕવੀਰਿਯਂ ਅਨੁਯੁਤ੍ਤੋ, ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੋਪਿ ਉਕ੍ਕੁਟਿਕੋવ ਹੁਤ੍વਾ ਉਪ੍ਪਤਿਤ੍વਾ ਉਪ੍ਪਤਿਤ੍વਾ ਗਚ੍ਛਤਿ। ਕਣ੍ਟਕਾਪਸ੍ਸਯਿਕੋਤਿ ਅਯਕਣ੍ਟਕੇ વਾ ਪਕਤਿਕਣ੍ਟਕੇ વਾ ਭੂਮਿਯਂ ਕੋਟ੍ਟੇਤ੍વਾ ਤਤ੍ਥ ਚਮ੍ਮਂ ਅਤ੍ਥਰਿਤ੍વਾ ਠਾਨਚਙ੍ਕਮਾਦੀਨਿ ਕਰੋਮੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਸੇਯ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਯਨ੍ਤੋਪਿ ਤਤ੍ਥੇવ ਸੇਯ੍ਯਂ ਕਪ੍ਪੇਮਿ। ਸਾਯਂ ਤਤਿਯਮਸ੍ਸਾਤਿ ਸਾਯਤਤਿਯਕਂ। ਪਾਤੋ ਮਜ੍ਝਨ੍ਹਿਕੇ ਸਾਯਨ੍ਤਿ ਦਿવਸਸ੍ਸ ਤਿਕ੍ਖਤ੍ਤੁਂ ਪਾਪਂ ਪવਾਹੇਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਉਦਕੋਰੋਹਨਾਨੁਯੋਗਂ ਅਨੁਯੁਤ੍ਤੋ વਿਹਰਾਮੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni. Masāṇānīti missakacoḷāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni. Erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tiritānīti rukkhattacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitaṃ. Sakhurakantipi vadanti. Kusacīranti kusatiṇaṃ ganthetvā katacīraṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāni kānici, bhikkhave, tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikuṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphaso’’ti (a. ni. 3.138). Vālakambalanti assavālādīhi katakambalaṃ. Ulūkapakkhakanti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ubbhaṭṭhakoti uddhaṃ ṭhitako. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karomīti dasseti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappemi. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. Pāto majjhanhike sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmīti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharāmīti dasseti.
੧੫੬. ਨੇਕવਸ੍ਸਗਣਿਕਨ੍ਤਿ ਨੇਕવਸ੍ਸਗਣਸਞ੍ਜਾਤਂ। ਰਜੋਜਲ੍ਲਨ੍ਤਿ ਰਜਮਲਂ, ਇਦਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਰਜੋਜਲ੍ਲਕવਤਸਮਾਦਾਨਕਾਲਂ ਸਨ੍ਧਾਯ વਦਤਿ। ਜੇਗੁਚ੍ਛਿਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਪਾਪਜਿਗੁਚ੍ਛਨਭਾવੇ। ਯਾવ ਉਦਕਬਿਨ੍ਦੁਮ੍ਹਿਪੀਤਿ ਯਾવ ਉਦਕਥੇવਕੇਪਿ ਮਮ ਦਯਾ ਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਿਤਾ ਹੋਤਿ, ਕੋ ਪਨ વਾਦੋ ਅਞ੍ਞੇਸੁ ਸਕ੍ਖਰਕਠਲਦਣ੍ਡਕવਾਲਿਕਾਦੀਸੁ। ਤੇ ਕਿਰ ਉਦਕਬਿਨ੍ਦੁਂ ਚ ਏਤੇ ਚ ਸਕ੍ਖਰਕਠਲਾਦਯੋ ਖੁਦ੍ਦਕਪਾਣਾਤਿ ਪਞ੍ਞਪੇਨ੍ਤਿ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਯਾવ ਉਦਕਬਿਨ੍ਦੁਮ੍ਹਿਪਿ ਮੇ ਦਯਾ ਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਿਤਾ ਹੋਤੀ’’ਤਿ। ਉਦਕਬਿਨ੍ਦੁਮ੍ਪਿ ਨ ਹਨਾਮਿ ਨ વਿਨਾਸੇਮਿ, ਕਿਂ ਕਾਰਣਾ। ਮਾਹਂ ਖੁਦ੍ਦਕੇ ਪਾਣੇ વਿਸਮਗਤੇ ਸਙ੍ਘਾਤਂ ਆਪਾਦੇਸਿਨ੍ਤਿ। ਨਿਨ੍ਨਥਲਤਿਣਗ੍ਗਰੁਕ੍ਖਸਾਖਾਦੀਸੁ વਿਸਮਟ੍ਠਾਨੇ ਗਤੇ ਉਦਕਬਿਨ੍ਦੁਸਙ੍ਖਾਤੇ ਖੁਦ੍ਦਕਪਾਣੇ ਸਙ੍ਘਾਤਂ વਧਂ ਮਾ ਆਪਾਦੇਸਿਨ੍ਤਿ। ਏਤਮਤ੍ਥਂ ‘‘ਸਤੋવ ਅਭਿਕ੍ਕਮਾਮੀ’’ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਅਚੇਲਕੇਸੁ ਕਿਰ ਭੂਮਿਂ ਅਕ੍ਕਨ੍ਤਕਾਲਤੋ ਪਭੁਤਿ ਸੀਲવਾ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ। ਭਿਕ੍ਖਾਚਾਰਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਾਪਿ ਦੁਸ੍ਸੀਲਾવ ਹੁਤ੍વਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਉਪਟ੍ਠਾਕਾਨਂ ਗੇਹੇ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤਾਪਿ ਦੁਸ੍ਸੀਲਾવ ਹੁਤ੍વਾ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ। ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤਾਪਿ ਦੁਸ੍ਸੀਲਾવ ਹੁਤ੍વਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ। ਯਦਾ ਪਨ ਮੋਰਪਿਞ੍ਛੇਨ ਫਲਕਂ ਸਮ੍ਮਜ੍ਜਿਤ੍વਾ ਸੀਲਂ ਅਧਿਟ੍ਠਾਯ ਨਿਸੀਦਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਸੀਲવਨ੍ਤਾ ਨਾਮ ਹੋਨ੍ਤਿ।
156.Nekavassagaṇikanti nekavassagaṇasañjātaṃ. Rajojallanti rajamalaṃ, idaṃ attano rajojallakavatasamādānakālaṃ sandhāya vadati. Jegucchisminti pāpajigucchanabhāve. Yāva udakabindumhipīti yāva udakathevakepi mama dayā paccupaṭṭhitā hoti, ko pana vādo aññesu sakkharakaṭhaladaṇḍakavālikādīsu. Te kira udakabinduṃ ca ete ca sakkharakaṭhalādayo khuddakapāṇāti paññapenti. Tenāha ‘‘yāva udakabindumhipi me dayā paccupaṭṭhitā hotī’’ti. Udakabindumpi na hanāmi na vināsemi, kiṃ kāraṇā. Māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesinti. Ninnathalatiṇaggarukkhasākhādīsu visamaṭṭhāne gate udakabindusaṅkhāte khuddakapāṇe saṅghātaṃ vadhaṃ mā āpādesinti. Etamatthaṃ ‘‘satova abhikkamāmī’’ti dasseti. Acelakesu kira bhūmiṃ akkantakālato pabhuti sīlavā nāma natthi. Bhikkhācāraṃ gacchantāpi dussīlāva hutvā gacchanti, upaṭṭhākānaṃ gehe bhuñjantāpi dussīlāva hutvā bhuñjanti. Āgacchantāpi dussīlāva hutvā āgacchanti. Yadā pana morapiñchena phalakaṃ sammajjitvā sīlaṃ adhiṭṭhāya nisīdanti, tadā sīlavantā nāma honti.
વਨਕਮ੍ਮਿਕਨ੍ਤਿ ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲਾਫਲਾਦੀਨਂ ਅਤ੍ਥਾਯ વਨੇ વਿਚਰਨ੍ਤਂ। વਨੇਨ વਨਨ੍ਤਿ વਨਤੋ વਨਂ, ਏਸ ਨਯੋ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ। ਸਂਪਤਾਮੀਤਿ ਗਚ੍ਛਾਮਿ। ਆਰਞ੍ਞਕੋਤਿ ਅਰਞ੍ਞੇ ਜਾਤવੁਦ੍ਧੋ, ਇਦਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਆਜੀવਕਕਾਲਂ ਸਨ੍ਧਾਯ વਦਤਿ। ਬੋਧਿਸਤ੍ਤੋ ਕਿਰ ਪਾਸਣ੍ਡਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹਣਤ੍ਥਾਯ ਤਂ ਪਬ੍ਬਜ੍ਜਂ ਪਬ੍ਬਜਿ, ਨਿਰਤ੍ਥਕਭਾવਂ ਪਨ ਞਤ੍વਾਪਿ ਨ ਉਪ੍ਪਬ੍ਬਜ੍ਜਿਤੋ, ਬੋਧਿਸਤ੍ਤਾ ਹਿ ਯਂ ਯਂ ਠਾਨਂ ਉਪੇਨ੍ਤਿ, ਤਤੋ ਅਨਿવਤ੍ਤਿਤਧਮ੍ਮਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਪਬ੍ਬਜਿਤ੍વਾ ਪਨ ਮਾ ਮਂ ਕੋਚਿ ਅਦ੍ਦਸਾਤਿ ਤਤੋવ ਅਰਞ੍ਞਂ ਪવਿਟ੍ਠੋ। ਤੇਨੇવਾਹ ‘‘ਮਾ ਮਂ ਤੇ ਅਦ੍ਦਸਂਸੁ ਅਹਞ੍ਚ ਮਾ ਤੇ ਅਦ੍ਦਸ’’ਨ੍ਤਿ।
Vanakammikanti kandamūlaphalāphalādīnaṃ atthāya vane vicarantaṃ. Vanena vananti vanato vanaṃ, esa nayo sabbattha. Saṃpatāmīti gacchāmi. Āraññakoti araññe jātavuddho, idaṃ attano ājīvakakālaṃ sandhāya vadati. Bodhisatto kira pāsaṇḍapariggaṇhaṇatthāya taṃ pabbajjaṃ pabbaji, niratthakabhāvaṃ pana ñatvāpi na uppabbajjito, bodhisattā hi yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upenti, tato anivattitadhammā honti, pabbajitvā pana mā maṃ koci addasāti tatova araññaṃ paviṭṭho. Tenevāha ‘‘mā maṃ te addasaṃsu ahañca mā te addasa’’nti.
ਗੋਟ੍ਠਾਤਿ ਗੋવਜਾ। ਪਟ੍ਠਿਤਗਾવੋਤਿ ਨਿਕ੍ਖਨ੍ਤਗਾવੋ। ਤਤ੍ਥ ਚਤੁਕ੍ਕੁਣ੍ਡਿਕੋਤਿ વਨਨ੍ਤੇਯੇવ ਠਿਤੋ ਗੋਪਾਲਕਾਨਂ ਗਾવੀਹਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਅਪਗਤਭਾવਂ ਦਿਸ੍વਾ ਦ੍વੇ ਹਤ੍ਥੇ ਦ੍વੇ ਚ ਜਣ੍ਣੁਕਾਨਿ ਭੂਮਿਯਂ ਠਪੇਤ੍વਾ ਏવਂ ਚਤੁਕ੍ਕੁਣ੍ਡਿਕੋ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍વਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤਾਨਿ ਸੁਦਂ ਆਹਾਰੇਮੀਤਿ ਮਹਲ੍ਲਕવਚ੍ਛਕਾਨਂ ਗੋਮਯਾਨਿ ਕਸਟਾਨਿ ਨਿਰੋਜਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਾਨਿ વਜ੍ਜੇਤ੍વਾ ਯਾਨਿ ਤਰੁਣવਚ੍ਛਕਾਨਂ ਖੀਰਪਾਨੇਨੇવ વਡ੍ਢਨ੍ਤਾਨਂ ਸਓਜਾਨਿ ਗੋਮਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਕੁਚ੍ਛਿਪੂਰਂ ਖਾਦਿਤ੍વਾ ਪੁਨ વਨਸਣ੍ਡਮੇવ ਪવਿਸਤਿ। ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯਾਹ ‘‘ਤਾਨਿ ਸੁਦਂ ਆਹਾਰੇਮੀ’’ਤਿ। ਯਾવਕੀવਞ੍ਚ ਮੇਤਿ ਯਤ੍ਤਕਂ ਕਾਲਂ ਮਮ ਸਕਂ ਮੁਤ੍ਤਕਰੀਸਂ ਅਪਰਿਕ੍ਖੀਣਂ ਹੋਤਿ। ਯਾવ ਮੇ ਦ੍વਾਰવਲ਼ਞ੍ਜੋ ਪવਤ੍ਤਿਤ੍ਥ, ਤਾવ ਤਦੇવ ਆਹਾਰੇਮੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਕਾਲੇ ਪਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੇ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੇ ਪਰਿਕ੍ਖੀਣਮਂਸਲੋਹਿਤੋ ਉਪਚ੍ਛਿਨ੍ਨਦ੍વਾਰવਲ਼ਞ੍ਜੋ વਚ੍ਛਕਾਨਂ ਗੋਮਯਾਨਿ ਆਹਾਰੇਮਿ। ਮਹਾવਿਕਟਭੋਜਨਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਮਹਨ੍ਤੇ વਿਕਟਭੋਜਨੇ, ਅਪਕਤਿਭੋਜਨੇਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
Goṭṭhāti govajā. Paṭṭhitagāvoti nikkhantagāvo. Tattha catukkuṇḍikoti vananteyeva ṭhito gopālakānaṃ gāvīhi saddhiṃ apagatabhāvaṃ disvā dve hatthe dve ca jaṇṇukāni bhūmiyaṃ ṭhapetvā evaṃ catukkuṇḍiko upasaṅkamitvāti attho. Tāni sudaṃ āhāremīti mahallakavacchakānaṃ gomayāni kasaṭāni nirojāni honti, tasmā tāni vajjetvā yāni taruṇavacchakānaṃ khīrapāneneva vaḍḍhantānaṃ saojāni gomayāni tāni kucchipūraṃ khāditvā puna vanasaṇḍameva pavisati. Taṃ sandhāyāha ‘‘tāni sudaṃ āhāremī’’ti. Yāvakīvañca meti yattakaṃ kālaṃ mama sakaṃ muttakarīsaṃ aparikkhīṇaṃ hoti. Yāva me dvāravaḷañjo pavattittha, tāva tadeva āhāremīti attho. Kāle pana gacchante gacchante parikkhīṇamaṃsalohito upacchinnadvāravaḷañjo vacchakānaṃ gomayāni āhāremi. Mahāvikaṭabhojanasminti mahante vikaṭabhojane, apakatibhojaneti attho.
੧੫੭. ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਸੁਦਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਭਿਂਸਨਕਸ੍ਸ વਨਸਣ੍ਡਸ੍ਸ ਭਿਂਸਨਕਤਸ੍ਮਿਂ ਹੋਤੀਤਿ। ਤਤ੍ਰਾਤਿ ਪੁਰਿਮવਚਨਾਪੇਕ੍ਖਨਂ। ਸੁਦਨ੍ਤਿ ਪਦਪੂਰਣਮਤ੍ਤੇ ਨਿਪਾਤੋ। ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿ ਆਲਪਨਂ। ਅਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥਯੋਜਨਾ – ਤਤ੍ਰਾਤਿ ਯਂ વੁਤ੍ਤਂ ਅਞ੍ਞਤਰਂ ਭਿਂਸਨਕਂ વਨਸਣ੍ਡਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਯੋ ਸੋ ਭਿਂਸਨਕੋ વਨਸਣ੍ਡੋ વੁਤ੍ਤੋ, ਤਸ੍ਸ ਭਿਂਸਨਕਸ੍ਸ વਨਸਣ੍ਡਸ੍ਸ ਭਿਂਸਨਕਤਸ੍ਮਿਂ ਹੋਤਿ, ਭਿਂਸਨਕਕਿਰਿਯਾਯ ਹੋਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਕਿਂ ਹੋਤਿ? ਇਦਂ ਹੋਤਿ, ਯੋ ਕੋਚਿ ਅવੀਤਰਾਗੋ…ਪੇ॰… ਲੋਮਾਨਿ ਹਂਸਨ੍ਤੀਤਿ।
157.Tatrāssudaṃ, sāriputta, bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hotīti. Tatrāti purimavacanāpekkhanaṃ. Sudanti padapūraṇamatte nipāto. Sāriputtāti ālapanaṃ. Ayaṃ panettha atthayojanā – tatrāti yaṃ vuttaṃ aññataraṃ bhiṃsanakaṃ vanasaṇḍanti, tatra yo so bhiṃsanako vanasaṇḍo vutto, tassa bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hoti, bhiṃsanakakiriyāya hotīti attho. Kiṃ hoti? Idaṃ hoti, yo koci avītarāgo…pe… lomāni haṃsantīti.
ਅਥ વਾ ਤਤ੍ਰਾਤਿ ਸਾਮਿਅਤ੍ਥੇ ਭੁਮ੍ਮਂ। ਸੁ ਇਤਿ ਨਿਪਾਤੋ। ਕਿਂ ਸੁ ਨਾਮ ਤੇ ਭੋਨ੍ਤੋ ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਤਿਆਦੀਸੁ વਿਯ। ਇਦਨ੍ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਮਤ੍ਥਂ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਂ વਿਯ ਕਤ੍વਾ ਦਸ੍ਸਨવਚਨਂ। ਸੁਦਨ੍ਤਿ ਸੁ ਇਦਂ, ਸਨ੍ਧਿવਸੇਨ ਇਕਾਰਲੋਪੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਚਕ੍ਖੁਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਇਤ੍ਥਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਅਨਞ੍ਞਾਤਞ੍ਞਸ੍ਸਾਮੀਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕਿਂ ਸੂਧવਿਤ੍ਤਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ વਿਯ। ਅਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥਯੋਜਨਾ, ਤਸ੍ਸ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਭਿਂਸਨਕਸ੍ਸ વਨਸਣ੍ਡਸ੍ਸ ਭਿਂਸਨਕਤਸ੍ਮਿਂ ਇਦਂਸੁ ਹੋਤੀਤਿ। ਭਿਂਸਨਕਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਭਿਂਸਨਕਭਾવੇਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਏਕਸ੍ਸ ਤਕਾਰਸ੍ਸ ਲੋਪੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ। ‘‘ਭਿਂਸਨਕਤ੍ਤਸ੍ਮਿ’’ਨ੍ਤਿਯੇવ વਾ ਪਾਠੋ , ਭਿਂਸਨਕਤਾਯ ਇਤਿ વਾ વਤ੍ਤਬ੍ਬੇ ਲਿਙ੍ਗવਿਪਲ੍ਲਾਸੋ ਕਤੋ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਥੇ ਚੇਤਂ ਭੁਮ੍ਮવਚਨਂ। ਤਸ੍ਮਾ ਏવਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ, ਭਿਂਸਨਕਭਾવੇ ਇਦਂਸੁ ਹੋਤਿ, ਭਿਂਸਨਕਭਾવਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਭਿਂਸਨਕਭਾવਹੇਤੁ, ਭਿਂਸਨਕਭਾવਪਚ੍ਚਯਾ ਇਦਂਸੁ ਹੋਤਿ। ਯੋ ਕੋਚਿ ਅવੀਤਰਾਗੋ ਤਂ વਨਸਣ੍ਡਂ ਪવਿਸਤਿ। ਯੇਭੁਯ੍ਯੇਨ ਲੋਮਾਨਿ ਹਂਸਨ੍ਤਿ ਬਹੁਤਰਾਨਿ ਲੋਮਾਨਿ ਹਂਸਨ੍ਤਿ, ਉਦ੍ਧਂ ਮੁਖਾਨਿ ਸੂਚਿਸਦਿਸਾਨਿ ਕਣ੍ਟਕਸਦਿਸਾਨਿ ਚ ਹੁਤ੍વਾ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਅਪ੍ਪਾਨਿ ਨ ਹਂਸਨ੍ਤਿ, ਬਹੁਤਰਾਨਂ વਾ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਹਂਸਨ੍ਤਿ, ਅਪ੍ਪਕਾਨਂ ਅਤਿਸੂਰਪੁਰਿਸਾਨਂ ਨ ਹਂਸਨ੍ਤੀਤਿ।
Atha vā tatrāti sāmiatthe bhummaṃ. Su iti nipāto. Kiṃ su nāma te bhonto samaṇabrāhmaṇātiādīsu viya. Idanti adhippetamatthaṃ paccakkhaṃ viya katvā dassanavacanaṃ. Sudanti su idaṃ, sandhivasena ikāralopo veditabbo. Cakkhundriyaṃ itthindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ kiṃ sūdhavittantiādīsu viya. Ayaṃ panettha atthayojanā, tassa, sāriputta, bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ idaṃsu hotīti. Bhiṃsanakatasminti bhiṃsanakabhāveti attho. Ekassa takārassa lopo daṭṭhabbo. ‘‘Bhiṃsanakattasmi’’ntiyeva vā pāṭho , bhiṃsanakatāya iti vā vattabbe liṅgavipallāso kato, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Tasmā evaṃ sambandho veditabbo, bhiṃsanakabhāve idaṃsu hoti, bhiṃsanakabhāvanimittaṃ bhiṃsanakabhāvahetu, bhiṃsanakabhāvapaccayā idaṃsu hoti. Yo koci avītarāgo taṃ vanasaṇḍaṃ pavisati. Yebhuyyena lomāni haṃsanti bahutarāni lomāni haṃsanti, uddhaṃ mukhāni sūcisadisāni kaṇṭakasadisāni ca hutvā tiṭṭhanti, appāni na haṃsanti, bahutarānaṃ vā sattānaṃ haṃsanti, appakānaṃ atisūrapurisānaṃ na haṃsantīti.
ਅਨ੍ਤਰਟ੍ਠਕਾਤਿ ਮਾਘਮਾਸਸ੍ਸ ਅવਸਾਨੇ ਚਤਸ੍ਸੋ, ਫਗ੍ਗੁਣਮਾਸਸ੍ਸ ਆਦਿਮ੍ਹਿ ਚਤਸ੍ਸੋਤਿ ਏવਂ ਉਭਿਨ੍ਨਂ ਅਨ੍ਤਰੇ ਅਟ੍ਠਰਤ੍ਤਿ। ਅਬ੍ਭੋਕਾਸੇਤਿ ਮਹਾਸਤ੍ਤੋ ਹਿਮਪਾਤਸਮਯੇ ਰਤ੍ਤਿਂ ਅਬ੍ਭੋਕਾਸੇ વਿਹਰਤਿ, ਅਥਸ੍ਸ ਲੋਮਕੂਪੇਸੁ ਆવੁਤਮੁਤ੍ਤਾ વਿਯ ਹਿਮਬਿਨ੍ਦੂਨਿ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਸਰੀਰਂ ਸੇਤਦੁਕੂਲਪਾਰੁਤਂ વਿਯ ਹੋਤਿ। ਦਿવਾ વਨਸਣ੍ਡੇਤਿ ਦਿવਾ ਹਿਮਬਿਨ੍ਦੂਸੁ ਸੂਰਿਯਾਤਪਸਮ੍ਫਸ੍ਸੇਨ વਿਗਤੇਸੁ ਅਸ੍ਸਾਸੋਪਿ ਭવੇਯ੍ਯ, ਅਯਂ ਪਨ ਸੂਰਿਯੇ ਉਗ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੇਯੇવ વਨਸਣ੍ਡਂ ਪવਿਸਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿਸ੍ਸ ਸੂਰਿਯਾਤਪੇਨ ਪਗ੍ਘਰਨ੍ਤਂ ਹਿਮਂ ਸਰੀਰੇਯੇવ ਪਤਤਿ। ਦਿવਾ ਅਬ੍ਭੋਕਾਸੇ વਿਹਰਾਮਿ ਰਤ੍ਤਿਂ વਨਸਣ੍ਡੇਤਿ ਗਿਮ੍ਹਕਾਲੇ ਕਿਰੇਸ ਦਿવਾ ਅਬ੍ਭੋਕਾਸੇ વਿਹਾਸਿ, ਤੇਨਸ੍ਸ ਕਚ੍ਛੇਹਿ ਸੇਦਧਾਰਾ ਮੁਚ੍ਚਿਂਸੁ, ਰਤ੍ਤਿਂ ਅਸ੍ਸਾਸੋ ਭવੇਯ੍ਯ, ਅਯਂ ਪਨ ਸੂਰਿਯੇ ਅਤ੍ਥਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੇਯੇવ વਨਸਣ੍ਡਂ ਪવਿਸਤਿ। ਅਥਸ੍ਸ ਦਿવਾ ਗਹਿਤਉਸ੍ਮੇ વਨਸਣ੍ਡੇ ਅਙ੍ਗਾਰਕਾਸੁਯਂ ਪਕ੍ਖਿਤ੍ਤੋ વਿਯ ਅਤ੍ਤਭਾવੋ ਪਰਿਦਯ੍ਹਿਤ੍ਥ। ਅਨਚ੍ਛਰਿਯਾਤਿ ਅਨੁਅਚ੍ਛਰਿਯਾ। ਪਟਿਭਾਸੀਤਿ ਉਪਟ੍ਠਾਸਿ।
Antaraṭṭhakāti māghamāsassa avasāne catasso, phagguṇamāsassa ādimhi catassoti evaṃ ubhinnaṃ antare aṭṭharatti. Abbhokāseti mahāsatto himapātasamaye rattiṃ abbhokāse viharati, athassa lomakūpesu āvutamuttā viya himabindūni tiṭṭhanti, sarīraṃ setadukūlapārutaṃ viya hoti. Divā vanasaṇḍeti divā himabindūsu sūriyātapasamphassena vigatesu assāsopi bhaveyya, ayaṃ pana sūriye uggacchanteyeva vanasaṇḍaṃ pavisati, tatrāpissa sūriyātapena paggharantaṃ himaṃ sarīreyeva patati. Divā abbhokāse viharāmi rattiṃ vanasaṇḍeti gimhakāle kiresa divā abbhokāse vihāsi, tenassa kacchehi sedadhārā mucciṃsu, rattiṃ assāso bhaveyya, ayaṃ pana sūriye atthaṃ gacchanteyeva vanasaṇḍaṃ pavisati. Athassa divā gahitausme vanasaṇḍe aṅgārakāsuyaṃ pakkhitto viya attabhāvo paridayhittha. Anacchariyāti anuacchariyā. Paṭibhāsīti upaṭṭhāsi.
ਸੋਤਤ੍ਤੋਤਿ ਦਿવਾ ਆਤਪੇਨ ਰਤ੍ਤਿਂ વਨਉਸ੍ਮਾਯ ਸੁਤਤ੍ਤੋ। ਸੋਸਿਨ੍ਨੋਤਿ ਰਤ੍ਤਿਂ ਹਿਮੇਨ ਦਿવਾ ਹਿਮੋਦਕੇਨ ਸੁਟ੍ਠੁ ਤਿਨ੍ਤੋ। ਭਿਂਸਨਕੇਤਿ ਭਯਜਨਕੇ। ਨਗ੍ਗੋਤਿ ਨਿਚ੍ਚੇਲੋ। ਨਿવਾਸਨਪਾਰੁਪਨੇ ਹਿ ਸਤਿ ਸੀਤਂ વਾ ਉਣ੍ਹਂ વਾ ਨ ਅਤਿਬਾਧੇਯ੍ਯ, ਤਮ੍ਪਿ ਮੇ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਨ ਚਗ੍ਗਿਮਾਸਿਨੋਤਿ ਅਗ੍ਗਿਮ੍ਪਿ ਨ ਉਪਗਤੋ। ਏਸਨਾਪਸੁਤੋਤਿ ਸੁਦ੍ਧਿਏਸਨਤ੍ਥਾਯ ਪਸੁਤੋ, ਪਯੁਤ੍ਤੋ। ਮੁਨੀਤਿ, ਤਦਾ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਮੁਨੀਤਿ ਕਤ੍વਾ ਕਥੇਤਿ।
Sotattoti divā ātapena rattiṃ vanausmāya sutatto. Sosinnoti rattiṃ himena divā himodakena suṭṭhu tinto. Bhiṃsanaketi bhayajanake. Naggoti niccelo. Nivāsanapārupane hi sati sītaṃ vā uṇhaṃ vā na atibādheyya, tampi me natthīti dasseti. Na caggimāsinoti aggimpi na upagato. Esanāpasutoti suddhiesanatthāya pasuto, payutto. Munīti, tadā attānaṃ munīti katvā katheti.
ਛવਟ੍ਠਿਕਾਨੀਤਿ ਉਪਡ੍ਢਦਡ੍ਢਾਨਿ ਅਟ੍ਠੀਨਿ। ਉਪਧਾਯਾਤਿ ਯਥਾ ਸੀਸੂਪਧਾਨਞ੍ਚ ਪਾਦੂਪਧਾਨਞ੍ਚ ਪਞ੍ਞਾਯਤਿ, ਏવਂ ਸਨ੍ਥਰਿਤ੍વਾ ਤਤ੍ਥ ਸੇਯ੍ਯਂ ਕਪ੍ਪੇਮੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਗਾਮਣ੍ਡਲਾਤਿ ਗੋਪਾਲਦਾਰਕਾ। ਤੇ ਕਿਰ ਬੋਧਿਸਤ੍ਤਸ੍ਸ ਸਨ੍ਤਿਕਂ ਗਨ੍ਤ੍વਾ, ਸੁਮੇਧ, ਤ੍વਂ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਕਸ੍ਮਾ ਨਿਸਿਨ੍ਨੋ, ਕਥੇਹੀਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਬੋਧਿਸਤ੍ਤੋ ਅਧੋਮੁਖੋ ਨਿਸੀਦਤਿ, ਨ ਕਥੇਤਿ। ਅਥ ਨਂ ਤੇ ਅਕਥੇਤੁਂ ਨ ਦਸ੍ਸਾਮਾਤਿ ਪਰਿવਾਰੇਤ੍વਾ ਓਟ੍ਠੁਭਨ੍ਤਿ ਸਰੀਰੇ ਖੇਲ਼ਂ ਪਾਤੇਨ੍ਤਿ। ਬੋਧਿਸਤ੍ਤੋ ਏવਮ੍ਪਿ ਨ ਕਥੇਤਿ। ਅਥ ਨਂ ਤ੍વਂ ਨ ਕਥੇਸੀਤਿ ਓਮੁਤ੍ਤੇਨ੍ਤਿ ਪਸ੍ਸਾવਮਸ੍ਸ ਉਪਰਿ વਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਨ੍ਤਿ। ਬੋਧਿਸਤ੍ਤੋ ਏવਮ੍ਪਿ ਨ ਕਥੇਤਿਯੇવ। ਤਤੋ ਨਂ ਕਥੇਹਿ ਕਥੇਹੀਤਿ ਪਂਸੁਕੇਨ ਓਕਿਰਨ੍ਤਿ। ਬੋਧਿਸਤ੍ਤੋ ਏવਮ੍ਪਿ ਨ ਕਥੇਤਿਯੇવ। ਅਥਸ੍ਸ ਨ ਕਥੇਸੀਤਿ ਦਣ੍ਡਕਸਲਾਕਾ ਗਹੇਤ੍વਾ ਕਣ੍ਣਸੋਤੇਸੁ ਪવੇਸੇਨ੍ਤਿ। ਬੋਧਿਸਤ੍ਤੋ ਦੁਕ੍ਖਾ ਤਿਬ੍ਬਾ ਕਟੁਕਾ વੇਦਨਾ ਅਧਿવਾਸੇਨ੍ਤੋ ਕਸ੍ਸਚਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਨ ਕਰਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਮਤਕੋ વਿਯ ਅਚ੍ਛਤਿ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਨ ਖੋ ਪਨਾਹਂ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਅਭਿਜਾਨਾਮਿ ਤੇਸੁ ਪਾਪਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਉਪ੍ਪਾਦੇਤਾ’’ਤਿ। ਨ ਮਯਾ ਤੇਸੁ ਪਾਪਕਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਉਪ੍ਪਾਦਿਤਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਉਪੇਕ੍ਖਾવਿਹਾਰਸ੍ਮਿਂ ਹੋਤੀਤਿ ਉਪੇਕ੍ਖਾવਿਹਾਰੋ ਹੋਤਿ। વਿਹਾਰੋ ਏવ ਹਿ વਿਹਾਰਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤੋ। ਤੇਨੇવ ਚ ‘‘ਇਦਂਸੁ ਮੇ’’ਤਿ ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਅਯਂਸੁ ਮੇਤਿ ਏવਂ ਅਤ੍ਥੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਇਮਿਨਾ ਨਯੇਨ ਅਞ੍ਞਾਨਿਪਿ ਏવਰੂਪਾਨਿ ਪਦਾਨਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨਿ। ਇਮਿਨਾ ਇਤੋ ਏਕਨવੁਤਿਕਪ੍ਪੇ ਪੂਰਿਤਂ ਉਪੇਕ੍ਖਾવਿਹਾਰਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਯਂ ਸਨ੍ਧਾਯਾਹ –
Chavaṭṭhikānīti upaḍḍhadaḍḍhāni aṭṭhīni. Upadhāyāti yathā sīsūpadhānañca pādūpadhānañca paññāyati, evaṃ santharitvā tattha seyyaṃ kappemīti dasseti. Gāmaṇḍalāti gopāladārakā. Te kira bodhisattassa santikaṃ gantvā, sumedha, tvaṃ imasmiṃ ṭhāne kasmā nisinno, kathehīti vadanti. Bodhisatto adhomukho nisīdati, na katheti. Atha naṃ te akathetuṃ na dassāmāti parivāretvā oṭṭhubhanti sarīre kheḷaṃ pātenti. Bodhisatto evampi na katheti. Atha naṃ tvaṃ na kathesīti omuttenti passāvamassa upari vissajjenti. Bodhisatto evampi na kathetiyeva. Tato naṃ kathehi kathehīti paṃsukena okiranti. Bodhisatto evampi na kathetiyeva. Athassa na kathesīti daṇḍakasalākā gahetvā kaṇṇasotesu pavesenti. Bodhisatto dukkhā tibbā kaṭukā vedanā adhivāsento kassaci kiñci na karissāmīti matako viya acchati. Tenāha ‘‘na kho panāhaṃ, sāriputta, abhijānāmi tesu pāpakaṃ cittaṃ uppādetā’’ti. Na mayā tesu pāpakaṃ cittampi uppāditanti attho. Upekkhāvihārasmiṃ hotīti upekkhāvihāro hoti. Vihāro eva hi vihārasminti vutto. Teneva ca ‘‘idaṃsu me’’ti etthāpi ayaṃsu meti evaṃ attho veditabbo. Iminā nayena aññānipi evarūpāni padāni veditabbāni. Iminā ito ekanavutikappe pūritaṃ upekkhāvihāraṃ dasseti. Yaṃ sandhāyāha –
‘‘ਸੁਖਪਤ੍ਤੋ ਨ ਰਜ੍ਜਾਮਿ, ਦੁਕ੍ਖੇ ਨ ਹੋਮਿ ਦੁਮ੍ਮਨੋ।
‘‘Sukhapatto na rajjāmi, dukkhe na homi dummano;
ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਤੁਲਿਤੋ ਹੋਮਿ, ਏਸਾ ਮੇ ਉਪੇਕ੍ਖਾਪਾਰਮੀ’’ਤਿ॥
Sabbattha tulito homi, esā me upekkhāpāramī’’ti.
ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰਿਕਾਦਿਸੁਦ੍ਧਿવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā niṭṭhitā.
ਆਹਾਰਸੁਦ੍ਧਿવਣ੍ਣਨਾ
Āhārasuddhivaṇṇanā
੧੫੮. ਆਹਾਰੇਨ ਸੁਦ੍ਧੀਤਿ ਕੋਲਾਦਿਨਾ ਏਕਚ੍ਚੇਨ ਪਰਿਤ੍ਤਕਆਹਾਰੇਨ ਸਕ੍ਕਾ ਸੁਜ੍ਝਿਤੁਨ੍ਤਿ ਏવਂਦਿਟ੍ਠਿਨੋ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਏવਮਾਹਂਸੂਤਿ ਏવਂ વਦਨ੍ਤਿ। ਕੋਲੇਹੀਤਿ ਪਦਰੇਹਿ। ਕੋਲੋਦਕਨ੍ਤਿ ਕੋਲਾਨਿ ਮਦ੍ਦਿਤ੍વਾ ਕਤਪਾਨਕਂ। ਕੋਲવਿਕਤਿਨ੍ਤਿ ਕੋਲਸਾਲ਼વਕੋਲਪੂવਕੋਲਗੁਲ਼ਾਦਿਕੋਲવਿਕਾਰਂ। ਏਤਪਰਮੋਤਿ ਏਤਂ ਪਮਾਣਂ ਪਰਮਂ ਅਸ੍ਸਾਤਿ ਏਤਪਰਮੋ। ਤਦਾ ਏਕਨવੁਤਿਕਪ੍ਪਮਤ੍ਥਕੇ ਪਨ ਨ ਬੇਲੁવਪਕ੍ਕਤਾਲਪਕ੍ਕਪਮਾਣੋ ਕੋਲੋ ਹੋਤਿ, ਯਂ ਏਤਰਹਿ ਕੋਲਸ੍ਸ ਪਮਾਣਂ, ਏਤ੍ਤਕੋવ ਹੋਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
158.Āhārenasuddhīti kolādinā ekaccena parittakaāhārena sakkā sujjhitunti evaṃdiṭṭhino honti. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kolehīti padarehi. Kolodakanti kolāni madditvā katapānakaṃ. Kolavikatinti kolasāḷavakolapūvakolaguḷādikolavikāraṃ. Etaparamoti etaṃ pamāṇaṃ paramaṃ assāti etaparamo. Tadā ekanavutikappamatthake pana na beluvapakkatālapakkapamāṇo kolo hoti, yaṃ etarahi kolassa pamāṇaṃ, ettakova hotīti attho.
੧੫੯. ਅਧਿਮਤ੍ਤਕਸਿਮਾਨਨ੍ਤਿ ਅਤਿવਿਯ ਕਿਸਭਾવਂ। ਆਸੀਤਿਕਪਬ੍ਬਾਨਿ વਾ ਕਾਲ਼ਪਬ੍ਬਾਨਿ વਾਤਿ ਯਥਾ ਆਸੀਤਿਕવਲ੍ਲਿਯਾ વਾ ਕਾਲ਼વਲ੍ਲਿਯਾ વਾ ਸਨ੍ਧਿਟ੍ਠਾਨੇਸੁ ਮਿਲਾਯਿਤ੍વਾ ਮਜ੍ਝੇ ਉਨ੍ਨਤੁਨ੍ਨਤਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਏવਂ ਮਯ੍ਹਂ ਅਙ੍ਗਪਚ੍ਚਙ੍ਗਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਓਟ੍ਠਪਦਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਓਟ੍ਠਸ੍ਸ ਪਦਂ ਮਜ੍ਝੇ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਹੋਤਿ, ਏવਮੇવਂ ਬੋਧਿਸਤ੍ਤਸ੍ਸ ਮਿਲਾਤੇ ਮਂਸਲੋਹਿਤੇ વਚ੍ਚਦ੍વਾਰਸ੍ਸ ਅਨ੍ਤੋਪવਿਟ੍ਠਤ੍ਤਾ ਆਨਿਸਦਂ ਮਜ੍ਝੇ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਹੋਤਿ। ਅਥਸ੍ਸ ਭੂਮਿਯਂ ਨਿਸਿਨ੍ਨਟ੍ਠਾਨਂ ਸਰਪੋਙ੍ਖੇਨ ਅਕ੍ਕਨ੍ਤਂ વਿਯ ਮਜ੍ਝੇ ਉਨ੍ਨਤਂ ਹੋਤਿ। વਟ੍ਟਨਾવਲ਼ੀਤਿ ਯਥਾ ਰਜ੍ਜੁਯਾ ਆવੁਨਿਤ੍વਾ ਕਤਾ વਟ੍ਟਨਾવਲ਼ੀ વਟ੍ਟਨਾਨਂ ਅਨ੍ਤਰਨ੍ਤਰਾ ਨਿਨ੍ਨਾ ਹੋਤਿ, વਟ੍ਟਨਟ੍ਠਾਨੇਸੁ ਉਨ੍ਨਤਾ, ਏવਂ ਪਿਟ੍ਠਿਕਣ੍ਟਕੋ ਉਨ੍ਨਤਾવਨਤੋ ਹੋਤਿ, ਜਰਸਾਲਾਯ ਗੋਪਾਨਸਿਯੋਤਿ ਜਿਣ੍ਣਸਾਲਾਯ ਗੋਪਾਨਸਿਯੋ, ਤਾ વਂਸਤੋ ਮੁਚ੍ਚਿਤ੍વਾ ਮਣ੍ਡਲੇ ਪਤਿਟ੍ਠਹਨ੍ਤਿ, ਮਣ੍ਡਲਤੋ ਮੁਚ੍ਚਿਤ੍વਾ ਭੂਮਿਯਨ੍ਤਿ; ਏવਂ ਏਕਾ ਉਪਰਿ ਹੋਤਿ, ਏਕਾ ਹੇਟ੍ਠਾਤਿ ਓਲੁਗ੍ਗવਿਲੁਗ੍ਗਾ ਭવਨ੍ਤਿ। ਬੋਧਿਸਤ੍ਤਸ੍ਸ ਪਨ ਨ ਏવਂ ਫਾਸੁਲ਼ਿਯੋ, ਤਸ੍ਸ ਹਿ ਲੋਹਿਤੇ ਛਿਨ੍ਨੇ ਮਂਸੇ ਮਿਲਾਤੇ ਫਾਸੁਲ਼ਨ੍ਤਰੇਹਿ ਚਮ੍ਮਾਨਿ ਹੇਟ੍ਠਾ ਓਤਿਣ੍ਣਾਨਿ, ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯੇਤਂ વੁਤ੍ਤਂ।
159.Adhimattakasimānanti ativiya kisabhāvaṃ. Āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vāti yathā āsītikavalliyā vā kāḷavalliyā vā sandhiṭṭhānesu milāyitvā majjhe unnatunnatāni honti, evaṃ mayhaṃ aṅgapaccaṅgāni hontīti dasseti. Oṭṭhapadanti yathā oṭṭhassa padaṃ majjhe gambhīraṃ hoti, evamevaṃ bodhisattassa milāte maṃsalohite vaccadvārassa antopaviṭṭhattā ānisadaṃ majjhe gambhīraṃ hoti. Athassa bhūmiyaṃ nisinnaṭṭhānaṃ sarapoṅkhena akkantaṃ viya majjhe unnataṃ hoti. Vaṭṭanāvaḷīti yathā rajjuyā āvunitvā katā vaṭṭanāvaḷī vaṭṭanānaṃ antarantarā ninnā hoti, vaṭṭanaṭṭhānesu unnatā, evaṃ piṭṭhikaṇṭako unnatāvanato hoti, jarasālāya gopānasiyoti jiṇṇasālāya gopānasiyo, tā vaṃsato muccitvā maṇḍale patiṭṭhahanti, maṇḍalato muccitvā bhūmiyanti; evaṃ ekā upari hoti, ekā heṭṭhāti oluggaviluggā bhavanti. Bodhisattassa pana na evaṃ phāsuḷiyo, tassa hi lohite chinne maṃse milāte phāsuḷantarehi cammāni heṭṭhā otiṇṇāni, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
ਓਕ੍ਖਾਯਿਕਾਤਿ ਹੇਟ੍ਠਾ ਅਨੁਪવਿਟ੍ਠਾ। ਤਸ੍ਸ ਕਿਰ ਲੋਹਿਤੇ ਛਿਨ੍ਨੇ ਮਂਸੇ ਮਿਲਾਤੇ ਅਕ੍ਖਿਆવਾਟਕਾ ਮਤ੍ਥਲੁਙ੍ਗਂ ਆਹਚ੍ਚ ਅਟ੍ਠਂਸੁ, ਤੇਨਸ੍ਸ ਏવਰੂਪਾ ਅਕ੍ਖਿਤਾਰਕਾ ਅਹੇਸੁਂ। ਆਮਕਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਤਿ ਅਤਿਤਰੁਣਕਾਲੇ ਛਿਨ੍ਨੋ, ਸੋ ਹਿ વਾਤਾਤਪੇਨ ਸਂਫੁਸਤਿ ਚੇવ ਮਿਲਾਯਤਿ ਚ। ਯਾવਸ੍ਸੁ ਮੇ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਤਿ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਮਯ੍ਹਂ ਉਦਰਚ੍ਛવਿ ਯਾવ ਪਿਟ੍ਠਿਕਣ੍ਟਕਂ ਅਲ੍ਲੀਨਾ ਹੋਤਿ। ਅਥ વਾ ਯਾવਸ੍ਸੁ ਮੇ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਭਾਰਿਯਭਾਰਿਯਾ ਅਹੋਸਿ ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰਿਕਾ, ਮਯ੍ਹਂ ਉਦਰਚ੍ਛવਿ ਯਾવ ਪਿਟ੍ਠਿਕਣ੍ਟਕਂ ਅਲ੍ਲੀਨਾ ਅਹੋਸੀਤਿ ਏવਮੇਤ੍ਥ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਪਿਟ੍ਠਿਕਣ੍ਟਕਂਯੇવ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹਾਮੀਤਿ ਸਹਉਦਰਚ੍ਛવਿਂ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਉਦਰਚ੍ਛવਿਂਯੇવ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹਾਮੀਤਿ ਸਹਪਿਟ੍ਠਿਕਣ੍ਟਕਂ ਗਣ੍ਹਾਮਿ। ਅવਕੁਜ੍ਜੋ ਪਪਤਾਮੀਤਿ ਤਸ੍ਸ ਹਿ ਉਚ੍ਚਾਰਪਸ੍ਸਾવਤ੍ਥਾਯ ਨਿਸਿਨ੍ਨਸ੍ਸ ਪਸ੍ਸਾવੋ ਨੇવ ਨਿਕ੍ਖਮਤਿ, વਚ੍ਚਂ ਪਨ ਏਕਂ ਦ੍વੇ ਕਟਕਟ੍ਠਿਮਤ੍ਤਂ ਨਿਕ੍ਖਮਤਿ। ਬਲવਦੁਕ੍ਖਂ ਉਪ੍ਪਾਦੇਤਿ। ਸਰੀਰਤੋ ਸੇਦਾ ਮੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਥੇવ ਅવਕੁਜ੍ਜੋ ਭੂਮਿਯਂ ਪਤਤਿ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਅવਕੁਜ੍ਜੋ ਪਪਤਾਮੀ’’ਤਿ। ਤਮੇવ ਕਾਯਨ੍ਤਿ ਤਂ ਏਕਨવੁਤਿਕਪ੍ਪਮਤ੍ਥਕੇ ਕਾਯਂ। ਮਹਾਸਚ੍ਚਕਸੁਤ੍ਤੇ ਪਨ ਪਚ੍ਛਿਮਭવਿਕਕਾਯਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਇਮਮੇવ ਕਾਯਨ੍ਤਿ ਆਹ। ਪੂਤਿਮੂਲਾਨੀਤਿ ਮਂਸੇ વਾ ਲੋਹਿਤੇ વਾ ਸਤਿ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ। ਤਸ੍ਸ ਪਨ ਅਭਾવੇ ਚਮ੍ਮਖਣ੍ਡੇ ਲੋਮਾਨਿ વਿਯ ਹਤ੍ਥੇਯੇવ ਲਗ੍ਗਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯਾਹ ‘‘ਪੂਤਿਮੂਲਾਨਿ ਲੋਮਾਨਿ ਕਾਯਸ੍ਮਾ ਪਤਨ੍ਤੀ’’ਤਿ।
Okkhāyikāti heṭṭhā anupaviṭṭhā. Tassa kira lohite chinne maṃse milāte akkhiāvāṭakā matthaluṅgaṃ āhacca aṭṭhaṃsu, tenassa evarūpā akkhitārakā ahesuṃ. Āmakacchinnoti atitaruṇakāle chinno, so hi vātātapena saṃphusati ceva milāyati ca. Yāvassu me, sāriputtāti, sāriputta, mayhaṃ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti. Atha vā yāvassu me, sāriputta, bhāriyabhāriyā ahosi dukkarakārikā, mayhaṃ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā ahosīti evamettha sambandho veditabbo. Piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmīti sahaudaracchaviṃ gaṇhāmi. Udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmīti sahapiṭṭhikaṇṭakaṃ gaṇhāmi. Avakujjo papatāmīti tassa hi uccārapassāvatthāya nisinnassa passāvo neva nikkhamati, vaccaṃ pana ekaṃ dve kaṭakaṭṭhimattaṃ nikkhamati. Balavadukkhaṃ uppādeti. Sarīrato sedā muccanti, tattheva avakujjo bhūmiyaṃ patati. Tenāha ‘‘avakujjo papatāmī’’ti. Tameva kāyanti taṃ ekanavutikappamatthake kāyaṃ. Mahāsaccakasutte pana pacchimabhavikakāyaṃ sandhāya imameva kāyanti āha. Pūtimūlānīti maṃse vā lohite vā sati tiṭṭhanti. Tassa pana abhāve cammakhaṇḍe lomāni viya hattheyeva lagganti, taṃ sandhāyāha ‘‘pūtimūlāni lomāni kāyasmā patantī’’ti.
ਅਲਮਰਿਯਞਾਣਦਸ੍ਸਨવਿਸੇਸਨ੍ਤਿ ਅਰਿਯਭਾવਂ ਕਾਤੁਂ ਸਮਤ੍ਥਂ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਮਗ੍ਗਂ। ਇਮਿਸ੍ਸਾਯੇવ ਅਰਿਯਾਯ ਪਞ੍ਞਾਯਾਤਿ વਿਪਸ੍ਸਨਾਪਞ੍ਞਾਯ ਅਨਧਿਗਮਾ। ਯਾਯਂ ਅਰਿਯਾਤਿ ਯਾ ਅਯਂ ਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾ ਅਧਿਗਤਾ। ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਯਥਾ ਏਤਰਹਿ વਿਪਸ੍ਸਨਾਪਞ੍ਞਾਯ ਅਧਿਗਤਤ੍ਤਾ ਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾ ਅਧਿਗਤਾ, ਏવਂ ਏਕਨવੁਤਿਕਪ੍ਪਮਤ੍ਥਕੇ વਿਪਸ੍ਸਨਾਪਞ੍ਞਾਯ ਅਨਧਿਗਤਤ੍ਤਾ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਂ ਨਾਧਿਗਤੋਸ੍ਮੀਤਿ, ਮਜ੍ਝਿਮਭਾਣਕਤ੍ਥੇਰਾ ਪਨਾਹੁ, ਇਮਿਸ੍ਸਾਯੇવਾਤਿ વੁਤ੍ਤਪਞ੍ਞਾਪਿ ਯਾਯਂ ਅਰਿਯਾਤਿ વੁਤ੍ਤਪਞ੍ਞਾਪਿ ਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾਯੇવ। ਅਥ ਨੇ ਭਿਕ੍ਖੂ ਆਹਂਸੁ ‘‘ਏવਂ ਸਨ੍ਤੇ ਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਅਨਧਿਗਤਤ੍ਤਾ ਮਗ੍ਗਂ ਨਾਧਿਗਤੋਸ੍ਮੀਤਿ ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਭਨ੍ਤੇ’’ਤਿ। ਆવੁਸੋ, ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਦੀਪੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਮਿ, ਦ੍વੇਪਿ ਪਨ ਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾਯੇવਾਤਿ, ਏਤਦੇવ ਚੇਤ੍ਥ ਯੁਤ੍ਤਂ। ਇਤਰਥਾ ਹਿ ਯਾ ਅਯਨ੍ਤਿ ਨਿਦ੍ਦੇਸੋ ਅਨਨੁਰੂਪੋ ਸਿਯਾ।
Alamariyañāṇadassanavisesanti ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ lokuttaramaggaṃ. Imissāyeva ariyāya paññāyāti vipassanāpaññāya anadhigamā. Yāyaṃ ariyāti yā ayaṃ maggapaññā adhigatā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā etarahi vipassanāpaññāya adhigatattā maggapaññā adhigatā, evaṃ ekanavutikappamatthake vipassanāpaññāya anadhigatattā lokuttaramaggapaññaṃ nādhigatosmīti, majjhimabhāṇakattherā panāhu, imissāyevāti vuttapaññāpi yāyaṃ ariyāti vuttapaññāpi maggapaññāyeva. Atha ne bhikkhū āhaṃsu ‘‘evaṃ sante maggassa anadhigatattā maggaṃ nādhigatosmīti idaṃ vuttaṃ hoti, bhante’’ti. Āvuso, kiñcāpi dīpetuṃ na sakkomi, dvepi pana maggapaññāyevāti, etadeva cettha yuttaṃ. Itarathā hi yā ayanti niddeso ananurūpo siyā.
ਆਹਾਰਸੁਦ੍ਧਿવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Āhārasuddhivaṇṇanā niṭṭhitā.
ਸਂਸਾਰਸੁਦ੍ਧਿਆਦਿવਣ੍ਣਨਾ
Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā
੧੬੦. ਸਂਸਾਰੇਨ ਸੁਦ੍ਧੀਤਿ ਬਹੁਕਂ ਸਂਸਰਿਤ੍વਾ ਸੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਉਪਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸੁਦ੍ਧੀਤਿ ਬਹੁਕਂ ਉਪਪਜ੍ਜਿਤ੍વਾ ਸੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਆવਾਸੇਨ ਸੁਦ੍ਧੀਤਿ ਬਹੂਸੁ ਠਾਨੇਸੁ વਸਿਤ੍વਾ ਸੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਤੀਸੁਪਿ ਠਾਨੇਸੁ ਸਂਸਰਣਕવਸੇਨ ਸਂਸਾਰੋ। ਉਪਪਜ੍ਜਨਕવਸੇਨ ਉਪਪਤ੍ਤਿ। વਸਨਕવਸੇਨ ਆવਾਸੋਤਿ ਖਨ੍ਧਾਯੇવ વੁਤ੍ਤਾ। ਯਞ੍ਞੇਨਾਤਿ ਬਹੁਯਾਗੇ ਯਜਿਤ੍વਾ ਸੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਮੁਦ੍ਧਾવਸਿਤ੍ਤੇਨਾਤਿ ਤੀਹਿ ਸਙ੍ਖੇਹਿ ਖਤ੍ਤਿਯਾਭਿਸੇਕੇਨ ਮੁਦ੍ਧਨਿ ਅਭਿਸਿਤ੍ਤੇਨ। ਅਗ੍ਗਿਪਾਰਿਚਰਿਯਾਯਾਤਿ ਬਹੁਅਗ੍ਗਿਪਰਿਚਰਣੇਨ ਸੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ વਦਨ੍ਤਿ।
160.Saṃsārena suddhīti bahukaṃ saṃsaritvā sujjhantīti vadanti. Upapattiyā suddhīti bahukaṃ upapajjitvā sujjhantīti vadanti. Āvāsena suddhīti bahūsu ṭhānesu vasitvā sujjhantīti vadanti. Tīsupi ṭhānesu saṃsaraṇakavasena saṃsāro. Upapajjanakavasena upapatti. Vasanakavasena āvāsoti khandhāyeva vuttā. Yaññenāti bahuyāge yajitvā sujjhantīti vadanti. Muddhāvasittenāti tīhi saṅkhehi khattiyābhisekena muddhani abhisittena. Aggipāricariyāyāti bahuaggiparicaraṇena sujjhantīti vadanti.
੧੬੧. ਦਹਰੋਤਿ ਤਰੁਣੋ। ਯੁવਾਤਿ ਯੋਬ੍ਬਨੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ। ਸੁਸੁਕਾਲ਼ਕੇਸੋਤਿ ਸੁਟ੍ਠੁ ਕਾਲ਼ਕੇਸੋ। ਭਦ੍ਰੇਨ ਯੋਬ੍ਬਨੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋਤਿ ਇਮਿਨਾਸ੍ਸ ਯੇਨ ਯੋਬ੍ਬਨੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਯੁવਾ, ਤਂ ਯੋਬ੍ਬਨਂ ਭਦ੍ਦਂ ਲਦ੍ਧਕਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਪਠਮੇਨ વਯਸਾਤਿ ਪਠਮવਯੋ ਨਾਮ ਤੇਤ੍ਤਿਂਸ વਸ੍ਸਾਨਿ, ਤੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਪਞ੍ਞਾવੇਯ੍ਯਤ੍ਤਿਯੇਨਾਤਿ ਪਞ੍ਞਾવੇਯ੍ਯਤ੍ਤਿਭਾવੇਨ। ਜਿਣ੍ਣੋਤਿ ਜਰਾਜਿਣ੍ਣੋ। વੁਦ੍ਧੋਤਿ વਡ੍ਢਿਤ੍વਾ ਠਿਤਅਙ੍ਗਪਚ੍ਚਙ੍ਗੋ। ਮਹਲ੍ਲਕੋਤਿ ਜਾਤਿਮਹਲ੍ਲਕੋ। ਅਦ੍ਧਗਤੋਤਿ ਬਹੁਅਦ੍ਧਾਨਂ ਗਤੋ ਚਿਰਕਾਲਾਤਿਕ੍ਕਨ੍ਤੋ। વਯੋ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤੋਤਿ વਸ੍ਸਸਤਸ੍ਸ ਤਤਿਯਕੋਟ੍ਠਾਸਂ ਪਚ੍ਛਿਮવਯਂ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤੋ। ਆਸੀਤਿਕੋ ਮੇ વਯੋ વਤ੍ਤਤੀਤਿ ਇਮਂ ਕਿਰ ਸੁਤ੍ਤਂ ਭਗવਾ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬਾਨਸਂવਚ੍ਛਰੇ ਕਥੇਸਿ। ਤਸ੍ਮਾ ਏવਮਾਹ। ਪਰਮਾਯਾਤਿ ਉਤ੍ਤਮਾਯ। ਸਤਿਯਾਤਿਆਦੀਸੁ ਪਦਸਤਮ੍ਪਿ ਪਦਸਹਸ੍ਸਮ੍ਪਿ વਦਨ੍ਤਸ੍ਸੇવ ਗਹਣਸਮਤ੍ਥਤਾ ਸਤਿ ਨਾਮ। ਤਦੇવ ਆਧਾਰਣਉਪਨਿਬਨ੍ਧਨਸਮਤ੍ਥਤਾ ਗਤਿ ਨਾਮ। ਏવਂ ਗਹਿਤਂ ਧਾਰਿਤਂ ਸਜ੍ਝਾਯਂ ਕਾਤੁਂ ਸਮਤ੍ਥવੀਰਿਯਂ ਧਿਤਿ ਨਾਮ। ਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਞ੍ਚ ਕਾਰਣਞ੍ਚ ਦਸ੍ਸਨਸਮਤ੍ਥਤਾ ਪਞ੍ਞਾવੇਯ੍ਯਤ੍ਤਿਯਂ ਨਾਮ।
161.Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso. Bhadrena yobbanena samannāgatoti imināssa yena yobbanena samannāgato yuvā, taṃ yobbanaṃ bhaddaṃ laddhakanti dasseti. Paṭhamena vayasāti paṭhamavayo nāma tettiṃsa vassāni, tena samannāgatoti attho, paññāveyyattiyenāti paññāveyyattibhāvena. Jiṇṇoti jarājiṇṇo. Vuddhoti vaḍḍhitvā ṭhitaaṅgapaccaṅgo. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti bahuaddhānaṃ gato cirakālātikkanto. Vayo anuppattoti vassasatassa tatiyakoṭṭhāsaṃ pacchimavayaṃ anuppatto. Āsītiko me vayo vattatīti imaṃ kira suttaṃ bhagavā parinibbānasaṃvacchare kathesi. Tasmā evamāha. Paramāyāti uttamāya. Satiyātiādīsu padasatampi padasahassampi vadantasseva gahaṇasamatthatā sati nāma. Tadeva ādhāraṇaupanibandhanasamatthatā gati nāma. Evaṃ gahitaṃ dhāritaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ samatthavīriyaṃ dhiti nāma. Tassa atthañca kāraṇañca dassanasamatthatā paññāveyyattiyaṃ nāma.
ਦਲ਼੍ਹਧਮ੍ਮਾ ਧਨੁਗ੍ਗਹੋਤਿ ਦਲ਼੍ਹਂ ਧਨੁਂ ਗਹੇਤ੍વਾ ਠਿਤੋ ਇਸ੍ਸਾਸੋ। ਦਲ਼੍ਹਧਨੁ ਨਾਮ ਦ੍વਿਸਹਸ੍ਸਥਾਮਂ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਦ੍વਿਸਹਸ੍ਸਥਾਮਂ ਨਾਮ ਯਸ੍ਸ ਆਰੋਪਿਤਸ੍ਸ ਜਿਯਾਬਦ੍ਧੋ ਲੋਹਸੀਸਾਦੀਨਂ ਭਾਰੋ ਦਣ੍ਡੇ ਗਹੇਤ੍વਾ ਯਾવ ਕਣ੍ਡਪ੍ਪਮਾਣਾ ਉਕ੍ਖਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਪਥવਿਤੋ ਮੁਚ੍ਚਤਿ। ਸਿਕ੍ਖਿਤੋਤਿ ਦਸ ਦ੍વਾਦਸ વਸ੍ਸਾਨਿ ਆਚਰਿਯਕੁਲੇ ਉਗ੍ਗਹਿਤਸਿਪ੍ਪੋ। ਕਤਹਤ੍ਥੋਤਿ ਕੋਚਿ ਸਿਪ੍ਪਮੇવ ਉਗ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ। ਕਤਹਤ੍ਥੋ ਨ ਹੋਤਿ, ਅਯਂ ਪਨ ਕਤਹਤ੍ਥੋ ਚਿਣ੍ਣવਸੀਭਾવੋ। ਕਤੂਪਾਸਨੋਤਿ ਰਾਜਕੁਲਾਦੀਸੁ ਦਸ੍ਸਿਤਸਿਪ੍ਪੋ। ਲਹੁਕੇਨ ਅਸਨੇਨਾਤਿ ਅਨ੍ਤੋ ਸੁਸਿਰਂ ਕਤ੍વਾ ਤੂਲਾਦੀਨਿ ਪੂਰੇਤ੍વਾ ਕਤਲਾਖਾਪਰਿਕਮ੍ਮੇਨ ਸਲ੍ਲਹੁਕਕਣ੍ਡੇਨ। ਏવਂ ਕਤਞ੍ਹਿ ਏਕਉਸਭਗਾਮੀ ਦ੍વੇ ਉਸਭਾਨਿ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਅਟ੍ਠਉਸਭਗਾਮੀ ਸੋਲ਼ਸਉਸਭਾਨਿ ਗਚ੍ਛਤਿ। ਅਪ੍ਪਕਸਿਰੇਨਾਤਿ ਨਿਦੁਕ੍ਖੇਨ। ਅਤਿਪਾਤੇਯ੍ਯਾਤਿ ਅਤਿਕ੍ਕਮੇਯ੍ਯ। ਏવਂ ਅਧਿਮਤ੍ਤਸਤਿਮਨ੍ਤੋਤਿ ਯਥਾ ਸੋ ਧਨੁਗ੍ਗਹੋ ਤਂ વਿਦਤ੍ਥਿਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਛਾਯਂ ਸੀਘਂ ਏવ ਅਤਿਕ੍ਕਮੇਤਿ, ਏવਂ ਪਦਸਤਮ੍ਪਿ ਪਦਸਹਸ੍ਸਮ੍ਪਿ ਉਗ੍ਗਹੇਤੁਂ ਉਪਧਾਰੇਤੁਂ ਸਜ੍ਝਾਯਿਤੁਂ ਅਤ੍ਥਕਾਰਣਾਨਿ ਚ ਉਪਪਰਿਕ੍ਖਿਤੁਂ ਸਮਤ੍ਥਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਅਞ੍ਞਤ੍ਰ ਅਸਿਤਪੀਤਖਾਯਿਤਸਾਯਿਤਾਤਿ ਅਸਿਤਪੀਤਾਦੀਨਿ ਹਿ ਭਗવਤਾਪਿ ਕਾਤਬ੍ਬਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਭਿਕ੍ਖੂਹਿਪਿ। ਤਸ੍ਮਾ ਤੇਸਂ ਕਰਣਮਤ੍ਤਕਾਲਂ ਠਪੇਤ੍વਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
Daḷhadhammā dhanuggahoti daḷhaṃ dhanuṃ gahetvā ṭhito issāso. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati, dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitoti dasa dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippo. Katahatthoti koci sippameva uggaṇhāti. Katahattho na hoti, ayaṃ pana katahattho ciṇṇavasībhāvo. Katūpāsanoti rājakulādīsu dassitasippo. Lahukena asanenāti anto susiraṃ katvā tūlādīni pūretvā katalākhāparikammena sallahukakaṇḍena. Evaṃ katañhi ekausabhagāmī dve usabhāni gacchati, aṭṭhausabhagāmī soḷasausabhāni gacchati. Appakasirenāti nidukkhena. Atipāteyyāti atikkameyya. Evaṃ adhimattasatimantoti yathā so dhanuggaho taṃ vidatthicaturaṅgulachāyaṃ sīghaṃ eva atikkameti, evaṃ padasatampi padasahassampi uggahetuṃ upadhāretuṃ sajjhāyituṃ atthakāraṇāni ca upaparikkhituṃ samatthāti attho. Aññatra asitapītakhāyitasāyitāti asitapītādīni hi bhagavatāpi kātabbāni honti, bhikkhūhipi. Tasmā tesaṃ karaṇamattakālaṃ ṭhapetvāti dasseti.
ਅਪਰਿਯਾਦਿਨ੍ਨਾਯੇવਾਤਿ ਅਪਰਿਕ੍ਖੀਣਾਯੇવ। ਸਚੇ ਹਿ ਏਕੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਕਾਯਾਨੁਪਸ੍ਸਨਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ, ਅਞ੍ਞੋ વੇਦਨਾਨੁਪਸ੍ਸਨਂ, ਅਞ੍ਞੋ ਚਿਤ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਂ, ਅਯ੍ਯੋ ਧਮ੍ਮਾਨੁਪਸ੍ਸਨਂ। ਇਮਿਨਾ ਪੁਟ੍ਠਂ ਅਹਂ ਪੁਚ੍ਛਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਏਕੋ ਏਕਂ ਨ ਓਲੋਕੇਤਿ। ਏવਂ ਸਨ੍ਤੇਪਿ ਤੇਸਂ વਾਰੋ ਪਞ੍ਞਾਯਤਿ। ਏવਂ ਬੁਦ੍ਧਾਨਂ ਪਨ વਾਰੋ ਨ ਪਞ੍ਞਾਯਤਿ, વਿਦਤ੍ਥਿਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਛਾਯਂ ਅਤਿਕ੍ਕਮਤੋ ਪੁਰੇਤਰਂਯੇવ ਭਗવਾ ਚੁਦ੍ਦਸવਿਧੇਨ ਕਾਯਾਨੁਪਸ੍ਸਨਂ, ਨવવਿਧੇਨ વੇਦਨਾਨੁਪਸ੍ਸਨਂ, ਸੋਲ਼ਸવਿਧੇਨ ਚਿਤ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਂ, ਪਞ੍ਚવਿਧੇਨ ਧਮ੍ਮਾਨੁਪਸ੍ਸਨਂ ਕਥੇਤਿ। ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤੁ વਾ ਤਾવ ਏਤੇ ਚਤ੍ਤਾਰੋ। ਸਚੇ ਹਿ ਅਞ੍ਞੇ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਸਮ੍ਮਪ੍ਪਧਾਨੇਸੁ, ਅਞ੍ਞੇ ਇਦ੍ਧਿਪਾਦੇਸੁ, ਅਞ੍ਞੇ ਪਞ੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ, ਅਞ੍ਞੇ ਪਞ੍ਚ ਬਲੇਸੁ, ਅਞ੍ਞੇ ਸਤ੍ਤ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗੇਸੁ, ਅਞ੍ਞੇ ਅਟ੍ਠ ਮਗ੍ਗਙ੍ਗੇਸੁ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛੇਯ੍ਯੁਂ, ਤਮ੍ਪਿ ਭਗવਾ ਕਥੇਯ੍ਯ। ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤੁ વਾ ਏਤੇ ਅਟ੍ਠ। ਸਚੇ ਅਞ੍ਞੇ ਸਤ੍ਤਤਿਂਸ ਜਨਾ ਬੋਧਿਪਕ੍ਖਿਯੇਸੁ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛੇਯ੍ਯੁਂ, ਤਮ੍ਪਿ ਭਗવਾ ਤਾવਦੇવ ਕਥੇਯ੍ਯ। ਕਸ੍ਮਾ? ਯਾવਤਾ ਹਿ ਲੋਕਿਯਮਹਾਜਨਾ ਏਕਂ ਪਦਂ ਕਥੇਨ੍ਤਿ। ਤਾવ ਆਨਨ੍ਦਤ੍ਥੇਰੋ ਅਟ੍ਠ ਪਦਾਨਿ ਕਥੇਤਿ। ਆਨਨ੍ਦਤ੍ਥੇਰੇ ਪਨ ਏਕਂ ਪਦਂ ਕਥੇਨ੍ਤੇਯੇવ ਭਗવਾ ਸੋਲ਼ਸਪਦਾਨਿ ਕਥੇਤਿ। ਕਸ੍ਮਾ? ਭਗવਤੋ ਹਿ ਜਿવ੍ਹਾ ਮੁਦੁਕਾ ਦਨ੍ਤਾવਰਣਂ ਸੁਫੁਸਿਤਂ વਚਨਂ ਅਗਲਿਤਂ ਭવਙ੍ਗਪਰਿવਾਸੋ ਲਹੁਕੋ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਅਪਰਿਯਾਦਿਨ੍ਨਾਯੇવਸ੍ਸ, ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ, ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾ’’ਤਿ।
Apariyādinnāyevāti aparikkhīṇāyeva. Sace hi eko bhikkhu kāyānupassanaṃ pucchati, añño vedanānupassanaṃ, añño cittānupassanaṃ, ayyo dhammānupassanaṃ. Iminā puṭṭhaṃ ahaṃ pucchissāmīti eko ekaṃ na oloketi. Evaṃ santepi tesaṃ vāro paññāyati. Evaṃ buddhānaṃ pana vāro na paññāyati, vidatthicaturaṅgulachāyaṃ atikkamato puretaraṃyeva bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanaṃ, navavidhena vedanānupassanaṃ, soḷasavidhena cittānupassanaṃ, pañcavidhena dhammānupassanaṃ katheti. Tiṭṭhantu vā tāva ete cattāro. Sace hi aññe cattāro sammappadhānesu, aññe iddhipādesu, aññe pañca indriyesu, aññe pañca balesu, aññe satta bojjhaṅgesu, aññe aṭṭha maggaṅgesu pañhaṃ puccheyyuṃ, tampi bhagavā katheyya. Tiṭṭhantu vā ete aṭṭha. Sace aññe sattatiṃsa janā bodhipakkhiyesu pañhaṃ puccheyyuṃ, tampi bhagavā tāvadeva katheyya. Kasmā? Yāvatā hi lokiyamahājanā ekaṃ padaṃ kathenti. Tāva ānandatthero aṭṭha padāni katheti. Ānandatthere pana ekaṃ padaṃ kathenteyeva bhagavā soḷasapadāni katheti. Kasmā? Bhagavato hi jivhā mudukā dantāvaraṇaṃ suphusitaṃ vacanaṃ agalitaṃ bhavaṅgaparivāso lahuko. Tenāha ‘‘apariyādinnāyevassa, sāriputta, tathāgatassa dhammadesanā’’ti.
ਤਤ੍ਥ ਧਮ੍ਮਦਸੇਨਾਤਿ ਤਨ੍ਤਿਠਪਨਾ। ਧਮ੍ਮਪਦਬ੍ਯਞ੍ਜਨਨ੍ਤਿ ਪਾਲ਼ਿਯਾ ਪਦਬ੍ਯਞ੍ਜਨਂ, ਤਸ੍ਸ ਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਸ੍ਸ ਬ੍ਯਞ੍ਜਨਕਂ ਅਕ੍ਖਰਂ। ਪਞ੍ਹਪਟਿਭਾਨਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣਂ। ਇਮਿਨਾ ਕਿਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ? ਤਥਾਗਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਦਹਰਕਾਲੇ ਅਕ੍ਖਰਾਨਿ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤ੍વਾ ਪਦਂ વਤ੍ਤੁਂ ਸਕ੍ਕੋਤਿ, ਪਦਾਨਿ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤ੍વਾ ਗਾਥਂ વਤ੍ਤੁਂ ਸਕ੍ਕੋਤਿ, ਚਤੁਅਕ੍ਖਰੇਹਿ વਾ ਅਟ੍ਠਅਕ੍ਖਰੇਹਿ વਾ ਸੋਲ਼ਸਅਕ੍ਖਰੇਹਿ વਾ ਪਦੇਹਿ ਯੁਤ੍ਤਾਯ ਗਾਥਾਯ ਅਤ੍ਥਂ વਤ੍ਤੁਂ ਸਕ੍ਕੋਤਿ। ਇਦਾਨਿ ਪਨ ਮਹਲ੍ਲਕਕਾਲੇ ਅਕ੍ਖਰਾਨਿ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤ੍વਾ ਪਦਂ વਾ, ਪਦਾਨਿ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤ੍વਾ ਗਾਥਂ વਾ, ਗਾਥਾਯ ਅਤ੍ਥਂ વਾ વਤ੍ਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਤੀਤਿ ਏવਂ ਨਤ੍ਥਿ। ਦਹਰਕਾਲੇ ਚ ਮਹਲ੍ਲਕਕਾਲੇ ਚ ਸਬ੍ਬਮੇਤਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਅਪਰਿਯਾਦਿਨ੍ਨਮੇવਾਤਿ ਇਮਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਮਞ੍ਚਕੇਨ ਚੇਪਿ ਮਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਬੁਦ੍ਧਬਲਦੀਪਨਤ੍ਥਮੇવ ਪਰਿਕਪ੍ਪੇਤ੍વਾ ਆਹ। ਦਸਬਲਂ ਪਨ ਮਞ੍ਚਕੇ ਆਰੋਪੇਤ੍વਾ ਗਾਮਨਿਗਮਰਾਜਧਾਨਿਯੋ ਪਰਿਹਰਣਕਾਲੋ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ। ਤਥਾਗਤਾ ਹਿ ਪਞ੍ਚਮੇ ਆਯੁਕੋਟ੍ਠਾਸੇ ਖਣ੍ਡਿਚ੍ਚਾਦੀਹਿ ਅਨਭਿਭੂਤਾ ਸੁવਣ੍ਣવਣ੍ਣਸਰੀਰਸ੍ਸ વੇવਣ੍ਣਿਯੇ ਅਨਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤੇ ਦੇવਮਨੁਸ੍ਸਾਨਂ ਪਿਯਮਨਾਪਕਾਲੇਯੇવ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬਾਯਨ੍ਤਿ।
Tattha dhammadasenāti tantiṭhapanā. Dhammapadabyañjananti pāḷiyā padabyañjanaṃ, tassa tassa atthassa byañjanakaṃ akkharaṃ. Pañhapaṭibhānanti pañhabyākaraṇaṃ. Iminā kiṃ dasseti? Tathāgato pubbe daharakāle akkharāni sampiṇḍetvā padaṃ vattuṃ sakkoti, padāni sampiṇḍetvā gāthaṃ vattuṃ sakkoti, catuakkharehi vā aṭṭhaakkharehi vā soḷasaakkharehi vā padehi yuttāya gāthāya atthaṃ vattuṃ sakkoti. Idāni pana mahallakakāle akkharāni sampiṇḍetvā padaṃ vā, padāni sampiṇḍetvā gāthaṃ vā, gāthāya atthaṃ vā vattuṃ na sakkotīti evaṃ natthi. Daharakāle ca mahallakakāle ca sabbametaṃ tathāgatassa apariyādinnamevāti imaṃ dasseti. Mañcakena cepi manti idaṃ buddhabaladīpanatthameva parikappetvā āha. Dasabalaṃ pana mañcake āropetvā gāmanigamarājadhāniyo pariharaṇakālo nāma natthi. Tathāgatā hi pañcame āyukoṭṭhāse khaṇḍiccādīhi anabhibhūtā suvaṇṇavaṇṇasarīrassa vevaṇṇiye ananuppatte devamanussānaṃ piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti.
੧੬੨. ਨਾਗਸਮਾਲੋਤਿ ਤਸ੍ਸ ਥੇਰਸ੍ਸ ਨਾਮਂ। ਪਠਮਬੋਧਿਯਞ੍ਹਿ વੀਸਤਿવਸ੍ਸਬ੍ਭਨ੍ਤਰੇ ਉਪવਾਨਨਾਗਿਤਮੇਘਿਯਤ੍ਥੇਰਾ વਿਯ ਅਯਮ੍ਪਿ ਭਗવਤੋ ਉਪਟ੍ਠਾਕੋ ਅਹੋਸਿ। ਬੀਜਯਮਾਨੋਤਿ ਮਨ੍ਦਮਨ੍ਦੇਨ ਤਾਲવਣ੍ਟવਾਤੇਨ ਭਗવਤੋ ਉਤੁਸੁਖਂ ਸਮੁਟ੍ਠਾਪਯਮਾਨੋ। ਏਤਦવੋਚਾਤਿ ਸਕਲਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਂ ਸੁਤ੍વਾ ਭਗવਤੋ ਪੁਬ੍ਬਚਰਿਤਂ ਦੁਕ੍ਕਰਕਾਰਕਂ ਆਗਮ੍ਮ ਪਸਨ੍ਨੋ ਏਤਂ ‘‘ਅਚ੍ਛਰਿਯਂ ਭਨ੍ਤੇ’’ਤਿਆਦਿવਚਨਂ ਅવੋਚ। ਤਤ੍ਥ ਅਚ੍ਛਰਂ ਪਹਰਿਤੁਂ ਯੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਚ੍ਛਰਿਯਂ। ਅਭੂਤਪੁਬ੍ਬਂ ਭੂਤਨ੍ਤਿ ਅਬ੍ਭੁਤਂ। ਉਭਯੇਨਪਿ ਅਤ੍ਤਨੋ વਿਮ੍ਹਯਮੇવ ਦੀਪੇਤਿ। ਕੋ ਨਾਮੋ ਅਯਂ ਭਨ੍ਤੇਤਿ ਇਦਂ ਭਦ੍ਦਕੋ વਤਾਯਂ ਧਮ੍ਮਪਰਿਯਾਯੋ, ਹਨ੍ਦਸ੍ਸ ਭਗવਨ੍ਤਂ ਆਯਾਚਿਤ੍વਾ ਨਾਮਂ ਗਣ੍ਹਾਪੇਮੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੇਨ ਆਹ। ਅਥਸ੍ਸ ਭਗવਾ ਨਾਮਂ ਗਣ੍ਹਨ੍ਤੋ ਤਸ੍ਮਾ ਤਿਹ ਤ੍વਨ੍ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਸ੍ਸਤ੍ਥੋ, ਯਸ੍ਮਾ ਇਦਂ ਸੁਤ੍ਤਂ ਸੁਤ੍વਾ ਤવ ਲੋਮਾਨਿ ਹਟ੍ਠਾਨਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਿਹ ਤ੍વਂ , ਨਾਗਸਮਾਲ, ਇਮਂ ਧਮ੍ਮਪਰਿਯਾਯਂ ‘‘ਲੋਮਹਂਸਨ ਪਰਿਯਾਯੋ’’ਤ੍વੇવ ਨਂ ਧਾਰੇਹੀਤਿ।
162.Nāgasamāloti tassa therassa nāmaṃ. Paṭhamabodhiyañhi vīsativassabbhantare upavānanāgitameghiyattherā viya ayampi bhagavato upaṭṭhāko ahosi. Bījayamānoti mandamandena tālavaṇṭavātena bhagavato utusukhaṃ samuṭṭhāpayamāno. Etadavocāti sakalasuttantaṃ sutvā bhagavato pubbacaritaṃ dukkarakārakaṃ āgamma pasanno etaṃ ‘‘acchariyaṃ bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha accharaṃ paharituṃ yuttanti acchariyaṃ. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayenapi attano vimhayameva dīpeti. Ko nāmo ayaṃ bhanteti idaṃ bhaddako vatāyaṃ dhammapariyāyo, handassa bhagavantaṃ āyācitvā nāmaṃ gaṇhāpemīti adhippāyena āha. Athassa bhagavā nāmaṃ gaṇhanto tasmā tiha tvantiādimāha. Tassattho, yasmā idaṃ suttaṃ sutvā tava lomāni haṭṭhāni, tasmā tiha tvaṃ , nāgasamāla, imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘lomahaṃsana pariyāyo’’tveva naṃ dhārehīti.
ਸਂਸਾਰਸੁਦ੍ਧਿਆਦਿવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā niṭṭhitā.
ਪਪਞ੍ਚਸੂਦਨਿਯਾ ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯਟ੍ਠਕਥਾਯ
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ਮਹਾਸੀਹਨਾਦਸੁਤ੍ਤવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ਤਿਪਿਟਕ (ਮੂਲ) • Tipiṭaka (Mūla) / ਸੁਤ੍ਤਪਿਟਕ • Suttapiṭaka / ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯ • Majjhimanikāya / ੨. ਮਹਾਸੀਹਨਾਦਸੁਤ੍ਤਂ • 2. Mahāsīhanādasuttaṃ
ਟੀਕਾ • Tīkā / ਸੁਤ੍ਤਪਿਟਕ (ਟੀਕਾ) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯ (ਟੀਕਾ) • Majjhimanikāya (ṭīkā) / ੨. ਮਹਾਸੀਹਨਾਦਸੁਤ੍ਤવਣ੍ਣਨਾ • 2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
