| Library / Tipiṭaka / တိပိဋက • Tipiṭaka / ဒီဃနိကာယ (ဋီကာ) • Dīghanikāya (ṭīkā) |
၂. မဟာနိဒာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
2. Mahānidānasuttavaṇṇanā
နိဒာနဝဏ္ဏနာ
Nidānavaṇṇanā
၉၅. ဇနပဒိနောတိ ဇနပဒဝန္တော, ဇနပဒသ္သ ဝာ ဣသ္သရသာမိနော ရာဇကုမာရာ ဂောတ္တဝသေန ကုရူ နာမ။ တေသံ နိဝာသော ယဒိ ဧကော ဇနပဒော, ကထံ ဗဟုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ရုဠ္ဟိသဒ္ဒေနာ’’တိ။ အက္ခရစိန္တကာ ဟိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ယုတ္တေ ဝိယ ဤဒိသလိင္ဂဝစနာနိ ဣစ္ဆန္တိ။ အယမေတ္ထ ရုဠ္ဟိ ယထာ အညတ္ထာပိ ‘‘အင္ဂေသု ဝိဟရတိ, မလ္လေသု ဝိဟရတီ’’တိ စ။ တဗ္ဗိသေသနေပိ ဇနပဒသဒ္ဒေ ဇာတိသဒ္ဒေ ဧကဝစနမေဝ။ အဋ္ဌကထာစရိယာ ပနာတိ ပန-သဒ္ဒော ဝိသေသတ္ထဇောတနော, တေန ‘‘ပုထုအတ္ထဝိသယတာယ ဧဝေတံ ပုထုဝစန’’န္တိ ‘‘ဗဟုကေ ပနာ’’တိအာဒိနာ ဝက္ခမာနံ ဝိသေသံ ဇောတေတိ။ သုတ္ဝာတိ မန္ဓာတုမဟာရာဇသ္သ အာနုဘာဝဒသ္သနာနုသာရေန ပရမ္ပရာနုဂတံ ကထံ သုတ္ဝာ။ အနုသံယာယန္တေနာတိ အနုဝိစရန္တေန။ ဧတေသံ ဌာနန္တိ စန္ဒိမသူရိယမုခေန စာတုမဟာရာဇိကဘဝနမာဟ။ တေနာဟ ‘‘တတ္ထ အဂမာသီ’’တိအာဒိ။ သောတိ မန္ဓာတုမဟာရာဇာ။ တန္တိ စာတုမဟာရာဇိကရဇ္ဇံ။ ဂဟေတ္ဝာတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတ္ဝာ။ ပုန ပုစ္ဆိ ပရိဏာယကရတနံ။
95.Janapadinoti janapadavanto, janapadassa vā issarasāmino rājakumārā gottavasena kurū nāma. Tesaṃ nivāso yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ruḷhisaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti. Ayamettha ruḷhi yathā aññatthāpi ‘‘aṅgesu viharati, mallesu viharatī’’ti ca. Tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva. Aṭṭhakathācariyā panāti pana-saddo visesatthajotano, tena ‘‘puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacana’’nti ‘‘bahuke panā’’tiādinā vakkhamānaṃ visesaṃ joteti. Sutvāti mandhātumahārājassa ānubhāvadassanānusārena paramparānugataṃ kathaṃ sutvā. Anusaṃyāyantenāti anuvicarantena. Etesaṃ ṭhānanti candimasūriyamukhena cātumahārājikabhavanamāha. Tenāha ‘‘tattha agamāsī’’tiādi. Soti mandhātumahārājā. Tanti cātumahārājikarajjaṃ. Gahetvāti sampaṭicchitvā. Puna pucchi pariṇāyakaratanaṃ.
ဒောဝာရိကဘူမိယံ တိဋ္ဌန္တိ သုဓမ္မာယ ဒေဝသဘာယ, ဒေဝပုရသ္သ စ စတူသု ဒ္ဝာရေသု အာရက္ခာယ အဓိဂတတ္တာ။ ‘‘ဒိဗ္ဗရုက္ခသဟသ္သပဋိမဏ္ဍိတ’’န္တိ ဣဒံ ‘‘စိတ္တလတာဝန’’န္တိအာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ။
Dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti sudhammāya devasabhāya, devapurassa ca catūsu dvāresu ārakkhāya adhigatattā. ‘‘Dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍita’’nti idaṃ ‘‘cittalatāvana’’ntiādīsupi yojetabbaṃ.
ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာသီတိ ဘသ္သိတ္ဝာ ပထဝိယာ အာသန္နဋ္ဌာနေ အဋ္ဌာသိ။ န ဟိ စက္ကရတနံ ဘူမိယံ ပတတိ, တထာဌိတဉ္စ နစိရသ္သေဝ အန္တရဓာယိ တေနတ္တဘာဝေန စက္ကဝတ္တိဣသ္သရိယသ္သ အဘာဝတော။ ‘‘စိရတရံ ကာလံ ဌတ္ဝာ’’တိ အပရေ။ ရာဇာ ဧကကောဝ အဂမာသိ အတ္တနော အာနုဘာဝေန။ မနုသ္သဘာဝောတိ မနုသ္သဂန္ဓသရီရနိသ္သန္ဒာဒိမနုသ္သဘာဝော။ ပာတုရဟောသီတိ ဒေဝလောကေ ပဝတ္တိဝိပာကဒာယိနော အပရာပရိယာယ ဝေဒနီယသ္သ ကမ္မသ္သ ကတောကာသတ္တာ သဗ္ဗဒာ သောဠသဝသ္သုဒ္ဒေသိကတာ မာလာမိလာယနာဒိ ဒိဗ္ဗဘာဝော ပာတုရဟောသိ။ တဒာ မနုသ္သာနံ အသင္ခေယ္ယာယုကတာယ သက္ကရဇ္ဇံ ကာရေတ္ဝာ။ ‘‘ကိံ မေ ဣမိနာ ဥပဒ္ဓရဇ္ဇေနာ’’တိ အတ္ရိစ္ဆတာယ အတိတ္တောဝ။ မနုသ္သလောကေ ဥတုနော ကက္ခဠတာယ ဝာတာတပေန ဖုဋ္ဌဂတ္တော ကာလမကာသိ။
Pathaviyaṃ patiṭṭhāsīti bhassitvā pathaviyā āsannaṭṭhāne aṭṭhāsi. Na hi cakkaratanaṃ bhūmiyaṃ patati, tathāṭhitañca nacirasseva antaradhāyi tenattabhāvena cakkavattiissariyassa abhāvato. ‘‘Cirataraṃ kālaṃ ṭhatvā’’ti apare. Rājā ekakova agamāsi attano ānubhāvena. Manussabhāvoti manussagandhasarīranissandādimanussabhāvo. Pāturahosīti devaloke pavattivipākadāyino aparāpariyāya vedanīyassa kammassa katokāsattā sabbadā soḷasavassuddesikatā mālāmilāyanādi dibbabhāvo pāturahosi. Tadā manussānaṃ asaṅkheyyāyukatāya sakkarajjaṃ kāretvā. ‘‘Kiṃ me iminā upaddharajjenā’’ti atricchatāya atittova. Manussaloke utuno kakkhaḷatāya vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.
အဝယဝေသု သိဒ္ဓော ဝိသေသော သမုဒာယသ္သ ဝိသေသကော ဟောတီတိ ဧကမ္ပိ ရဋ္ဌံ ဗဟုဝစနေန ဝောဟရိယတိ။
Avayavesu siddho viseso samudāyassa visesako hotīti ekampi raṭṭhaṃ bahuvacanena vohariyati.
ဒ-ကာရေန အတ္ထံ ဝဏ္ဏယန္တိ နိရုတ္တိနယေန။ ကမ္မာသောတိ ကမ္မာသပာဒော ဝုစ္စတိ ဥတ္တရပဒလောပေန ယထာ ‘‘ရူပဘဝော ရူပ’’န္တိ။ ကထံ ပန သော ‘‘ကမ္မာသပာဒော’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘တသ္သ ကိရာ’’တိအာဒိ။ ဒမိတောတိ ဧတ္ထ ကီဒိသံ ဒမနံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ပောရိသာဒဘာဝတော ပဋိသေဓိတော’’တိ။ ‘‘ဣမေ ပန ထေရာတိ မဇ္ဈိမဘာဏကာ’’တိ ကေစိ။ အပရေ ပန ‘‘အဋ္ဌကထာစရိယာ’’တိ, ‘‘ဒီဃဘာဏကာ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဥဘယထာပိ စူဠကမ္မာသဒမ္မံ သန္ဓာယ တထာ ဝဒန္တိ။ ယက္ခိနိပုတ္တော ဟိ ကမ္မာသပာဒော အလီနသတ္တုကုမာရကာလေ (စရိယာ. ၂.၇၅) ဗောဓိသတ္တေန တတ္ထ ဒမိတော။ သုတသောမကာလေ (ဇာ. ၂.၂၁.၃၇၁) ပန ဗာရာဏသိရာဇာ ပောရိသာဒဘာဝပဋိသေဓနေန ယတ္ထ ဒမိတော, တံ မဟာကမ္မာသဒမ္မံ နာမ။ ‘‘ပုတ္တော’’တိ ဝတ္ဝာ ‘‘အတ္ရဇော’’တိ ဝစနံ ဩရသပုတ္တဘာဝဒသ္သနတ္ထံ။
Da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti niruttinayena. Kammāsoti kammāsapādo vuccati uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti. Kathaṃ pana so ‘‘kammāsapādo’’ti vuccatīti āha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Damitoti ettha kīdisaṃ damanaṃ adhippetanti āha ‘‘porisādabhāvato paṭisedhito’’ti. ‘‘Ime pana therāti majjhimabhāṇakā’’ti keci. Apare pana ‘‘aṭṭhakathācariyā’’ti, ‘‘dīghabhāṇakā’’ti vadanti. Ubhayathāpi cūḷakammāsadammaṃ sandhāya tathā vadanti. Yakkhiniputto hi kammāsapādo alīnasattukumārakāle (cariyā. 2.75) bodhisattena tattha damito. Sutasomakāle (jā. 2.21.371) pana bārāṇasirājā porisādabhāvapaṭisedhanena yattha damito, taṃ mahākammāsadammaṃ nāma. ‘‘Putto’’ti vatvā ‘‘atrajo’’ti vacanaṃ orasaputtabhāvadassanatthaṃ.
ယေဟိ အာဝသိတပ္ပဒေသော ‘‘ကုရုရဋ္ဌ’’န္တိ နာမံ လဘိ, တေ ဥတ္တရကုရုတော အာဂတမနုသ္သာ တတ္ထ ရက္ခိတနိယာမေနေဝ ပဉ္စ သီလာနိ ရက္ခိံသု။ တေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိယာ ပစ္ဆိမဇနတာတိ သော ဒေသဓမ္မဝသေန အဝိစ္ဆေဒတော ပဝတ္တမာနော ကုရုဝတ္တဓမ္မောတိ ပညာယိတ္ထ။ အယဉ္စ အတ္ထော ကုရုဓမ္မဇာတကေန ဒီပေတဗ္ဗော။ သော အပရဘာဂေ ပဌမံ ယတ္ထ သံကိလိဋ္ဌော ဇာတော, တံ ဒသ္သေတုံ ‘‘ကုရုရဋ္ဌဝာသီန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယတ္ထ ဘဂဝတော ဝသနောကာသဘူတော ကောစိ ဝိဟာရော န ဟောတိ, တတ္ထ ကေဝလံ ဂောစရဂာမကိတ္တနံ နိဒာနကထာယ ပကတိ ယထာ တံ သက္ကေသု ဝိဟရတိ ဒေဝဒဟံ နာမ သက္ယာနံ နိဂမောတိ ဣမမတ္ထံ ဒသ္သေန္တော ‘‘အဝသနောကာသတော’’တိအာဒိမာဟ။
Yehi āvasitappadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, te uttarakuruto āgatamanussā tattha rakkhitaniyāmeneva pañca sīlāni rakkhiṃsu. Tesaṃ diṭṭhānugatiyā pacchimajanatāti so desadhammavasena avicchedato pavattamāno kuruvattadhammoti paññāyittha. Ayañca attho kurudhammajātakena dīpetabbo. So aparabhāge paṭhamaṃ yattha saṃkiliṭṭho jāto, taṃ dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā taṃ sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamoti imamatthaṃ dassento ‘‘avasanokāsato’’tiādimāha.
‘‘အာယသ္မာ’’တိ ဝာ ‘‘ဒေဝာနံ ပိယာ’’တိ ဝာ ‘‘တတ္ရ ဘဝ’’န္တိ ဝာ ပိယသမုဒာဟာရော ဧသောတိ အာဟ ‘‘အာယသ္မာတိ ပိယဝစနမေတ’’န္တိ။ တယိဒံ ပိယဝစနံ ဂရုဂာရဝဝသေန ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဂာရဝဝစနမေတ’’န္တိ။
‘‘Āyasmā’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘tatra bhava’’nti vā piyasamudāhāro esoti āha ‘‘āyasmāti piyavacanameta’’nti. Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravavasena vuccatīti āha ‘‘gāravavacanameta’’nti.
အတိဒူရအစ္စာသန္နဝဇ္ဇနေန နာတိဒူရနာစ္စာသန္နံ နာမ ဂဟိတံ, တံ ပန အဝကံသတော ဥဘိန္နံ ပသာရိတဟတ္ထာနံ သင္ဃဋ္ဋနေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ စက္ခုနာ စက္ခုံ အာဟစ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဟောတိ, တေနာပိ အဂာရဝမေဝ ကတံ ဟောတိ။ ဂီဝံ ပရိဝတ္တေတ္ဝာတိ ပရိဝတ္တနဝသေန ဂီဝံ ပသာရေတ္ဝာ။
Atidūraaccāsannavajjanena nātidūranāccāsannaṃ nāma gahitaṃ, taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthānaṃ saṅghaṭṭanena veditabbaṃ. Cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti, tenāpi agāravameva kataṃ hoti. Gīvaṃ parivattetvāti parivattanavasena gīvaṃ pasāretvā.
ကုလသင္ဂဟတ္ထာယာတိ ကုလာနုဒ္ဒယတာဝသေန ကုလာနံ အနုဂ္ဂဏ္ဟနတ္ထာယ သဟသ္သဘဏ္ဍိကံ နိက္ခိပန္တော ဝိယ ဘိက္ခပဋိဂ္ဂဏ္ဟနေန တေသံ မဟတော ပုညာဘိသန္ဒသ္သ ဇနနေန။ ပဋိသမ္မဇ္ဇိတ္ဝာတိ အန္တေဝာသိကေဟိ သမ္မဇ္ဇနဋ္ဌာနံ သက္ကစ္စကာရိတာယ ပုန သမ္မဇ္ဇိတ္ဝာ။ တိက္ခတ္တုန္တိ ‘‘အာဒိတော ပဋ္ဌာယ အန္တ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တစတုရာကာရူပသဉ္ဟိတေ တယော ဝာရေ, တေနသ္သ ဒ္ဝာဒသက္ခတ္တုံ သမ္မသိတဘာဝမာဟ။
Kulasaṅgahatthāyāti kulānuddayatāvasena kulānaṃ anuggaṇhanatthāya sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya bhikkhapaṭiggaṇhanena tesaṃ mahato puññābhisandassa jananena. Paṭisammajjitvāti antevāsikehi sammajjanaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā. Tikkhattunti ‘‘ādito paṭṭhāya anta’’ntiādinā vuttacaturākārūpasañhite tayo vāre, tenassa dvādasakkhattuṃ sammasitabhāvamāha.
အမ္ဟာကံ ဘဂဝတော ဂမ္ဘီရဘာဝေနေဝ ကထိတတ္တာ သေသဗုဒ္ဓေဟိပိ ဧဝမေဝ ကထိတောတိ ဓမ္မန္ဝယေ ဌတ္ဝာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ။ပေ.။ ကထိတော’’တိ။ သာလိန္ဒန္တိ သပရိဘဏ္ဍံ။ ‘‘သိနေရုံ ဥက္ခိပန္တော ဝိယာ’’တိ ဣမိနာ တာဒိသာယ ဒေသနာယ သုဒုက္ကရဘာဝမာဟ။ သုတ္တမေဝ ‘‘သုတ္တန္တကထ’’န္တိ အာဟ ဓမ္မက္ခန္ဓဘာဝတော။ ယထာ ဝိနယပဏ္ဏတ္တိဘူမန္တရသမယန္တရာနံ ဝိဇာနနံ အနညသာဓာရဏံ သဗ္ဗညုတဉာဏသ္သေဝ ဝိသယော, ဧဝံ အန္တဒ္ဝယဝိနိမုတ္တသ္သ ကာရကဝေဒကရဟိတသ္သ ပစ္စယာကာရသ္သ ဝိဘဇနံ ပီတိ ဒသ္သေတုံ ‘‘ဗုဒ္ဓာနဉ္ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ။ ဂဇ္ဇိတံ မဟန္တံ ဟောတီတိ တံ ဒေသေတဗ္ဗသ္သေဝ အနေကဝိဓတာယ, ဒုဝိညေယ္ယတာယ စ နာနာနယေဟိ ပဝတ္တမာနံ ဒေသနာဂဇ္ဇိတံ မဟန္တံ ဝိပုလံ, ဗဟုဘေဒဉ္စ ဟောတိ။ ဉာဏံ အနုပဝိသတီတိ တတော ဧဝ ဒေသနာဉာဏံ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မေ ဝိဘာဂသော ကုရုမာနံ အနု အနု ပဝိသတိ, တေန အနုပဝိသ္သ ဌိတံ ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော။ ဗုဒ္ဓဉာဏသ္သ မဟန္တဘာဝော ပညာယတီတိ ဧဝံဝိဓသ္သ နာမ ဓမ္မသ္သ ဒေသကံ, ပဋိဝေဓကဉ္စာတိ ဗုဒ္ဓာနံ ဒေသနာဉာဏသ္သ, ပဋိဝေဓဉာဏသ္သ စ ဥဠာရဘာဝော ပာကဋော ဟောတိ။ ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ‘‘သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဗုဒ္ဓသ္သ ဘဂဝတော ဉာဏပုဗ္ဗင္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တ’’န္တိ (မဟာနိ. ၆၉, ၁၆၉; စူဠနိ. ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅; နေတ္တိ. ၁၄) ဝစနတော သဗ္ဗာပိ ဘဂဝတော ဒေသနာ ဉာဏရဟိတာ နတ္ထိ, သီဟသမာနဝုတ္တိတာယ သဗ္ဗတ္ထ သမာနပ္ပဝတ္တိ။ ဒေသေတဗ္ဗဝသေန ပန ဒေသနာ ဝိသေသတော ဉာဏေန အနုပဝိဋ္ဌာ, ဂမ္ဘီရတရာ စ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကထံ ပန ဝိနယပညတ္တိံ ပတ္ဝာ ဒေသနာ တိလက္ခဏဗ္ဘာဟတာ သုညတပဋိသံယုတ္တာ ဟောတီတိ? တတ္ထာပိ သန္နိသိန္နပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ပဝတ္တမာနာ ဒေသနာ သင္ခာရာနံ အနိစ္စတာဒိဝိဘာဝနံ, သဗ္ဗဓမ္မာနံ အတ္တတ္တနိယတာဘာဝပ္ပကာသနဉ္စ ဟောတိ။ တေနေဝာဟ ‘‘အနေကပရိယာယေန ဓမ္မိံ ကထံ ကတ္ဝာ’’တိအာဒိ။
Amhākaṃ bhagavato gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ ‘‘sabbabuddhehi…pe… kathito’’ti. Sālindanti saparibhaṇḍaṃ. ‘‘Sineruṃ ukkhipantoviyā’’ti iminā tādisāya desanāya sudukkarabhāvamāha. Suttameva ‘‘suttantakatha’’nti āha dhammakkhandhabhāvato. Yathā vinayapaṇṇattibhūmantarasamayantarānaṃ vijānanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutañāṇasseva visayo, evaṃ antadvayavinimuttassa kārakavedakarahitassa paccayākārassa vibhajanaṃ pīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti taṃ desetabbasseva anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anu anu pavisati, tena anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho. Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ, paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa, paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’’nti (mahāni. 69, 169; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya sabbattha samānappavatti. Desetabbavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaññattiṃ patvā desanā tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanaṃ, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanañca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi.
အာပဇ္ဇာတိ ပတ္ဝာ ယထာ ဉာဏကောဉ္စနာဒံ ဝိသ္သဇ္ဇေတိ, ဧဝံ ပာပုဏိတ္ဝာ။
Āpajjāti patvā yathā ñāṇakoñcanādaṃ vissajjeti, evaṃ pāpuṇitvā.
ပမာဏာတိက္ကမေတိ အပရိမာဏတ္ထေ ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ တေန ဘဂဝတာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄) ဝိယ။ အပရိမေယ္ယဘာဝဇောတနော ဟိ အယံ ယာဝ-သဒ္ဒော။ တေနာဟ ‘‘အတိဂမ္ဘီရော အတ္ထော’’တိ။ အဝဘာသတီတိ ဉာယတိ ဥပဋ္ဌာတိ။ ဉာဏသ္သ တထာ ဥပဋ္ဌာနဉ္ဟိ သန္ဓာယ ‘‘ဒိသ္သတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ နနု ဧသ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒော ဧကန္တဂမ္ဘီရောဝ, တတ္ထ ကသ္မာ ဂမ္ဘီရာဝဘာသတာ ဇောတိတာတိ? သစ္စမေတံ, ဧကန္တဂမ္ဘီရတာဒသ္သနတ္ထမေဝ ပနသ္သ ဂမ္ဘီရာဝဘာသဂ္ဂဟဏံ။ တသ္မာ အညတ္ထ လဗ္ဘမာနံ စတုကောဋိကံ ဗ္ယတိရေကမုခေန နိဒသ္သေတ္ဝာ တံ ဧဝသ္သ ဧကန္တဂမ္ဘီရတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧကဉ္ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧတံ နတ္ထီတိ အဂမ္ဘီရော, အဂမ္ဘီရာဝဘာသော စာတိ ဧတံ ဒ္ဝယံ နတ္ထိ, တေန ယထာဒသ္သိတေ စတုကောဋိကေ ပစ္ဆိမာ ဧက ကောဋိ လဗ္ဘတီတိ ဒသ္သေတိ။ တေနာဟ ‘‘အယဉ္ဟီ’’တိအာဒိ။
Pamāṇātikkameti aparimāṇatthe ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) viya. Aparimeyyabhāvajotano hi ayaṃ yāva-saddo. Tenāha ‘‘atigambhīro attho’’ti. Avabhāsatīti ñāyati upaṭṭhāti. Ñāṇassa tathā upaṭṭhānañhi sandhāya ‘‘dissatī’’ti vuttaṃ. Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova, tattha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti? Saccametaṃ, ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ. Tasmā aññattha labbhamānaṃ catukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā taṃ evassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ekañhī’’tiādi vuttaṃ. Etaṃ natthīti agambhīro, agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi, tena yathādassite catukoṭike pacchimā eka koṭi labbhatīti dasseti. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi.
ယေဟိ ဂမ္ဘီရဘာဝေဟိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒော ‘‘ဂမ္ဘီရော’’တိ ဝုစ္စတိ, တေ စတူဟိ ဥပမာဟိ ဥလ္လိင္ဂေန္တော ‘‘ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏာယာ’’တိအာဒိမာဟ။ ယထာ ဘဝဂ္ဂံ ဟတ္ထံ ပသာရေတ္ဝာ ဂဟေတုံ န သက္ကာ ဒူရဘာဝတော, ဧဝံ သင္ခာရာဒီနံ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယသမ္ဘူတသမုဒာဂတဋ္ဌော ပာကတိကဉာဏေန ဂဟေတုံ န သက္ကာ။ ယထာ သိနေရုံ ဘိန္ဒိတ္ဝာ မိဉ္ဇံ ပဗ္ဗတရသံ ပာကတိကပုရိသေန နီဟရိတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဂတေ ဓမ္မတ္ထာဒိကေ ပာကတိကဉာဏေန ဘိန္ဒိတ္ဝာ ဝိဘဇ္ဇ ပဋိဝိဇ္ဈနဝသေန ဇာနိတုံ န သက္ကာ။ ယထာ မဟာသမုဒ္ဒံ ပာကတိကပုရိသသ္သ ဗာဟုဒ္ဝယေန ပဓာရိတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ ဝေပုလ္လဋ္ဌေန မဟာသမုဒ္ဒသဒိသံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပာကတိကဉာဏေန ဒေသနာဝသေန ပဓာရိတုံ န သက္ကာ။ ယထာ မဟာပထဝိံ ပရိဝတ္တေတ္ဝာ ပာကတိကပုရိသသ္သ ပထဝောဇံ ဂဟေတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ ‘‘ဣတ္ထံ အဝိဇ္ဇာဒယော သင္ခာရာဒီနံ ပစ္စယာ ဟောန္တီ’’တိ တေသံ ပစ္စယဘာဝော ပာကတိကဉာဏေန နီဟရိတ္ဝာ ဂဟေတုံ န သက္ကာတိ။ ဧဝံ စတုဗ္ဗိဓဂမ္ဘီရတာဝသေန စတသ္သော ဥပမာ ယောဇေတဗ္ဗာ။ ပာကတိကဉာဏဝသေန စာယမတ္ထယောဇနာ ကတာ ဒိဋ္ဌသစ္စာနံ တတ္ထ ပဋိဝေဓသဘာဝတော, တထာပိ ယသ္မာ သာဝကာနံ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓာနဉ္စ တတ္ထ သပ္ပဒေသမေဝ ဉာဏံ, ဗုဒ္ဓာနံယေဝ နိပ္ပဒေသံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယံ ပဉ္ဟ’’န္တိအာဒိ။
Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘gambhīro’’ti vuccati, te catūhi upamāhi ulliṅgento ‘‘bhavaggaggahaṇāyā’’tiādimāha. Yathā bhavaggaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato, evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho pākatikañāṇena gahetuṃ na sakkā. Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā, evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pākatikañāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā. Yathā mahāsamuddaṃ pākatikapurisassa bāhudvayena padhārituṃ na sakkā, evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pākatikañāṇena desanāvasena padhārituṃ na sakkā. Yathā mahāpathaviṃ parivattetvā pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā, evaṃ ‘‘itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontī’’ti tesaṃ paccayabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkāti. Evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā. Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabhāvato, tathāpi yasmā sāvakānaṃ, paccekabuddhānañca tattha sappadesameva ñāṇaṃ, buddhānaṃyeva nippadesaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhavisayaṃ pañha’’ntiādi.
ဥသ္သာဒေန္တောတိ ပညာယ ဥက္ကံသေန္တော, ဥဂ္ဂဏ္ဟန္တောတိ အတ္ထော။ အပသာဒေန္တောတိ နိဗ္ဘစ္ဆန္တော, နိဂ္ဂဏ္ဟန္တောတိ အတ္ထော။
Ussādentoti paññāya ukkaṃsento, uggaṇhantoti attho. Apasādentoti nibbhacchanto, niggaṇhantoti attho.
ဥသ္သာဒနာဝဏ္ဏနာ
Ussādanāvaṇṇanā
တေနာတိ မဟာပညာဘာဝေန။ တတ္ထာတိ ထေရသ္သ သတိပိ ဥတ္တာနဘာဝေ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသ္သအညေသံ ဂမ္ဘီရဘာဝေ။ သုဘောဇနရသပုဋ္ဌသ္သာတိ သုန္ဒရေန ဘောဇနရသေန ပောသိတသ္သ။ ကတယောဂသ္သာတိ နိဗဒ္ဓပယောဂေန ကတပရိစယသ္သ။ မလ္လပာသာဏန္တိ မလ္လေဟိ မဟဗ္ဗလေဟေဝ ဥက္ခိပိတဗ္ဗပာသာဏံ။ ကုဟိံ ဣမသ္သ ဘာရိယဋ္ဌာနန္တိ ကသ္မိံ ပသ္သေ ဣမသ္သ ပာသာဏသ္သ ဂရုတရပ္ပဒေသောတိ တသ္သ သလ္လဟုကဘာဝံ ဒီပေန္တော ဝဒတိ။
Tenāti mahāpaññābhāvena. Tatthāti therassa satipi uttānabhāve, paṭiccasamuppādassaaññesaṃ gambhīrabhāve. Subhojanarasapuṭṭhassāti sundarena bhojanarasena positassa. Katayogassāti nibaddhapayogena kataparicayassa. Mallapāsāṇanti mallehi mahabbaleheva ukkhipitabbapāsāṇaṃ. Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarappadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati.
တိမိရပိင္ဂလေနေဝ ဒီပေန္တိ တသ္သ မဟာဝိပ္ဖာရဘာဝတော။ တေနာဟ ‘‘တသ္သ ကိရာ’’တိအာဒိ။ ပက္ကုထတီတိ ပက္ကုထန္တံ ဝိယ ပရိဝတ္တတိ ပရိတော ဝိဝတ္တတိ။ လက္ခဏဝစနဉ္ဟေတံ။ ပိဋ္ဌိယံ သကလိနပဒကာပိဋ္ဌံ။ ကာယူပပန္နသ္သာတိ မဟတာ ကာယေန ဥပေတသ္သ, မဟာကာယသ္သာတိ အတ္ထော။
Timirapiṅgaleneva dīpenti tassa mahāvipphārabhāvato. Tenāha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Pakkuthatīti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vivattati. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Piṭṭhiyaṃ sakalinapadakāpiṭṭhaṃ. Kāyūpapannassāti mahatā kāyena upetassa, mahākāyassāti attho.
ပိဉ္ဆဝဋ္ဋီတိ ပိဉ္ဆကလာပော။ သုပဏ္ဏဝာတန္တိ နာဂဂ္ဂဟဏာဒီသု ပက္ခပပ္ဖောဋနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဝာတံ။
Piñchavaṭṭīti piñchakalāpo. Supaṇṇavātanti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ.
ပုဗ္ဗူပနိသ္သယသမ္ပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ
Pubbūpanissayasampattikathāvaṇṇanā
‘‘ပုဗ္ဗူပနိသ္သယသမ္ပတ္တိယာ’’တိအာဒိနာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌကာရဏာနိ ဝိတ္ထာရတော ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣတော ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဣတောတိ ဣတော ကပ္ပတော ။ သတသဟသ္သိမေတိ သတသဟသ္သမေ။ ဟံသာဝတီ နာမ နဂရံ အဟောသိ ဇာတနဂရံ။ ဓုရပတ္တာနီတိ ဗာဟိရပတ္တာနိ, ယာနိ ဒီဃတမာနိ။
‘‘Pubbūpanissayasampattiyā’’tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ ‘‘ito kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha itoti ito kappato . Satasahassimeti satasahassame. Haṃsāvatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ. Dhurapattānīti bāhirapattāni, yāni dīghatamāni.
ကနိဋ္ဌဘာတာတိ ဝေမာတိကဘာတာ ကနိဋ္ဌော ယထာ အမ္ဟာကံ ဘဂဝတော နန္ဒတ္ထေရော။ ဗုဒ္ဓာနဉ္ဟိ သဟောဒရာ ဘာတရော နာမ န ဟောန္တိ။ ကထံ ဇေဋ္ဌာ တာဝ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ကနိဋ္ဌာနံ ပန အသမ္ဘဝော ဧဝ။ ဘောဂန္တိ ဝိဘဝံ။ ဥပသန္တောတိ စောရဇနိတသင္ခောဘဝူပသမေန ဥပသန္တော ဇနပဒော။
Kaniṭṭhabhātāti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero. Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti. Kathaṃ jeṭṭhā tāva na uppajjanti, kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva. Bhoganti vibhavaṃ. Upasantoti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto janapado.
ဒ္ဝေ သာဋကေ နိဝာသေတ္ဝာတိ သာဋကဒ္ဝယမေဝ အတ္တနော ကာယပရိဟာရိကံ ကတ္ဝာ ဣတရံ သဗ္ဗသမ္ဘာရံ အတ္တတော မောစေတ္ဝာ။
Dve sāṭake nivāsetvāti sāṭakadvayameva attano kāyaparihārikaṃ katvā itaraṃ sabbasambhāraṃ attato mocetvā.
ပတ္တဂ္ဂဟဏတ္ထန္တိ အန္တောပက္ခိတ္တဥဏ္ဟဘောဇနတ္တာ အပရာပရံ ဟတ္ထေ ပရိဝတ္တေန္တသ္သ ပတ္တဂ္ဂဟဏတ္ထံ။ ဥတ္တရိသာဋကန္တိ အတ္တနော ဥတ္တရိသာဋကံ။ ဧတာနိ ပာကဋဋ္ဌာနာနီတိ ဧတာနိ ယထာဝုတ္တာနိ ဘဂဝတော ဒေသနာယ ပာကဋာနိ ထေရသ္သ ပုညကရဏဋ္ဌာနာနိ။
Pattaggahaṇatthanti antopakkhittauṇhabhojanattā aparāparaṃ hatthe parivattentassa pattaggahaṇatthaṃ. Uttarisāṭakanti attano uttarisāṭakaṃ. Etānipākaṭaṭṭhānānīti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni therassa puññakaraṇaṭṭhānāni.
ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတ္ဝာတိ အမ္ဟာကံ မဟာဗောဓိသတ္တသ္သ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဒိဝသေ ဧဝ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတ္ဝာ။
Paṭisandhiṃgahetvāti amhākaṃ mahābodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivase eva paṭisandhiṃ gahetvā.
တိတ္ထဝာသာဒိဝဏ္ဏနာ
Titthavāsādivaṇṇanā
ဥဂ္ဂဟဏံ ပာဠိယာ ဥဂ္ဂဏ္ဟနံ။ သဝနံ အတ္ထသဝနံ။ ပရိပုစ္ဆနံ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနေသု အတ္ထပရိပုစ္ဆနံ။ ဓာရဏံ ပာဠိယာပိ ပာဠိအတ္ထသ္သပိ စိတ္တေ ဌပနံ။ သဗ္ဗဉ္စေတံ ဣဓ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။
Uggahaṇaṃ pāḷiyā uggaṇhanaṃ. Savanaṃ atthasavanaṃ. Paripucchanaṃ gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ. Dhāraṇaṃ pāḷiyāpi pāḷiatthassapi citte ṭhapanaṃ. Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ.
သောတာပန္နာနဉ္စ။ပေ... ဥပဋ္ဌာတိတတ္ထ သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနေန ‘‘ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၉၈; သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၆; စူဠနိ. ၄, ၇, ၈) အတ္တပစ္စက္ခဝသေန ဥပဋ္ဌာနတော။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒောတိ သဟ ပစ္စယေန နာမရူပသ္သ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ အဝဗောဓော။
Sotāpannānañca…pe... upaṭṭhātitattha sammohaviddhaṃsanena ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; cūḷani. 4, 7, 8) attapaccakkhavasena upaṭṭhānato. Nāmarūpaparicchedoti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho.
ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဂမ္ဘီရတာဝဏ္ဏနာ
Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā
‘‘အတ္ထဂမ္ဘီရတာယာ’’တိအာဒိနာ သင္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ဇာတိပစ္စယသမ္ဘူတသမုဒာဂတဋ္ဌောတိ ဇာတိပစ္စယတော သမ္ဘူတံ ဟုတ္ဝာ သဟိတသ္သ အတ္တနော ပစ္စယာနုရူပသ္သ ဇရာမရဏသ္သ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ အာဂတဘာဝော, အနုပဝတ္တတ္ထောတိ အတ္ထော။ အထ ဝာ သမ္ဘူတဋ္ဌော စ သမုဒာဂတဋ္ဌော စ သမ္ဘူတသမုဒာဂတဋ္ဌော။ ‘‘န ဇာတိတော ဇရာမရဏံ န ဟောတိ,’’ န စ ဇာတိံ ဝိနာ ‘‘အညတော ဟောတီ’’တိ ဟိ ဇာတိပစ္စယသမ္ဘူတဋ္ဌော ဝုတ္တော, ဣတ္ထဉ္စ ဇာတိတော သမုဒာဂစ္ဆတီတိ ဇာတိပစ္စယသမုဒာဂတဋ္ဌော, ယာ ယာ ဇာတိ ယထာ ယထာ ပစ္စယော ဟောတိ, တဒနုရူပပာတုဘာဝောတိ အတ္ထော။ သော အနုပစိတကုသလသမ္ဘာရာနံ ဉာဏသ္သ တတ္ထ အပ္ပတိဋ္ဌတာယ အဂာဓဋ္ဌေန ဂမ္ဘီရော။ သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော။
‘‘Atthagambhīratāyā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatthā’’tiādi āraddhaṃ. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayato sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa jarāmaraṇassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti,’’ na ca jātiṃ vinā ‘‘aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto, itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho. So anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sesapadesupi eseva nayo.
အဝိဇ္ဇာယ သင္ခာရာနံ ပစ္စယဋ္ဌောတိ ယေနာကာရေန ယဒဝတ္ထာ အဝိဇ္ဇာ သင္ခာရာနံ ပစ္စယော ဟောတိ။ ယေန ဟိ ပဝတ္တိအာကာရေန, ယာယ စ အဝတ္ထာယ အဝတ္ထိတာ အဝိဇ္ဇာ တေသံ တေသံ သင္ခာရာနံ ပစ္စယော ဟောတိ, တဒုဘယသ္သပိ ဒုရဝဗောဓနီယတော အဝိဇ္ဇာ သင္ခာရာနံ နဝဟိ အာကာရေဟိ ပစ္စယဋ္ဌော အနုပစိတကုသလသမ္ဘာရာနံ ဉာဏသ္သ တတ္ထ အပ္ပတိဋ္ဌတာယ အဂာဓဋ္ဌေန ဂမ္ဘီရော။ ဧသ နယော သေသပဒေသုပိ။
Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti yenākārena yadavatthā avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Yena hi pavattiākārena, yāya ca avatthāya avatthitā avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tadubhayassapi duravabodhanīyato avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayaṭṭho anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Esa nayo sesapadesupi.
ကတ္ထစိ အနုလောမတော ဒေသီယတိ, ကတ္ထစိ ပဋိလောမတောတိ ဣဓ ပန ပစ္စယုပ္ပာဒာ ပစ္စယုပ္ပန္နုပ္ပာဒသင္ခာတော အနုလောမော, ပစ္စယနိရောဓာ ပစ္စယုပ္ပန္နနိရောဓသင္ခာတော စ ပဋိလောမော အဓိပ္ပေတော။ အာဒိတော ပန ပဋ္ဌာယ အန္တဂမနံ အနုလောမော, အန္တတော စ အာဒိဂမနံ ပဋိလောမောတိ အဓိပ္ပေတော။ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ အနုလောမဒေသနာယ, အန္တတော ပဋ္ဌာယ ပဋိလောမဒေသနာယ စ တိသန္ဓိ စတုသင္ခေပော။ ‘‘ဣမေ ဘိက္ခဝေ စတ္တာရော အာဟာရာ ကိံ နိဒာနာ’’တိအာဒိကာယ (သံ. နိ. ၂.၁၁) စ ဝေမဇ္ဈတော ပဋ္ဌာယ ပဋိလောမဒေသနာယ, ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ, တိဏ္ဏံ သင္ဂတိ ဖသ္သော, ဖသ္သပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိအာဒိကာယ (သံ. နိ. ၂.၄၃, ၄၅) အနုလောမဒေသနာယ စ ဒ္ဝိသန္ဓိ တိသင္ခေပော။ ‘‘သံယောဇနိယေသု ဘိက္ခဝေ ဓမ္မေသု အသ္သာဒာနုပသ္သိနော ဝိဟရတော တဏ္ဟာ ပဝဍ္ဎတိ, တဏ္ဟာပစ္စယာ ဥပာဒာန’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၃, ၅၇) ဧကသန္ဓိ ဒ္ဝိသင္ခေပော။ ဧကင္ဂော ဟိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒော ဒေသိတော။ လဗ္ဘတေဝ ဟိ သော ‘‘တတ္ရ ဘိက္ခဝေ သုတဝာ အရိယသာဝကော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံယေဝ သာဓုကံ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ ‘ဣတိ ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ။ပေ.။ နိရုဇ္ဈတီ’တိ။ သုခဝေဒနိယံ ဘိက္ခဝေ ဖသ္သံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၆၂) ဣမသ္သ သုတ္တသ္သ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဣတိ တေန တေန ကာရဏေန တထာ တထာ ပဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒော ဒေသနာယ ဂမ္ဘီရော။ တေနာဟ ‘‘အယံ ဒေသနာဂမ္ဘီရတာ’’တိ။ န ဟိ တတ္ထ သဗ္ဗညုတဉာဏတော အညံ ဉာဏံ ပတိဋ္ဌံ လဘတိ။
Katthacianulomato desīyati, katthaci paṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhāto anulomo, paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhāto ca paṭilomo adhippeto. Ādito pana paṭṭhāya antagamanaṃ anulomo, antato ca ādigamanaṃ paṭilomoti adhippeto. Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya, antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhi catusaṅkhepo. ‘‘Ime bhikkhave cattāro āhārā kiṃ nidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) ca vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43, 45) anulomadesanāya ca dvisandhi tisaṅkhepo. ‘‘Saṃyojaniyesu bhikkhave dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53, 57) ekasandhi dvisaṅkhepo. Ekaṅgo hi paṭiccasamuppādo desito. Labbhateva hi so ‘‘tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti…pe… nirujjhatī’ti. Sukhavedaniyaṃ bhikkhave phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā’’ti (saṃ. ni. 2.62) imassa suttassa vasena veditabbo. Iti tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā paṭiccasamuppādo desanāya gambhīro. Tenāha ‘‘ayaṃ desanāgambhīratā’’ti. Na hi tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati.
‘‘အဝိဇ္ဇာယ ပနာ’’တိအာဒီသု ဇာနနလက္ခဏသ္သ ဉာဏသ္သ ပဋိပက္ခဘူတော အဝိဇ္ဇာယ အညာဏဋ္ဌော။ အာရမ္မဏသ္သ ပစ္စက္ခကရဏေန ဒသ္သနဘူတသ္သ ပဋိပက္ခဘူတော အဒသ္သနဋ္ဌော။ ယေနေသာ အတ္တနော သဘာဝေန ဒုက္ခာဒီနံ ယာထာဝသရသံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န ဒေတိ ဆာဒေတ္ဝာ ပရိယောနန္ဓိတ္ဝာ တိဋ္ဌတိ, သော တသ္သာ သစ္စာသမ္ပဋိဝေဓဋ္ဌော။ အဘိသင္ခရဏံ သံဝိဓာနံ, ပကပ္ပနန္တိ အတ္ထော။ အာယူဟနံ သမ္ပိဏ္ဍနံ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အတ္တနော ကိစ္စာနုရူပတာယ ရာသီကရဏန္တိ အတ္ထော။ အပုညာဘိသင္ခာရေကဒေသော သရာဂော။ အညော ဝိရာဂော။ ရာဂသ္သ ဝာ အပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော ရာဂပ္ပဝဍ္ဎကော, ရာဂုပ္ပတ္တိပစ္စယော စ သဗ္ဗောပိ အပုညာဘိသင္ခာရော သရာဂော။ ဣတရော တဗ္ဗိဒူရဘာဝတော ဝိရာဂော။ ‘‘ဒီဃရတ္တံ ဟေတံ ဘိက္ခဝေ အသ္သုတဝတော ပုထုဇ္ဇနသ္သ အဇ္ဈောသိတံ မမာယိတံ ပရာမဋ္ဌံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ’’ (သံ. နိ. ၂.၆၁) အတ္တပရာမာသသ္သ ဝိညာဏံ ဝိသေသတော ဝတ္ထု ဝုတ္တန္တိ ဝိညာဏသ္သ သုညတဋ္ဌော ဂမ္ဘီရော။ အတ္တာ ဝိဇာနာတိ သံသရတီတိ သဗ္ယာပာရတာသင္ကန္တိအဘိနိဝေသဗလဝတာယ အဗ္ယာပာရအသင္ကန္တိပဋိသန္ဓိပာတုဘာဝဋ္ဌာ စ ဂမ္ဘီရာ။ နာမရူပသ္သ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဧကတောဝ ဥပ္ပာဒော ဧကုပ္ပာဒော, ပဝတ္တိယံ ဝိသုံ ဝိသုံ ယထာရဟံ ဧကုပ္ပာဒော။ နာမသ္သ ရူပေန, ရူပသ္သ စ နာမေန အသမ္ပယောဂတော ဝိနိဗ္ဘောဂော နာမသ္သ နာမေန , ရူပသ္သ စ ရူပေန ဧကစ္စသ္သ ဧကစ္စေန အဝိနိဗ္ဘောဂော (နာမသ္သ နာမေန အဝိနိဗ္ဘောဂော ဝိဘ. မူလဋီ. ၂၄၂) ယောဇေတဗ္ဗော။ ဧကုပ္ပာဒေကနိရောဓေဟိ အဝိနိဗ္ဘောဂေ အဓိပ္ပေတေ သော ရူပသ္သ စ ဧကကလာပပဝတ္တိနော ရူပေန လဗ္ဘတီတိ။ အထ ဝာ ဧကစတုဝောကာရဘဝေသု နာမရူပာနံ အသဟဝတ္တနတော အညမညံ ဝိနိဗ္ဘောဂော, ပဉ္စဝောကာရဘဝေ သဟဝတ္တနတော အဝိနိဗ္ဘောဂော စ ဝေဒိတဗ္ဗော။
‘‘Avijjāya panā’’tiādīsu jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho. Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho. Yenesā attano sabhāvena dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho. Abhisaṅkharaṇaṃ saṃvidhānaṃ, pakappananti attho. Āyūhanaṃ sampiṇḍanaṃ, sampayuttadhammānaṃ attano kiccānurūpatāya rāsīkaraṇanti attho. Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo. Añño virāgo. Rāgassa vā appaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako, rāguppattipaccayo ca sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo. Itaro tabbidūrabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti’’ (saṃ. ni. 2.61) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro. Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā. Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekatova uppādo ekuppādo, pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo. Nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo nāmassa nāmena , rūpassa ca rūpena ekaccassa ekaccena avinibbhogo (nāmassa nāmena avinibbhogo vibha. mūlaṭī. 242) yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpapavattino rūpena labbhatīti. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññaṃ vinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.
နာမသ္သ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမနံ နမနဋ္ဌော။ ရူပသ္သ ဝိရောဓိပစ္စယသမဝာယေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ ရုပ္ပနဋ္ဌော။ ဣန္ဒ္ရိယပစ္စယဘာဝော အဓိပတိယဋ္ဌော။ ‘‘လောကောပေသော, ဒ္ဝာရာပေသာ, ခေတ္တံ ပေတ’’န္တိ ဝုတ္တလောကာဒိအတ္ထော စက္ခာဒီသု ပဉ္စသု ယောဇေတဗ္ဗော။ မနာယတနသ္သ ပန လုဇ္ဇနတော, မနောသမ္ဖသ္သာဒီနံ ဒ္ဝာရခေတ္တဘာဝတော စ ဧတေ အတ္ထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အာပာထဂတာနံ ရူပာဒီနံ ပကာသနယောဂ္ယတာလက္ခဏံ ဩဘာသနံ စက္ခာဒီနံ ဝိသယိဘာဝော, မနာယတနသ္သ ဝိဇာနနံ။ သင္ဃဋ္ဋနဋ္ဌော ဝိသေသတော စက္ခုသမ္ဖသ္သာဒီနံ ပဉ္စန္နံ, ဣတရေ ဆန္နမ္ပိ ယောဇေတဗ္ဗာ။ ဖုသနဉ္စ ဖသ္သသ္သ သဘာဝော။ သင္ဃဋ္ဋနံ ရသော, ဣတရေ ဥပဋ္ဌာနာကာရာ။ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနဋ္ဌော ရသဝသေန ဝုတ္တော, ဝေဒယိတဋ္ဌော လက္ခဏဝသေန။ သုခဒုက္ခမ အဇ္ဈတ္တဘာဝော ယထာက္ကမံ တိသ္သန္နံ ဝေဒနာနံ သဘာဝဝသေန ဝုတ္တော။ ‘‘အတ္တာ ဝေဒယတီ’’တိ အဘိနိဝေသသ္သ ဗလဝဘာဝတော နိဇ္ဇီဝဋ္ဌော ဝေဒနာယ ဂမ္ဘီရော။ နိဇ္ဇီဝာယ ဝာ ဝေဒနာယ ဝေဒယိတံ နိဇ္ဇီဝဝေဒယိတံ, သော ဧဝ အတ္ထောတိ နိဇ္ဇီဝဝေဒယိတဋ္ဌော။
Nāmassa ārammaṇābhimukhaṃ namanaṃ namanaṭṭho. Rūpassa virodhipaccayasamavāye visadisuppatti ruppanaṭṭho. Indriyapaccayabhāvo adhipatiyaṭṭho. ‘‘Lokopeso, dvārāpesā, khettaṃ peta’’nti vuttalokādiattho cakkhādīsu pañcasu yojetabbo. Manāyatanassa pana lujjanato, manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā veditabbā. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo. Saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Sukhadukkhama ajjhattabhāvo yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vutto. ‘‘Attā vedayatī’’ti abhinivesassa balavabhāvato nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, so eva atthoti nijjīvavedayitaṭṭho.
သပ္ပီတိကတဏ္ဟာယ အဘိနန္ဒိတဋ္ဌော။ ဗလဝတရတဏ္ဟာယ ဂိလိတ္ဝာ ပရိနိဋ္ဌာပနံ အဇ္ဈောသာနဋ္ဌော။ ဣတရေ ပန ဇေဋ္ဌဘာဝဩသာရဏသမုဒ္ဒဒုရတိက္ကမအပာရိပူရိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အာဒာနဂ္ဂဟဏာဘိနိဝေသဋ္ဌာ စတုန္နမ္ပိ ဥပာဒာနာနံ သမာနာ, ပရာမာသဋ္ဌော ဒိဋ္ဌုပာဒာနာဒီနမေဝ, တထာ ဒုရတိက္ကမဋ္ဌော။ ‘‘ဒိဋ္ဌိကန္တာရော’’တိ (ဓ. သ. ၃၉၂) ဟိ ဝစနတော ဒိဋ္ဌီနံ ဒုရတိက္ကမတာ။ ဒဠ္ဟဂ္ဂဟဏတ္တာ ဝာ စတုန္နမ္ပိ ဒုရတိက္ကမဋ္ဌော ယောဇေတဗ္ဗော။ ယောနိဂတိဌိတိနိဝာသေသုခိပနန္တိ သမာသေ ဘုမ္မဝစနသ္သ အလောပော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဧဝဉ္ဟိ တေန အာယူဟနာဘိသင္ခရဏပဒာနံ သမာသော ဟောတိ။ ယထာ တထာ ဇာယနံ ဇာတိအတ္ထော။ တသ္သာ ပန သန္နိပာတတော ဇာယနံ သဉ္ဇာတိအတ္ထော။ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမိတ္ဝာ ဝိယ ဇာယနံ ဩက္ကန္တိအတ္ထော။ သော ဇာတိတော နိဗ္ဗတ္တနံ နိဗ္ဗတ္တိအတ္ထော။ ကေဝလံ ပာတုဘဝနံ ပာတုဘာဝဋ္ဌော။
Sappītikataṇhāya abhinanditaṭṭho. Balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho. Itare pana jeṭṭhabhāvaosāraṇasamuddaduratikkamaapāripūrivasena veditabbā. Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā, parāmāsaṭṭho diṭṭhupādānādīnameva, tathā duratikkamaṭṭho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti (dha. sa. 392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā. Daḷhaggahaṇattā vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo. Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Yathā tathā jāyanaṃ jātiattho. Tassā pana sannipātato jāyanaṃ sañjātiattho. Mātukucchiṃ okkamitvā viya jāyanaṃ okkantiattho. So jātito nibbattanaṃ nibbattiattho. Kevalaṃ pātubhavanaṃ pātubhāvaṭṭho.
ဇရာမရဏင္ဂံ မရဏပ္ပဓာနန္တိ တသ္သ မရဏဋ္ဌာ ဧဝ ခယာဒယော ဂမ္ဘီရာတိ ဒသ္သိတာ။ ဥပ္ပန္နဥပ္ပန္နာနဉ္ဟိ နဝနဝာနံ ခယေန ကမေန ခဏ္ဍိစ္စာဒိပရိပက္ကပဝတ္တိယံ လောကေ ဇရာဝောဟာရောတိ ။ ခယဋ္ဌော ဝာ ဇရာယ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ နဝဘာဝာပဂမော ဟိ ‘‘ခယော’’တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တောတိ ဝိပရိဏာမဋ္ဌော ဒ္ဝိန္နမ္ပိ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော, သန္တတိဝသေန ဝာ ဇရာယ ခယဝယဘာဝာ, သမ္မုတိခဏိကဝသေန မရဏသ္သ ဘေဒဝိပရိဏာမဋ္ဌာ ယောဇေတဗ္ဗာ။ အဝိဇ္ဇာဒီနံ သဘာဝော ပဋိဝိဇ္ဈီယတီတိ ပဋိဝေဓော။ ဝုတ္တဉ္ဟေတံ နိဒာနကထာယံ ‘‘တေသံ တေသံ ဝာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မာနံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော သလက္ခဏသင္ခာတော အဝိပရီတသဘာဝော ပဋိဝေဓော’’တိ။ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ပဌမမဟာသင္ဂီတိကထာ; အဘိ. အဋ္ဌ. နိဒာနကထာ) သော ဟိ အဝိဇ္ဇာဒီနံ သဘာဝော မဂ္ဂဉာဏေနေဝ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗတော အညာဏသ္သ အလဗ္ဘနေယ္ယပတိဋ္ဌတာယ အဂာဓဋ္ဌေန ဂမ္ဘီရော။ သာ သဗ္ဗာပီတိ သာ ယထာဝုတ္တာ သင္ခေပတော စတုဗ္ဗိဓာ ဝိတ္ထာရတော အနေကပ္ပဘေဒာ သဗ္ဗာပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသ္သ ဂမ္ဘီရတာ ထေရသ္သ ဥတ္တာနကာ ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ စတူဟိ အင္ဂေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ။ ဥဒာဟု အညေသမ္ပီတိ ‘‘မယ္ဟံ တာဝ ဧသ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒော ဥတ္တာနကော ဟုတ္ဝာ ဥပဋ္ဌာတိ, ကိံ နု ခော အညေသမ္ပိ ဧဝံ ဥတ္တာနကော ဟုတ္ဝာ ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ မာ ဧဝံ အဝစ မယာဝ ဒိန္နနယေ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဝိဓိမ္ဟိ ဌတ္ဝာ။
Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti tassa maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā. Uppannauppannānañhi navanavānaṃ khayena kamena khaṇḍiccādiparipakkapavattiyaṃ loke jarāvohāroti . Khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi ‘‘khayo’’ti vattuṃ yuttoti vipariṇāmaṭṭho dvinnampi vasena yojetabbo, santativasena vā jarāya khayavayabhāvā, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmaṭṭhā yojetabbā. Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttañhetaṃ nidānakathāyaṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti. (Dī. ni. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā; abhi. aṭṭha. nidānakathā) so hi avijjādīnaṃ sabhāvo maggañāṇeneva asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhitabbato aññāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sā sabbāpīti sā yathāvuttā saṅkhepato catubbidhā vitthārato anekappabhedā sabbāpi paṭiccasamuppādassa gambhīratā therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi catūhi aṅgehi samannāgatattā. Udāhu aññesampīti ‘‘mayhaṃ tāva esa paṭiccasamuppādo uttānako hutvā upaṭṭhāti, kiṃ nu kho aññesampi evaṃ uttānako hutvā upaṭṭhātī’’ti mā evaṃ avaca mayāva dinnanaye catusaccakammaṭṭhānavidhimhi ṭhatvā.
အပသာဒနာဝဏ္ဏနာ
Apasādanāvaṇṇanā
ဩဠာရိကန္တိ ဝတ္ထုဝီတိက္ကမသမတ္ထတာဝသေန ထူလံ။ ကာမံ ကာမရာဂပဋိဃာယေဝ အတ္ထတော ကာမရာဂပဋိဃသံယောဇနာနိ, ကာမရာဂပဋိဃာနုသယာ စ, တထာပိ အညောယေဝ သံယောဇနဋ္ဌော ဗန္ဓနဘာဝတော, အညော အနုသယနဋ္ဌော အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ ထာမဂမနန္တိ ကတ္ဝာ, ဣတိ ကိစ္စဝိသေသဝိသိဋ္ဌဘေဒေ ဂဟေတ္ဝာ ‘‘စတ္တာရော ကိလေသေ’’တိ စ ဝုတ္တံ။ ဧသေဝ နယော ဣတရေသုပိ။ အဏုသဟဂတေတိ အဏုသဘာဝံ ဥပဂတေ။ တဗ္ဘာဝတ္ထော ဟိ အယံ သဟဂတ-သဒ္ဒော ‘‘နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀; မ. နိ. ၁.၉၁, ၁၃၃, ၄၆၀; ၃.၃၇၄; သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၄; ဝိဘ. ၂၀၃; ပဋိ. မ. ၁.၃၄; ၂.၃၀) ဝိယ။
Oḷārikanti vatthuvītikkamasamatthatāvasena thūlaṃ. Kāmaṃ kāmarāgapaṭighāyeva atthato kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni, kāmarāgapaṭighānusayā ca, tathāpi aññoyeva saṃyojanaṭṭho bandhanabhāvato, añño anusayanaṭṭho appahīnabhāvena santāne thāmagamananti katvā, iti kiccavisesavisiṭṭhabhede gahetvā ‘‘cattāro kilese’’ti ca vuttaṃ. Eseva nayo itaresupi. Aṇusahagateti aṇusabhāvaṃ upagate. Tabbhāvattho hi ayaṃ sahagata-saddo ‘‘nandirāgasahagatā’’tiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 133, 460; 3.374; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; vibha. 203; paṭi. ma. 1.34; 2.30) viya.
ယထာ ဥပရိမဂ္ဂာဓိဂမနဝသေန သစ္စသမ္ပဋိဝေဓော ပစ္စယာကာရပဋိဝေဓဝသေန, ဧဝံ သာဝကဗောဓိပစ္စေကဗောဓိသမ္မာသမ္ဗောဓိအဓိဂမနဝသေနပိ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓော ပစ္စယာကာရပဋိဝေဓဝသေနေဝာတိ ဒသ္သေတုံ ‘‘ကသ္မာ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗထာဝာတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေနေဝ ကိဉ္စိပိ ပကာရံ အသေသေတ္ဝာတိ အတ္ထော။ ယေ ကတာဘိနီဟာရာနံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ဝီရိယသ္သ ဥက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမမုဒုတာဝသေန ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏေ ကာလဘေဒာ ဣစ္ဆိတာ, တေ ဒသ္သေန္တော ‘‘စတ္တာရိ, အဋ္ဌ, သောဠသ ဝာ အသင္ခ္ယေယ္ယာနီ’’တိ အာဟ, သ္ဝာယမတ္ထော စရိယာပိဋကဝဏ္ဏနာယ ဂဟေတဗ္ဗော။ သာဝကော ပဒေသဉာဏေ ဌိတောတိ သာဝကော ဟုတ္ဝာ သေက္ခဘာဝတော တတ္ထာပိ ပဒေသဉာဏေ ဌိတော။ ဗုဒ္ဓာနံ ကထာယ ‘‘တံ တထာဂတော အဘိသမေတီ’’တိအာဒိကာယ ပစ္စနီကံ ဟောတိ။ အနညသာဓာရဏသ္သ ဟိ ဝသေန ဗုဒ္ဓာနံ သီဟနာဒော, န အညသာဓာရဏသ္သ။
Yathā uparimaggādhigamanavasena saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasena, evaṃ sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiadhigamanavasenapi saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasenevāti dassetuṃ ‘‘kasmā cā’’tiādi vuttaṃ. Sabbathāvāti sabbappakāreneva kiñcipi pakāraṃ asesetvāti attho. Ye katābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ vīriyassa ukkaṭṭhamajjhimamudutāvasena bodhisambhārasambharaṇe kālabhedā icchitā, te dassento ‘‘cattāri, aṭṭha, soḷasa vā asaṅkhyeyyānī’’ti āha, svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāya gahetabbo. Sāvako padesañāṇeṭhitoti sāvako hutvā sekkhabhāvato tatthāpi padesañāṇe ṭhito. Buddhānaṃ kathāya ‘‘taṃ tathāgato abhisametī’’tiādikāya paccanīkaṃ hoti. Anaññasādhāraṇassa hi vasena buddhānaṃ sīhanādo, na aññasādhāraṇassa.
‘‘ဝာယမန္တသ္သေဝာ’’တိ ဣမိနာ ဝိသေသတော ဉာဏသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ ပညာပာရမိတာပူရဏံ ဝဒတိ။ တသ္သ စ သဗ္ဗမ္ပိ ပုညံ ဥပနိသ္သယော။
‘‘Vāyamantassevā’’ti iminā visesato ñāṇasambhārasambharaṇaṃ paññāpāramitāpūraṇaṃ vadati. Tassa ca sabbampi puññaṃ upanissayo.
‘‘ဧသ ဒေဝမနုသ္သာနံ၊ သဗ္ဗကာမဒဒော နိဓိ။
‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;
ယံ ယဒေဝာဘိပတ္ထေန္တိ၊ သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီ’’တိ။ (ခု. ပာ. ၈.၁၀) –
Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10) –
ဟိ ဝုတ္တံ။ တသ္မာ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပုညသမ္ဘာရော ယာဝဒေဝ ဉာဏသမ္ဘာရတ္ထော သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမသမတ္ထတ္တာတိ အာဟ ‘‘ပစ္စယာကာရံ ။ပေ.။ နတ္ထီ’’တိ။ ဣဒာနိ ပစ္စယာကာရပဋိဝေဓသ္သေဝ ဝာ မဟာနုဘာဝတာဒသ္သနမုခေန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသ္သေဝ ပရမဂမ္ဘီရတံ ဒသ္သေတုံ ‘‘အဝိဇ္ဇာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ နဝဟိ အာကာရေဟီတိ ဥပ္ပာဒာဒီဟိ နဝဟိ အာကာရေဟိ။ အဝိဇ္ဇာ ဟိ သင္ခာရာနံ ဥပ္ပာဒော ဟုတ္ဝာ ပစ္စယော ဟောတိ, ပဝတ္တံ ဟုတ္ဝာ နိမိတ္တံ, အာယူဟနံ, သံယောဂော, ပလိဗောဓော, သမုဒယော, ဟေတု, ပစ္စယော ဟုတ္ဝာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ဧဝံ သင္ခာရာဒယော ဝိညာဏာဒီနံ။ ဝုတ္တဉ္ဟေတံ ပဋိသမ္ဘိဒာမဂ္ဂေ ‘‘ကထံ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ? အဝိဇ္ဇာ သင္ခာရာနံ ဥပ္ပာဒဋ္ဌိတိ စ ပဝတ္တဋ္ဌိတိ စ နိမိတ္တဋ္ဌိတိ စ အာယူဟနဋ္ဌိတိ စ သညောဂဋ္ဌိတိ စ ပလိဗောဓဋ္ဌိတိ စ သမုဒယဋ္ဌိတိ စ ဟေတုဋ္ဌိတိ စ ပစ္စယဋ္ဌိတိ စ ဣမေဟိ နဝဟာကာရေဟိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင္ခာရာ ပစ္စယသမုပ္ပန္နာ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၄၅)။
Hi vuttaṃ. Tasmā mahābodhisattānaṃ sabbesampi puññasambhāro yāvadeva ñāṇasambhārattho sammāsambodhisamadhigamasamatthattāti āha ‘‘paccayākāraṃ…pe… natthī’’ti. Idāni paccayākārapaṭivedhasseva vā mahānubhāvatādassanamukhena paṭiccasamuppādasseva paramagambhīrataṃ dassetuṃ ‘‘avijjā’’tiādi vuttaṃ. Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi ākārehi. Avijjā hi saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṃ saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saññogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca imehi navahākārehi avijjāpaccayā saṅkhārā paccayasamuppannā’’tiādi (paṭi. ma. 1.45).
တတ္ထ နဝဟာကာရေဟီတိ နဝဟိ ပစ္စယဘာဝူပဂမနာကာရေဟိ။ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတသ္မာ ဖလန္တိ ဥပ္ပာဒော, ဖလုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘာဝော။ သတိ စ အဝိဇ္ဇာယ သင္ခာရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နာသတိ, တသ္မာ အဝိဇ္ဇာ သင္ခာရာနံ ဥပ္ပာဒော ဟုတ္ဝာ ပစ္စယော ဟောတိ။ တထာ အဝိဇ္ဇာယ သတိ သင္ခာရာ ပဝတ္တန္တိ, နီယန္တိ စ။ ယထာ စ ဘဝာဒီသု ခိပန္တိ, ဧဝံ တေသံ အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယော ဟောတိ။ တထာ အာယူဟန္တိ ဖလုပ္ပတ္တိယာ ဃဋေန္တိ, သံယုဇ္ဇန္တိ အတ္တနော ဖလေန။ ယသ္မိံ သန္တာနေ သယံ ဥပ္ပန္နာ, တံ ပလိဗုန္ဓန္တိ။ ပစ္စယန္တရသမဝာယေ ဥဒယန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ဟိနောတိ စ သင္ခာရာနံ ကာရဏဘာဝံ ဂစ္ဆတိ။ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇံ သင္ခာရာ အယန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာယ သင္ခာရာနံ ကာရဏဘာဝူပဂမနဝိသေသာ ဥပ္ပာဒာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တတ္ထ တထာ သင္ခာရာဒီနံ ဝိညာဏာဒီသု ဥပ္ပာဒဋ္ဌိတိအာဒီသုပိ။ တိဋ္ဌတိ ဧတေနာတိ ဌိတိ, ကာရဏံ။ ဥပ္ပာဒော ဧဝ ဌိတိ ဥပ္ပာဒဋ္ဌိတိ ။ ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ။ ‘‘ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ဣဒံ ဣဓ လောကနာထေန တဒာ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟသ္သ အာရဒ္ဓဘာဝဒသ္သနံ။ သော စ အာရမ္ဘော ဉာယာရုဠ္ဟော ‘‘ယထာ စ ပုရိမေဟိ မဟာဗောဓိသတ္တေဟိ ဗောဓိမူလေ ပဝတ္တိတော, တထေဝ စ ပဝတ္တိတော’’တိ။ အစ္ဆရိယဝေဂာဘိဟတာ ဒသသဟသ္သိလောကဓာတု သင္ကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပီတိ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဒိဋ္ဌမတ္တေဝာ’’တိအာဒိမာဟ။
Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanākārehi. Uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti, nīyanti ca. Yathā ca bhavādīsu khipanti, evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti. Tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti, saṃyujjanti attano phalena. Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ palibundhanti. Paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti. Hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati. Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tattha tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu uppādaṭṭhitiādīsupi. Tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Eseva nayo sesesupi. ‘‘Paccayo hotī’’ti idaṃ idha lokanāthena tadā paccayapariggahassa āraddhabhāvadassanaṃ. So ca ārambho ñāyāruḷho ‘‘yathā ca purimehi mahābodhisattehi bodhimūle pavattito, tatheva ca pavattito’’ti. Acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘diṭṭhamattevā’’tiādimāha.
ဧတသ္သ ဓမ္မသ္သာတိ ဧတသ္သ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသညိတသ္သ ဓမ္မသ္သ။ သော ပန ယသ္မာ အတ္ထတော ဟေတုပဘဝာနံ ဟေတု။ တေနာဟ ‘‘ဧတသ္သ ပစ္စယဓမ္မသ္သာ’’တိ, ဇာတိအာဒီနံ ဇရာမရဏာဒိပစ္စယတာယာတိ အတ္ထော။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒော, တသ္သ စ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော န ပဌမာဘိနိဝေသမတ္တေန ဟောတိ , အထ ခော တတ္ထ အပရာပရံ ဉာဏုပ္ပတ္တိသညိတေန အနု အနု ဗုဇ္ဈနေန, တဒုဘယာဘာဝံ ပန ဒသ္သေန္တော ‘‘ဉာတပရိညာဝသေန အနနုဗုဇ္ဈနာ’’တိ အာဟ။ နိစ္စသညာဒီနံ ပဇဟနဝသေန ဝတ္တမာနာ ဝိပသ္သနာ ဓမ္မေ စ ပဋိဝိဇ္ဈန္တီ ဧဝ နာမ ဟောတိ ပဋိပက္ခဝိက္ခမ္ဘနေန တိက္ခဝိသဒဘာဝာပတ္တိတော, တဒဓိဋ္ဌာနဘူတာ စ တီရဏပရိညာ, အရိယမဂ္ဂော စ ပရိညာပဟာနာဘိသမယဝသေန ပဝတ္တိယာ တီရဏပဟာနပရိညာသင္ဂဟော စာတိ တဒုဘယပဋိဝေဓာဘာဝံ ဒသ္သေန္တော ‘‘တီရဏ။ပေ.။ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈနာ’’တိ အာဟ။ တန္တံ ဝုစ္စတိ ဝတ္ထဝီနနတ္ထံ တန္တဝာယေဟိ ဒဏ္ဍကေ အာသဉ္ဇိတ္ဝာ ပသာရိတသုတ္တပဋ္ဋီ တနီယတီတိ ကတ္ဝာ။ တံ ပန သုတ္တသန္တာနာကုလတာယ နိဒသ္သနဘာဝေန အာကုလမေဝ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘တန္တံ ဝိယ အာကုလကဇာတာ’’တိ။ သင္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒသ္သေတုံ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သမာနေတုန္တိ ပုဗ္ဗေန ပရံ သမံ ကတ္ဝာ အာနေတုံ, အဝိသမံ ဥဇုံ ကာတုန္တိ အတ္ထော။ တန္တမေဝ ဝာ အာကုလံ တန္တာကုလံ, တန္တာကုလံ ဝိယ ဇာတာ ဘူတာတိ တန္တာကုလဇာတာ။ မဇ္ဈိမံ ပဋိပဒံ အနုပဂန္တ္ဝာ အန္တဒ္ဝယပတနေန ပစ္စယာကာရေ ခလိတာ အာကုလာ ဗ္ယာကုလာ ဟောန္တိ။ တေနေဝ အန္တဒ္ဝယပတနေန တံတံဒိဋ္ဌိဂာဟဝသေန ပရိဗ္ဘမန္တာ ဥဇုကံ ဓမ္မဋ္ဌိတိ ကထံ ပဋိပဇ္ဇိတုံ န ဇာနန္တိ။ တေနာဟ ‘‘န သက္ကောန္တိ တံ ပစ္စယာကာရံ ဥဇုံ ကာတု’’န္တိ။ ဒ္ဝေ ဗောဓိသတ္တေတိ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တမဟာဗောဓိသတ္တေ။ အတ္တနော ဓမ္မတာယာတိ အတ္တနော သဘာဝေန, ပရောပဒေသေန ဝိနာတိ အတ္ထော။ တတ္ထ တတ္ထ ဂုဠကဇာတန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ဇာတဂုဠကမ္ပိ ဂဏ္ဌီတိ သုတ္တဂဏ္ဌိ။ တတော ဧဝ ဂဏ္ဌိဗဒ္ဓံ ဗဒ္ဓဂဏ္ဌိကံ။ ပစ္စယေသု ပက္ခလိတ္ဝာတိ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တာဒိသဘာဝေသု ပစ္စယဓမ္မေသု နိစ္စာဒိဂ္ဂာဟဝသေန ပက္ခလိတ္ဝာ။ ပစ္စယေ ဥဇုံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာတိ တသ္သေဝ နိစ္စာဒိဂ္ဂာဟသ္သ အဝိသ္သဇ္ဇနတော ပစ္စယဓမ္မနိမိတ္တံ အတ္တနော ဒသ္သနံ ဥဇုံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထဝသေန ဂဏ္ဌိကဇာတာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဒ္ဝာသဋ္ဌိ။ပေ.။ ဂဏ္ဌိဗဒ္ဓာ’’တိ။ ယေ ဟိ ကေစိ သမဏာ ဝာ ဗ္ရာဟ္မဏာ ဝာ သသ္သတဒိဋ္ဌိအာဒိဒိဋ္ဌိယော နိသ္သိတာ အလ္လီနာ။
Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa dhammassa. So pana yasmā atthato hetupabhavānaṃ hetu. Tenāha ‘‘etassa paccayadhammassā’’ti, jātiādīnaṃ jarāmaraṇādipaccayatāyāti attho. Nāmarūpaparicchedo, tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti , atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena, tadubhayābhāvaṃ pana dassento ‘‘ñātapariññāvasena ananubujjhanā’’ti āha. Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena vattamānā vipassanā dhamme ca paṭivijjhantī eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito, tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā, ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇapahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘tīraṇa…pe… appaṭivijjhanā’’ti āha. Tantaṃ vuccati vatthavīnanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañjitvā pasāritasuttapaṭṭī tanīyatīti katvā. Taṃ pana suttasantānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘tantaṃ viya ākulakajātā’’ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Samānetunti pubbena paraṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ, tantākulaṃ viya jātā bhūtāti tantākulajātā. Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapatanena paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti. Teneva antadvayapatanena taṃtaṃdiṭṭhigāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhiti kathaṃ paṭipajjituṃ na jānanti. Tenāha ‘‘na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātu’’nti. Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte. Attano dhammatāyāti attano sabhāvena, paropadesena vināti attho. Tattha tattha guḷakajātanti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakampi gaṇṭhīti suttagaṇṭhi. Tato eva gaṇṭhibaddhaṃ baddhagaṇṭhikaṃ. Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādiggāhavasena pakkhalitvā. Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti tasseva niccādiggāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontā idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’’ti. Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādidiṭṭhiyo nissitā allīnā.
ဝိနနတော ‘‘ကုလာ’’တိ ဣတ္ထိလိင္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမသ္သ တန္တဝာယသ္သ ဂဏ္ဌိကံ နာမ အာကုလဘာဝေန အဂ္ဂတော ဝာ မူလတော ဝာ ဒုဝိညေယ္ယာယေဝ ခလိတတန္တသုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ကုလာဂဏ္ဌိကံ ဝုစ္စတိ ပေသကာရကဉ္ဇိယသုတ္တ’’န္တိ။ သကုဏိကာတိ ကုလာဝကသကုဏိကာ။ သာ ဟိ ရုက္ခသာခာသု ဩလမ္ဗနကုလာဝကာ ဟောတိ။ တဉ္ဟိ သာ ကုလာဝကံ တတော တတော တိဏဟီရာဒိကေ အာနေတ္ဝာ တထာ ဝိနန္ဓတိ, ယထာ တေသံ ပေသကာရကဉ္ဇိယသုတ္တံ ဝိယ အဂ္ဂေန ဝာ အဂ္ဂံ မူလေန ဝာ မူလံ သမာနေတုံ ဝိဝေစေတုံ ဝာ န သက္ကာ။ တေနာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ။ တဒုဘယမ္ပီတိ ‘‘ကုလာဂဏ္ဌိက’’န္တိ ဝုတ္တံ ကဉ္ဇိယသုတ္တံ, ကုလာဝကဉ္စ။ ပုရိမနယေနေဝာတိ ‘‘ဧဝမေဝ သတ္တာ’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ။
Vinanato ‘‘kulā’’ti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāyeva khalitatantasuttanti āha ‘‘kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’nti. Sakuṇikāti kulāvakasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā hoti. Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinandhati, yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tadubhayampīti ‘‘kulāgaṇṭhika’’nti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ, kulāvakañca. Purimanayenevāti ‘‘evameva sattā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva.
ကာမံ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇတိဏာနိ ယထာဇာတာနိပိ ဒီဃဘာဝေန ပတိတ္ဝာ အရညဋ္ဌာနေ အညမညံ ဝိနန္ဓိတ္ဝာ အာကုလဗ္ယာကုလာနိ ဟုတ္ဝာ တိဋ္ဌန္တိ, တာနိ ပန န တထာ ဒုဗ္ဗိဝေစိယာနိ, ယထာ ရဇ္ဇုဘူတာနီတိ ဒသ္သေတုံ ‘‘ယထာ တာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ။
Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana na tathā dubbiveciyāni, yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘yathā tānī’’tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.
အပာယာတိ အဝဍ္ဎိတာ, သုခေန, သုခဟေတုနာ ဝာ ဝိရဟိတာတိ အတ္ထော။ ဒုက္ခသ္သ ဂတိဘာဝတောတိ အာပာယိကသ္သ ဒုက္ခသ္သ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော။ သုခသမုသ္သယတောတိ အဗ္ဘုဒယတော။ ဝိနိပတိတတ္တာတိ ဝိရူပံ နိပတိတတ္တာ ယထာ တေနတ္တဘာဝေန သုခသမုသ္သယော န ဟောတိ, ဧဝံ နိပတိတတ္တာ။ ဣတရောတိ သံသာရော။ နနု ‘‘အပာယ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တောပိ သံသာရော ဧဝာတိ? သစ္စမေတံ, နိရယာဒီနံ ပန အဓိမတ္တဒုက္ခဘာဝဒသ္သနတ္ထံ အပာယာဒိဂ္ဂဟဏံ။ ဂောဗလီဗဒ္ဒဉာယေနာယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပာဋီတိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဟေတုဖလဘာဝေန အပရာပရံ ပဝတ္တိ။ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာတိ အဝိစ္ဆေဒေန ပဝတ္တမာနာ။ တံ သဗ္ဗမ္ပီတိ တံ ‘‘အပာယ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ အပာယဒုက္ခဉ္စေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စ။ ‘‘မဟာသမုဒ္ဒေ ဝာတုက္ခိတ္တနာဝာ ဝိယာ’’တိ ဣဒံ ပရိဗ္ဘမဋ္ဌာနသ္သ မဟန္တဒသ္သနတ္ထဉ္စေဝ ပရိဗ္ဘမနသ္သ အနဝဋ္ဌိတတာဒသ္သနတ္ထဉ္စ ‘‘ဥပမာယ။ ယန္တေသု ယုတ္တဂောဏော ဝိယာ’’တိ ဣဒံ ပန အဝသဘာဝဒသ္သနတ္ထဉ္စေဝ ဒုပ္ပမောက္ခဘာဝဒသ္သနတ္ထဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
Apāyāti avaḍḍhitā, sukhena, sukhahetunā vā virahitāti attho. Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. Sukhasamussayatoti abbhudayato. Vinipatitattāti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. Itaroti saṃsāro. Nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ. Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo. Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparaṃ pavatti. Abbocchinnaṃ vattamānāti avicchedena pavattamānā. Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca. ‘‘Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā’’ti idaṃ paribbhamaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca ‘‘upamāya. Yantesu yuttagoṇo viyā’’ti idaṃ pana avasabhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ.
ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝဏ္ဏနာ
Paṭiccasamuppādavaṇṇanā
ဣမိနာ တာဝာတိ ဧတ္ထ တာဝ-သဒ္ဒော ကမတ္ထော, တေန ‘‘တန္တာကုလကဇာတာ’’တိ ပဒသ္သ အနုသန္ဓိ ပရတော အာဝိဘဝိသ္သတီတိ ဒီပေတိ။ အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာတိ ဧတ္ထ အယံ ပစ္စယောတိ ဣဒပ္ပစ္စယော, တသ္မာ ဣဒပ္ပစ္စယာ, ဣမသ္မာ ပစ္စယာတိ အတ္ထော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဣမသ္မာ နာမ ပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော အတ္ထိ နု ခော ဇရာမရဏသ္သ ပစ္စယောတိ။ တေနာဟ ‘‘အတ္ထိ နု ခော။ပေ.။ ဘဝေယ္ယာ’’တိ။ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ကိံ ပစ္စယာ ဇရာမရဏံ? ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဥပရိ ဇာတိသဒ္ဒပစ္စယသဒ္ဒသမာနာဓိကရဏေန ကိံ-သဒ္ဒေန ဣဒံ-သဒ္ဒသ္သ သမာနာဓိကရဏတာဒသ္သနတော ကမ္မဓာရယသမာသတာ ဣဒပ္ပစ္စယသဒ္ဒသ္သ ယုဇ္ဇတိ။ န ဟေတ္ထ ‘‘ဣမသ္သ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ’’တိ ဇရာမရဏသ္သ, အညသ္သ ဝာ ပစ္စယတော ဇရာမရဏသမ္ဘဝပုစ္ဆာ သမ္ဘဝတိ ဝိညာတဘာဝတော, အသမ္ဘဝတော စ, ဇရာမရဏသ္သ ပန ပစ္စယပုစ္ဆာ သမ္ဘဝတိ။ ပစ္စယသဒ္ဒသမာနာဓိကရဏတာယဉ္စ ဣဒံ-သဒ္ဒသ္သ ‘‘ဣမသ္မာ ပစ္စယာ’’တိ ပစ္စယပုစ္ဆာ ယုဇ္ဇတိ။
Iminā tāvāti ettha tāva-saddo kamattho, tena ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhi parato āvibhavissatīti dīpeti. Atthi idappaccayāti ettha ayaṃ paccayoti idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā paccayāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘imasmā nāma paccayā jarāmaraṇa’’nti evaṃ vattabbo atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayoti. Tenāha ‘‘atthi nu kho…pe… bhaveyyā’’ti. Ettha hi ‘‘kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ? Jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti upari jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇena kiṃ-saddena idaṃ-saddassa samānādhikaraṇatādassanato kammadhārayasamāsatā idappaccayasaddassa yujjati. Na hettha ‘‘imassa paccayā idappaccayā’’ti jarāmaraṇassa, aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viññātabhāvato, asambhavato ca, jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati. Paccayasaddasamānādhikaraṇatāyañca idaṃ-saddassa ‘‘imasmā paccayā’’ti paccayapucchā yujjati.
သာ ပန သမာနာဓိကရဏတာ ယဒိပိ အညပဒတ္ထသမာသေပိ လဗ္ဘတိ, အညပဒတ္ထဝစနိစ္ဆာဘာဝတော ပနေတ္ထ ကမ္မဓာရယသမာသော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သာမိဝစနသမာသပက္ခေ ပန နတ္ထေဝ သမာနာဓိကရဏတာသမ္ဘဝောတိ။ နနု စ ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒော’’တိ ဧတ္ထ ဣဒပ္ပစ္စယ-သဒ္ဒော သာမိဝစနသမာသော ဣစ္ဆိတောတိ? သစ္စံ ဣစ္ဆိတော ဥဇုကမေဝ တတ္ထ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝစနိစ္ဆာတိ ကတ္ဝာ, ဣဓ ပန ကေဝလံ ဇရာမရဏသ္သ ပစ္စယပရိပုစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ ယထာ တတ္ထ ဣဒံ-သဒ္ဒသ္သ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိသေသနတာ, ဣဓ စ ‘‘ပုစ္ဆိတဗ္ဗပစ္စယတ္ထတာ သမ္ဘဝတိ, တထာ တတ္ထ, ဣဓ စ သမာသကပ္ပနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကသ္မာ ပန တတ္ထ ကမ္မဓာရယသမာသော န ဣစ္ဆိတောတိ? ဟေတုပ္ပဘဝာနံ ဟေတု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒောတိ ဣမသ္သ အတ္ထသ္သ ကမ္မဓာရယသမာသေ အသမ္ဘဝတောတိ ဣမသ္သ, အတ္တနော ပစ္စယာနုရူပသ္သ အနုရူပော ပစ္စယော ဣဒပ္ပစ္စယောတိ ဧတသ္သ စ အတ္ထသ္သ ဣစ္ဆိတတ္တာ။ ယော ပနေတ္ထ ဣဒံ-သဒ္ဒေန ဂဟိတော အတ္ထော, သော ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဇရာမရဏဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတောတိ ဣဒံ-သဒ္ဒော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒတော ပရိစ္စဇနတော အညသ္သ အသမ္ဘဝတော ပစ္စယေ အဝတိဋ္ဌတိ, တေနေတ္ထ ကမ္မဓာရယသမာသော။ တတ္ထ ပန ဣဒံ-သဒ္ဒသ္သ တတော ပရိစ္စဇနကာရဏံ နတ္ထီတိ သာမိဝစနသမာသော ဧဝ ဣစ္ဆိတော။ အဋ္ဌကထာယံပန ယသ္မာ ဇရာမရဏာဒီနံ ပစ္စယပုစ္ဆာမုခေနာယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဒေသနာ အာရဒ္ဓာ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒော စ နာမ အတ္ထတော ဟေတုပ္ပဘဝာနံ ဟေတူတိ ဝုတ္တော ဝာယမတ္ထော, တသ္မာ ‘‘ဣမသ္သ ဇရာမရဏသ္သ ပစ္စယော’’တိ ဧဝမတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာ။
Sā pana samānādhikaraṇatā yadipi aññapadatthasamāsepi labbhati, aññapadatthavacanicchābhāvato panettha kammadhārayasamāso veditabbo. Sāmivacanasamāsapakkhe pana nattheva samānādhikaraṇatāsambhavoti. Nanu ca ‘‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’’ti ettha idappaccaya-saddo sāmivacanasamāso icchitoti? Saccaṃ icchito ujukameva tattha paṭiccasamuppādavacanicchāti katvā, idha pana kevalaṃ jarāmaraṇassa paccayaparipucchā adhippetā, tasmā yathā tattha idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā, idha ca ‘‘pucchitabbapaccayatthatā sambhavati, tathā tattha, idha ca samāsakappanā veditabbā. Kasmā pana tattha kammadhārayasamāso na icchitoti? Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassa atthassa kammadhārayasamāse asambhavatoti imassa, attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayoti etassa ca atthassa icchitattā. Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho, so ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppādato pariccajanato aññassa asambhavato paccaye avatiṭṭhati, tenettha kammadhārayasamāso. Tattha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva icchito. Aṭṭhakathāyaṃpana yasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayapucchāmukhenāyaṃ paṭiccasamuppādadesanā āraddhā, paṭiccasamuppādo ca nāma atthato hetuppabhavānaṃ hetūti vutto vāyamattho, tasmā ‘‘imassa jarāmaraṇassa paccayo’’ti evamatthavaṇṇanā katā.
ပဏ္ဍိတေနာတိ ဧကံသဗ္ယာကရဏီယာဒိပဉ္ဟာဝိသေသဇာနနသမတ္ထာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန။ တမေဝ ဟိသ္သ ပဏ္ဍိစ္စံ ဒသ္သေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ ။ ယာဒိသသ္သ ဇီဝသ္သ ဒိဋ္ဌိဂတိကော သရီရတော အနညတ္တံ ပုစ္ဆတိ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိ, သော ဧဝံ ပရမတ္ထတော နုပလဗ္ဘတိ, ကထံ တသ္သ ဝဉ္ဈာတနယသ္သ ဝိယ ဒီဃရသ္သတာ သရီရတော အညတာ ဝာ အနညတာ ဝာ ဗ္ယာကာတဗ္ဗာ သိယာ, တသ္မာသ္သ ပဉ္ဟသ္သ ဌပနီယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တုဏ္ဟီဘာဝော နာမေသ ပုစ္ဆတော အနာဒရော ဝိဟေသာ ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘အဗ္ယာကတမေတ’’န္တိ ပကာရန္တရမာဟ။ ဧဝံ အဗ္ယာကရဏကာရဏံ ဉာတုကာမသ္သ ကထေတဗ္ဗံ ဟောတိ, ကထိတေ စ ဇာနန္တသ္သ ပမာဒောပိ ဧဝံ သိယာ, ကထနဝိဓိ ပန ‘‘ယာဒိသသ္သာ’’တိအာဒိနာ ဒသ္သိတော ဧဝ။ ဧဝံ အပ္ပဋိပဇ္ဇိတ္ဝာတိ ဧဝံ ဌပနီယပဉ္ဟေ ဝိယ တုဏ္ဟီဘာဝာဒိံ အနာပဇ္ဇိတ္ဝာ ဧဝ။ ‘‘အပ္ပဋိပဇ္ဇိတ္ဝာ’’တိ ဝစနံ နိဒသ္သနမတ္တမေတံ။ ‘‘ကိံ သဗ္ဗံ အနိစ္စ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိံ သင္ခတံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆသိ, ဥဒာဟု အသင္ခတ’’န္တိ ပဋိပုစ္ဆိတ္ဝာ ဗ္ယာကာတဗ္ဗံ ဟောတိ ‘‘ကိံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပရိညေယ္ယ’’န္တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘အတ္ထိ တတ္ထ ပရိညေယ္ယံ, အတ္ထိ န ပရိညေယ္ယ’’န္တိ ဝိဘဇ္ဇ ဗ္ယာကာတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဧဝံ အပ္ပဋိပဇ္ဇိတ္ဝာတိ စ အယမေတ္ထ အတ္ထော ဣစ္ဆိတောတိ။ ပုဗ္ဗေ ယသ္သ ပစ္စယသ္သ အတ္ထိတာမတ္တံ စောဒိတန္တိ အတ္ထိတာမတ္တံ ဝိသ္သဇ္ဇိတံ။ ပုစ္ဆာသဘာဂေန ဟိ ဝိသ္သဇ္ဇနန္တိ။ ဣဒာနိ တသ္သေဝ သရူပပုစ္ဆာ ကရီယတီတိ ‘‘ပုန ကိ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဣဓာပိ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ အာနေတ္ဝာ ဝတ္တဗ္ဗံ။
Paṇḍitenāti ekaṃsabyākaraṇīyādipañhāvisesajānanasamatthāya paññāya samannāgatena. Tameva hissa paṇḍiccaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ . Yādisassa jīvassa diṭṭhigatiko sarīrato anaññattaṃ pucchati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti, so evaṃ paramatthato nupalabbhati, kathaṃ tassa vañjhātanayassa viya dīgharassatā sarīrato aññatā vā anaññatā vā byākātabbā siyā, tasmāssa pañhassa ṭhapanīyatā veditabbā. Tuṇhībhāvo nāmesa pucchato anādaro vihesā viya hotīti ‘‘abyākatameta’’nti pakārantaramāha. Evaṃ abyākaraṇakāraṇaṃ ñātukāmassa kathetabbaṃ hoti, kathite ca jānantassa pamādopi evaṃ siyā, kathanavidhi pana ‘‘yādisassā’’tiādinā dassito eva. Evaṃ appaṭipajjitvāti evaṃ ṭhapanīyapañhe viya tuṇhībhāvādiṃ anāpajjitvā eva. ‘‘Appaṭipajjitvā’’ti vacanaṃ nidassanamattametaṃ. ‘‘Kiṃ sabbaṃ anicca’’nti vutte ‘‘kiṃ saṅkhataṃ sandhāya pucchasi, udāhu asaṅkhata’’nti paṭipucchitvā byākātabbaṃ hoti ‘‘kiṃ khandhapañcakaṃ pariññeyya’’nti puṭṭhe ‘‘atthi tattha pariññeyyaṃ, atthi na pariññeyya’’nti vibhajja byākātabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvāti ca ayamettha attho icchitoti. Pubbe yassa paccayassa atthitāmattaṃ coditanti atthitāmattaṃ vissajjitaṃ. Pucchāsabhāgena hi vissajjananti. Idāni tasseva sarūpapucchā karīyatīti ‘‘puna ki’’nti vuttaṃ. Idhāpi ‘‘yathā’’tiādi sabbaṃ ānetvā vattabbaṃ.
‘‘ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသူ’’တိ အတိဒေသဝသေန ဥသ္သုက္ကံ ကတ္ဝာ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ အပဝာဒော အာရဒ္ဓော။ ယသ္မာ ဒသ္သေတုကာမော, တသ္မာ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ။ ဆန္နံ ဝိပာကသမ္ဖသ္သာနံယေဝ ဂဟဏံ ဟောတိ ဝိညာဏာဒိ ဝေဒနာပရိယောသာနာ ဝိပာကဝိဓီတိ ကတ္ဝာ အနေကေသု သုတ္တပဒေသု, (မ. နိ. ၃.၁၂၆; ဥဒာ. ၁) အဘိဓမ္မေ (ဝိဘ. ၂၂၅) စ ယေဘုယ္ယေန တေသံယေဝ ဂဟဏသ္သ နိရုဠ္ဟတ္တာ။ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ။ စ-သဒ္ဒော ဗ္ယတိရေကတ္ထော, တေနေတ္ထ ‘‘ဂဟိတမ္ပီ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စမာနံယေဝ ဝိသေသံ ဇောတေတိ။ ပစ္စယဘာဝော နာမ ပစ္စယုပ္ပန္နာပေက္ခော တေန ဝိနာ တသ္သ အသမ္ဘဝတော။ တသ္မာ သဠာယတနပ္ပစ္စယာတိ ‘‘သဠာယတနပစ္စယာ ဖသ္သော’’တိ ဣမိနာ ပဒေနာတိ ယောဇနာ။ အဝယဝေန ဝာ သမုဒာယောပလက္ခဏမေတံ ‘‘သဠာယတနပစ္စယာ’’တိ, တသ္မာ ‘‘သဠာယတနပစ္စယာ ဖသ္သော’’တိ ဣမိနာ ပဒေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဂဟိတမ္ပီတိ ဆဗ္ဗိဓံ ဝိပာကဖသ္သမ္ပိ။ အဂ္ဂဟိတမ္ပီတိ အဝိပာကဖသ္သမ္ပိ ကုသလာကုသလကိရိယာဖသ္သမ္ပိ။ ပစ္စယုပ္ပန္နဝိသေသံ ဒသ္သေတုကာမောတိ ယောဇနာ။ န စေတ္ထ ပစ္စယုပ္ပန္နောဝ ဥပာဒိန္နော ဣစ္ဆိတော, အထ ခော ပစ္စယောပိ ဥပာဒိန္နော ဣစ္ဆိတောတိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနသ္သေဝ သဠာယတနဂ္ဂဟဏေန ဂဟဏန္တိ ကတ္ဝာ ဝုတ္တံ ‘‘သဠာယတနတော။ပေ.။ ဒသ္သေတုကာမော’’တိ။ န ဟိ ဖသ္သသ္သ စက္ခာဒိသဠာယတနမေဝ ပစ္စယော, အထ ခော ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ, တိဏ္ဏံ သင္ဂတိ ဖသ္သော’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၄, ၄၅; ၂.၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅, ၄၆၇) ဝစနတော ရူပာယတနာဒိရူပဉ္စ စက္ခုဝိညာဏာဒိနာမဉ္စ ပစ္စယော, တသ္မာ ဣမံ စက္ခာဒိသဠာယတနတော အတိရိတ္တံ အာဝဇ္ဇနာဒိ ဝိယ သာဓာရဏံ အဟုတ္ဝာ, တသ္သ တသ္သ ဖသ္သသ္သ သာဓာရဏတာယ အညံ ဝိသေသပစ္စယံ ပိ-သဒ္ဒေန အဝိသိဋ္ဌံ သာဓာရဏပစ္စယံ ပိဒသ္သေတုကာမော ဘဂဝာ, ‘‘နာမရူပပစ္စယာ ဖသ္သော’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ။ အဘိဓမ္မဘာဇနီယေပိ ဣမမေဝ ပစ္စယံ သန္ဓာယ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ ဖသ္သော’’တိ ဝုတ္တန္တိ တဒဋ္ဌကထာယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၄၃) ‘‘ပစ္စယဝိသေသဒသ္သနတ္ထဉ္စေဝ မဟာနိဒာနဒေသနာသင္ဂဟတ္ထဉ္စာ’’တိ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာ။ ပစ္စယာနန္တိ ဇာတိအာဒီနံ ပစ္စယဓမ္မာနံ။ နိဒာနံ ကထိတန္တိ ဇရာမရဏာဒိကသ္သ နိဒာနတ္တံ ကထိတံ ဧကံသိကော ပစ္စယဘာဝော ကထိတော။ တဉ္ဟိ တေသံ ပစ္စယဘာဝေ အဗ္ယဘိစာရီတိ ဒသ္သေတုံ ‘‘ဣတိ ခော ပနေတ’’န္တိအာဒိနာ ဥပရိ ဒေသနာ ပဝတ္တာ။ နိဇ္ဇဋေတိ နိဇ္ဇာလကေ။ နိဂ္ဂုမ္ဗေတိ နိက္ခေပေ။ ပဒဒ္ဝယေနာပိ အာကုလာဘာဝမေဝ ဒသ္သေတိ, တသ္မာ အနာကုလံ အဗ္ယာကုလံ မဟန္တံ ပစ္စယနိဒာနမေတ္ထ ကထိတန္တိ မဟာနိဒာနံ သုတ္တံ အညထာဘာဝသ္သ အဘာဝတော။
‘‘Esa nayo sabbapadesū’’ti atidesavasena ussukkaṃ katvā ‘‘nāmarūpapaccayā’’tiādinā tattha apavādo āraddho. Yasmā dassetukāmo, tasmā idaṃ vuttanti yojanā. Channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā anekesu suttapadesu, (ma. ni. 3.126; udā. 1) abhidhamme (vibha. 225) ca yebhuyyena tesaṃyeva gahaṇassa niruḷhattā. Idhāti imasmiṃ sutte. Ca-saddo byatirekattho, tenettha ‘‘gahitampī’’tiādinā vuccamānaṃyeva visesaṃ joteti. Paccayabhāvo nāma paccayuppannāpekkho tena vinā tassa asambhavato. Tasmā saḷāyatanappaccayāti ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti yojanā. Avayavena vā samudāyopalakkhaṇametaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti vuttaṃ hoti. Gahitampīti chabbidhaṃ vipākaphassampi. Aggahitampīti avipākaphassampi kusalākusalakiriyāphassampi. Paccayuppannavisesaṃ dassetukāmoti yojanā. Na cettha paccayuppannova upādinno icchito, atha kho paccayopi upādinno icchitoti ajjhattikāyatanasseva saḷāyatanaggahaṇena gahaṇanti katvā vuttaṃ ‘‘saḷāyatanato…pe… dassetukāmo’’ti. Na hi phassassa cakkhādisaḷāyatanameva paccayo, atha kho ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādi (ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60; kathā. 465, 467) vacanato rūpāyatanādirūpañca cakkhuviññāṇādināmañca paccayo, tasmā imaṃ cakkhādisaḷāyatanato atirittaṃ āvajjanādi viya sādhāraṇaṃ ahutvā, tassa tassa phassassa sādhāraṇatāya aññaṃ visesapaccayaṃ pi-saddena avisiṭṭhaṃ sādhāraṇapaccayaṃ pidassetukāmo bhagavā, ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti idaṃ vuttanti yojanā. Abhidhammabhājanīyepi imameva paccayaṃ sandhāya ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti vuttanti tadaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 243) ‘‘paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahatthañcā’’ti atthavaṇṇanā katā. Paccayānanti jātiādīnaṃ paccayadhammānaṃ. Nidānaṃ kathitanti jarāmaraṇādikassa nidānattaṃ kathitaṃ ekaṃsiko paccayabhāvo kathito. Tañhi tesaṃ paccayabhāve abyabhicārīti dassetuṃ ‘‘iti kho paneta’’ntiādinā upari desanā pavattā. Nijjaṭeti nijjālake. Niggumbeti nikkhepe. Padadvayenāpi ākulābhāvameva dasseti, tasmā anākulaṃ abyākulaṃ mahantaṃ paccayanidānamettha kathitanti mahānidānaṃ suttaṃ aññathābhāvassa abhāvato.
၉၈. တေသံ တေသံ ပစ္စယာနန္တိ တေသံ တေသံ ဇာတိအာဒီနံ ပစ္စယာနံ။ ယသ္မာ ပစ္စယဘာဝော နာမ တေဟိ တေဟိ ပစ္စယေဟိ အနူနာဓိကေဟေဝ တသ္သ တသ္သ ဖလသ္သ သမ္ဘဝတော တထော တစ္ဆော, တပ္ပကာရော ဝာ သာမဂ္ဂိဥပဂတေသု ပစ္စယေသု မုဟုတ္တမ္ပိ တထော နိဗ္ဗတ္တနဓမ္မာနံ အသမ္ဘဝာဘာဝတော။ အဝိတထော အဝိသံဝာဒနကော ဝိသံဝာဒနာကာရဝိရဟိတော အညဓမ္မပစ္စယေဟိ အညဓမ္မာနုပ္ပတ္တိတော။ ‘‘အနညထာ’’တိ ဝုစ္စတိ အညထာဘာဝသ္သ အဘာဝတော။ တသ္မာ ‘‘တထံ အဝိတထံ အနညထံ ပစ္စယဘာဝံ ဒသ္သေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ပရိယာယတိ အတ္တနော ဖလံ ပရိဂ္ဂဟေတ္ဝာ ဝတ္တတီတိ ပရိယာယော, ဟေတူတိ အာဟ ‘‘ပရိယာယေနာတိ ကာရဏေနာ’’တိ။ သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ ဒေဝတ္တာဒိနာ သဗ္ဗဘာဝေန သဗ္ဗာ ဇာတိ။ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗန္တိ တတ္ထာပိ စာတုမဟာရာဇိကာဒိသဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗာ, နိပာတဒ္ဝယမေတံ, နိပာတဉ္စ အဗ္ယယံ, တဉ္စ သဗ္ဗလိင္ဂဝိဘတ္တိဝစနေသု ဧကာကာရမေဝ ဟောတီတိ ပာဠိယံ ‘‘သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အတ္ထဝစနေ ပန တသ္သ တသ္သ ဇာတိသဒ္ဒာပေက္ခာယ ဣတ္ထိအတ္ထဝုတ္တိတံ ဒသ္သေတုံ ‘‘သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဣမိနာဝ နယေနာတိ ဣမိနာ ဇာတိဝာရေ ဝုတ္တေနေဝ နယေန။ ဒေဝာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂန္ဓဗ္ဗယက္ခာဒိကေ ပာဠိယံ (ဒီ. နိ. ၂.၉၈) အာဂတေ, တဒန္တရဘေဒေ စ သင္ဂဏ္ဟာတိ။
98.Tesaṃ tesaṃ paccayānanti tesaṃ tesaṃ jātiādīnaṃ paccayānaṃ. Yasmā paccayabhāvo nāma tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa phalassa sambhavato tatho taccho, tappakāro vā sāmaggiupagatesu paccayesu muhuttampi tatho nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato. Avitatho avisaṃvādanako visaṃvādanākāravirahito aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito. ‘‘Anaññathā’’ti vuccati aññathābhāvassa abhāvato. Tasmā ‘‘tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetu’’nti vuttaṃ. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo, hetūti āha ‘‘pariyāyenāti kāraṇenā’’ti. Sabbena sabbanti devattādinā sabbabhāvena sabbā jāti. Sabbathā sabbanti tatthāpi cātumahārājikādisabbākārena sabbā, nipātadvayametaṃ, nipātañca abyayaṃ, tañca sabbaliṅgavibhattivacanesu ekākārameva hotīti pāḷiyaṃ ‘‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabba’’nti vuttaṃ. Atthavacane pana tassa tassa jātisaddāpekkhāya itthiatthavuttitaṃ dassetuṃ ‘‘sabbākārena sabbā’’tiādi vuttaṃ. Imināva nayenāti iminā jātivāre vutteneva nayena. Devādīsūti ādi-saddena gandhabbayakkhādike pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.98) āgate, tadantarabhede ca saṅgaṇhāti.
ဣဓ နိက္ခိတ္တအတ္ထဝိဘဇနတ္ထေတိ ဣမသ္မိံ ‘‘ကသ္သစိ ကိမ္ဟိစီ’’တိ အနိယမတော ဥဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တတ္ထသ္သ နိဒ္ဒိသနတ္ထေ ဇောတေတဗ္ဗေ နိပာတော, တဒတ္ထဇောတနံ နိပာတပဒန္တိ အတ္ထော။ တသ္သာတိ တသ္သ ပဒသ္သ။ တေတိ ဓမ္မဒေသနာယ သမ္ပဒာနဘူတံ ထေရံ ဝဒတိ။ သေယ္ယထိဒန္တိ ဝာ တေ ကတမေတိ စေတိ အတ္ထော။ ယေ ဟိ ‘‘ကသ္သစီ’’တိ, ‘‘ကိမ္ဟိစီ’’တိ စ အနိယမတော ဝုတ္တော အတ္ထော, တေ ကတမေတိ။ ကထေတုကမ္ယတာပုစ္ဆာ ဟေသာ။ ဒေဝဘာဝာယာတိ ဒေဝဘာဝတ္ထံ။ ခန္ဓဇာတီတိ ခန္ဓပာတုဘာဝော, ယထာ ခန္ဓေသု ဥပ္ပန္နေသု ‘‘ဒေဝာ’’တိ သမညာ ဟောတိ, တထာ တေသံ ဥပ္ပာဒောတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ယာယာ’’တိ အာဟ။ သဗ္ဗပဒေသူတိ ‘‘ဂန္ဓဗ္ဗာနံ ဂန္ဓဗ္ဗတ္ထာယာ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗေသု ဇာတိနိဒ္ဒေသပဒေသု , ဘဝာဒိပဒေသု စ။ ယေန ဟိ နယေန သစေ ဟိ ဇာတီတိ အယမတ္ထယောဇနာ ကတာ, ဇာတိနိဒ္ဒေသပဒေသောဝ ‘‘ဘဝော’’တိအာဒိနာ ဘဝာဒိပဒေသုပိ သော ကာတဗ္ဗောတိ။ ဒေဝာတိ ဥပပတ္တိဒေဝာ စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဘဝဂ္ဂာ ဒိဗ္ဗန္တိ ကာမဂုဏာဒီဟိ ကီဠန္တိ လဠန္တိ ဝိဟရန္တိ ဇောတန္တီတိ ကတ္ဝာ။ ဂန္ဓံ အဗ္ဗန္တိ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ ဂန္ဓဗ္ဗာ, ဓတရဋ္ဌသ္သ မဟာရာဇသ္သ ပရိဝာရဘူတာ။ ယဇန္တိ ဝေသ္သဝဏသက္ကာဒိကေ ပူဇေန္တီတိ ယက္ခာ, တေန တေန ဝာ ပဏိဓိကမ္မာဒိနာ ယဇိတဗ္ဗာ ပူဇေတဗ္ဗာတိ ယက္ခာ, ဝေသ္သဝဏသ္သ မဟာရာဇသ္သ ပရိဝာရဘူတာ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘အမနုသ္သာ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ။ ဘူတာတိ ကုမ္ဘဏ္ဍာ, ဝိရူဠ္ဟကသ္သ မဟာရာဇသ္သ ပရိဝာရဘူတာ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ယေ ကေစိ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ။ အဋ္ဌိပက္ခာ ဘမရတုပ္ပဠာဒယော။ စမ္မပက္ခာ ဇတုသိင္ဂာလာဒယော။ လောမပက္ခာ ဟံသမောရာဒယော။ သရီသပာ အဟိဝိစ္ဆိကသတပဒိအာဒယော။
Idha nikkhittaatthavibhajanattheti imasmiṃ ‘‘kassaci kimhicī’’ti aniyamato uddesavasena vuttatthassa niddisanatthe jotetabbe nipāto, tadatthajotanaṃ nipātapadanti attho. Tassāti tassa padassa. Teti dhammadesanāya sampadānabhūtaṃ theraṃ vadati. Seyyathidanti vā te katameti ceti attho. Ye hi ‘‘kassacī’’ti, ‘‘kimhicī’’ti ca aniyamato vutto attho, te katameti. Kathetukamyatāpucchā hesā. Devabhāvāyāti devabhāvatthaṃ. Khandhajātīti khandhapātubhāvo, yathā khandhesu uppannesu ‘‘devā’’ti samaññā hoti, tathā tesaṃ uppādoti attho. Tenāha ‘‘yāyā’’ti āha. Sabbapadesūti ‘‘gandhabbānaṃ gandhabbatthāyā’’tiādīsu sabbesu jātiniddesapadesu , bhavādipadesu ca. Yena hi nayena sace hi jātīti ayamatthayojanā katā, jātiniddesapadesova ‘‘bhavo’’tiādinā bhavādipadesupi so kātabboti. Devāti upapattidevā cātumahārājikato paṭṭhāya yāva bhavaggā dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti viharanti jotantīti katvā. Gandhaṃ abbanti paribhuñjantīti gandhabbā, dhataraṭṭhassa mahārājassa parivārabhūtā. Yajanti vessavaṇasakkādike pūjentīti yakkhā, tena tena vā paṇidhikammādinā yajitabbā pūjetabbāti yakkhā, vessavaṇassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘amanussā’’ti avisesena vuttaṃ. Bhūtāti kumbhaṇḍā, virūḷhakassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ye keci nibbattasattā’’ti avisesena vuttaṃ. Aṭṭhipakkhā bhamaratuppaḷādayo. Cammapakkhā jatusiṅgālādayo. Lomapakkhā haṃsamorādayo. Sarīsapā ahivicchikasatapadiādayo.
‘‘တေသံ တေသ’’န္တိ ဣဒံ န ယေဝာပနကနိဒ္ဒေသော ဝိယ အဝုတ္တသင္ဂဟတ္ထံ ဝစနံ, အထ ခော အယေဝာပနကနိဒ္ဒေသော ဝိယ ဝုတ္တသင္ဂဟတ္ထန္တိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေနေဝ စ အာမေဍိတတ္ထော သင္ဂယ္ဟတီတိ အာဟ ‘‘တေသံ တေသံ ဒေဝဂန္ဓဗ္ဗာဒီန’’န္တိ။ တဒတ္တာယာတိ တံဘာဝာယ, ယထာရူပေသု ခန္ဓေသု ပဝတ္တမာနေသု ‘‘ဒေဝာ ဂန္ဓဗ္ဗာ’’တိ လောကသမညာ ဟောတိ, တထာရူပတာယာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဒေဝဂန္ဓဗ္ဗာဒိဘာဝာယာ’’တိ။ ‘‘နိရောဓော, ဝိဂမော’’တိ စ ပဋိလဒ္ဓတ္တာလာဘသ္သ ဘာဝော ဝုစ္စတိ, ဣဓ ပန အစ္စန္တာဘာဝော အဓိပ္ပေတော ‘‘သဗ္ဗသော ဇာတိယာ အသတီ’’တိ အဝတ္ဝာ ‘‘ဇာတိနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာတိ အာဟ ‘‘အဘာဝာတိ အတ္ထော’’တိ။
‘‘Tesaṃtesa’’nti idaṃ na yevāpanakaniddeso viya avuttasaṅgahatthaṃ vacanaṃ, atha kho ayevāpanakaniddeso viya vuttasaṅgahatthanti. Ādi-saddeneva ca āmeḍitattho saṅgayhatīti āha ‘‘tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīna’’nti. Tadattāyāti taṃbhāvāya, yathārūpesu khandhesu pavattamānesu ‘‘devā gandhabbā’’ti lokasamaññā hoti, tathārūpatāyāti attho. Tenāha ‘‘devagandhabbādibhāvāyā’’ti. ‘‘Nirodho, vigamo’’ti ca paṭiladdhattālābhassa bhāvo vuccati, idha pana accantābhāvo adhippeto ‘‘sabbaso jātiyā asatī’’ti avatvā ‘‘jātinirodhā’’ti vuttattāti āha ‘‘abhāvāti attho’’ti.
ဖလတ္ထာယ ဟိနောတီတိ ယထာ ဖလံ တတော နိဗ္ဗတ္တတိ, ဧဝံ ဟိနောတိ ပဝတ္တတိ, တသ္သ ဟေတုဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော။ ဣဒံ ဂဏ္ဟထ နန္တိ ‘‘ဣဒံ မေ ဖလံ, ဂဏ္ဟထ န’’န္တိ ဧဝံ အပ္ပေတိ ဝိယ နိယ္ယာတေတိ ဝိယ။ ‘‘ဧသ နယော’’တိ အဝိသေသံ အတိဒိသိတ္ဝာ ဝိသေသမတ္တသ္သ အတ္ထံ ဒသ္သေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ နနု စာယံ ဇာတိ ပရိနိပ္ဖန္နာ, သင္ခတဘာဝာ စ န ဟောတိ ဝိကာရဘာဝတော, တထာ ဇရာမရဏံ, တသ္သ ကထံ သာ ဟေတု ဟောတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဇရာမရဏသ္သ ဟီ’’တိအာဒိ။ တဗ္ဘာဝေ ဘာဝော, တဒဘာဝေ စ အဘာဝော ဇရာမရဏသ္သ ဇာတိယာ ဥပနိသ္သယတာ။
Phalatthāya hinotīti yathā phalaṃ tato nibbattati, evaṃ hinoti pavattati, tassa hetubhāvaṃ upagacchatīti attho. Idaṃ gaṇhatha nanti ‘‘idaṃ me phalaṃ, gaṇhatha na’’nti evaṃ appeti viya niyyāteti viya. ‘‘Esa nayo’’ti avisesaṃ atidisitvā visesamattassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Nanu cāyaṃ jāti parinipphannā, saṅkhatabhāvā ca na hoti vikārabhāvato, tathā jarāmaraṇaṃ, tassa kathaṃ sā hetu hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘jarāmaraṇassa hī’’tiādi. Tabbhāve bhāvo, tadabhāve ca abhāvo jarāmaraṇassa jātiyā upanissayatā.
၉၉. ဩကာသပရိဂ္ဂဟောတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟော။ ဥပပတ္တိဘဝေ ယုဇ္ဇတိ ဥပပတ္တိက္ခန္ဓာနံ ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနတော အညတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတော။ ဣဓ ပနာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘ကာမဘဝော’’တိအာဒိနာ အာဂတေ ဣမသ္မိံ ဌာနေ။ ကမ္မဘဝေ ယုဇ္ဇတိ ကာမဘဝာဒိဇောတနာ ဝိသေသတော တသ္သ ဇာတိယာ ပစ္စယဘာဝတောတိ။ တေနာဟ ‘‘သော ဟိ ဇာတိယာ ဥပနိသ္သယကောဋိယာဝ ပစ္စယော’’တိ။ နနု စ ဥပပတ္တိဘဝောပိ ဇာတိယာ ဥပနိသ္သယဝသေန ပစ္စယော ဟောတီတိ? သစ္စံ ဟောတိ, သော ပန န တထာ ပဓာနဘူတော, ကမ္မဘဝော ပန ပဓာနဘူတော ပစ္စယော ဇနကဘာဝတောတိ။ ‘‘သော ဟိ ဇာတိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ ကာမဘဝူပဂံ ကမ္မံ ကာမဘဝော။ ဧသ နယော ရူပာရူပဘဝေသုပိ။ ဩကာသပရိဂ္ဂဟောဝ ကတော‘‘ကိမ္ဟိစီ’’တိ ဣမိနာ သတ္တပရိဂ္ဂဟသ္သ ကတတ္တာ။
99.Okāsapariggahoti pavattiṭṭhānapariggaho. Upapattibhave yujjati upapattikkhandhānaṃ yathāvuttaṭṭhānato aññattha anuppajjanato. Idha panāti imasmiṃ sutte ‘‘kāmabhavo’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. Kammabhave yujjati kāmabhavādijotanā visesato tassa jātiyā paccayabhāvatoti. Tenāha ‘‘so hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo’’ti. Nanu ca upapattibhavopi jātiyā upanissayavasena paccayo hotīti? Saccaṃ hoti, so pana na tathā padhānabhūto, kammabhavo pana padhānabhūto paccayo janakabhāvatoti. ‘‘So hi jātiyā’’tiādi vuttaṃ kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesupi. Okāsapariggahova kato‘‘kimhicī’’ti iminā sattapariggahassa katattā.
၁၀၀. တိဏ္ဏမ္ပိ ကမ္မဘဝာနန္တိ ကာမကမ္မဘဝာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ ကမ္မဘဝာနံ။ တိဏ္ဏဉ္စ ဥပပတ္တိဘဝာနန္တိ ကာမုပပတ္တိဘဝာဒီနံ တိဏ္ဏဉ္စ ဥပပတ္တိဘဝာနံ။ တထာ သေသာနိပီတိ ဒိဋ္ဌုပာဒာနာဒီနိ သေသုပာဒာနာနိပိ တိဏ္ဏမ္ပိ ကမ္မဘဝာနံ, တိဏ္ဏဉ္စ ဥပပတ္တိဘဝာနံ ပစ္စယောတိ အတ္ထော။ ဣတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန။ ဒ္ဝာဒသ ကမ္မဘဝာ ဒ္ဝာဒသ ဥပပတ္တိဘဝာတိ စတုဝီသတိဘဝာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယသ္မာ ကမ္မဘဝသ္သ ပစ္စယဘာဝမုခေနေဝ ဥပာဒာနံ ဥပပတ္တိဘဝသ္သ ပစ္စယော နာမ ဟောတိ, န အညထာ, တသ္မာ ဥပာဒာနံ ကမ္မဘဝသ္သ ဥဇုကမေဝ ပစ္စယဘာဝောတိ အာဟ ‘‘နိပ္ပရိယာယေနေတ္ထ ဒ္ဝာဒသ ကမ္မဘဝာ လဗ္ဘန္တီ’’တိ။ တေသန္တိ ကမ္မဘဝာနံ။ သဟဇာတကောဋိယာတိ အကုသလသ္သ ကမ္မဘဝသ္သ သဟဇာတံ ဥပာဒာနံ သဟဇာတကောဋိယာ, ဣတရံ အနန္တရူပနိသ္သယာဒိဝသေန ဥပနိသ္သယကောဋိယာ, ကုသလသ္သ ကမ္မဘဝသ္သ ပန ဥပနိသ္သယကောဋိယာဝ ပစ္စယော။ ဧတ္ထ စ ယထာ အညမညနိသ္သယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယာနံ သဟဇာတပစ္စယေန ဧကသင္ဂဟတံ ဒသ္သေတုံ ‘‘သဟဇာတကောဋိယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ အာရမ္မဏူပနိသ္သယအနန္တရူပနိသ္သယပကတူပနိသ္သယာနံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟဏဝသေန ‘‘ဥပနိသ္သယကောဋိယာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
100.Tiṇṇampi kammabhavānanti kāmakammabhavādīnaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ. Tiṇṇañca upapattibhavānanti kāmupapattibhavādīnaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ. Tathāsesānipīti diṭṭhupādānādīni sesupādānānipi tiṇṇampi kammabhavānaṃ, tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayoti attho. Itīti evaṃ vuttanayena. Dvādasa kammabhavā dvādasa upapattibhavāti catuvīsatibhavā veditabbā. Yasmā kammabhavassa paccayabhāvamukheneva upādānaṃ upapattibhavassa paccayo nāma hoti, na aññathā, tasmā upādānaṃ kammabhavassa ujukameva paccayabhāvoti āha ‘‘nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhantī’’ti. Tesanti kammabhavānaṃ. Sahajātakoṭiyāti akusalassa kammabhavassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātakoṭiyā, itaraṃ anantarūpanissayādivasena upanissayakoṭiyā, kusalassa kammabhavassa pana upanissayakoṭiyāva paccayo. Ettha ca yathā aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayānaṃ sahajātapaccayena ekasaṅgahataṃ dassetuṃ ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ, evaṃ ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayānaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
၁၀၁. ဥပာဒာနသ္သာတိ ဧတ္ထ ကာမုပာဒာနသ္သ တဏ္ဟာ ဥပနိသ္သယကောဋိယာဝ ပစ္စယော, သေသုပာဒာနာနံ သဟဇာတကောဋိယာပိ ဥပနိသ္သယကောဋိယာပိ ဝိညာဏာဒိ စ ဝေဒနာပရိယောသာနာ ဝိပာကဝိဓီတိ ကတ္ဝာ။
101.Upādānassāti ettha kāmupādānassa taṇhā upanissayakoṭiyāva paccayo, sesupādānānaṃ sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi viññāṇādi ca vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā.
၁၀၂. ယဒိဒံ ဝေဒနာတိ ဧတ္ထ ဝိပာကဝေဒနာတိ တမေဝ တာဝ ဥပနိသ္သယကောဋိယာ ပစ္စယော ဣတရကောဋိယာ အသမ္ဘဝတော။ အညာတိ ကုသလာကုသလကိရိယဝေဒနာ။ အညထာပီတိ သဟဇာတကောဋိယာပိ။
102.Yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanāti tameva tāva upanissayakoṭiyā paccayo itarakoṭiyā asambhavato. Aññāti kusalākusalakiriyavedanā. Aññathāpīti sahajātakoṭiyāpi.
၁၀၃. ဧတ္တာဝတာတိ ဇရာမရဏာဒီနံ ပစ္စယပရမ္ပရာဒသ္သနဝသေန ပဝတ္တာယ ဧတ္တကာယ ဒေသနာယ။ ပုရိမတဏ္ဟန္တိ ပုရိမဘဝသိဒ္ဓံ တဏ္ဟံ။ ‘‘ဧသ ပစ္စယော တဏ္ဟာယ, ယဒိဒံ ဝေဒနာ’’တိ ဝတ္ဝာ တဒနန္တရံ ‘‘ဖသ္သပစ္စယာ ဝေဒနာတိ ဣတိ ခော ပနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတသ္သ ဖသ္သသ္သ ဥဒ္ဓရဏံ အညေသု သုတ္တေသု အာဂတနယေန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသ္သ ဒေသနာမဂ္ဂော , တံ ပန အနောတရိတ္ဝာ သမုဒာစာရတဏ္ဟာဒသ္သနမုခေနေဝ တဏ္ဟာမူလကဓမ္မေ ဒေသေန္တော အာစိဏ္ဏဒေသနာမဂ္ဂတော ဩက္ကမန္တော ဝိယ, တဉ္စ ဒေသနံ ပသ္သတော အပ္ပဝတ္တန္တိ ပသယ္ဟ ဗလက္ကာရေန ဒေသေန္တော ဝိယ စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဣဒာနီ’’တိအာဒိ။ ဒ္ဝေ တဏ္ဟာတိ ဣဓာဓိပ္ပေတတဏ္ဟာ ဧဝ ဒ္ဝိဓာ ဘိန္ဒန္တော အာဟ။ ဧသနတဏ္ဟာတိ ဘောဂာနံ ပရိယေသနဝသေန ပဝတ္တတဏ္ဟာ။ ဧသိတတဏ္ဟာတိ ပရိယိဋ္ဌေသု ဘောဂေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနတဏ္ဟာ။ သမုဒာစာရတဏ္ဟာယာတိ ပရိယုဋ္ဌာနဝသေန ပဝတ္တတဏ္ဟာယ။ ဒုဝိဓာပေသာ ဝေဒနံ ပဋိစ္စ တဏ္ဟာ နာမ ဝေဒနာပစ္စယာ စ အပ္ပဋိလဒ္ဓာနံ ဘောဂာနံ ပဋိလာဘာယ ပရိယေသနာ, လဒ္ဓေသု စ တေသုပာတဗ္ယတာပတ္တိအာဒိ ဟောတီတိ။
103.Ettāvatāti jarāmaraṇādīnaṃ paccayaparamparādassanavasena pavattāya ettakāya desanāya. Purimataṇhanti purimabhavasiddhaṃ taṇhaṃ. ‘‘Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’ti vatvā tadanantaraṃ ‘‘phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṃ vutta’’ntiādinā vedanāya paccayabhūtassa phassassa uddharaṇaṃ aññesu suttesu āgatanayena paṭiccasamuppādassa desanāmaggo , taṃ pana anotaritvā samudācārataṇhādassanamukheneva taṇhāmūlakadhamme desento āciṇṇadesanāmaggato okkamanto viya, tañca desanaṃ passato appavattanti pasayha balakkārena desento viya ca hotīti āha ‘‘idānī’’tiādi. Dve taṇhāti idhādhippetataṇhā eva dvidhā bhindanto āha. Esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattataṇhā. Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. Samudācārataṇhāyāti pariyuṭṭhānavasena pavattataṇhāya. Duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhānāma vedanāpaccayā ca appaṭiladdhānaṃ bhogānaṃ paṭilābhāya pariyesanā, laddhesu ca tesupātabyatāpattiādi hotīti.
ပရိတသ္သနဝသေန ပရိယေသတိ ဧတာယာတိ ပရိယေသနာ။ အာသယတော, ပယောဂတော စ ပရိယေသနာ တထာပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒော။ တေနာဟ ‘‘တဏ္ဟာယ သတိ ဟောတီ’’တိ။ ရူပာဒိအာရမ္မဏပဋိလာဘောတိ သဝတ္ထုကာနံ ရူပာဒိအာရမ္မဏာနံ ဂဝေသနဝသေန, ပဝတ္တိယံ ပန အပရိယိဋ္ဌံယေဝ လဗ္ဘတိ, တမ္ပိ အတ္ထတော ပရိယေသနာယ လဒ္ဓမေဝ နာမ တထာရူပသ္သ ကမ္မသ္သ ပုဗ္ဗေကတတ္တာ ဧဝ လဗ္ဘနတော။ တေနာဟ ‘‘သော ဟိ ပရိယေသနာယ သတိ ဟောတီ’’တိ။ သုခဝိနိစ္ဆယန္တိ သုခံ ဝိသေသတော နိစ္ဆိနောတီတိ သုခဝိနိစ္ဆယော, သုခံ သဘာဝတော, သမုဒယတော, အတ္ထင္ဂမနတော, နိသ္သရဏတော စ ယာထာဝတော ဇာနိတ္ဝာ ပဝတ္တဉာဏံ, တံ သုခဝိနိစ္ဆယံ။ ဇညာတိ ဇာနေယ္ယ။ ‘‘သုဘသုခ’’န္တိအာဒိကံ အာရမ္မဏေ အဘူတာကာရံ ဝိဝိဓံ နိန္နဘာဝေန နိစ္ဆိနောတိ အာရောပေတီတိ ဝိနိစ္ဆယော။ အသ္သာဒာနုပသ္သနတဏ္ဟာဒိဋ္ဌိယာပိ ဧဝမေဝ ဝိနိစ္ဆယဘာဝော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဝိတက္ကောယေဝ အာဂတောတိ ယောဇနာ။ ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေတိ သက္ကပဉ္ဟသုတ္တေ။ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၈) တတ္ထ ဟိ ‘‘ဆန္ဒော ခော, ဒေဝာနံ ဣန္ဒ, ဝိတက္ကနိဒာနော’’တိ အာဂတံ။ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ မဟာနိဒာနသုတ္တေ။ ‘‘ဝိတက္ကေနေဝ ဝိနိစ္ဆိနာတီ’’တိ ဧတေန ‘‘ဝိနိစ္ဆီယတိ ဧတေနာတိ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဝိနိစ္ဆယ-သဒ္ဒသ္သ ကရဏသာဓနမာဟ။ ‘‘ဧတ္တက’’န္တိအာဒိ ဝိနိစ္ဆယနာကာရဒသ္သနံ။
Paritassanavasena pariyesati etāyāti pariyesanā. Āsayato, payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha ‘‘taṇhāya sati hotī’’ti. Rūpādiārammaṇapaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena, pavattiyaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha ‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’ti. Sukhavinicchayanti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo, sukhaṃ sabhāvato, samudayato, atthaṅgamanato, nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃ, taṃ sukhavinicchayaṃ. Jaññāti jāneyya. ‘‘Subhasukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena nicchinoti āropetīti vinicchayo. Assādānupassanataṇhādiṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte. (Dī. ni. 2.358) tattha hi ‘‘chando kho, devānaṃ inda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. Idhāti imasmiṃ mahānidānasutte.‘‘Vitakkeneva vinicchinātī’’ti etena ‘‘vinicchīyati etenāti vinicchayo’’ti vinicchaya-saddassa karaṇasādhanamāha. ‘‘Ettaka’’ntiādi vinicchayanākāradassanaṃ.
ဆန္ဒနဋ္ဌေန ဆန္ဒော, ဧဝံ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂော, သ္ဝာယံ အနာသေဝနတာယ မန္ဒော ဟုတ္ဝာ ပဝတ္တော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဒုဗ္ဗလရာဂသ္သာဓိဝစန’’န္တိ။ အဇ္ဈောသာနန္တိ တဏ္ဟာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝိသနံ။ ‘‘မယ္ဟံ ဣဒ’’န္တိ ဟိ တဏ္ဟာဂာဟော ယေဘုယ္ယေန အတ္တဂ္ဂာဟသန္နိသ္သယောဝ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘အဟံ မမ’’န္တိ, ‘‘ဗလဝသန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ စ တေသံ ဂာဟာနံ ထိရဘာဝပ္ပတ္တိမာဟ။ တဏ္ဟာဒိဋ္ဌိဝသေန ပရိဂ္ဂဟကရဏန္တိ ‘‘အဟံ မမ’’န္တိ ဗလဝသန္နိဋ္ဌာနဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌသ္သ အတ္တတ္တနိယဂ္ဂာဟဝတ္ထုနော အညာသာဓာရဏံ ဝိယ ကတ္ဝာ ပရိဂ္ဂဟေတ္ဝာ ဌာနံ, တထာပဝတ္တော လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒော။ အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတသ္သ ဝတ္ထုနော ယသ္သ ဝသေန ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝသ္သ အသဟမာနော ဟောတိ ပုဂ္ဂလော, သော ဓမ္မော အသဟနတာ။ ဧဝံ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တိ နိရုတ္တိနယေန။ သဒ္ဒလက္ခဏေ ပန ယသ္သ ဓမ္မသ္သ ဝသေန မစ္ဆရိယယောဂတော ပုဂ္ဂလော မစ္ဆရော, တသ္သ ဘာဝော, ကမ္မံ ဝာ မစ္ဆရိယံ, မစ္ဆေရော ဓမ္မော။ မစ္ဆရိယသ္သ ဗလဝဘာဝတော အာဒရေန ရက္ခဏံ အာရက္ခောတိ အာဟ ‘‘ဒ္ဝာရ။ပေ.။ သုဋ္ဌု ရက္ခဏ’’န္တိ။ အတ္တနော ဖလံ ကရောတီတိ ကရဏံ, ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ, အဓိကံ ကရဏန္တိ အဓိကရဏံ, ဝိသေသကာရဏံ။ ဝိသေသကာရဏဉ္စ ဘောဂာနံ အာရက္ခဒဏ္ဍာဒာနာဒိအနတ္ထသမ္ဘဝသ္သာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာရက္ခာဓိကရဏ’’န္တိအာဒိ။ ပရနိသေဓနတ္ထန္တိ မာရဏာဒိနာ ပရေသံ ဝိဗာဓနတ္ထံ။ အာဒီယတိ ဧတေနာတိ အာဒာနံ, ဒဏ္ဍသ္သ အာဒာနံ ဒဏ္ဍာဒာနံ, အဘိဘဝိတ္ဝာ ပရဝိဟေဌနစိတ္တုပ္ပာဒော။ သတ္ထာဒာနေပိ ဧသေဝ နယော။ ဟတ္ထပရာမာသာဒိဝသေန ကာယေန ကာတဗ္ဗကလဟော ကာယကလဟော။ မမ္မဃဋ္ဋနာဒိဝသေန ဝာစာယ ကာတဗ္ဗကလဟော ဝာစာကလဟော။ ဝိရုဇ္ဈနဝသေန ဝိရူပံ ဂဏ္ဟာတိ ဧတေနာတိ ဝိဂ္ဂဟော။ ဝိရုဒ္ဓံ ဝဒတိ ဧတေနာတိ ဝိဝာဒော။ တုဝံ တုဝန္တိ အဂာရဝဝစနသဟစရဏတော တုဝံ တုဝံ, သဗ္ဗေတေ တထာပဝတ္တာ ဒောသသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေနာဟ ဘဂဝာ ‘‘အနေကေ ပာပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၀၄)။
Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgo, svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘dubbalarāgassādhivacana’’nti. Ajjhosānanti taṇhādiṭṭhivasena abhinivisanaṃ. ‘‘Mayhaṃ ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mama’’nti, ‘‘balavasanniṭṭhāna’’nti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti ‘‘ahaṃ mama’’nti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo, so dhammo asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena. Saddalakkhaṇe pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo, tassa bhāvo, kammaṃ vā macchariyaṃ, macchero dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’nti. Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ, adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’ntiādi. Paranisedhanatthanti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādīyati etenāti ādānaṃ, daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ, abhibhavitvā paraviheṭhanacittuppādo. Satthādānepi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbakalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbakalaho vācākalaho. Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho. Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo. Tuvaṃ tuvanti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃ tuvaṃ, sabbete tathāpavattā dosasahagatacittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (dī. ni. 2.104).
၁၁၂. ဒေသနံ နိဝတ္တေသီတိ ‘‘တဏ္ဟံ ပဋိစ္စ ပရိယေသနာ’’တိအာဒိနာ အနုလောမနယေန ပဝတ္တိတံ ဒေသနံ ပဋိလောမနယေန ပုန ‘‘အာရက္ခာဓိကရဏ’’န္တိ အာရဘန္တော နိဝတ္တေသိ။ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဝသေနာတိ အာရမ္မဏဘူတာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ဧတသ္သ အတ္ထီတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော, တတ္ထ ရဉ္ဇနဝသေန အဘိရမဏဝသေန ပဝတ္တရာဂော, တသ္သ ဝသေန ဥပ္ပန္နာ ရဉ္ဇနဝသေန တဏ္ဟာယနဝသေန ပဝတ္တာ ရူပာဒိတဏ္ဟာဝ ကာမေသု တဏ္ဟာတိ ကာမတဏ္ဟာ။ ဘဝတိ အတ္ထိ သဗ္ဗကာလံ တိဋ္ဌတီတိ ပဝတ္တာ ဘဝဒိဋ္ဌိ ဥတ္တရပဒလောပေန ဘဝော, တံသဟဂတာ တဏ္ဟာ ဘဝတဏ္ဟာ။ ဝိဘဝတိ ဝိနသ္သတိ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီတိ ပဝတ္တာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ ဝိဘဝော ဥတ္တရပဒလောပေန, တံသဟဂတာ တဏ္ဟာ ဝိဘဝတဏ္ဟာတိ အာဟ ‘‘သသ္သတဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိ။ ဣမေ ဒ္ဝေ ဓမ္မာတိ ‘‘ဧသ ပစ္စယော ဥပာဒာနသ္သ, ယဒိဒံ တဏ္ဟာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၀၁) ဧဝံ ဝုတ္တာ ဝဋ္ဋမူလတဏ္ဟာ စ ‘‘တဏ္ဟံ ပဋိစ္စ ပရိယေသနာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၀၃) ဧဝံ ဝုတ္တာ သမုဒာစာရတဏ္ဟာ စာတိ ဣမေ ဒ္ဝေ ဓမ္မာ။ ဝဋ္ဋမူလသမုဒာစာရဝသေနာတိ ဝဋ္ဋမူလဝသေန စေဝ သမုဒာစာရဝသေန စ။ ဒ္ဝီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟီတိ ဒ္ဝီဟိ ဘာဂေဟိ။ ဒ္ဝီဟိ အဝယဝေဟိ သမောသရန္တိ နိဗ္ဗတ္တနဝသေန သမံ ဝတ္တန္တိ ဣတောတိ သမောသရဏံ, ပစ္စယော, ဧကံ သမောသရဏံ ဧတာသန္တိ ဧကသမောသရဏာ။ ကေန ပန ဧကသမောသရဏာတိ အာဟ ‘‘ဝေဒနာယာ’’တိ။ ဒ္ဝေပိ ဟိ တဏ္ဟာ ဝေဒနာပစ္စယာ ဧဝာတိ။ တေနာဟ ‘‘ဝေဒနာပစ္စယေန ဧကပစ္စယာ’’တိ။ တတော တတော ဩသရိတ္ဝာ အာဂန္တ္ဝာ သမဝသနဋ္ဌာနံ ဩသရဏ သမောသရဏံ။ ဝေဒနာယ သမံ သဟ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဩသရဏကပဝတ္တနကာ ဝေဒနာ သမောသရဏာတိ အာဟ ‘‘ဣဒံ သဟဇာတသမောသရဏံ နာမာ’’တိ။
112.Desanaṃ nivattesīti ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’tiādinā anulomanayena pavattitaṃ desanaṃ paṭilomanayena puna ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto nivattesi. Pañcakāmaguṇikarāgavasenāti ārammaṇabhūtā pañca kāmaguṇā etassa atthīti pañcakāmaguṇiko, tattha rañjanavasena abhiramaṇavasena pavattarāgo, tassa vasena uppannā rañjanavasena taṇhāyanavasena pavattā rūpāditaṇhāva kāmesu taṇhāti kāmataṇhā. Bhavati atthi sabbakālaṃ tiṭṭhatīti pavattā bhavadiṭṭhi uttarapadalopena bhavo, taṃsahagatā taṇhā bhavataṇhā. Vibhavati vinassati ucchijjatīti pavattā vibhavadiṭṭhi vibhavo uttarapadalopena, taṃsahagatā taṇhā vibhavataṇhāti āha ‘‘sassatadiṭṭhī’’tiādi. Ime dve dhammāti ‘‘esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’ti (dī. ni. 2.101) evaṃ vuttā vaṭṭamūlataṇhā ca ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103) evaṃ vuttā samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Vaṭṭamūlasamudācāravasenāti vaṭṭamūlavasena ceva samudācāravasena ca. Dvīhi koṭṭhāsehīti dvīhi bhāgehi. Dvīhi avayavehi samosaranti nibbattanavasena samaṃ vattanti itoti samosaraṇaṃ, paccayo, ekaṃ samosaraṇaṃ etāsanti ekasamosaraṇā. Kena pana ekasamosaraṇāti āha ‘‘vedanāyā’’ti. Dvepi hi taṇhā vedanāpaccayā evāti. Tenāha ‘‘vedanāpaccayena ekapaccayā’’ti. Tato tato osaritvā āgantvā samavasanaṭṭhānaṃ osaraṇa samosaraṇaṃ. Vedanāya samaṃ saha ekasmiṃ ārammaṇe osaraṇakapavattanakā vedanā samosaraṇāti āha ‘‘idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāmā’’ti.
၁၁၃. သဗ္ဗေတိ ဥပ္ပတ္တိဒ္ဝာရဝသေန ဘိန္ဒိတ္ဝာ ဝုတ္တာ သဝိပာကဖသ္သာ ဧဝ ဝိညာဏာဒိ ဝေဒနာပရိယောသာနာ ဝိပာကဝိထီတိ ကတ္ဝာ။ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာ နာမ ဝဋ္ဋကထာတိ အာဟ ‘‘ဌပေတ္ဝာ စတ္တာရော လောကုတ္တရဝိပာကဖသ္သေ’’တိ။ ဗဟုဓာတိ ဗဟုပ္ပကာရေန။ အယဉ္ဟိ ပဉ္စဒ္ဝာရေ စက္ခုပသာဒာဒိဝတ္ထုကာနံ ပဉ္စန္နံ ဝေဒနာနံ စက္ခုသမ္ဖသ္သာဒိကော ဖသ္သော သဟဇာတအညမညနိသ္သယဝိပာကအာဟာရသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန အဋ္ဌဓာ ပစ္စယော ဟောတိ။ သေသာနံ ပန ဧကေကသ္မိံ ဒ္ဝာရေ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏတဒာရမ္မဏဝသေန ပဝတ္တာနံ ကာမာဝစရဝိပာကဝေဒနာနံ စက္ခုသမ္ဖသ္သာဒိကော ဖသ္သော ဥပနိသ္သယဝသေန ဧကဓာဝ ပစ္စယော ဟောတိ။ မနောဒ္ဝာရေပိ တဒာရမ္မဏဝသေန ပဝတ္တာနံ ကာမာဝစရဝိပာကဝေဒနာနံ သဟဇာတမနောသမ္ဖသ္သော တထေဝ အဋ္ဌဓာ ပစ္စယော ဟောတိ, တထာ ပဋိသန္ဓိဘဝင္ဂစုတိဝသေန ပဝတ္တာနံ တေဘူမကဝိပာကဝေဒနာနံ။ ယာ ပန တာ မနောဒ္ဝာရေ တဒာရမ္မဏဝသေန ပဝတ္တာ ကာမာဝစရဝေဒနာ, တာသံ မနောဒ္ဝာရာဝဇ္ဇနသမ္ပယုတ္တော မနောသမ္ဖသ္သော ဥပနိသ္သယဝသေန ဧကဓာဝ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဧဝံ ဖသ္သော ဗဟုဓာ ဝေဒနာယ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
113.Sabbeti uppattidvāravasena bhinditvā vuttā savipākaphassā eva viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavithīti katvā. Paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathāti āha ‘‘ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse’’ti. Bahudhāti bahuppakārena. Ayañhi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Manodvārepi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ sahajātamanosamphasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, tathā paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānaṃ. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti evaṃ phasso bahudhā vedanāya paccayo hotīti veditabbaṃ.
၁၁၄. ဝေဒနာဒီနန္တိ ဝေဒနာသညာသင္ခာရဝိညာဏာနံ။ အသဒိသဘာဝာတိ အနုဘဝနသဉ္ဇာနနာဘိသင္ခရဏဝိဇာနနဘာဝာ။ တေ ဟိ အညမညဝိဓုရေန ဝေဒယိတာဒိရူပေန အာကိရိယန္တိ ပညာယန္တီတိ အာကာရာတိ ဝုစ္စန္တိ။ တေယေဝာတိ ဝေဒနာဒီနံ တေ ဧဝ ဝေဒယိတာဒိအာကာရာ။ သာဓုကံ ဒသ္သိယမာနာတိ သက္ကစ္စံ ပစ္စက္ခတော ဝိယ ပကာသိယမာနာ။ တံ တံ လီနမတ္ထံ ဂမေန္တီတိ ‘‘အရူပဋ္ဌော အာရမ္မဏာဘိမုခနမနဋ္ဌော’’တိ ဧဝမာဒိကံ တံ တံ လီနံ အပာကဋမတ္ထံ ဂမေန္တိ ဉာပေန္တီတိ လိင္ဂာနိ။ တသ္သ တသ္သ သဉ္ဇာနနဟေတုတောတိ တသ္သ တသ္သ အရူပဋ္ဌာဒိကသ္သ သလ္လက္ခဏသ္သ ကာရဏတ္တာ။ နိမီယန္တိ အနုမီယန္တိ ဧတေဟီတိ နိမိတ္တာနိ။ တထာ တထာ အရူပဘာဝာဒိပ္ပကာရေန, ဝေဒယိတာဒိပ္ပကာရေန စ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗတော ကထေတဗ္ဗတော ဥဒ္ဒေသာ။ တသ္မာတိ ‘‘အသဒိသဘာဝာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသတိ။ ယသ္မာ ဝေဒနာဒီနံ အညမညအသဒိသဘာဝာ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန အာကာရာဒယော, တသ္မာ အယံ ဣဒာနိ ဝုစ္စမာနော ဧတ္ထ ပာဠိပဒေ အတ္ထော။
114.Vedanādīnanti vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ. Asadisabhāvāti anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanabhāvā. Te hi aññamaññavidhurena vedayitādirūpena ākiriyanti paññāyantīti ākārāti vuccanti. Teyevāti vedanādīnaṃ te eva vedayitādiākārā. Sādhukaṃ dassiyamānāti sakkaccaṃ paccakkhato viya pakāsiyamānā. Taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti ‘‘arūpaṭṭho ārammaṇābhimukhanamanaṭṭho’’ti evamādikaṃ taṃ taṃ līnaṃ apākaṭamatthaṃ gamenti ñāpentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetutoti tassa tassa arūpaṭṭhādikassa sallakkhaṇassa kāraṇattā. Nimīyanti anumīyanti etehīti nimittāni. Tathā tathā arūpabhāvādippakārena, vedayitādippakārena ca uddisitabbato kathetabbato uddesā. Tasmāti ‘‘asadisabhāvā’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Yasmā vedanādīnaṃ aññamaññaasadisabhāvā yathāvuttenatthena ākārādayo, tasmā ayaṃ idāni vuccamāno ettha pāḷipade attho.
နာမသမူဟသ္သာတိ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမနဋ္ဌေန ‘‘နာမ’’န္တိ လဒ္ဓသမညသ္သ ဝေဒနာဒိစတုက္ခန္ဓသင္ခာတသ္သ အရူပဓမ္မပုဉ္ဇသ္သ။ ပညတ္တီတိ ‘‘နာမကာယော အရူပကလာပော အရူပိနော ခန္ဓာ’’တိအာဒိကာ ပညာပနာ ဟောတိ။ စေတနာပဓာနတ္တာ သင္ခာရက္ခန္ဓဓမ္မာနံ ‘‘သင္ခာရာနံ စေတနာကာရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တထာ ဟိ သုတ္တန္တဘာဇနီယေ သင္ခာရက္ခန္ဓဝိဘဇနေ ‘‘ယာ စေတနာ သဉ္စေတနာ သဉ္စေတယိတတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၂၄၉ အဘိဓမ္မဘာဇနီယေ) စေတနာဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ။ အသတီတိ အသန္တေသု။ ဝစနဝိပလ္လာသေန ဟိ ဧဝံ ဝုတ္တံ။ စတ္တာရော ခန္ဓေ ဝတ္ထုံ ကတ္ဝာတိ ဝေဒနာ သညာ စိတ္တံ စေတနာဒယောတိ ဣမေ စတုက္ခန္ဓသညိတေ နိသ္သယပစ္စယဘူတေ ဓမ္မေ ဝတ္ထုံ ကတ္ဝာ။ အယဉ္စ နယော ပဉ္စဒ္ဝာရေပိ သမ္ဘဝတီတိ ‘‘မနောဒ္ဝာရေ’’တိ ဝိသေသိတံ။ အဓိဝစနသမ္ဖသ္သဝေဝစနောတိ အဓိဝစနမုခေန ပညတ္တိမုခေန ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အဓိဝစနသမ္ဖသ္သော’’တိ လဒ္ဓနာမော။ သောတိ မနောသမ္ဖသ္သော။ ပဉ္စဝောကာရေ စ ဟဒယဝတ္ထုံ နိသ္သာယ လဗ္ဘနတော ရူပကာယေ ပညာယတေဝ, အယံ ပန နယော ဣဓ န ဣစ္ဆိတော ဝေဒနာဒိပဋိက္ခေပဝသေန အသမ္ဘဝပရိယာယသ္သ ဇောတိတတ္တာတိ ‘‘ပဉ္စပသာဒေ ဝတ္ထုံ ကတ္ဝာ ဥပ္ပဇ္ဇေယ္ယာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော။ န ဟိ ဝေဒနာသန္နိသ္သယေန ဝိနာ ပဉ္စပသာဒေ ဝတ္ထုံ ကတ္ဝာ မနောသမ္ဖသ္သသ္သ သမ္ဘဝော အတ္ထိ။ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနေ အသတိ အနုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတော ဖလသ္သ ဥပ္ပတ္တိ နာမ ကဒာစိပိ နတ္ထီတိ ဣမမတ္ထံ ယထာဓိဂတသ္သ အတ္ထသ္သ နိဒသ္သနဝသေန ဒသ္သေန္တော ‘‘အမ္ဗရုက္ခေ’’တိအာဒိမာဟ ။ ရူပကာယတောတိ ကေဝလံ ရူပကာယတော။ တသ္သာတိ မနောသမ္ဖသ္သသ္သ။
Nāmasamūhassāti ārammaṇābhimukhaṃ namanaṭṭhena ‘‘nāma’’nti laddhasamaññassa vedanādicatukkhandhasaṅkhātassa arūpadhammapuñjassa. Paññattīti ‘‘nāmakāyo arūpakalāpo arūpino khandhā’’tiādikā paññāpanā hoti. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanākāre’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhajane ‘‘yā cetanā sañcetanā sañcetayitatta’’nti (vibha. 249 abhidhammabhājanīye) cetanāva niddiṭṭhā. Asatīti asantesu. Vacanavipallāsena hi evaṃ vuttaṃ. Cattāro khandhe vatthuṃ katvāti vedanā saññā cittaṃ cetanādayoti ime catukkhandhasaññite nissayapaccayabhūte dhamme vatthuṃ katvā. Ayañca nayo pañcadvārepi sambhavatīti ‘‘manodvāre’’ti visesitaṃ. Adhivacanasamphassavevacanoti adhivacanamukhena paññattimukhena gahetabbattā ‘‘adhivacanasamphasso’’ti laddhanāmo. Soti manosamphasso. Pañcavokāre ca hadayavatthuṃ nissāya labbhanato rūpakāye paññāyateva, ayaṃ pana nayo idha na icchito vedanādipaṭikkhepavasena asambhavapariyāyassa jotitattāti ‘‘pañcapasāde vatthuṃ katvā uppajjeyyā’’ti attho vutto. Na hi vedanāsannissayena vinā pañcapasāde vatthuṃ katvā manosamphassassa sambhavo atthi. Uppattiṭṭhāne asati anuppattiṭṭhānato phalassa uppatti nāma kadācipi natthīti imamatthaṃ yathādhigatassa atthassa nidassanavasena dassento ‘‘ambarukkhe’’tiādimāha . Rūpakāyatoti kevalaṃ rūpakāyato. Tassāti manosamphassassa.
ဝိရောဓိပစ္စယသန္နိပာတေ ဝိဘူတတရာ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ, တသ္မိံ ဝာ သတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဝိဇ္ဇမာနသ္သေဝ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝော ရုပ္ပနာကာရော။ သော ဧဝ ရုပ္ပနာကာရော ဝတ္ထုသပ္ပဋိဃာဒိကံ တံ တံ လီနမတ္ထံ ဂမေတီတိ လိင္ဂံ။ တသ္သ တသ္သ သဉ္ဇာနနဟေတုတော နိမိတ္တံ။ တထာ တထာ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဒေသောတိ ဧဝမေတ္ထ အာကာရာဒယော အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ အညမညပဋိဟနနံ ပဋိဃော, တတော ပဋိဃတော ဇာတော ပဋိဃသမ္ဖသ္သော။ တေနာဟ ‘‘သပ္ပဋိဃ’’န္တိအာဒိ။ နာမကာယတောတိ ကေဝလံ နာမကာယတော။ တသ္သာတိ ပဋိဃသမ္ဖသ္သသ္သ။ သေသံ ပဌမပဉ္ဟေ ဝုတ္တနယမေဝ။
Virodhipaccayasannipāte vibhūtatarā visadisuppatti, tasmiṃ vā sati attano santāne vijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo ruppanākāro. So eva ruppanākāro vatthusappaṭighādikaṃ taṃ taṃ līnamatthaṃ gametīti liṅgaṃ. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittaṃ. Tathā tathā uddisitabbato uddesoti evamettha ākārādayo atthato veditabbā. Vatthārammaṇānaṃ aññamaññapaṭihananaṃ paṭigho, tato paṭighato jāto paṭighasamphasso. Tenāha ‘‘sappaṭigha’’ntiādi. Nāmakāyatoti kevalaṃ nāmakāyato. Tassāti paṭighasamphassassa. Sesaṃ paṭhamapañhe vuttanayameva.
ဥဘယဝသေနာတိ နာမကာယော ရူပကာယောတိ ဥဘယသန္နိသ္သယသ္သ အဓိဝစနသမ္ဖသ္သော ပဋိဃသမ္ဖသ္သောတိ ဥဘယသမ္ဖသ္သသ္သ ဝသေန။
Ubhayavasenāti nāmakāyo rūpakāyoti ubhayasannissayassa adhivacanasamphasso paṭighasamphassoti ubhayasamphassassa vasena.
ဝိသုံ ဝိသုံ ပစ္စယံ ဒသ္သေတ္ဝာတိ ဗ္ယတိရေကမုခေန ပစ္စေကံ နာမကာယရူပကာယသညိတံ ပစ္စယံ ဒသ္သေတ္ဝာ။ တေသန္တိ ဖသ္သာနံ။ အဝိသေသတောတိ ဝိသေသံ အကတ္ဝာ သာမညတော။ ဒသ္သေတုန္တိ ဗ္ယတိရေကမုခေနေဝ ဒသ္သေတုံ။ ဧသေဝ ဟေတူတိ ဧသ ဆသုပိ ဒ္ဝာရေသု ပဝတ္တော နာမရူပသင္ခာတော ဟေတု ယထာရဟံ ဒ္ဝိန္နမ္ပိ ဖသ္သာနံ။ ဣဒာနိ တံ ယထာရဟံ ပဝတ္တိံ ဝိဘဇိတ္ဝာ ဒသ္သေတုံ ‘‘စက္ခုဒ္ဝာရာဒီသု ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။
Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvāti byatirekamukhena paccekaṃ nāmakāyarūpakāyasaññitaṃ paccayaṃ dassetvā. Tesanti phassānaṃ. Avisesatoti visesaṃ akatvā sāmaññato. Dassetunti byatirekamukheneva dassetuṃ. Eseva hetūti esa chasupi dvāresu pavatto nāmarūpasaṅkhāto hetu yathārahaṃ dvinnampi phassānaṃ. Idāni taṃ yathārahaṃ pavattiṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘cakkhudvārādīsu hī’’tiādi vuttaṃ.
သမ္ပယုတ္တကာ ခန္ဓာတိ ဖသ္သေန သမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာဒယော ခန္ဓာ။ အာဝဇ္ဇနသ္သာပိ သမ္ပယုတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေနေဝေတ္ထ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဒဝိနာဘာဝတော။ ပရတော မနောသမ္ဖသ္သေပိ ဧသေဝ နယော။ ပဉ္စဝိဓောပီတိ စက္ခုသမ္ဖသ္သာဒိဝသေန ပဉ္စဝိဓောပိ။ သော ဖသ္သောတိ ပဋိဃသမ္ဖသ္သော။ ဗဟုဓာတိ ဗဟုပ္ပကာရေန။ တထာ ဟိ ဝိပာကနာမံ ဝိပာကသ္သ အနေကဘေဒသ္သ မနောသမ္ဖသ္သသ္သ သဟဇာတအညမညနိသ္သယဝိပာကသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန သတ္တဓာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ယံ ပနေတ္ထ အာဟာရကိစ္စံ, တံ အာဟာရပစ္စယဝသေန။ ယံ ဣန္ဒ္ရိယကိစ္စံ, တံ ဣန္ဒ္ရိယပစ္စယဝသေန ပစ္စယော ဟောတိ။ အဝိပာကံ ပန နာမံ အဝိပာကသ္သ မနောသမ္ဖသ္သသ္သ ဌပေတ္ဝာ ဝိပာကပစ္စယံ ဣတရေသံ ဝသေန ပစ္စယော ဟောတိ။ ရူပံ ပန စက္ခာယတနာဒိဘေဒံ စက္ခုသမ္ဖသ္သာဒိကသ္သ ပဉ္စဝိဓသ္သ ဖသ္သသ္သ နိသ္သယပုရေဇာတဣန္ဒ္ရိယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန ဆဓာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ရူပာယတနာဒိဘေဒံ တသ္သ ပဉ္စဝိဓသ္သ အာရမ္မဏပုရေဇာတအတ္ထိအဝိဂတဝသေန စတုဓာ ပစ္စယော ဟောတိ။ မနောသမ္ဖသ္သသ္သ ပန တာနိ ရူပာယတနာဒီနိ, ဓမ္မာရမ္မဏဉ္စ တထာ စ အာရမ္မဏပစ္စယမတ္တေနေဝ ပစ္စယော ဟောတိ။ ဝတ္ထုရူပံ ပန မနောသမ္ဖသ္သသ္သ နိသ္သယပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန ပဉ္စဓာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ဧဝံ နာမရူပံ အသ္သ ဖသ္သသ္သ ဗဟုဓာ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
Sampayuttakākhandhāti phassena sampayuttā vedanādayo khandhā. Āvajjanassāpi sampayuttakkhandhaggahaṇenevettha gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Parato manosamphassepi eseva nayo. Pañcavidhopīti cakkhusamphassādivasena pañcavidhopi. So phassoti paṭighasamphasso. Bahudhāti bahuppakārena. Tathā hi vipākanāmaṃ vipākassa anekabhedassa manosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatavasena sattadhā paccayo hoti. Yaṃ panettha āhārakiccaṃ, taṃ āhārapaccayavasena. Yaṃ indriyakiccaṃ, taṃ indriyapaccayavasena paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ avipākassa manosamphassassa ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itaresaṃ vasena paccayo hoti. Rūpaṃ pana cakkhāyatanādibhedaṃ cakkhusamphassādikassa pañcavidhassa phassassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti. Rūpāyatanādibhedaṃ tassa pañcavidhassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Manosamphassassa pana tāni rūpāyatanādīni, dhammārammaṇañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva paccayo hoti. Vatthurūpaṃ pana manosamphassassa nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti. Evaṃ nāmarūpaṃ assa phassassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.
၁၁၅. ပဌမုပ္ပတ္တိယံ ဝိညာဏံ နာမရူပသ္သ ဝိသေသပစ္စယောတိ ဣမမတ္ထံ ဗ္ယတိရေကမုခေန ဒသ္သေတုံ ပာဠိယံ ‘‘မာတုကုစ္ဆိမ္ဟိ န ဩက္ကမိသ္သထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဂဗ္ဘသေယ္ယကပဋိသန္ဓိ ဟိ ဗာဟိရတော မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမန္တသ္သ ဝိယ ဟောန္တီပိ အတ္ထတော ယထာပစ္စယံ ခန္ဓာနံ တတ္ထ ပဌမုပ္ပတ္တိယေဝ။ တေနာဟ ‘‘ပဝိသိတ္ဝာ။ပေ.။ န ဝတ္တိသ္သထာ’’တိ။ သုဒ္ဓန္တိ ကေဝလံ ဝိညာဏေန အမိသ္သိတံ ဝိရဟိတံ။ ‘‘အဝသေသ’’န္တိ ဣဒံ နာမာပေက္ခံ, တသ္မာ အဝသေသံ နာမရူပန္တိ ဣမံ ဝိညာဏံ ဌပေတ္ဝာ အဝသေသံ နာမရူပံ ဝာတိ အတ္ထော။ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဩက္ကန္တန္တိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန, မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမန္တသ္သ ဝာ ပဌမာဝယဝဘာဝေန ဩတိဏ္ဏံ။ ဝောက္ကမိသ္သထာတိ သန္တတိဝိစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဥပဂမိသ္သထ, တံ ပန မရဏံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စုတိဝသေနာ’’တိ။ အသ္သာတိ ဝိညာဏသ္သ, တဉ္စ ခော ဝိညာဏသာမညဝသေန ဝုတ္တံ။ တေနာဟ ‘‘တသ္သေဝ စိတ္တသ္သ နိရောဓေနာ’’တိ, ပဋိသန္ဓိစိတ္တသ္သေဝ နိရောဓေနာတိ အတ္ထော။ တတောတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တတော။ ပဋိသန္ဓိစိတ္တသ္သ, တတော ဒုတိယတတိယစိတ္တာနံ ဝာ နိရောဓေန စုတိ န ဟောတီတိ ဝုတ္တမတ္ထံ ယုတ္တိတော ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧတသ္မိံ အန္တရေတိ ဧတသ္မိံ သောဠသစိတ္တက္ခဏေ ကာလေ။ အန္တရာယော နတ္ထီတိ ဧတ္ထ ဒာရကသ္သ တာဝ မရဏန္တရာယော မာ ဟောတု တဒာ စုတိစိတ္တသ္သ အသမ္ဘဝတော, မာတု ပန ကထံ တဒာ မရဏန္တရာယာဘာဝောတိ? တံ တံ ကာလံ အနတိက္ကမိတ္ဝာ တဒန္တရေယေဝ စဝနဓမ္မာယ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏသ္သေဝ အသမ္ဘဝတော။ တေနာဟ ‘‘အယဉ္ဟိ အနောကာသော နာမာ’’တိ, စုတိယာတိ အဓိပ္ပာယော။
115. Paṭhamuppattiyaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa visesapaccayoti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘mātukucchimhi na okkamissathā’’tiādi vuttaṃ. Gabbhaseyyakapaṭisandhi hi bāhirato mātukucchiṃ okkamantassa viya hontīpi atthato yathāpaccayaṃ khandhānaṃ tattha paṭhamuppattiyeva. Tenāha ‘‘pavisitvā…pe… na vattissathā’’ti. Suddhanti kevalaṃ viññāṇena amissitaṃ virahitaṃ. ‘‘Avasesa’’nti idaṃ nāmāpekkhaṃ, tasmā avasesaṃ nāmarūpanti imaṃ viññāṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ nāmarūpaṃ vāti attho. Paṭisandhivasena okkantanti paṭisandhiggahaṇavasena, mātukucchiṃ okkamantassa vā paṭhamāvayavabhāvena otiṇṇaṃ. Vokkamissathāti santativicchedaṃ vināsaṃ upagamissatha, taṃ pana maraṇaṃ nāma hotīti āha ‘‘cutivasenā’’ti. Assāti viññāṇassa, tañca kho viññāṇasāmaññavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘tasseva cittassa nirodhenā’’ti, paṭisandhicittasseva nirodhenāti attho. Tatoti paṭisandhicittato. Paṭisandhicittassa, tato dutiyatatiyacittānaṃ vā nirodhena cuti na hotīti vuttamatthaṃ yuttito vibhāvetuṃ ‘‘paṭisandhicittena hī’’tiādi vuttaṃ. Etasmiṃ antareti etasmiṃ soḷasacittakkhaṇe kāle. Antarāyo natthīti ettha dārakassa tāva maraṇantarāyo mā hotu tadā cuticittassa asambhavato, mātu pana kathaṃ tadā maraṇantarāyābhāvoti? Taṃ taṃ kālaṃ anatikkamitvā tadantareyeva cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Tenāha ‘‘ayañhi anokāso nāmā’’ti, cutiyāti adhippāyo.
ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဒ္ဓိံ သမုဋ္ဌိတရူပာနီတိ ဩက္ကန္တိက္ခဏေ ဥပ္ပန္နကမ္မဇရူပာနိ ဝဒတိ။ တာနိ ဟိ နိပ္ပရိယာယတော ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဒ္ဓိံ သမုဋ္ဌိတရူပာနိ နာမ, န ဥတုသမုဋ္ဌာနာနိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တသ္သ ဥပ္ပာဒတော ပစ္ဆာ သမုဋ္ဌိတတ္တာ။ စိတ္တဇာဟာရဇာနံ ပန တဒာ အသမ္ဘဝော ဧဝ။ ယာနိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဒ္ဓိံ သမုဋ္ဌိတရူပာနိ, တာနိ တိဝိဓာနိ တသ္သ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ သမုဋ္ဌိတာနိ, ဌိတိက္ခဏေ သမုဋ္ဌိတာနိ, ဘင္ဂက္ခဏေ သမုဋ္ဌိတာနီတိ။ တေသု ဥပ္ပာဒက္ခဏေ သမုဋ္ဌိတာနိ သတ္တရသမသ္သ ဘဝင္ဂသ္သ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ နိရုဇ္ဈန္တိ, ဌိတိက္ခဏေ သမုဋ္ဌိတာနိ ဌိတိက္ခဏေ နိရုဇ္ဈန္တိ, ဘင္ဂက္ခဏေ သမုဋ္ဌိတာနိ ဘင္ဂက္ခဏေ နိရုဇ္ဈန္တိ။ တတ္ထ ‘‘ဘဉ္ဇမာနော ဓမ္မော ဘဉ္ဇမာနသ္သ ဓမ္မသ္သ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ဥပ္ပာဒေ, ပန ဌိတိယဉ္စ န န သက္ကာတိ ‘‘သတ္တရသမသ္သ ဘဝင္ဂသ္သ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ, ဌိတိက္ခဏေ စ ဓရန္တာနံ ဝသေန တသ္သ ပစ္စယမ္ပိ ဒာတုံ န သက္ကောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ရူပကာယူပတ္ထမ္ဘိတသ္သေဝ ဟိ နာမကာယသ္သ ပဉ္စဝောကာရေ ပဝတ္တီတိ။ တေဟိ ရူပဓမ္မေဟိ တသ္သ စိတ္တသ္သ ဗလဝတရံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သတ္တရသမသ္သ။ပေ.။ ပဝတ္တိ ပဝတ္တတီ’’တိ။ ပဝေဏီ ဃဋိယတီတိ အဋ္ဌစတ္တာလီသကမ္မဇသ္သ ရူပပဝေဏီ သမ္ဗန္ဓာ ဟုတ္ဝာ ပဝတ္တတိ။ ပဌမဉ္ဟိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ, တတော ယာဝ သောဠသမံ ဘဝင္ဂစိတ္တံ, တေသု ဧကေကသ္သ ဥပ္ပာဒဌိတိဘင္ဂဝသေန တယော တယော ခဏာ။ တတ္ထ ဧကေကသ္သ စိတ္တသ္သ တီသု တီသု ခဏေသု သမတိံသ သမတိံသ ကမ္မဇရူပာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ဣတိ သောဠသတိကာ အဋ္ဌစတ္တာလီသံ ဟောန္တိ။ ဧသ နယော တတော ပရေသုပိ။ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အဋ္ဌစတ္တာလီသကမ္မဇသ္သ ရူပပဝေဏီ သမ္ဗန္ဓာ ဟုတ္ဝာ ပဝတ္တတီ’’တိ။ သစေ ပန န သက္ကောန္တီတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဒ္ဓိံ သမုဋ္ဌိတရူပာနိ သတ္တရသမသ္သ ဘဝင္ဂသ္သ ပစ္စယံ ဒာတုံ သစေ န သက္ကောန္တိ။ ယဒိ ဟိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တတော သတ္တရသမံ စုတိစိတ္တံ သိယာ, ပဋိသန္ဓိစိတ္တသ္သ ဌိတိဘင္ဂက္ခဏေသုပိ ကမ္မဇရူပံ န ဥပ္ပဇ္ဇေယ္ယ, ပဂေဝ ဘဝင္ဂစိတ္တက္ခဏေသု။ တထာ သတိ နတ္ထေဝ တသ္သ စိတ္တသ္သ ပစ္စယလာဘောတိ ပဝတ္တိ နပ္ပဝတ္တတိ, ပဝေဏီ န ဃဋိယတေဝ, အညဒတ္ထု ဝိစ္ဆိဇ္ဇတိ။ တေနာဟ ‘‘ဝောက္ကမတိတိ နာမ ဟောတီ’’တိအာဒိ။
Paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpānīti okkantikkhaṇe uppannakammajarūpāni vadati. Tāni hi nippariyāyato paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni nāma, na utusamuṭṭhānāni paṭisandhicittassa uppādato pacchā samuṭṭhitattā. Cittajāhārajānaṃ pana tadā asambhavo eva. Yāni paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni, tāni tividhāni tassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitānīti. Tesu uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe nirujjhanti, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni ṭhitikkhaṇe nirujjhanti, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitāni bhaṅgakkhaṇe nirujjhanti. Tattha ‘‘bhañjamāno dhammo bhañjamānassa dhammassa paccayo hotī’’ti na sakkā vattuṃ, uppāde, pana ṭhitiyañca na na sakkāti ‘‘sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe ca dharantānaṃ vasena tassa paccayampi dātuṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Rūpakāyūpatthambhitasseva hi nāmakāyassa pañcavokāre pavattīti. Tehi rūpadhammehi tassa cittassa balavataraṃ sandhāyāha ‘‘sattarasamassa…pe… pavatti pavattatī’’ti. Paveṇī ghaṭiyatīti aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattati. Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ, tato yāva soḷasamaṃ bhavaṅgacittaṃ, tesu ekekassa uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā. Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti. Iti soḷasatikā aṭṭhacattālīsaṃ honti. Esa nayo tato paresupi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattatī’’ti. Sace pana na sakkontīti paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sace na sakkonti. Yadi hi paṭisandhicittato sattarasamaṃ cuticittaṃ siyā, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi kammajarūpaṃ na uppajjeyya, pageva bhavaṅgacittakkhaṇesu. Tathā sati nattheva tassa cittassa paccayalābhoti pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyateva, aññadatthu vicchijjati. Tenāha ‘‘vokkamatitināma hotī’’tiādi.
ဣတ္ထတ္တာယာတိ ဣတ္ထံပကာရတာယ။ ယာဒိသော ဂဗ္ဘသေယ္ယကသ္သ အတ္တဘာဝော, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ။ တသ္သ စ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနူနာ ဧဝ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ပရိပုဏ္ဏပဉ္စက္ခန္ဓဘာဝာယာ’’တိ။ ဥပစ္ဆိဇ္ဇိသ္သထာတိ သန္တာနဝိစ္ဆေဒေန ဝိစ္ဆိန္ဒေယ္ယ။ သုဒ္ဓံ နာမရူပမေဝာတိ ဝိညာဏဝိရဟိတံ ကေဝလံ နာမရူပမေဝ။ အဝယဝာနံ ပာရိပူရိ ဝုဍ္ဎိ။ ထိရဘာဝပ္ပတ္တိ ဝိရူဠ္ဟိ။ မဟလ္လကဘာဝပ္ပတ္တိ ဝေပုလ္လံ။ တာနိ စ ယထာက္ကမံ ပဌမာဒိဝယဝသေန ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမဝယဝသေနာ’’တိအာဒိ။ ဝာ-သဒ္ဒော အနိယမတ္ထော, တေန ဝသ္သသဟသ္သဒ္ဝယာဒီနံ သင္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
Itthattāyāti itthaṃpakāratāya. Yādiso gabbhaseyyakassa attabhāvo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tassa ca pañcakkhandhā anūnā eva hontīti āha ‘‘evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyā’’ti. Upacchijjissathāti santānavicchedena vicchindeyya. Suddhaṃ nāmarūpamevāti viññāṇavirahitaṃ kevalaṃ nāmarūpameva. Avayavānaṃ pāripūri vuḍḍhi. Thirabhāvappatti virūḷhi. Mahallakabhāvappatti vepullaṃ. Tāni ca yathākkamaṃ paṭhamādivayavasena hontīti vuttaṃ ‘‘paṭhamavayavasenā’’tiādi. Vā-saddo aniyamattho, tena vassasahassadvayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.
ဝိညာဏမေဝာတိ နိယမဝစနံ, ဣတော ဗာဟိရကပ္ပိတသ္သ အတ္တနော, ဣသ္သရာဒီနဉ္စ ပဋိက္ခေပပဒံ, န အဝိဇ္ဇာဒိဖသ္သာဒိပဋိက္ခေပပဒံ ပဋိယောဂီနိဝတ္တနပဒတ္တာ အဝဓာရဏသ္သ။ တေနာဟ ‘‘ဧသေဝ ဟေတူ’’တိအာဒိ။ အယဉ္စ နယော ဟေဋ္ဌာပိ သဗ္ဗပဒေသု ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗော။ ဣဒာနိ ဝိညာဏမေဝ နာမရူပသ္သ ပဓာနကာရဏန္တိ ဣမမတ္ထံ ဩပမ္မဝသေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပစ္စေကံ ဝိယ သမုဒိတသ္သာပိ နာမရူပသ္သ ဝိညာဏေန ဝိနာ အတ္တကိစ္စာသမတ္ထတံ ဒသ္သေတုံ ‘‘တ္ဝံ နာမရူပံ နာမာ’’တိ ဧကဇ္ဈံ ဂဟဏံ။ ပုရေစာရိကေတိ ပုဗ္ဗင္ဂမေဝ။ ဝိညာဏဉ္ဟိ သဟဇာတဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗင္ဂမံ။ တေနာဟ ဘဂဝာ ‘‘မနောပုဗ္ဗင္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ။ (ဓ. ပ. ၁; နေတ္တိ. ၉၀, ၉၂; ပေဋကော. ၁၃, ၈၃) ဗဟုဓာတိ အနေကပ္ပကာရေန ပစ္စယော ဟောတိ။
Viññāṇamevāti niyamavacanaṃ, ito bāhirakappitassa attano, issarādīnañca paṭikkhepapadaṃ, na avijjādiphassādipaṭikkhepapadaṃ paṭiyogīnivattanapadattā avadhāraṇassa. Tenāha ‘‘eseva hetū’’tiādi. Ayañca nayo heṭṭhāpi sabbapadesu yathārahaṃ vattabbo. Idāni viññāṇameva nāmarūpassa padhānakāraṇanti imamatthaṃ opammavasena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Paccekaṃ viya samuditassāpi nāmarūpassa viññāṇena vinā attakiccāsamatthataṃ dassetuṃ ‘‘tvaṃ nāmarūpaṃ nāmā’’ti ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Purecāriketi pubbaṅgameva. Viññāṇañhi sahajātadhammānaṃ pubbaṅgamaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. (Dha. pa. 1; netti. 90, 92; peṭako. 13, 83) bahudhāti anekappakārena paccayo hoti.
ကထံ? ဝိပာကနာမသ္သ ဟိ ပဋိသန္ဓိယံ အညံ ဝာ ဝိညာဏံ သဟဇာတအညမညနိသ္သယဝိပာကအာဟာရဣန္ဒ္ရိယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိ နဝဓာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ဝတ္ထုရူပသ္သ ပဋိသန္ဓိယံ သဟဇာတအညမညနိသ္သယဝိပာကအာဟာရဣန္ဒ္ရိယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိ နဝဓာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ဌပေတ္ဝာ ပန ဝတ္ထုရူပံ သေသရူပသ္သ ဣမေသု နဝသု အညမညပစ္စယံ အပနေတ္ဝာ သေသေဟိ အဋ္ဌဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ။ အဘိသင္ခာရဝိညာဏံ ပန အသညသတ္တရူပသ္သ, ပဉ္စဝောကာရေ ဝာ ကမ္မဇသ္သ သုတ္တန္တိကပရိယာယတော ဥပနိသ္သယဝသေန ဧကဓာဝ ပစ္စယော ဟောတိ။ အဝသေသဉ္ဟိ ပဌမဘဝင္ဂတော ပဘုတိ သဗ္ဗမ္ပိ ဝိညာဏံ တသ္သ နာမရူပသ္သ ယထာရဟံ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အယမေတ္ထ သင္ခေပော, ဝိတ္ထာရတော ပန ပစ္စယနယေ ဒသ္သိယမာနေ သဗ္ဗာပိ မဟာပကရဏကထာ အာနေတဗ္ဗာ ဟောတီတိ န ဝိတ္ထာရိတာ။ ကထံ ပနေတံ ပစ္စေတဗ္ဗံ ‘‘ပဋိသန္ဓိနာမရူပံ ဝိညာဏပစ္စယာ ဟောတီ’’တိ? သုတ္တတော, ယုတ္တိတော စ။ ပာဠိယဉ္ဟိ ‘‘စိတ္တာနုပရိဝတ္တိနော ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. မာတိကာ ၆၂) နယေန ဗဟုဓာ ဝေဒနာဒီနံ ဝိညာဏပစ္စယတာ အာဂတာ။ ယုတ္တိတော ပန ဣဓ စိတ္တဇေန ရူပေန ဒိဋ္ဌေန အဒိဋ္ဌသ္သာပိ ရူပသ္သ ဝိညာဏံ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ။ စိတ္တေဟိ ပသန္နေ, အပ္ပသန္နေ ဝာ တဒနုရူပာနိ ရူပာနိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ဒိဋ္ဌာနိ, ဒိဋ္ဌေန စ အဒိဋ္ဌသ္သ အနုမာနံ ဟောတီတိ။ ဣမိနာ ဣဓ ‘‘ဒိဋ္ဌေန စိတ္တဇရူပေန အဒိဋ္ဌသ္သာပိ ပဋိသန္ဓိရူပသ္သ ဝိညာဏံ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ပစ္စေတဗ္ဗမေတံ ။ ကမ္မသမုဋ္ဌာနသ္သာပိ ဟိ ရူပသ္သ စိတ္တသမုဋ္ဌာနသ္သ ဝိယ ဝိညာဏပစ္စယတာ ပဋ္ဌာနေ အာဂတာတိ။
Kathaṃ? Vipākanāmassa hi paṭisandhiyaṃ aññaṃ vā viññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa, pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesañhi paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paccayanaye dassiyamāne sabbāpi mahāpakaraṇakathā ānetabbā hotīti na vitthāritā. Kathaṃ panetaṃ paccetabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato, yuttito ca. Pāḷiyañhi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. mātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā āgatā. Yuttito pana idha cittajena rūpena diṭṭhena adiṭṭhassāpi rūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti viññāyati. Cittehi pasanne, appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni, diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti. Iminā idha ‘‘diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotī’’ti paccetabbametaṃ . Kammasamuṭṭhānassāpi hi rūpassa cittasamuṭṭhānassa viya viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti.
၁၁၆. ဣဓ သမုဒယ-သဒ္ဒော သမုဒာယ-သဒ္ဒော ဝိယ သမူဟပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခရာသိသမ္ဘဝော’’တိ။ ဧကကောတိ အသဟာယော ရာဇပရိသာရဟိတော။ ပသ္သေယ္ယာမ တေ ရာဇဘာဝံ အမ္ဟေဟိ ဝိနာတိ အဓိပ္ပာယော။ ယထာရဟံ ပရိသံ ရဉ္ဇေတီတိ ဟိ ရာဇာ။ အတ္ထတောတိ အတ္ထသိဒ္ဓိတော အဝဒန္တမ္ပိ ဝဒတိ ဝိယ။ ‘‘ဟဒယဝတ္ထု’’န္တိ ဣမိနာဝ တန္နိသ္သယောပိ ဂဟိတော ဝာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အာနန္တရိယဘာဝတော နိသ္သယနိသ္သယောပိ ‘‘နိသ္သယော’’ တ္ဝေဝ ဝုစ္စတီတိ။ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ နာမ ဘဝေယ္ယာသိ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ပသ္သေယ္ယာမာ’’တိအာဒိ။ ဗဟုဓာတိ အနေကဓာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ကထံ? နာမံ တာဝ ပဋိသန္ဓိယံ သဟဇာတအညမညနိသ္သယဝိပာကသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိ သတ္တဓာ ဝိညာဏသ္သ ပစ္စယော ဟောတီတိ။ ကိဉ္စိ ပနေတ္ထ ဟေတုပစ္စယေန, ကိဉ္စိ အာဟာရပစ္စယေနာတိ ဧဝံ အညထာပိ ပစ္စယော ဟောတိ။ အဝိပာကံ ပန နာမံ ယထာဝုတ္တေသု ပစ္စယေသု ဌပေတ္ဝာ ဝိပာကပစ္စယံ ဣတရေဟိ ဆဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ။ ကိဉ္စိ ပနေတ္ထ ဟေတုပစ္စယေန, ကိဉ္စိ အာဟာရပစ္စယေနာတိ အညထာပိ ပစ္စယော ဟောတိ, တဉ္စ ခော ပဝတ္တိယံယေဝ, န ပဋိသန္ဓိယံ။ ရူပတော ပန ဟဒယဝတ္ထု ပဋိသန္ဓိယံ ဝိညာဏသ္သ သဟဇာတအညမညနိသ္သယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိ အဝိဂတပစ္စယေဟိ ဆဓာဝ ပစ္စယော ဟောတိ။ ပဝတ္တိယံ ပန သဟဇာတအညမညပစ္စယဝဇ္ဇိတေဟိ ပဉ္စဟိ ပုရေဇာတပစ္စယေန သဟ တေဟေဝ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ။ စက္ခာယတနာဒိဘေဒံ ပန ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ရူပံ ယထာက္ကမံ စက္ခုဝိညာဏာဒိဘေဒသ္သ ဝိညာဏသ္သ နိသ္သယပုရေဇာတဣန္ဒ္ရိယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဧဝံ နာမရူပံ ဝိညာဏသ္သ ဗဟုဓာ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
116. Idha samudaya-saddo samudāya-saddo viya samūhapariyāyoti āha ‘‘dukkharāsisambhavo’’ti. Ekakoti asahāyo rājaparisārahito. Passeyyāma te rājabhāvaṃ amhehi vināti adhippāyo. Yathārahaṃ parisaṃ rañjetīti hi rājā. Atthatoti atthasiddhito avadantampi vadati viya. ‘‘Hadayavatthu’’nti imināva tannissayopi gahito vāti daṭṭhabbaṃ. Ānantariyabhāvato nissayanissayopi ‘‘nissayo’’ tveva vuccatīti. Paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Tenāha ‘‘passeyyāmā’’tiādi. Bahudhāti anekadhā paccayo hoti. Kathaṃ? Nāmaṃ tāva paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatapaccayehi sattadhā viññāṇassa paccayo hotīti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ yathāvuttesu paccayesu ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itarehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti aññathāpi paccayo hoti, tañca kho pavattiyaṃyeva, na paṭisandhiyaṃ. Rūpato pana hadayavatthu paṭisandhiyaṃ viññāṇassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthi avigatapaccayehi chadhāva paccayo hoti. Pavattiyaṃ pana sahajātaaññamaññapaccayavajjitehi pañcahi purejātapaccayena saha teheva paccayehi paccayo hoti. Cakkhāyatanādibhedaṃ pana pañcavidhampi rūpaṃ yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādibhedassa viññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hotīti evaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.
ယ္ဝာယမနုက္ကမေန ဝိညာဏသ္သ နာမရူပံ, ပဋိသန္ဓိနာမရူပသ္သ , စ ဝိညာဏံ ပတိ ပစ္စယဘာဝော, သော ကဒာစိ ဝိညာဏသ္သ သာတိသယော, ကဒာစိ နာမရူပသ္သ, ကဒာစိ ဥဘိန္နံ သဒိသောတိ တိဝိဓောပိ သော ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိ ပဒေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟိတောတိ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဝိညာဏေ။ပေ.။ ပဝတ္တေသူ’’တိ ဝတ္ဝာ ပုန ယမိဒမ္ပိ ဝိညာဏံ နာမရူပသညိတာနံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ အညမညနိသ္သယေန ပဝတ္တာနံ ဧတ္တကေန သဗ္ဗာ သံသာရဝဋ္ဋပ္ပဝတ္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဧတ္တကေန။ပေ.။ ပဋိသန္ဓိယော’’တိ အာဟ။ တတ္ထ ဧတ္တကေနာတိ ဧတ္တကေနေဝ, န ဣတော အညေန ကေနစိ ကာရကဝေဒကသဘာဝေန အတ္တနာ, ဣသ္သရာဒိနာ ဝာတိ အတ္ထော။ အန္တောဂဓာဝဓာရဏဉ္ဟေတံ ပဒံ။
Yvāyamanukkamena viññāṇassa nāmarūpaṃ, paṭisandhināmarūpassa , ca viññāṇaṃ pati paccayabhāvo, so kadāci viññāṇassa sātisayo, kadāci nāmarūpassa, kadāci ubhinnaṃ sadisoti tividhopi so ‘‘ettāvatā’’ti padena ekajjhaṃ gahitoti dassento ‘‘viññāṇe…pe… pavattesū’’ti vatvā puna yamidampi viññāṇaṃ nāmarūpasaññitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ aññamaññanissayena pavattānaṃ ettakena sabbā saṃsāravaṭṭappavattīti imamatthaṃ dassento ‘‘ettakena…pe… paṭisandhiyo’’ti āha. Tattha ettakenāti ettakeneva, na ito aññena kenaci kārakavedakasabhāvena attanā, issarādinā vāti attho. Antogadhāvadhāraṇañhetaṃ padaṃ.
ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကိစ္စာတိ ဒာသာဒီသု သိရိဝဍ္ဎကာဒိ-သဒ္ဒာ ဝိယ အတထတ္တာ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတ္ဝာ ပဝတ္တသ္သ။ တေနာဟ ‘‘အတ္ထံ အဒိသ္ဝာ’’တိ။ ဝောဟာရသ္သာတိ ဝောဟရဏမတ္တသ္သ။ ပထောတိ ပဝတ္တိမဂ္ဂော ပဝတ္တိယာ ဝိသယော။ ယသ္မာ သရဏကိရိယာဝသေန ပုဂ္ဂလော ‘‘သတော’’တိ ဝုစ္စတိ, သမ္ပဇာနနကိရိယာဝသေန ‘‘သမ္ပဇာနော’’တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာရဏာပဒေသဝသေနာ’’တိ။ ကာရဏံ နိဒ္ဓာရေတ္ဝာ ဥတ္တိ နိရုတ္တီတိ။ ဧကမေဝ အတ္ထံ ‘‘ပဏ္ဍိတော’’တိအာဒိနာ ပကာရတော ဉာပနတော ‘‘ပညတ္တီ’’တိ ဝဒန္တိ။ သော ဧဝ ဟိ ‘‘ပဏ္ဍိတော’’တိ စ ‘‘ဗ္ယတ္တော’’တိ စ ‘‘မေဓာဝီ’’တိ စ ပညာပီယတီတိ။ ပဏ္ဍိစ္စပ္ပကာရတော ပန ပဏ္ဍိတော, ဝေယ္ယတ္တိယပ္ပကာရတော ဗ္ယတ္တောတိ ပညာပီယတီတိ ဧဝံ ပကာရတော ပညာပနတော ပညတ္တိ။ ယသ္မာ ဣဓ အဓိဝစနနိရုတ္တိပညတ္တိပဒာနိ သမာနတ္ထာနိ။ သဗ္ဗဉ္စ ဝစနံ အဓိဝစနာဒိဘာဝံ ဘဇတိ, တသ္မာ ကေသုစိ ဝစနဝိသေသေသု ဝိသေသေန ပဝတ္တေဟိ အဓိဝစနာဒိသဒ္ဒေဟိ သဗ္ဗာနိ ဝစနာနိ ပညတ္တိအတ္ထပ္ပကာသနသာမညေန ဝုတ္တာနီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန အယမတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
Vacanamattamevaadhikiccāti dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattassa. Tenāha ‘‘atthaṃ adisvā’’ti. Vohārassāti voharaṇamattassa. Pathoti pavattimaggo pavattiyā visayo. Yasmā saraṇakiriyāvasena puggalo ‘‘sato’’ti vuccati, sampajānanakiriyāvasena ‘‘sampajāno’’ti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāraṇāpadesavasenā’’ti. Kāraṇaṃ niddhāretvā utti niruttīti. Ekameva atthaṃ ‘‘paṇḍito’’tiādinā pakārato ñāpanato ‘‘paññattī’’ti vadanti. So eva hi ‘‘paṇḍito’’ti ca ‘‘byatto’’ti ca ‘‘medhāvī’’ti ca paññāpīyatīti. Paṇḍiccappakārato pana paṇḍito, veyyattiyappakārato byattoti paññāpīyatīti evaṃ pakārato paññāpanato paññatti. Yasmā idha adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni. Sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā kesuci vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni paññattiatthappakāsanasāmaññena vuttānīti iminā adhippāyena ayamatthayojanā katāti veditabbā.
အထ ဝာ အဓိ-သဒ္ဒော ဥပရိဘာဝေ, ဥပရိ ဝစနံ အဓိဝစနံ။ ကသ္သ ဥပရိ? ပကာသေတဗ္ဗသ္သ အတ္ထသ္သာတိ ပာကဋော ယမတ္ထော။ အဓီနံ ဝာ ဝစနံ အဓိဝစနံ။ ကေန အဓီနံ? အတ္ထေန။ တထာ တံတံအတ္ထပ္ပကာသေန နိစ္ဆိတံ, နိယတံ ဝာ ဝစနံ နိရုတ္တိ။ ပထဝီဓာတုပုရိသာဒိတံတံပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တီတိ ဧဝံ အဓိဝစနာဒိပဒာနံ သဗ္ဗဝစနေသု ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အညထာ သိရိဝဍ္ဎကဓနဝဍ္ဎကပ္ပကာရာနမေဝ နိရုတ္တိတာ, ‘‘ပဏ္ဍိတော ဝိယတ္တော’’တိ ဧဝံ ပကာရာနမေဝ ဧကမေဝ အတ္ထံ တေန တေန ပကာရေန ဉာပေန္တာနံ ပညတ္တိတာ စ အာပဇ္ဇေယ္ယာတိ။ ဧဝံ တီဟိပိ နာမေဟိ ဝုတ္တသ္သ ဝောဟာရသ္သ ပဝတ္တိမဂ္ဂောပိ သဟ ဝိညာဏေန နာမရူပန္တိ ဧတ္တာဝတာဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော။ တေနာဟ ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိ။ ပညာယ အဝစရိတဗ္ဗန္တိ ပညာယ ပဝတ္တိတဗ္ဗံ, ဉေယ္ယန္တိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိ။ ဝဋ္ဋန္တိ ကိလေသဝဋ္ဋံ, ကမ္မဝဋ္ဋံ, ဝိပာကဝဋ္ဋန္တိ တိဝိဓမ္ပိ ဝဋ္ဋံ။ ဝတ္တတီတိ ပဝတ္တတိ။ တယိဒံ ‘‘ဇာယေထာ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တသ္သ အတ္ထသ္သ နိဂမနဝသေန ဝုတ္တံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣတ္ထီတိပုရိသာတိအာဒီနမ္ပိ သင္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ နာမပညတ္တတ္ထာယာတိ ခန္ဓာဒိဖသ္သာဒိသတ္တာဒိဣတ္ထာဒိနာမသ္သ ပညာပနတ္ထာယ။ ဝတ္ထုပိ ဧတ္တာဝတာဝ။ တေနာဟ ‘‘ခန္ဓပဉ္စကမ္ပိ ဧတ္တာဝတာဝ ပညာယတီ’’တိ။ ဧတ္တာဝတာ ဧတ္တကေန, သဟ ဝိညာဏေန နာမရူပပ္ပဝတ္တိယာတိ အတ္ထော။
Atha vā adhi-saddo uparibhāve, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭo yamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā, aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva niruttitā, ‘‘paṇḍito viyatto’’ti evaṃ pakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti. Evaṃ tīhipi nāmehi vuttassa vohārassa pavattimaggopi saha viññāṇena nāmarūpanti ettāvatāva icchitabbo. Tenāha ‘‘itī’’tiādi. Paññāya avacaritabbanti paññāya pavattitabbaṃ, ñeyyanti attho. Tenāha ‘‘jānitabba’’nti. Vaṭṭanti kilesavaṭṭaṃ, kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭanti tividhampi vaṭṭaṃ. Vattatīti pavattati. Tayidaṃ ‘‘jāyethā’’tiādinā pañcahi padehi vuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ. Ādi-saddena itthītipurisātiādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nāmapaññattatthāyāti khandhādiphassādisattādiitthādināmassa paññāpanatthāya. Vatthupi ettāvatāva. Tenāha ‘‘khandhapañcakampi ettāvatāva paññāyatī’’ti. Ettāvatā ettakena, saha viññāṇena nāmarūpappavattiyāti attho.
အတ္တပညတ္တိဝဏ္ဏနာ
Attapaññattivaṇṇanā
၁၁၇. အနုသန္ဓိယတိ ဧတေနာတိ အနုသန္ဓိ, ဟေဋ္ဌာ အာဂတဒေသနာယ အနုသန္ဓာနဝသေန ပဝတ္တာ ဥပရိဒေသနာ, သာ ပဌမပဒသ္သ ဒသ္သိတာ, ဣဒာနိ ဒုတိယပဒသ္သ ဒသ္သေတဗ္ဗာတိ တမတ္ထံ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဣတိ ဘဂဝာ’’တိအာဒိမာဟ။ ရူပိန္တိ ရူပဝန္တံ။ ပရိတ္တန္တိ န ဝိပုလံ, အပ္ပကန္တိ အတ္ထော။ ယသ္မာ အတ္တာ နာမ ကောစိ ပရမတ္ထတော နတ္ထိ။ ကေဝလံ ပန ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ပရိကပ္ပိတမတ္တံ , တသ္မာ ယတ္ထ နေသံ အတ္တသညာ, ယထာ စသ္သ ရူပိဘာဝာဒိပရိကပ္ပနာ ဟောတိ, တံ ဒသ္သေန္တော ‘‘ယော’’တိအာဒိမာဟ။ ရူပိံ ပရိတ္တန္တိ အတ္တနော ဥပဋ္ဌိတကသိဏရူပဝသေန ရူပိံ, တသ္သ အဝဍ္ဎိတဘာဝေန ပရိတ္တံ။ ပညပေတိ နီလကသိဏာဒိဝသေန နာနာကသိဏလာဘီ။ တန္တိ အတ္တာနံ ။ အနန္တန္တိ ကသိဏနိမိတ္တသ္သ အပ္ပမာဏတာယ ပရိစ္ဆေဒသ္သ အနုပဋ္ဌာနတော အန္တရဟိတံ။ ဥဂ္ဃာဋေတ္ဝာတိ ဘာဝနာယ အပနေတ္ဝာ။ နိမိတ္တဖုဋ္ဌောကာသန္တိ တေန ကသိဏနိမိတ္တေန ဖုဋ္ဌပ္ပဒေသံ။ တေသူတိ စတူသု အရူပက္ခန္ဓေသု။ ဝိညာဏမတ္တမေဝာတိ ‘‘ဝိညာဏမယော အတ္တာ’’တိ ဧဝံဝာဒီ။
117. Anusandhiyati etenāti anusandhi, heṭṭhā āgatadesanāya anusandhānavasena pavattā uparidesanā, sā paṭhamapadassa dassitā, idāni dutiyapadassa dassetabbāti tamatthaṃ dassento ‘‘iti bhagavā’’tiādimāha. Rūpinti rūpavantaṃ. Parittanti na vipulaṃ, appakanti attho. Yasmā attā nāma koci paramatthato natthi. Kevalaṃ pana diṭṭhigatikānaṃ parikappitamattaṃ , tasmā yattha nesaṃ attasaññā, yathā cassa rūpibhāvādiparikappanā hoti, taṃ dassento ‘‘yo’’tiādimāha. Rūpiṃ parittanti attano upaṭṭhitakasiṇarūpavasena rūpiṃ, tassa avaḍḍhitabhāvena parittaṃ. Paññapeti nīlakasiṇādivasena nānākasiṇalābhī. Tanti attānaṃ . Anantanti kasiṇanimittassa appamāṇatāya paricchedassa anupaṭṭhānato antarahitaṃ. Ugghāṭetvāti bhāvanāya apanetvā. Nimittaphuṭṭhokāsanti tena kasiṇanimittena phuṭṭhappadesaṃ. Tesūti catūsu arūpakkhandhesu. Viññāṇamattamevāti ‘‘viññāṇamayo attā’’ti evaṃvādī.
၁၁၈. ‘‘ဧတရဟီ’’တိ သာဝဓာရဏမိဒံ ပဒန္တိ တဒတ္ထံ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဣဒာနေဝာ’’တိ ဝတ္ဝာ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ အာဟ ‘‘န ဣတော ပရ’’န္တိ။ တတ္ထ တတ္ထေဝ သတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဥစ္ဆေဒဝာဒီ, တေနာဟ ‘‘ဥစ္ဆေဒဝသေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ။ ဘာဝိန္တိ သဗ္ဗံ သဒာ ဘာဝိံ အဝိနသ္သနကံ။ တေနာဟ ‘‘သသ္သတဝသေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ။ အတထာသဘာဝန္တိ ယထာ ပရဝာဒီ ဝဒန္တိ, န တထာ သဘာဝံ။ တထဘာဝာယာတိ ဥစ္ဆေဒဘာဝာယ ဝာ သသ္သတဘာဝာယ ဝာ။ အနိယမဝစနဉ္ဟေတံ ဝုတ္တံ သာမညဇောတနာဝသေန။ သမ္ပာဒေသ္သာမီတိ တထဘာဝံ အသ္သ သမ္ပန္နံ ကတ္ဝာ ဒသ္သယိသ္သာမိ, ပတိဋ္ဌာပေသ္သာမီတိ အတ္ထော။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သသ္သတဝာဒဉ္စ ဇာနာပေတ္ဝာ’’တိအာဒိ။ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၁၈) ဣမိနာတိ ‘‘အတထံ ဝာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝစနေန, အနုစ္ဆေဒသဘာဝမ္ပိ သမာနံ သသ္သတဝာဒိနော မတိဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော။ ဥပကပ္ပေသ္သာမီတိ ဥပေစ္စ သမတ္ထယိသ္သာမိ။
118.‘‘Etarahī’’ti sāvadhāraṇamidaṃ padanti tadatthaṃ dassento ‘‘idānevā’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitamatthaṃ āha ‘‘na ito para’’nti. Tattha tattheva sattā ucchijjantīti ucchedavādī, tenāha ‘‘ucchedavasenetaṃ vutta’’nti. Bhāvinti sabbaṃ sadā bhāviṃ avinassanakaṃ. Tenāha ‘‘sassatavasenetaṃ vutta’’nti. Atathāsabhāvanti yathā paravādī vadanti, na tathā sabhāvaṃ. Tathabhāvāyāti ucchedabhāvāya vā sassatabhāvāya vā. Aniyamavacanañhetaṃ vuttaṃ sāmaññajotanāvasena. Sampādessāmīti tathabhāvaṃ assa sampannaṃ katvā dassayissāmi, patiṭṭhāpessāmīti attho. Tathā hi vakkhati ‘‘sassatavādañca jānāpetvā’’tiādi. (Dī. ni. aṭṭha. 2.118) imināti ‘‘atathaṃ vā panā’’tiādi vacanena, anucchedasabhāvampi samānaṃ sassatavādino mativasenāti adhippāyo. Upakappessāmīti upecca samatthayissāmi.
ဧဝံ သမာနန္တိ ဧဝံ ဘူတံ သမာနံ။ ရူပကသိဏဇ္ဈာနံ ရူပံ ဥတ္တရပဒလောပေန, အဓိဂမနဝသေန တံ ဧတသ္သ အတ္ထီတိ ရူပီတိ အာဟ ‘‘ရူပိန္တိ ရူပကသိဏလာဘိ’’န္တိ။ ပရိတ္တတ္တာနုဒိဋ္ဌီတိ ဧတ္ထ ရူပီ-သဒ္ဒောပိအာဝုတ္တိအာဒိနယေန အာနေတ္ဝာ ဝတ္တဗ္ဗော, ရူပီဘာဝမ္ပိ ဟိ သော ဒိဋ္ဌိဂတိကော ပရိတ္တဘာဝံ ဝိယ အတ္တနော အဘိနိဝိသ္သ ဌိတောတိ။ အရူပိန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ ‘‘ပတ္တပလာသဗဟုလဂစ္ဆသင္ခေပေန ဃနဂဟနဇဋာဝိတာနာ နာတိဒီဃသန္တာနာ ဝလ္လိ, တဗ္ဗိပရီတာ လတာ’’တိ ဝဒန္တိ။ အပ္ပဟီနဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နဘာဝေန။ ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟတာ အနုသယနဋ္ဌော။
Evaṃ samānanti evaṃ bhūtaṃ samānaṃ. Rūpakasiṇajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena, adhigamanavasena taṃ etassa atthīti rūpīti āha ‘‘rūpinti rūpakasiṇalābhi’’nti. Parittattānudiṭṭhīti ettha rūpī-saddopiāvuttiādinayena ānetvā vattabbo, rūpībhāvampi hi so diṭṭhigatiko parittabhāvaṃ viya attano abhinivissa ṭhitoti. Arūpinti etthāpi eseva nayo. ‘‘Pattapalāsabahulagacchasaṅkhepena ghanagahanajaṭāvitānā nātidīghasantānā valli, tabbiparītā latā’’ti vadanti. Appahīnaṭṭhenāti maggena asamucchinnabhāvena. Kāraṇalābhe sati uppajjanārahatā anusayanaṭṭho.
အရူပကသိဏံ နာမ ကသိဏုဂ္ဃာဋိံ အာကာသံ, န ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏံ။ ‘‘ဥဘယမ္ပိ အရူပကသိဏမေဝာ’’တိ ကေစိ။ အရူပက္ခန္ဓဂောစရံ ဝာတိ ဝေဒနာဒယော အရူပက္ခန္ဓာ ‘‘အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝေသသ္သ ဂောစရော ဧတသ္သာတိ အရူပက္ခန္ဓဂောစရော, ဒိဋ္ဌိဂတိကော, တံ အရူပက္ခန္ဓဂောစရံ။ ဝာ-သဒ္ဒော ဝုတ္တဝိကပ္ပတ္ထော။ သဒ္ဒယောဇနာ ပန အရူပံ အရူပက္ခန္ဓာ ဂောစရဘူတာ ဧတသ္သ အတ္ထီတိ အရူပီ, တံ အရူပိံ။ လာဘိနော စတ္တာရောတိ ရူပကသိဏာဒိလာဘဝသေန တံ တံ ဒိဋ္ဌိဝာဒံ သယမေဝ ပရိကပ္ပေတ္ဝာ တံ အာဒာယ ပဂ္ဂယ္ဟ ပညာပနကာ စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိဂတိကာ။ တေသံ အန္တေဝာသိကာတိ တေသံ လာဘီနံ ဝာဒံ ပစ္စက္ခတော, ပရမ္ပရာယ စ ဥဂ္ဂဟေတ္ဝာ တထေဝ နံ ခမိတ္ဝာ ရောစေတ္ဝာ ပညာပနကာ စတ္တာရော။ တက္ကိကာ စတ္တာရောတိ ကသိဏဇ္ဈာနသ္သ အလာဘိနော ကေဝလံ တက္ကနဝသေနေဝ ယထာဝုတ္တေ စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိဝာဒေ သယမေဝ အဘိနိဝိသ္သ ပဂ္ဂယ္ဟ ဌိတာ စတ္တာရော။ တေသံ အန္တေဝာသိကာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။
Arūpakasiṇaṃ nāma kasiṇugghāṭiṃ ākāsaṃ, na paricchinnākāsakasiṇaṃ. ‘‘Ubhayampi arūpakasiṇamevā’’ti keci. Arūpakkhandhagocaraṃ vāti vedanādayo arūpakkhandhā ‘‘attā’’ti abhinivesassa gocaro etassāti arūpakkhandhagocaro, diṭṭhigatiko, taṃ arūpakkhandhagocaraṃ. Vā-saddo vuttavikappattho. Saddayojanā pana arūpaṃ arūpakkhandhā gocarabhūtā etassa atthīti arūpī, taṃ arūpiṃ. Lābhino cattāroti rūpakasiṇādilābhavasena taṃ taṃ diṭṭhivādaṃ sayameva parikappetvā taṃ ādāya paggayha paññāpanakā cattāro diṭṭhigatikā. Tesaṃ antevāsikāti tesaṃ lābhīnaṃ vādaṃ paccakkhato, paramparāya ca uggahetvā tatheva naṃ khamitvā rocetvā paññāpanakā cattāro. Takkikā cattāroti kasiṇajjhānassa alābhino kevalaṃ takkanavaseneva yathāvutte cattāro diṭṭhivāde sayameva abhinivissa paggayha ṭhitā cattāro. Tesaṃ antevāsikā pubbe vuttanayena veditabbā.
နအတ္တပညတ္တိဝဏ္ဏနာ
Naattapaññattivaṇṇanā
၁၁၉. အာရဒ္ဓဝိပသ္သကောပီတိ သမ္ပရာယိကဝိပသ္သကောပိ, တေန ဗလဝဝိပသ္သနာယ ဌိတံ ပုဂ္ဂလံ ဒသ္သေတိ။ န ပညပေတိ ဧဝ အဗဟုသ္သုတော ပီတိ အဓိပ္ပာယော။ တာဒိသော ဟိ ဝိပသ္သနာယ အာနုဘာဝော။ သာသနိကောပိ ဈာနာဘိညာလာဘီ ‘‘န ပညပေတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ သော ဣဓ န ဥဒ္ဓဋော။ ဣဒာနိ နေသံ အပညာပနေ ကာရဏံ ဒသ္သေတိ ‘‘ဧတေသဉ္ဟီ’’တိအာဒိနာ။ ဣစ္စေဝ ဉာဏံ ဟောတိ, န ဝိပရီတဂ္ဂာဟော တသ္သ ကာရဏသ္သ ဒူရသမုသ္သာရိတတ္တာ။ အရူပက္ခန္ဓာ ဣစ္စေဝ ဉာဏံ ဟောတီတိ ယောဇနာ။
119.Āraddhavipassakopīti samparāyikavipassakopi, tena balavavipassanāya ṭhitaṃ puggalaṃ dasseti. Na paññapeti eva abahussuto pīti adhippāyo. Tādiso hi vipassanāya ānubhāvo. Sāsanikopi jhānābhiññālābhī ‘‘na paññapetī’’ti na vattabboti so idha na uddhaṭo. Idāni nesaṃ apaññāpane kāraṇaṃ dasseti ‘‘etesañhī’’tiādinā. Icceva ñāṇaṃ hoti, na viparītaggāho tassa kāraṇassa dūrasamussāritattā. Arūpakkhandhā icceva ñāṇaṃ hotīti yojanā.
အတ္တသမနုပသ္သနာဝဏ္ဏနာ
Attasamanupassanāvaṇṇanā
၁၂၁. ဒိဋ္ဌိဝသေန သမနုပသ္သိတ္ဝာ, န ဉာဏဝသေန။ သာ စ သမနုပသ္သနာ အတ္ထတော ဒိဋ္ဌိဒသ္သနဝသေန။
121.Diṭṭhivasena samanupassitvā, na ñāṇavasena. Sā ca samanupassanā atthato diṭṭhidassanavasena.
‘‘ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပသ္သတီ’’တိ ဧဝံ အာဂတာ ဝေဒနာက္ခန္ဓဝတ္ထုကာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ။ ဣဋ္ဌာဒိဘေဒံ အာရမ္မဏံ န ပဋိသံဝေဒေတီတိ အပ္ပဋိသံဝေဒနောတိ ဝေဒကဘာဝပဋိက္ခေပမုခေန သဉ္ဇာနနာဒိဘာဝောပိ ပဋိက္ခိတ္တော ဟောတိ တဒဝိနာဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ရူပက္ခန္ဓဝတ္ထုကာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ကထိတာ’’တိ။ ‘‘အတ္တာ မေ ဝေဒိယတီ’’တိ ဣမိနာ အပ္ပဋိသံဝေဒနတ္တံ ပဋိက္ခိပတိ။ တေနာဟ ‘‘နောပိ အပ္ပဋိသံဝေဒနော’’တိ။ ‘‘ဝေဒနာဓမ္မော’’တိ ပန ဣမိနာ ‘‘ဝေဒနာ မေ အတ္တာ’’တိ ဣမံ ဝာဒံ ပဋိက္ခိပတိ။ ဝေဒနာသင္ခာတော ဓမ္မော ဧတသ္သ အတ္ထီတိ ဟိ ဝေဒနာဓမ္မောတိ ဝေဒနာယ သမန္နာဂတဘာဝံ တသ္သ ပဋိဇာနာတိ။ တေနာဟ ‘‘ဧတသ္သ စ ဝေဒနာဓမ္မော အဝိပ္ပယုတ္တသဘာဝော’’တိ။ သညာသင္ခာရဝိညာဏက္ခန္ဓဝတ္ထုကာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ကထိတာတိ အာနေတ္ဝာ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘ဝေဒနာသမ္ပယုတ္တတ္တာ ဝေဒိယတီ’’တိ တံသမ္ပယောဂတော တံကိစ္စကတမာဟ ယထာ စေတနာယောဂတော စေတနော ပုရိသောတိ။ သဗ္ဗေသမ္ပိ တံ သာရမ္မဏဓမ္မာနံ အာရမ္မဏာနုဘဝနံ လဗ္ဘတေဝ, တဉ္စ ခော ဧကဒေသတော ဖုဋ္ဌတာမတ္တတော , ဝေဒနာယ ပန ဝိသ္သဝိတာယ သာမိဘာဝေန အာရမ္မဏရသာနုဘဝနန္တိ။ တသ္သာ ဝသေန သညာဒယောပိ တံသမ္ပယုတ္တတ္တာ ‘‘ဝေဒိယတီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌသာလိနိယံ ‘‘အာရမ္မဏရသာနုဘဝနဋ္ဌာနံ ပတ္ဝာ သေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဧကဒေသမတ္တကမေဝ အနုဘဝန္တီ’’တိ, (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ဓမ္မုဒ္ဒေသကထာ) ရာဇသူဒနိဒသ္သနေန ဝာယမတ္ထော တတ္ထ ဝိဘာဝိတော ဧဝ။ ဧတသ္သာတိ သညာဒိက္ခန္ဓတ္တယသ္သ။ ‘‘အဝိပ္ပယုတ္တသဘာဝော’’တိ ဣမိနာ အဝိသံယောဂဇနိတံ ကဉ္စိ ဝိသေသံ ဌာနံ ဒီပေတိ။
‘‘Vedanaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ āgatā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi. Iṭṭhādibhedaṃ ārammaṇaṃ na paṭisaṃvedetīti appaṭisaṃvedanoti vedakabhāvapaṭikkhepamukhena sañjānanādibhāvopi paṭikkhitto hoti tadavinābhāvatoti āha ‘‘iminā rūpakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā’’ti. ‘‘Attā me vediyatī’’ti iminā appaṭisaṃvedanattaṃ paṭikkhipati. Tenāha ‘‘nopi appaṭisaṃvedano’’ti. ‘‘Vedanādhammo’’ti pana iminā ‘‘vedanā me attā’’ti imaṃ vādaṃ paṭikkhipati. Vedanāsaṅkhāto dhammo etassa atthīti hi vedanādhammoti vedanāya samannāgatabhāvaṃ tassa paṭijānāti. Tenāha ‘‘etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo’’ti. Saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitāti ānetvā sambandho. ‘‘Vedanāsampayuttattā vediyatī’’ti taṃsampayogato taṃkiccakatamāha yathā cetanāyogato cetano purisoti. Sabbesampi taṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇānubhavanaṃ labbhateva, tañca kho ekadesato phuṭṭhatāmattato , vedanāya pana vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasānubhavananti. Tassā vasena saññādayopi taṃsampayuttattā ‘‘vediyatī’’ti vuccanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavantī’’ti, (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesakathā) rājasūdanidassanena vāyamattho tattha vibhāvito eva. Etassāti saññādikkhandhattayassa. ‘‘Avippayuttasabhāvo’’ti iminā avisaṃyogajanitaṃ kañci visesaṃ ṭhānaṃ dīpeti.
၁၂၂. တတ္ထာတိ တေသု ဝာရေသု။ တီသု ဒိဋ္ဌိဂတိကေသူတိ ‘‘ဝေဒနာ မေ အတ္တာ’’တိ, ‘‘အပ္ပဋိသံဝေဒနော မေ အတ္တာ’’တိ, ‘‘ဝေဒနာဓမ္မော မေ အတ္တာ’’တိ စ ဧဝံဝာဒေသု တီသု ဒိဋ္ဌိဂတိကေသု။ တိသ္သန္နံ ဝေဒနာနံ ဘိန္နသဘာဝတ္တာ သုခံ ဝေဒနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ သမနုပသ္သတော ဒုက္ခံ, အဒုက္ခမသုခံ ဝာ ဝေဒနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ သမနုပသ္သနာ န ယုတ္တာ။ ဧဝံ သေသဒ္ဝယေ ပီတိ အာဟ ‘‘ယော ယော ယံ ယံ ဝေဒနံ အတ္တာတိ သမနုပသ္သတီ’’တိ။
122.Tatthāti tesu vāresu. Tīsu diṭṭhigatikesūti ‘‘vedanā me attā’’ti, ‘‘appaṭisaṃvedano me attā’’ti, ‘‘vedanādhammo me attā’’ti ca evaṃvādesu tīsu diṭṭhigatikesu. Tissannaṃ vedanānaṃ bhinnasabhāvattā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassato dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassanā na yuttā. Evaṃ sesadvaye pīti āha ‘‘yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassatī’’ti.
၁၂၃. ‘‘ဟုတ္ဝာ အဘာဝတော’’တိ ဣမိနာ ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတာယ အနိစ္စာတိ ဒသ္သေတိ, ‘‘တေဟိ တေဟီ’’တိအာဒိနာ အနေကကာရဏသင္ခတတ္တာ သင္ခတာတိ။ တံ တံ ပစ္စယန္တိ ‘‘ဣန္ဒ္ရိယံ, အာရမ္မဏံ, ဝိညာဏံ, သုခ, ဝေဒနီယော ဖသ္သော’’တိ ဧဝံ အာဒိကံ တံ တံ အတ္တနော ကာရဏံ ပဋိစ္စ နိသ္သာယ သမ္မာ သသ္သတာဒိဘာဝသ္သ, ဥစ္ဆေဒာဒိဘာဝသ္သ စ အဘာဝေန ဉာယေန သမကာရဏေန သဒိသကာရဏေန အနုရူပကာရဏေန ဥပ္ပန္နာ။ ခယသဘာဝာတိ ခယဓမ္မာ, ဝယသဘာဝာတိ ဝယဓမ္မာ ဝိရဇ္ဇနသဘာဝာတိ ဝိရာဂဓမ္မာ, နိရုဇ္ဈနသဘာဝာတိ နိရောဓဓမ္မာ, စတူဟိပိ ပဒေဟိ ဝေဒနာယ ဘင္ဂဘာဝမေဝ ဒသ္သေတိ။ တေနာဟ ‘‘ခယောတိ။ပေ.။ ခယဓမ္မာတိအာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ။
123.‘‘Hutvā abhāvato’’ti iminā udayabbayavantatāya aniccāti dasseti, ‘‘tehi tehī’’tiādinā anekakāraṇasaṅkhatattā saṅkhatāti. Taṃ taṃ paccayanti ‘‘indriyaṃ, ārammaṇaṃ, viññāṇaṃ, sukha, vedanīyo phasso’’ti evaṃ ādikaṃ taṃ taṃ attano kāraṇaṃ paṭicca nissāya sammā sassatādibhāvassa, ucchedādibhāvassa ca abhāvena ñāyena samakāraṇena sadisakāraṇena anurūpakāraṇena uppannā. Khayasabhāvāti khayadhammā, vayasabhāvāti vayadhammā virajjanasabhāvāti virāgadhammā, nirujjhanasabhāvāti nirodhadhammā, catūhipi padehi vedanāya bhaṅgabhāvameva dasseti. Tenāha ‘‘khayoti…pe… khayadhammātiādi vutta’’nti.
ဝိဂတောတိ သဘာဝဝိဂမေန ဝိဂတော။ ဧကသ္သေဝာတိ ဧကသ္သေဝ ဒိဋ္ဌိဂတိကသ္သ။ တီသုပိ ကာလေသူတိ တိသ္သန္နံ ဝေဒနာနံ ပဝတ္တိကာလေသု။ ဧသော မေ အတ္တာတိ ‘‘ဧသော သုခဝေဒနာသဘာဝော, ဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဝေဒနာသဘာဝော မေ အတ္တာ’’တိ ကိံ ပန ဟောတီ, ဧကသ္သေဝ ဘိန္နသဘာဝတံ အနုမ္မတ္တကော ကထံ ပစ္စေတီတိ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆတိ။ ဣတရော ဧဝမ္ပိ တသ္သ န ဟောတိ ယေဝာတိ ဒသ္သေန္တော ‘‘ကိံ ပန န ဘဝိသ္သတီ’’တိအာဒိမာဟ။ ဝိသေသေနာတိ သုခာဒိဝိဘာဂေန။ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေန အဒုက္ခမသုခံ သင္ဂဏ္ဟာတိ, သုခသင္ဂဟမေဝ ဝာ တေန ကတံ သန္တသုခုမဘာဝတော။ အဝိသေသေနာတိ အဝိဘာဂေန ဝေဒနာသာမညေန။ ဝောကိဏ္ဏန္တိ သုခာဒိဘေဒေန ဝောမိသ္သကံ။ တံ တိဝိဓမ္ပိ ဝေဒနံ ဧသ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတ္ဝာ အတ္တာတိ သမနုပသ္သတိ။ ဧကက္ခဏေ စ ဗဟူနံ ဝေဒနာနံ ဥပ္ပာဒော အာပဇ္ဇတိ အဝိသေသေန ဝေဒနာသဘာဝတ္တာ။ အတ္တနော ဟိ တသ္မိံ သတိ သဒာ သဗ္ဗဝေဒနာပဝတ္တိပ္ပသင္ဂတော ဒိဋ္ဌိဂတိကော အဂတိယာ ဧကက္ခဏေပိ ဗဟူနမ္ပိ ဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိံ ပဋိဇာနေယ္ယာတိ တသ္သ အဝသရံ အဒေန္တော ‘‘န ဧကက္ခဏေ ဗဟူနံ ဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထီ’’တိ အာဟ, ပစ္စက္ခဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ အဓိပ္ပာယော။ ဧတေန ပေတံ နက္ခမတီတိ ဧတေန ဝိရုဒ္ဓတ္တသာဓနေနပိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အတ္တနော အဘာဝေနပိ ပဏ္ဍိတာနံ န ရုစ္စတိ, ဧတံ ဒသ္သနံ ဓီရာ နက္ခမန္တီတိ အတ္ထော။
Vigatoti sabhāvavigamena vigato. Ekassevāti ekasseva diṭṭhigatikassa. Tīsupi kālesūti tissannaṃ vedanānaṃ pavattikālesu. Eso me attāti ‘‘eso sukhavedanāsabhāvo, dukkhaadukkhamasukhavedanāsabhāvo me attā’’ti kiṃ pana hotī, ekasseva bhinnasabhāvataṃ anummattako kathaṃ paccetīti adhippāyena pucchati. Itaro evampi tassa na hoti yevāti dassento ‘‘kiṃ pana na bhavissatī’’tiādimāha. Visesenāti sukhādivibhāgena. Sukhañca dukkhañcāti ettha ca-saddena adukkhamasukhaṃ saṅgaṇhāti, sukhasaṅgahameva vā tena kataṃ santasukhumabhāvato. Avisesenāti avibhāgena vedanāsāmaññena. Vokiṇṇanti sukhādibhedena vomissakaṃ. Taṃ tividhampi vedanaṃ esa diṭṭhigatiko ekajjhaṃ gahetvā attāti samanupassati. Ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo āpajjati avisesena vedanāsabhāvattā. Attano hi tasmiṃ sati sadā sabbavedanāpavattippasaṅgato diṭṭhigatiko agatiyā ekakkhaṇepi bahūnampi vedanānaṃ uppattiṃ paṭijāneyyāti tassa avasaraṃ adento ‘‘na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthī’’ti āha, paccakkhaviruddhametanti adhippāyo. Etena petaṃ nakkhamatīti etena viruddhattasādhanenapi sabbena sabbaṃ attano abhāvenapi paṇḍitānaṃ na ruccati, etaṃ dassanaṃ dhīrā nakkhamantīti attho.
၁၂၄. ဣန္ဒ္ရိယဗဒ္ဓေပိ ရူပပ္ပဗန္ဓေ ဝာယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေန ကာစိ ကိရိယာ နာမ လဗ္ဘတီတိ သုဒ္ဓရူပက္ခန္ဓေပိ ယတ္ထ ကဒာစိ ဝာယောဓာတုဝိပ္ဖာရော လဗ္ဘတိ, တမေဝ နိဒသ္သနဘာဝေန ဂဏ္ဟန္တော ‘‘တာလဝဏ္ဋေ ဝာ ဝာတပာနေ ဝာ’’တိ အာဟ။ ဝေဒနာဓမ္မေသူတိ ဝေဒနာဓမ္မဝန္တေသု။ ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ ဣမိနာ တယောပိ ခန္ဓေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတ္ဝာ အဟံကာရသ္သ ဥပ္ပဇ္ဇနာကာရော ဝုတ္တောတိ။ ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ ပန ဣမိနာ တတ္ထ ဧကံ ဧကံ ဂဟေတ္ဝာ အဟံကာရသ္သ ဥပ္ပဇ္ဇနာကာရော ဝုတ္တော။ တေနာဟ ‘‘ဧကဓမ္မောပီ’’တိအာဒိ ။ တန္တိ ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ အဟံကာရုပ္ပတ္တိံ။ သာ ဟိ စတုက္ခန္ဓနိရောဓေန အနုပလဗ္ဘမာနသန္နိသ္သယာ သသဝိသာဏတိခိဏတာ ဝိယ န ဘဝေယ္ယာဝာတိ။
124. Indriyabaddhepi rūpappabandhe vāyodhātuvipphāravasena kāci kiriyā nāma labbhatīti suddharūpakkhandhepi yattha kadāci vāyodhātuvipphāro labbhati, tameva nidassanabhāvena gaṇhanto ‘‘tālavaṇṭe vā vātapāne vā’’ti āha. Vedanādhammesūti vedanādhammavantesu. ‘‘Ahamasmī’’ti iminā tayopi khandhe ekajjhaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vuttoti. ‘‘Ayamahamasmī’’ti pana iminā tattha ekaṃ ekaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vutto. Tenāha ‘‘ekadhammopī’’tiādi . Tanti ‘‘ahamasmī’’ti ahaṃkāruppattiṃ. Sā hi catukkhandhanirodhena anupalabbhamānasannissayā sasavisāṇatikhiṇatā viya na bhaveyyāvāti.
ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘ကိတ္တာဝတာ စ အာနန္ဒာ’’တိအာဒိနာ ‘‘တန္တာကုလကဇာတာ’’တိ ပဒသ္သ အနုသန္ဓိဒသ္သနဝသေန ပဝတ္တေန ဧတ္တကေန ဒေသနာဓမ္မေန။ ကာမံ ဟေဋ္ဌာပိ ဝဋ္ဋကထာဝ ကထိတာ, ဣဓ ပန ဒိဋ္ဌိဂတိကသ္သ ဝဋ္ဋတော သီသုက္ခိပနာသမတ္ထတာဝိဘာဝနဝသေန မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒီပနိယကထာ ပကာသိတာတိ တံ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဝဋ္ဋကထာ ကထိတာ’’တိ အာဟ။ နနု ဝဋ္ဋမူလံ အဝိဇ္ဇာ တဏ္ဟာ, တာ အနာမသိတ္ဝာ တတော အညထာ ကသ္မာ ဣဓ ဝဋ္ဋကထာ ကထိတာတိ အာဟ ‘‘ဘဂဝာ ဟီ’’တိအာဒိ။ အဝိဇ္ဇာသီသေနာတိ အဝိဇ္ဇံ ဥတ္တမင္ဂံ ကတ္ဝာ, အဝိဇ္ဇာမုခေနာတိ အတ္ထော။ ကောဋိ န ပညာယတီတိ ‘‘အသုကသ္သ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသ္သ, စက္ကဝတ္တိနော ဝာ ကာလေ အဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ, န တတော ပုဗ္ဗေ အတ္ထီ’’တိ အဝိဇ္ဇာယ အာဒိ မရိယာဒာ အပ္ပဋိဟတသ္သ မမ သဗ္ဗညုတညာဏသ္သာပိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဧဝာတိ အတ္ထော။ အယံ ပစ္စယော ဣဒပ္ပစ္စယော, တသ္မာ ဣဒပ္ပစ္စယာ, ဣမသ္မာ အာသဝာဒိကာရဏာတိ အတ္ထော။ ဘဝတဏ္ဟာယာတိ ဘဝသံယောဇနဘူတာယ တဏ္ဟာယ။ ဘဝဒိဋ္ဌိယာတိ သသ္သတဒိဋ္ဌိယာ။ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ဥပပဇ္ဇန္တော’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဣတော ဧတ္ထ ဧတ္တော ဣဓာ’’တိ ဧဝံ အပရိယန္တံ အပရာပရုပ္ပတ္တိံ ဒသ္သေတိ။ တေနာဟ ‘‘မဟာသမုဒ္ဒေ’’တိအာဒိ။
Ettāvatāti ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādinā ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhidassanavasena pavattena ettakena desanādhammena. Kāmaṃ heṭṭhāpi vaṭṭakathāva kathitā, idha pana diṭṭhigatikassa vaṭṭato sīsukkhipanāsamatthatāvibhāvanavasena micchādiṭṭhiyā mahāsāvajjabhāvadīpaniyakathā pakāsitāti taṃ dassento ‘‘vaṭṭakathā kathitā’’ti āha. Nanu vaṭṭamūlaṃ avijjā taṇhā, tā anāmasitvā tato aññathā kasmā idha vaṭṭakathā kathitāti āha ‘‘bhagavāhī’’tiādi. Avijjāsīsenāti avijjaṃ uttamaṅgaṃ katvā, avijjāmukhenāti attho. Koṭi na paññāyatīti ‘‘asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbe atthī’’ti avijjāya ādi mariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattā evāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā āsavādikāraṇāti attho. Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. ‘‘Tattha tattha upapajjanto’’ti iminā ‘‘ito ettha etto idhā’’ti evaṃ apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti. Tenāha ‘‘mahāsamudde’’tiādi.
၁၂၆. ပစ္စယာကာရမူဠ္ဟသ္သာတိ ဘူတကထနမေတံ, န ဝိသေသနံ။ သဗ္ဗောပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ပစ္စယာကာရမူဠ္ဟော ဧဝာတိ။ ဝိဝဋ္ဋံ ကထေန္တောတိ ဝဋ္ဋတော ဝိနိမုတ္တတ္တာ ဝိဝဋ္ဋံ, ဝိမောက္ခော, တံ ကထေန္တော ။ ကာရကသ္သာတိ သတ္ထုဩဝာဒကာရကသ္သ, သမ္မာပဋိပဇ္ဇန္တသ္သာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘သတိပဋ္ဌာနဝိဟာရိနော’’တိ။ သော ဟိ ဝေဒနာနုပသ္သနာယ, ဓမ္မာနုပသ္သနာယ စ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ‘‘နေဝ ဝေဒနံ အတ္တာနံ သမနုပသ္သတီ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ။ တေနာဟ ‘‘ဧဝရူပော ဟီ’’တိအာဒိ။ သဗ္ဗဓမ္မေသူတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကဓမ္မေသု။ တေ ဟိ သမ္မသနီယာ။ န အညန္တိ ဝေဒနာယ အညံ သညာဒိဓမ္မံ အတ္တာနံ န သမနုပသ္သတီတိ။ ‘‘ခန္ဓလောကာဒယော’’တိ ရူပာဒိဓမ္မာ ဧဝ ဝုစ္စန္တိ, တေသံ သမူဟောတိ ဒသ္သေတုံ ‘‘ရူပာဒီသု ဓမ္မေသူ’’တိ ဝုတ္တံ။ န ဥပာဒိယတိ ဒိဋ္ဌိတဏ္ဟာဂာဟဝသေန။ ‘‘သေယ္ယောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၄.၁၀၈; မဟာနိ. ၂၁, ၁၇၈; ဓ. သ. ၁၁၂၁; ဝိဘ. ၈၃၂, ၈၆၆) ပဝတ္တမာနမညနာပိ တဏ္ဟာဒိဋ္ဌိမညနာ ဝိယ ပရိတသ္သနရူပာ ဧဝာတိ အာဟ ‘‘တဏ္ဟာဒိဋ္ဌိမာနပရိတသ္သနာယပီ’’တိ။
126.Paccayākāramūḷhassāti bhūtakathanametaṃ, na visesanaṃ. Sabbopi hi diṭṭhigatiko paccayākāramūḷho evāti. Vivaṭṭaṃ kathentoti vaṭṭato vinimuttattā vivaṭṭaṃ, vimokkho, taṃ kathento . Kārakassāti satthuovādakārakassa, sammāpaṭipajjantassāti attho. Tenāha ‘‘satipaṭṭhānavihārino’’ti. So hi vedanānupassanāya, dhammānupassanāya ca sammāpaṭipattiyā ‘‘neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā vattabbataṃ arahati. Tenāha ‘‘evarūpo hī’’tiādi. Sabbadhammesūti sabbesu tebhūmakadhammesu. Te hi sammasanīyā. Na aññanti vedanāya aññaṃ saññādidhammaṃ attānaṃ na samanupassatīti. ‘‘Khandhalokādayo’’ti rūpādidhammā eva vuccanti, tesaṃ samūhoti dassetuṃ ‘‘rūpādīsu dhammesū’’ti vuttaṃ. Na upādiyati diṭṭhitaṇhāgāhavasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā (saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178; dha. sa. 1121; vibha. 832, 866) pavattamānamaññanāpi taṇhādiṭṭhimaññanā viya paritassanarūpā evāti āha ‘‘taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapī’’ti.
သာ ဧဝံ ဒိဋ္ဌီတိ သာ အရဟတော ဧဝံပကာရာ ဒိဋ္ဌီတိ ယော ဝဒေယ္ယ , တဒကလ္လံ, တံ န ယုတ္တန္တိ အတ္ထော။ ဧဝမသ္သ ဒိဋ္ဌီတိ ဧတ္ထာပိ ဧဝံပကာရာ အသ္သ အရဟတော ဒိဋ္ဌီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဧဝဉ္ဟိ သတီတိ ယော ဝဒေယ္ယ ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ ဣတိသ္သ ဒိဋ္ဌီ’’တိ, တသ္သ စေ ဝစနံ တထေဝာတိ အတ္ထော။ ‘‘အရဟာ န ကိဉ္စိ ဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ ဘဝေယ္ယ ဇာနတော တထာ ဒိဋ္ဌိယာ အဘာဝတော။ တေနေဝာတိ တထာ ဝတ္တုမယုတ္တတ္တာ ဧဝ။ စတုန္နမ္ပိ နယာနန္တိ ‘‘ဟောတိ တထာဂတော’’တိအာဒိနာ အာဂတာနံ စတုန္နံ ဝာရာနံ။ အာဒိတော တီသု ဝာရေသု သင္ခိပိတ္ဝာ ပရိယောသာနဝာရေ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ ‘‘အဝသာနေ ‘တံ ကိသ္သ ဟေတူ’တိအာဒိမာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘အာဒိတော တီသု ဝာရေသု တထေဝ ဒေသနာ ပဝတ္တာ, ယထာ ပရိယောသာနဝာရေ, ပာဠိ ပန သင္ခိတ္တာ’’တိ ကေစိ။
Sā evaṃ diṭṭhīti sā arahato evaṃpakārā diṭṭhīti yo vadeyya , tadakallaṃ, taṃ na yuttanti attho. Evamassa diṭṭhīti etthāpi evaṃpakārā assa arahato diṭṭhītiādinā yojetabbaṃ. Evañhi satīti yo vadeyya ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’’ti, tassa ce vacanaṃ tathevāti attho. ‘‘Arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya jānato tathā diṭṭhiyā abhāvato. Tenevāti tathā vattumayuttattā eva. Catunnampi nayānanti ‘‘hoti tathāgato’’tiādinā āgatānaṃ catunnaṃ vārānaṃ. Ādito tīsu vāresu saṅkhipitvā pariyosānavāre vitthāritattā ‘‘avasāne ‘taṃ kissa hetū’tiādimāhā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ādito tīsu vāresu tatheva desanā pavattā, yathā pariyosānavāre, pāḷi pana saṅkhittā’’ti keci.
ဝောဟာရောတိ ‘‘သတ္တော ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိအာဒိနာ, ‘‘ခန္ဓာအာယတနာနီ’’တိအာဒိနာ, ‘‘ဖသ္သော ဝေဒနာ’’တိအာဒိနာ စ ဝောဟာရိတဗ္ဗဝောဟာရော။ တသ္သ ပန ဝောဟာရသ္သ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ နာမ သင္ခေပတော ဣမေ ဧဝာတိ အာဟ ‘‘ခန္ဓာ အာယတနာနိ ဓာတုယော’’တိ။ ယသ္မာ နိဗ္ဗာနံ ပုဗ္ဗဘာဂေ သင္ခာရာနံ နိရောဓဘာဝေနေဝ ပညာပိယတိ စ, တသ္မာ တသ္သာပိ ခန္ဓမုခေန အဝစရိတဗ္ဗတာ လဗ္ဘတီတိ ‘‘ပညာယ အဝစရိတဗ္ဗံ ခန္ဓပဉ္စက’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တေနာဟ ဘဂဝာ ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ ဗ္ယာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သသညိမ္ဟိ သမနကေ လောကဉ္စ ပညပေမိ လောကသမုဒယဉ္စ လောကနိရောဓဉ္စ လောကနိရောဓဂာမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိ။ (သံ. နိ. ၁.၁၀၇; အ. နိ. ၄.၄၅) ပညာဝစရန္တိ ဝာ တေဘူမကဓမ္မာနမေတံ ဂဟဏန္တိ ‘‘ခန္ဓပဉ္စက’’န္တ္ဝေဝ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ‘‘ယာဝတာ ပညာ’’တိ ဧတ္ထာပိ လောကိယပညာယ ဧဝ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဝဋ္ဋကထာ ဟေသာတိ။ တထာ ဟိ ‘‘ယာဝတာ ဝဋ္ဋံ ဝဋ္ဋတိ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ တေနေဝာဟ ‘‘တန္တာကုလကပဒသ္သေဝ အနုသန္ဓိ ဒသ္သိတော’’တိ။ ယသ္မာ ဘဂဝာ ဒိဋ္ဌိသီသေနေတ္ထ ဝဋ္ဋကထံ ကထေတ္ဝာ ယထာနုသန္ဓိနာပိ ဝဋ္ဋကထံ ကထေသိ, တသ္မာ ‘‘တန္တာကုလကပဒသ္သေဝ အနုသန္ဓိ ဒသ္သိတော’’တိ သာဝဓာရဏံ ကတ္ဝာ ဝုတ္တံ။ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာ ပနေတ္ထ ယာဝဒေဝ တသ္သ ဂမ္ဘီရဘာဝဝိဘာဝနတ္ထာယ ဝိတ္ထာရိတာ, ဝိဝဋ္ဋကထာပိ သမာနာ ဣဓ ပစ္စာမဋ္ဌာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
Vohāroti ‘‘satto itthī puriso’’tiādinā, ‘‘khandhāāyatanānī’’tiādinā, ‘‘phasso vedanā’’tiādinā ca vohāritabbavohāro. Tassa pana vohārassa pavattiṭṭhānaṃ nāma saṅkhepato ime evāti āha ‘‘khandhā āyatanāni dhātuyo’’ti. Yasmā nibbānaṃ pubbabhāge saṅkhārānaṃ nirodhabhāveneva paññāpiyati ca, tasmā tassāpi khandhamukhena avacaritabbatā labbhatīti ‘‘paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcaka’’nti vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipada’’nti. (Saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) paññāvacaranti vā tebhūmakadhammānametaṃ gahaṇanti ‘‘khandhapañcaka’’ntveva vuttaṃ, tasmā ‘‘yāvatā paññā’’ti etthāpi lokiyapaññāya eva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vaṭṭakathā hesāti. Tathā hi ‘‘yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati’’ icceva vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti. Yasmā bhagavā diṭṭhisīsenettha vaṭṭakathaṃ kathetvā yathānusandhināpi vaṭṭakathaṃ kathesi, tasmā ‘‘tantākulakapadassevaanusandhi dassito’’ti sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakathā panettha yāvadeva tassa gambhīrabhāvavibhāvanatthāya vitthāritā, vivaṭṭakathāpi samānā idha paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ.
သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိဝဏ္ဏနာ
Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā
၁၂၇. ဂစ္ဆန္တော ဂစ္ဆန္တောတိ သမထပဋိပတ္တိယံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော ဟုတ္ဝာ ဝိပသ္သနာဂမနေန, မဂ္ဂဂမနေန စ ဂစ္ဆန္တော ဂစ္ဆန္တော။ ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ မုစ္စနတော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ ဟောတိ။ သော ‘‘ဧဝံ အသမနုပသ္သန္တော’’တိ ဝုတ္တော ဝိပသ္သနာယာနိကောတိ ကတ္ဝာ ‘‘ယော စ န သမနုပသ္သတီတိ ဝုတ္တော သော ယသ္မာ ဂစ္ဆန္တော ဂစ္ဆန္တော ပညာဝိမုတ္တော နာမ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာနန္တိ ‘‘ကိတ္တာဝတာ စ, အာနန္ဒ, အတ္တာနံ န ပညပေန္တော န ပညာပေတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၁၁၉), ‘‘ယတော ခော, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု နေဝ ဝေဒနံ အတ္တာနံ သမနုပသ္သတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၁၂၅ အာဒယော) စ ဟေဋ္ဌာ ပာဠိယံ အာဂတာနံ ဒ္ဝိန္နံ ပုထုဇ္ဇနဘိက္ခူနံ။ နိဂမနန္တိ နိသ္သရဏံ။ နာမန္တိ ပညာဝိမုတ္တာဒိနာမံ။
127.Gacchantogacchantoti samathapaṭipattiyaṃ suppatiṭṭhito hutvā vipassanāgamanena, maggagamanena ca gacchanto gacchanto. Ubhohi bhāgehi muccanato ubhatobhāgavimutto nāma hoti. So ‘‘evaṃ asamanupassanto’’ti vutto vipassanāyānikoti katvā ‘‘yo ca na samanupassatīti vutto so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hotī’’ti vuttaṃ. Heṭṭhā vuttānanti ‘‘kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññāpetī’’tiādinā (dī. ni. 2.119), ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā (dī. ni. 2.125 ādayo) ca heṭṭhā pāḷiyaṃ āgatānaṃ dvinnaṃ puthujjanabhikkhūnaṃ. Nigamananti nissaraṇaṃ. Nāmanti paññāvimuttādināmaṃ.
ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တာတိ နာနတ္တကာယနာနတ္တသညိတာဝိသေသဝိသိဋ္ဌပဋိသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တာ သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော။ တံတံသတ္တနိကာယံ ပတိ နိသ္သယတော ဟိ နာနတ္တကာယာဒိတာ တံပရိယာပန္နပဋိသန္ဓိသမုဒာဂတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ တဒဘိနိဗ္ဗတ္တကကမ္မဘဝသ္သ တထာ အာယူဟိတတ္တာ။ စတသ္သော အာဂမိသ္သန္တီတိ ရူပဝေဒနာသညာသင္ခာရက္ခန္ဓဝသေန စတသ္သော ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော အာဂမိသ္သန္တိ ‘‘ရူပုပာယံ ဝာ အာဝုသော ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၁)။ ဝိညာဏပတိဋ္ဌာနသ္သာတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏသ္သ ဧတရဟိ ပတိဋ္ဌာနကာရဏသ္သ။ အတ္ထတော ဝုတ္တဝိသေသဝိသိဋ္ဌာ ပဉ္စဝောကာရေ ရူပဝေဒနာသညာသင္ခာရက္ခန္ဓာ, စတုဝောကာရေ ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သတ္တာဝာသဘာဝံ ဥပာဒာယ ‘‘ဒ္ဝေ စ အာယတနာနီတိ ဒ္ဝေ နိဝာသဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ နိဝာသဋ္ဌာနပရိယာယောပိ အာယတနသဒ္ဒော ဟောတိ ယထာ ‘‘ဒေဝာယတနဒ္ဝယ’’န္တိ။ သဗ္ဗန္တိ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ အာယတနဒ္ဝယန္တိ သကလံ။ တသ္မာ ဂဟိတံ တတ္ထ ဧကမေဝ အဂ္ဂဟေတ္ဝာတိ အဓိပ္ပာယော။ ပရိယာဒာနံ အနဝသေသဂ္ဂဟဏံ န ဂစ္ဆတိ ဝဋ္ဋံ ဝိညာဏဋ္ဌိတိအာယတနဒ္ဝယာနံ အညမညအန္တောဂဓတ္တာ။
Paṭisandhivasena vuttāti nānattakāyanānattasaññitāvisesavisiṭṭhapaṭisandhivasena vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Taṃtaṃsattanikāyaṃ pati nissayato hi nānattakāyāditā taṃpariyāpannapaṭisandhisamudāgatāti daṭṭhabbā tadabhinibbattakakammabhavassa tathā āyūhitattā. Catasso āgamissantīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhavasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo āgamissanti ‘‘rūpupāyaṃ vā āvuso viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’tiādinā (dī. ni. 3.311). Viññāṇapatiṭṭhānassāti paṭisandhiviññāṇassa etarahi patiṭṭhānakāraṇassa. Atthato vuttavisesavisiṭṭhā pañcavokāre rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā, catuvokāre vedanādayo tayo khandhā veditabbā. Sattāvāsabhāvaṃ upādāya ‘‘dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ. Nivāsaṭṭhānapariyāyopi āyatanasaddo hoti yathā ‘‘devāyatanadvaya’’nti. Sabbanti viññāṇaṭṭhiti āyatanadvayanti sakalaṃ. Tasmā gahitaṃ tattha ekameva aggahetvāti adhippāyo. Pariyādānaṃ anavasesaggahaṇaṃ na gacchati vaṭṭaṃ viññāṇaṭṭhitiāyatanadvayānaṃ aññamaññaantogadhattā.
နိဒသ္သနတ္ထေ နိပာတော, တသ္မာ သေယ္ယထာပိ မနုသ္သာတိ ယထာ မနုသ္သာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝိသေသော ဟောတိယေဝ သတိပိ ဗာဟိရသ္သ ကာရကသ္သ အဘေဒေ အဇ္ဈတ္တိကသ္သ ဘိန္နတ္တာ။ နာနတ္တံ ကာယေ ဧတေသံ, နာနတ္တော ဝာ ကာယော ဧတေသန္တိ နာနတ္တကာယာ, ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ နေသန္တိ မနုသ္သာနံ။ နာနတ္တာ သညာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ နာနတ္တသညိနော။ သုခသမုသ္သယတော ဝိနိပာတော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဝိနိပာတိကာ သတိပိ ဒေဝဘာဝေ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော, အပာယေသု ဝာ ဂတော နတ္ထိ နိပာတော ဧတေသန္တိ ဝိနိပာတိကာ။ တေနာဟ ‘‘စတုအပာယဝိနိမုတ္တာ’’တိ။ ဓမ္မပဒန္တိ သတိပဋ္ဌာနာဒိဓမ္မကောဋ္ဌာသံ။ ဝိဇာနိယာတိ သုတမယေန တာဝ ဉာဏေန ဝိဇာနိတ္ဝာ။ တဒနုသာရေန ယောနိသောမနသိကာရံ ပရိဗ္ရူဟန္တော သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒိကံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အပိ ပဋိပဇ္ဇေမ။ သာ စ ပဋိပတ္တိ ဟိတာယ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိသကလဟိတာယ အမ္ဟာကံ သိယာ။ ဣဒာနိ တတ္ထ သီလပဋိပတ္တိံ တာဝ ဝိဘာဂေန ဒသ္သေန္တော ‘‘ပာဏေသု စာ’’တိ ဂာထမာဟ။
Nidassanatthe nipāto, tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kārakassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā, iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato, apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Dhammapadanti satipaṭṭhānādidhammakoṭṭhāsaṃ. Vijāniyāti sutamayena tāva ñāṇena vijānitvā. Tadanusārena yonisomanasikāraṃ paribrūhanto sīlavisuddhiādikaṃ sammāpaṭipattiṃ api paṭipajjema. Sā ca paṭipatti hitāya diṭṭhadhammikādisakalahitāya amhākaṃ siyā. Idāni tattha sīlapaṭipattiṃ tāva vibhāgena dassento ‘‘pāṇesu cā’’ti gāthamāha.
ဗ္ရဟ္မကာယေ ပဌမဇ္ဈာနနိဗ္ဗတ္တေ ဗ္ရဟ္မသမူဟေ, ဗ္ရဟ္မနိကာယေ ဝာ ဘဝာတိ ဗ္ရဟ္မကာယိကာ။ မဟာဗ္ရဟ္မုနော ပရိသာယ ဘဝာတိ ဗ္ရဟ္မပာရိသဇ္ဇာ တသ္သ ပရိစာရကဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ။ မဟာဗ္ရဟ္မုနော ပုရောဟိတဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ ဗ္ရဟ္မပုရောဟိတာ ။ အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ မဟန္တော ဗ္ရဟ္မာနောတိ မဟာဗ္ရဟ္မုနော။ သတိပိ တေသံ တိဝိဓာနမ္ပိ ပဌမေန ဈာနေန အဘိနိဗ္ဗတ္တဘာဝေ ဈာနသ္သ ပန ပဝတ္တိဘေဒေန အယံ ဝိသေသောတိ ဒသ္သေတုံ ‘‘ဗ္ရဟ္မပာရိသဇ္ဇာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပရိတ္တေနာတိ ဟီနေန, သာ စသ္သ ဟီနတာ ဆန္ဒာဒီနံ ဟီနတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ပဋိလဒ္ဓမတ္တံ ဝာ ဟီနံ။ ကပ္ပသ္သာတိ အသင္ခ္ယေယ္ယကပ္ပသ္သ။ ဟီနပဏီတာနံ မဇ္ဈေ ဘဝတ္တာ မဇ္ဈိမေန, သာ စသ္သ မဇ္ဈိမတာ ဆန္ဒာဒီနံ မဇ္ဈိမတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ပဋိလဘိတ္ဝာ နာတိသုဘာဝိတံ ဝာ မဇ္ဈိမံ။ ဥပဍ္ဎကပ္ပောတိ အသင္ခ္ယေယ္ယကပ္ပသ္သ ဥပဍ္ဎကပ္ပော။ ဝိပ္ဖာရိကတရောတိ ဗ္ရဟ္မပာရိသဇ္ဇေဟိ ပမာဏတော ဝိပုလတရော, သဘာဝတော ဥဠာရတရော စ ဟောတိ။ သဘာဝေနပိ ဟိ ဥဠာရတရောဝ, တံ ပနေတ္ထ အပ္ပမာဏံ။ တထာ ဟိ ပရိတ္တာဘာဒီနံ, ပရိတ္တသုဘာဒီနဉ္စ ကာယေ သတိပိ သဘာဝဝေမတ္တေ ဧကတ္တဝသေနေဝ ဝဝတ္ထာပီယတီတိ ‘‘ဧကတ္တကာယာ’’ တ္ဝေဝ ဝုစ္စန္တိ။ ပဏီတေနာတိ ဥက္ကဋ္ဌေန, သာ စသ္သ ဥက္ကဋ္ဌတာ ဆန္ဒာဒီနံ ဥက္ကဋ္ဌတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ, သုဘာဝိတံ ဝာ သမ္မဒေဝ ဝသိဘာဝံ ပာပိတံ ပဏီတံ ပဓာနဘာဝံ နီတန္တိ ကတ္ဝာ, ဣဓာပိ ကပ္ပော အသင္ခ္ယေယ္ယကပ္ပဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော ပရိပုဏ္ဏသ္သ မဟာကပ္ပသ္သ အသမ္ဘဝတော။ ဣတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန။ တေတိ ‘‘ဗ္ရဟ္မကာယိကာ’’တိ ဝုတ္တာ တိဝိဓာပိ ဗ္ရဟ္မာနော။ သညာယ ဧကတ္တာတိ တိဟေတုကဘာဝေန သညာယ ဧကတ္တသဘာဝတ္တာ ။ န ဟိ တသ္သာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန အညောပိ ကောစိ ဘေဒော အတ္ထိ။
Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena abhinibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena, sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā, paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena, sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā, paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro, sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratarova, taṃ panettha appamāṇaṃ. Tathā hi parittābhādīnaṃ, parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthāpīyatīti ‘‘ekattakāyā’’ tveva vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena, sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā, subhāvitaṃ vā sammadeva vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ padhānabhāvaṃ nītanti katvā, idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇassa mahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena saññāya ekattasabhāvattā . Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi.
ဧဝန္တိ ဣမိနာ နာနတ္တကာယဧကတ္တသညိနောတိ ဒသ္သေတိ။
Evanti iminā nānattakāyaekattasaññinoti dasseti.
ဒဏ္ဍဥက္ကာယာတိ ဒဏ္ဍဒီပိကာယ။ သရတီတိ ဓာဝတိ ဝိယ။ ဝိသ္သရတီတိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာ ဝိယ ဓာဝတိ ။ ဒ္ဝေ ကပ္ပာတိ ဒ္ဝေ မဟာကပ္ပာ။ ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ။ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန အာဘသ္သရဂ္ဂဟဏေနေဝ သဗ္ဗေပိ တေ ပရိတ္တာဘာ, အပ္ပမာဏာဘာပိ ဂဟိတာ။
Daṇḍaukkāyāti daṇḍadīpikāya. Saratīti dhāvati viya. Vissaratīti vippakiṇṇā viya dhāvati . Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhā, appamāṇābhāpi gahitā.
သောဘနာ ပဘာ သုဘာ, သုဘာယ ကိဏ္ဏာ သုဘာကိဏ္ဏာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ အာ-ကာရသ္သ ရသ္သတ္တံ, အန္တိမ-ဏ-ကာရသ္သ ဟ-ကာရဉ္စ ကတ္ဝာ ‘‘သုဘကိဏ္ဟာ’’တိ ဝုတ္တာ, အဋ္ဌကထာယံပန နိစ္စလာယ ဧကဂ္ဃနာယ ပဘာယ သုဘောတိ ပရိယာယဝစနန္တိ ‘‘သုဘေန ဩကိဏ္ဏာ ဝိကိဏ္ဏာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဧတ္ထာပိ အန္တိမ-ဏ-ကာရသ္သ ဟ-ကာရကရဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗမေဝ။ န ဆိဇ္ဇိတ္ဝာ ဆိဇ္ဇိတ္ဝာ ပဘာ ဂစ္ဆတိ ဧကဂ္ဃနတ္တာ။ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိမေဝ ဘဇန္တိ ကာယသ္သ, သညာယ စ ဧကရူပတ္တာ။ ဝိပုလသန္တသုခာယုဝဏ္ဏာဒိဖလတ္တာ ဝေဟပ္ဖလာ။ ဧတ္ထာတိ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယံ။
Sobhanā pabhā subhā, subhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ, antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā, aṭṭhakathāyaṃpana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto, etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa, saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.
ဝိဝဋ္ဋပက္ခေ ဌိတာ နပုနရာဝတ္တနတော။ ‘‘န သဗ္ဗကာလိကာ’’တိ ဝတ္ဝာ တမေဝ အသဗ္ဗကာလိကတ္တံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကပ္ပသတသဟသ္သမ္ပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သောဠသကပ္ပသဟသ္သစ္စယေန ဥပ္ပန္နာနံ သုဒ္ဓာဝာသဗ္ရဟ္မာနံ ပရိနိဗ္ဗာယနတော, အညေသဉ္စ တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဗုဒ္ဓသုညေ လောကေ သုညံ တံ ဌာနံ ဟောတိ, တသ္မာ သုဒ္ဓာဝာသာ န သဗ္ဗကာလိကာ, ခန္ဓာဝာရဋ္ဌာနသဒိသာ ဟောန္တိ သုဒ္ဓာဝာသဘူမိယော။ ဣမိနာ သုတ္တေန သုဒ္ဓာဝာသာနံ သတ္တာဝာသဘာဝဒီပနေနေဝ ဝိညာဏဋ္ဌိတိဘာဝော ဒီပိတော, တသ္မာ သုဒ္ဓာဝာသာပိ သတ္တသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိံ နဝသု သတ္တာဝာသေသု စတုတ္ထသတ္တာဝာသံယေဝ ဘဇန္တိ။
Vivaṭṭapakkhe ṭhitā napunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato, aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññeloke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā, khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvo dīpito, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsaṃyeva bhajanti.
သုခုမတ္တာတိ သင္ခာရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တတ္တာ။ ပရိဗ္ယတ္တဝိညာဏကိစ္စာဘာဝတော နေဝ ဝိညာဏံ, သဗ္ဗသော အဝိညာဏံ န ဟောတီတိ နာဝိညာဏံ, တသ္မာ ပရိပ္ဖုဋဝိညာဏကိစ္စဝန္တီသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု အဝတ္ဝာ။
Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, sabbaso aviññāṇaṃ na hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu avatvā.
၁၂၈. တဉ္စ ဝိညာဏဋ္ဌိတိန္တိ ပဌမံ ဝိညာဏဋ္ဌိတိံ။ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သရူပတော, မနုသ္သာဒိဝိဘာဂတော, သင္ခေပတော, ‘‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စာ’’တိ ဘေဒတော စ ပဇာနာတိ။ တသ္သာ သမုဒယဉ္စာတိ တသ္သာ ပဌမာယ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ ပဉ္စဝီသတိဝိဓံ သမုဒယဉ္စ ပဇာနာတိ။ အတ္ထင္ဂမေပိ ဧသေဝ နယော။ အသ္သာဒေတဗ္ဗတော, အသ္သာဒတော စ အသ္သာဒံ။ အယံ အနိစ္စာဒိဘာဝော အာဒီနဝော။ ဆန္ဒရာဂော ဝိနီယတိ ဧတေန, ဧတ္ထ ဝာတိ ဆန္ဒရာဂဝိနယော, သဟ မဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ။ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ မာနဒိဋ္ဌီနံ ဝသေနာဟန္တိ ဝာ, တဏ္ဟာဝသေန မမန္တိ ဝာ အဘိနန္ဒနာပိ မာနသ္သ ပရိတသ္သနာ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု သေသေသု အဋ္ဌသုပိ ဝာရေသု ။ တတ္ထာတိ ဥပရိ တီသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု ဒုတိယာယတနေသု။ တတ္ထ ဟိ ရူပံ နတ္ထိ။ ပုန တတ္ထာတိ ပဌမာယတနေ။ တတ္ထ ဟိ ဧကော ရူပက္ခန္ဓောဝ။ ဧတ္ထာတိ စ တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဟိ ရူပသ္သ ကမ္မသမုဋ္ဌာနတ္တာ အာဟာရဝသေန ယောဇနာ န သမ္ဘဝတိ။
128.Tañca viññāṇaṭṭhitinti paṭhamaṃ viññāṇaṭṭhitiṃ. Heṭṭhā vuttanayena sarūpato, manussādivibhāgato, saṅkhepato, ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti bhedato ca pajānāti. Tassā samudayañcāti tassā paṭhamāya viññāṇaṭṭhitiyā pañcavīsatividhaṃ samudayañca pajānāti. Atthaṅgamepi eseva nayo. Assādetabbato, assādato ca assādaṃ. Ayaṃ aniccādibhāvo ādīnavo. Chandarāgo vinīyati etena, ettha vāti chandarāgavinayo, saha maggena nibbānaṃ. Chandarāgappahānanti etthāpi eseva nayo. Mānadiṭṭhīnaṃ vasenāhanti vā, taṇhāvasena mamanti vā abhinandanāpi mānassa paritassanā viya daṭṭhabbā. Sabbatthāti sabbesu sesesu aṭṭhasupi vāresu . Tatthāti upari tīsu viññāṇaṭṭhitīsu dutiyāyatanesu. Tattha hi rūpaṃ natthi. Puna tatthāti paṭhamāyatane. Tattha hi eko rūpakkhandhova. Etthāti ca tameva sandhāya vuttaṃ. Tattha hi rūpassa kammasamuṭṭhānattā āhāravasena yojanā na sambhavati.
ယတော ခောတိ ဧတ္ထ တော-သဒ္ဒော ဒာ-သဒ္ဒော ဝိယ ကာလဝစနော ‘‘ယတော ခော, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုသင္ဃော’’တိအာဒီသု (ပာရာ. ၂၁) ဝိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယဒာ ခော’’တိ။ အဂ္ဂဟေတ္ဝာတိ ကဉ္စိပိ သင္ခာရံ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ အဂ္ဂဟေတ္ဝာ။ ပညာဝိမုတ္တောတိ အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ အနဓိဂတတ္တာ သာတိသယသ္သ သမာဓိဗလသ္သ အဘာဝတော ပညာဗလေနေဝ ဝိမုတ္တော။ တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ အသစ္ဆိကတ္ဝာ ပညာဗလေနေဝာ’’တိအာဒိ။ အပ္ပဝတ္တိန္တိ အာယတိံ အပ္ပဝတ္တိံ ကတ္ဝာ။ ပဇာနန္တော ဝိမုတ္တောတိ ဝာ ပညာဝိမုတ္တော, ပဌမဇ္ဈာနဖသ္သေန ဝိနာ ပရိဇာနနာဒိပ္ပကာရေဟိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဇာနန္တော ပဋိဝိဇ္ဈန္တော တေသံ ကိစ္စာနံ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ နိဋ္ဌိတကိစ္စတာယ ဝိသေသေန မုတ္တောတိ ဝိမုတ္တော။ သော ပညာဝိမုတ္တော။ သုက္ခဝိပသ္သကောတိ သမထဘာဝနာသိနေဟာဘာဝေန သုက္ခာ လူခာ, အသိနိဒ္ဓာ ဝာ ဝိပသ္သနာ ဧတသ္သာတိ သုက္ခဝိပသ္သကော။ ဌတ္ဝာတိ ပာဒကကရဏဝသေန ဌတ္ဝာ။ အညတရသ္မိန္တိ စ အညတရအညတရသ္မိံ, ဧကေကသ္မိန္တိ အတ္ထော။ ဧဝဉ္ဟိသ္သ ပဉ္စဝိဓတာ သိယာ။ ‘‘န ဟေဝ ခော အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတ္ဝာ ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာ သာတိသယသ္သ သမာဓိဗလသ္သ အဘာဝော ဒီပိတော။ ‘‘ပညာယ စသ္သ ဒိသ္ဝာ’’တိအာဒိနာ သာတိသယသ္သ ပညာဗလသ္သ ဘာဝော။ ပညာယ စသ္သ ဒိသ္ဝာ အာသဝာ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ န အာသဝာ ပညာယ ပသ္သန္တိ, ဒသ္သနကာရဏာ ပန ပရိက္ခီဏာ ‘‘ဒိသ္ဝာ ပရိက္ခီဏာ’’တိ ဝုတ္တာ။ ဒသ္သနာယတ္တပရိက္ခယတ္တာ ဧဝ ဟိ ဒသ္သနံ အာသဝာနံ ခယသ္သ ပုရိမကိရိယာ ဟောတိ။
Yato khoti ettha to-saddo dā-saddo viya kālavacano ‘‘yato kho, sāriputta, bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (pārā. 21) viyāti vuttaṃ ‘‘yadā kho’’ti. Aggahetvāti kañcipi saṅkhāraṃ ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā aggahetvā. Paññāvimuttoti aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anadhigatattā sātisayassa samādhibalassa abhāvato paññābaleneva vimutto. Tenāha ‘‘aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābalenevā’’tiādi. Appavattinti āyatiṃ appavattiṃ katvā. Pajānanto vimuttoti vā paññāvimutto, paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri saccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto. So paññāvimutto. Sukkhavipassakoti samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā, asiniddhā vā vipassanā etassāti sukkhavipassako. Ṭhatvāti pādakakaraṇavasena ṭhatvā. Aññatarasminti ca aññataraaññatarasmiṃ, ekekasminti attho. Evañhissa pañcavidhatā siyā. ‘‘Na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī’’ti iminā sātisayassa samādhibalassa abhāvo dīpito. ‘‘Paññāya cassa disvā’’tiādinā sātisayassa paññābalassa bhāvo. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā ‘‘disvā parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hoti.
အဋ္ဌဝိမောက္ခဝဏ္ဏနာ
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
၁၂၉. ဧကသ္သ ဘိက္ခုနောတိ သတ္တသု အရိယပုဂ္ဂလေသု ဧကသ္သ ဘိက္ခုနော။ ဝိညာဏဋ္ဌိတိအာဒိနာ ပရိဇာနနာဒိဝသပ္ပ ဝတ္တနိဂ္ဂမနဉ္စ ပညာဝိမုတ္တနာမဉ္စ။ ဣတရသ္သာတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသ္သ။ ဣမေ သန္ဓာယ ဟိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဒ္ဝိန္နံ ဘိက္ခူန’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ကေနဋ္ဌေနာတိ ကေန သဘာဝေန။ သဘာဝော ဟိ ဉာဏေန ယာထာဝတော အရဏီယတော ဉာတဗ္ဗတော ‘‘အတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ, သော ဧဝ တ္ထ-ကာရသ္သ ဋ္ဌ-ကာရံ ကတ္ဝာ ‘‘အဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တော။ အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနာတိ အဓိကံ သဝိသေသံ မုစ္စနဋ္ဌေန, ဧတေန သတိပိ သဗ္ဗသ္သာပိ ရူပာဝစရဇ္ဈာနသ္သ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဋိပက္ခတော ဝိမုတ္တဘာဝေ ယေန ဘာဝနာဝိသေသေန တံ ဈာနံ သာတိသယံ ပဋိပက္ခတော ဝိမုစ္စိတ္ဝာ ပဝတ္တတိ, သော ဘာဝနာဝိသေသော ဒီပိတော။ ဘဝတိ ဟိ သမာနဇာတိယုတ္တောပိ ဘာဝနာဝိသေသေန ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသော, ယထာ တံ သဒ္ဓာဝိမုတ္တတာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တသ္သ။ တထာ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တတာယ , ဧဝံ အနိဂ္ဂဟိတဘာဝေန နိရာသင္ကတာယ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနပိ ဝိမောက္ခော။ တေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏေ စာ’’တိအာဒိ။ အယံ ပနတ္ထောတိ အယံ အဓိမုစ္စနဋ္ဌော ပစ္ဆိမေ ဝိမောက္ခေ နိရောဓေ နတ္ထိ, ကေဝလော ဝိမုတ္တဋ္ဌော ဧဝ တတ္ထ လဗ္ဘတိ, တံ သယမေဝ ပရတော ဝက္ခတိ။
129.Ekassabhikkhunoti sattasu ariyapuggalesu ekassa bhikkhuno. Viññāṇaṭṭhitiādinā parijānanādivasappa vattaniggamanañca paññāvimuttanāmañca. Itarassāti ubhatobhāgavimuttassa. Ime sandhāya hi pubbe ‘‘dvinnaṃ bhikkhūna’’nti vuttaṃ. Kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, etena satipi sabbassāpi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso, yathā taṃ saddhāvimuttatā diṭṭhippattassa. Tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya , evaṃ aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi, kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.
ရူပီတိ ယေနာယံ သသန္တတိပရိယာပန္နေန ရူပေန သမန္နာဂတော, တံ ယသ္သ ဈာနသ္သ ဟေတုဘာဝေန ဝိသိဋ္ဌံ ရူပံ ဟောတိ, ယေန ဝိသိဋ္ဌေန ရူပေန ‘‘ရူပီ’’တိ ဝုစ္စေယ္ယ ရူပီ-သဒ္ဒသ္သ အတိသယတ္ထဒီပနတော, တဒေဝ သသန္တတိပရိယာပန္နရူပဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ ဈာနံ ဣဓ ပရမတ္ထတော ရူပီဘာဝသာဓကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တေနာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိ။ ရူပဇ္ဈာနံ ရူပံ ဥတ္တရပဒလောပေန။ ရူပာနီတိ ပနေတ္ထ ပုရိမပဒလောပော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘နီလကသိဏာဒိရူပာနီ’’တိ။ ရူပေ ကသိဏရူပေ သညာ ရူပသညာ, သာ ဧတသ္သ အတ္ထီတိ ရူပသညီ, သညာသီသေန ဈာနံ ဝဒတိ။ တပ္ပဋိက္ခေပေန အရူပသညီ။ တေနာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ န ရူပသညီ’’တိအာဒိ။
Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpī-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpavasena paṭiladdhaṃ jhānaṃ idha paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādirūpānī’’ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭikkhepena arūpasaññī. Tenāha ‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’tiādi.
‘‘အန္တော အပ္ပနာယံ သုဘန္တိ အာဘောဂော နတ္ထီ’’တိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗာဘောဂဝသေန တထာ အဓိမုတ္တိ သိယာတိ ဒသ္သေတိ။ ဧဝဉ္ဟေတ္ထ တထာဝတ္တဗ္ဗတာပတ္တိစောဒနာ သမတ္ထိတာ ဟောတိ။ ယသ္မာ သုဝိသုဒ္ဓေသု နီလာဒီသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု တတ္ထ ကတာဓိကာရာနံ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု အဓိမုစ္စနဋ္ဌော သမ္ဘဝတိ , တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ တထာ တတိယော ဝိမောက္ခော သံဝဏ္ဏိတော, ယသ္မာ ပန မေတ္တာဝသေန ပဝတ္တမာနာ ဘာဝနာ သတ္တေ အပ္ပဋိကူလတော ဒဟန္တိ တေသု တတော အဓိမုစ္စိတ္ဝာဝ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ပဋိသမ္ဘိဒာမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၂၁၂) ‘‘ဗ္ရဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ သုဘဝိမောက္ခော’’တိ ဝုတ္တာ, တယိဒံ ဥဘယမ္ပိ တေန တေန ပရိယာယေန ဝုတ္တတ္တာ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
‘‘Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī’’ti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā samatthitā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati , tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito, yasmā pana mettāvasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti tesu tato adhimuccitvāva pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 212) ‘‘brahmavihārabhāvanā subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.
သဗ္ဗသောတိ အနဝသေသတော။ န ဟိ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဧကဒေသောပိ တတ္ထ အဝသ္သိသ္သတိ။ ဝိသုဒ္ဓတ္တာတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလေ နိရောဓိတတ္တာ။ ဥတ္တမော ဝိမောက္ခော နာမ အရိယေဟေဝ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော, အရိယဖလပရိယောသာနတ္တာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိဘာဝတော စ။
Sabbasoti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avassissati. Visuddhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.
၁၃၀. အာဒိတော ပဋ္ဌာယာတိ ပဌမသမာပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ။ ယာဝ ပရိယောသာနာ သမာပတ္တိ, တာဝ။ အဋ္ဌတ္ဝာတိ ကတ္ထစိ သမာပတ္တိယံ အဋ္ဌိတော ဧဝ, နိရန္တရမေဝ ပဋိပာဋိယာ, ဥပ္ပဋိပာဋိယာ စ သမာပဇ္ဇတေဝာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဣတော စိတော စ သဉ္စရဏဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ။ ဣစ္ဆတိ သမာပဇ္ဇိတုံ။ တတ္ထ ‘‘သမာပဇ္ဇတိ ပဝိသတီ’’တိ သမာပတ္တိသမင္ဂီပုဂ္ဂလော တံ တံ ပဝိဋ္ဌော ဝိယ ဟောတီတိ ကတ္ဝာ ဝုတ္တံ။
130.Ādito paṭṭhāyāti paṭhamasamāpattito paṭṭhāya. Yāva pariyosānā samāpatti, tāva. Aṭṭhatvāti katthaci samāpattiyaṃ aṭṭhito eva, nirantarameva paṭipāṭiyā, uppaṭipāṭiyā ca samāpajjatevāti attho. Tenāha ‘‘ito cito ca sañcaraṇavasena vutta’’nti. Icchati samāpajjituṃ. Tattha ‘‘samāpajjati pavisatī’’ti samāpattisamaṅgīpuggalo taṃ taṃ paviṭṭho viya hotīti katvā vuttaṃ.
ဒ္ဝီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တောတိ အရူပဇ္ဈာနေန ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန, မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေနာတိ ဒ္ဝီဟိ ဝိမုစ္စနဘာဂေဟိ, အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော, မဂ္ဂေန နာမကာယတောတိ ဒ္ဝီဟိ ဝိမုစ္စိတဗ္ဗဘာဂေဟိ စ ဝိမုတ္တော။ တေနာဟ ‘‘အရူပသမာပတ္တိယာ’’တိအာဒိ ။ ဝိမုတ္တောတိ ဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော, ဝိမုစ္စန္တော စ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆိန္ဒနေဟိ ကာယဒ္ဝယတော ဝိမုတ္တောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော။ ဂာထာယ စ အာကိဉ္စညာယတနလာဘိနော ဥပသိဝဗ္ရာဟ္မဏသ္သ ဘဂဝတာ ‘‘နာမကာယာ ဝိမုတ္တော’’တိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော မုနိ အက္ခာတော။ တတ္ထ အတ္ထံ ပလေတီတိ အတ္ထံ ဂစ္ဆတိ။ န ဥပေတိ သင္ခန္တိ ‘‘အသုကံ နာမ ဒိသံ ဂတော’’တိ ဝောဟာရံ န ဂစ္ဆတိ။ ဧဝံ မုနိ နာမကာယာ ဝိမုတ္တောတိ ဧဝံ အရူပံ ဥပပန္နော သေက္ခမုနိ ပကတိယာ ပုဗ္ဗေဝ ရူပကာယာ ဝိမုတ္တော, တတ္ထ စ စတုတ္ထမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတ္ဝာ နာမကာယသ္သ ပရိညာတတ္တာ ပုန နာမကာယာပိ ဝိမုတ္တော။ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ခီဏာသဝော ဟုတ္ဝာ အနုပာဒာယ ပရိနိဗ္ဗာနသင္ခာတံ အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင္ခံ, ‘‘ခတ္တိယော ဗ္ရာဟ္မဏော’’တိ ဧဝံ အာဒိကံ သမညံ န ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော။
Dvīhibhāgehi vimuttoti arūpajjhānena vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhenāti dvīhi vimuccanabhāgehi, arūpasamāpattiyā rūpakāyato, maggena nāmakāyatoti dvīhi vimuccitabbabhāgehi ca vimutto. Tenāha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi . Vimuttoti hi kilesehi vimutto, vimuccanto ca kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanehi kāyadvayato vimuttoti ayamettha attho. Gāthāya ca ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā ‘‘nāmakāyā vimutto’’ti ubhatobhāgavimutto muni akkhāto. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ muni nāmakāyā vimuttoti evaṃ arūpaṃ upapanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha ca catutthamaggaṃ nibbattetvā nāmakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto. Ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāya parinibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ, ‘‘khattiyo brāhmaṇo’’ti evaṃ ādikaṃ samaññaṃ na gacchatīti attho.
‘‘အညတရတော ဝုဋ္ဌာယာ’’တိ ဣဒံ ကိံ အာကာသာနဉ္စာယတနာဒီသု အညတရလာဘီဝသေန ဝုတ္တံ, ဥဒာဟု သဗ္ဗာရုပ္ပလာဘီဝသေနာတိ ယထိစ္ဆသိ, တထာ ဟောတု, ယဒိ သဗ္ဗာရုပ္ပလာဘီဝသေန ဝုတ္တံ, န ကောစိ ဝိရောဓော။ အထ တတ္ထ အညတရလာဘီဝသေန ဝုတ္တံ, ‘‘ယတော ခော, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ အနုလောမမ္ပိ သမာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိဝစနေန ဝိရုဇ္ဈေယ္ယာတိ? ယသ္မာ အရူပာဝစရဇ္ဈာနေသု ဧကသ္သာပိ လာဘီ ‘‘အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီ’’ တ္ဝေဝ ဝုစ္စတိ အဋ္ဌဝိမောက္ခေ ဧကဒေသသ္သာပိ တံနာမဒာနသမတ္ထတာသမ္ဘဝတော။ အယဉ္ဟိ အဋ္ဌဝိမောက္ခသမညာ သမုဒာယေ ဝိယ တဒေကဒေသေပိ နိရုဠ္ဟာပတ္တိသမညာ ဝိယာတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနာဒီသု အညတရတော ဝုဋ္ဌာယာ’’တိ။ ‘‘ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ ဝတ္ဝာ ဆဗ္ဗိဓတံပိသ္သ ကေစိ ပရိကပ္ပေန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ, နိစ္ဆိတောဝာယံ ပဉ္ဟော ပုဗ္ဗာစရိယေဟီတိ ဒသ္သေတုံ ‘‘ကေစိ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ကေစီတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝာသိနော, သာရသမာသာစရိယာ စ။ တေ ဟိ ‘‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဥဘယဘာဂဝိမုတ္တော သမာဓိဝိပသ္သနာတော’’တိ ဝတ္ဝာ ရူပာဝစရသမာဓိနာပိ သမာဓိပရိပန္ထတော ဝိမုတ္တိံ မညန္တိ။ ဧဝံ ရူပဇ္ဈာနဘာဂေန, အရူပဇ္ဈာနဘာဂေန စ ဥဘတော ဝိမုတ္တောတိ ပာယသမာနော။ ‘‘တာဒိသမေဝာ’’တိ ဣမိနာ ယာဒိသံ အရူပာဝစရဇ္ဈာနံ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေ, တာဒိသံ ရူပာဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနံ ပီတိ ဣမမတ္ထံ ဥလ္လင္ဂေတိ။ တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ။
‘‘Aññatarato vuṭṭhāyā’’ti idaṃ kiṃ ākāsānañcāyatanādīsu aññataralābhīvasena vuttaṃ, udāhu sabbāruppalābhīvasenāti yathicchasi, tathā hotu, yadi sabbāruppalābhīvasena vuttaṃ, na koci virodho. Atha tattha aññataralābhīvasena vuttaṃ, ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjatī’’tiādivacanena virujjheyyāti? Yasmā arūpāvacarajjhānesu ekassāpi lābhī ‘‘aṭṭhavimokkhalābhī’’ tveva vuccati aṭṭhavimokkhe ekadesassāpi taṃnāmadānasamatthatāsambhavato. Ayañhi aṭṭhavimokkhasamaññā samudāye viya tadekadesepi niruḷhāpattisamaññā viyāti. Tena vuttaṃ ‘‘ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato vuṭṭhāyā’’ti. ‘‘Pañcavidho hotī’’ti vatvā chabbidhataṃpissa keci parikappenti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, nicchitovāyaṃ pañho pubbācariyehīti dassetuṃ ‘‘keci panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kecīti uttaravihāravāsino, sārasamāsācariyā ca. Te hi ‘‘ubhatobhāgavimuttoti ubhayabhāgavimutto samādhivipassanāto’’ti vatvā rūpāvacarasamādhināpi samādhiparipanthato vimuttiṃ maññanti. Evaṃ rūpajjhānabhāgena, arūpajjhānabhāgena ca ubhato vimuttoti pāyasamāno. ‘‘Tādisamevā’’ti iminā yādisaṃ arūpāvacarajjhānaṃ kilesavikkhambhane, tādisaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ pīti imamatthaṃ ullaṅgeti. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.
ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပဉ္ဟောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသ္သ ဆဗ္ဗိဓတံ နိသ္သာယ ဥပ္ပန္နပဉ္ဟော။ ဝဏ္ဏနံ နိသ္သာယာတိ တသ္သ ပဒသ္သ အတ္ထဝစနံ နိသ္သာယ။ စိရေနာတိ ထေရသ္သ အပရဘာဂေ စိရေန ကာလေန။ ဝိနိစ္ဆယန္တိ သံသယဆေဒကံ သန္နိဋ္ဌာနံ ပတ္တော။ တံ ပဉ္ဟန္တိ တမတ္ထံ။ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ဟိ အတ္ထော ပဉ္ဟော။ န ကေနစိ သုတပုဗ္ဗန္တိ ကေနစိ ကိဉ္စိ န သုတပုဗ္ဗံ, ဣဒံ အတ္ထဇာတန္တိ အဓိပ္ပာယော။ ကိဉ္စာပိ ဥပေက္ခာသဟဂတံ, ကိဉ္စာပိ ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေတီတိ ပစ္စေကံ ကိဉ္စာပိ-သဒ္ဒော ယောဇေတဗ္ဗော။ သမုဒာစရတီတိ ပဝတ္တတိ။ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဣမေ ဟီ’’တိအာဒိနာ, တေန ရူပာဝစရဘာဝနတော အာရုပ္ပဘာဝနာ သဝိသေသံ ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေတိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာဘာဝတော , ဥပရိဘာဝနာဘာဝတော စာတိ ဒသ္သေတီတိ။ ဧဝဉ္စ ကတ္ဝာ အဋ္ဌကထာယံ အာရုပ္ပဘာဝနာနိဒ္ဒေသေ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘တသ္သေဝံ တသ္မိံ နိမိတ္တေ ပုနပ္ပုနံ စိတ္တံ စာရေန္တသ္သ နီဝရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘန္တိ သတိ သန္တိဋ္ဌတီ’’တိအာဒိ, (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၈၁) တံ သမတ္ထတံ ဟောတီတိ။ ဣဒံ သုတ္တန္တိ ပုဂ္ဂလပညတ္တိပာဌမာဟ (ပု. ပ. နိဒ္ဒေသ ၂၇)။ သဗ္ဗဉ္ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနံ အတ္ထသူစနာဒိအတ္ထေန သုတ္တန္တိ ဝုတ္တော ဝာယမတ္ထော။ ယံ ပန တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။ အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ အနုလောမာဒိတော သမာပဇ္ဇနေန သာတိသယံ သန္တာနသ္သ အဘိသင္ခတတ္တာ, အဋ္ဌမဉ္စ ဥတ္တမံ ဝိမောက္ခံ ပဒဋ္ဌာနံ ကတ္ဝာ ဝိပသ္သနံ ဝဍ္ဎေတ္ဝာ အဂ္ဂမဂ္ဂာဓိဂမေန ဥဘတောဘာဂဝိမုစ္စနတော စ ဣမာယ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တိယာ သဗ္ဗသေဋ္ဌတာ ဝေဒိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။
Ubhatobhāgavimuttapañhoti ubhatobhāgavimuttassa chabbidhataṃ nissāya uppannapañho. Vaṇṇanaṃ nissāyāti tassa padassa atthavacanaṃ nissāya. Cirenāti therassa aparabhāge cirena kālena. Vinicchayanti saṃsayachedakaṃ sanniṭṭhānaṃ patto.Taṃ pañhanti tamatthaṃ. Ñātuṃ icchito hi attho pañho. Na kenaci sutapubbanti kenaci kiñci na sutapubbaṃ, idaṃ atthajātanti adhippāyo. Kiñcāpi upekkhāsahagataṃ, kiñcāpi kilese vikkhambhetīti paccekaṃ kiñcāpi-saddo yojetabbo. Samudācaratīti pavattati. Tattha kāraṇamāha ‘‘ime hī’’tiādinā, tena rūpāvacarabhāvanato āruppabhāvanā savisesaṃ kilese vikkhambheti rūpavirāgabhāvanābhāvato , uparibhāvanābhāvato cāti dassetīti. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ āruppabhāvanāniddese yaṃ vuttaṃ ‘‘tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ cittaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti sati santiṭṭhatī’’tiādi, (visuddhi. 1.281) taṃ samatthataṃ hotīti. Idaṃ suttanti puggalapaññattipāṭhamāha (pu. pa. niddesa 27). Sabbañhi buddhavacanaṃ atthasūcanādiatthena suttanti vutto vāyamattho. Yaṃ pana tattha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anulomādito samāpajjanena sātisayaṃ santānassa abhisaṅkhatattā, aṭṭhamañca uttamaṃ vimokkhaṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggādhigamena ubhatobhāgavimuccanato ca imāya ubhatobhāgavimuttiyā sabbaseṭṭhatā veditāti daṭṭhabbā.
မဟာနိဒာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ။
Mahānidānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.
Related texts:
တိပိဋက (မူလ) • Tipiṭaka (Mūla) / သုတ္တပိဋက • Suttapiṭaka / ဒီဃနိကာယ • Dīghanikāya / ၂. မဟာနိဒာနသုတ္တံ • 2. Mahānidānasuttaṃ
အဋ္ဌကထာ • Aṭṭhakathā / သုတ္တပိဋက (အဋ္ဌကထာ) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ဒီဃ နိကာယ (အဋ္ဌကထာ) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ၂. မဟာနိဒာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ • 2. Mahānidānasuttavaṇṇanā
