| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / कङ्खावितरणी-अभिनव-टीका • Kaṅkhāvitaraṇī-abhinava-ṭīkā |
९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना
9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā
पिट्ठसङ्घाटस्साति द्वारबन्धस्स। सामन्ता अड्ढतेय्यहत्थो पदेसोति यस्स (पाचि॰ अट्ठ॰ १३५) वेमज्झे द्वारं होति, उपरिभागे च उच्चा भित्ति, तस्स तीसु दिसासु सामन्ता अड्ढतेय्यहत्थो पदेसो। खुद्दकस्स पन विहारस्स द्वीसु दिसासु। तत्रापि यं भित्तिं विवरियमानं कवाटं आहनति, सा अपरिपुण्णूपचारापि होति। सचे पन द्वारस्स अधोभागेपि लेपोकासो अत्थि, तम्पि लिम्पितुं वट्टति। अग्गळट्ठपनायाति एत्थ अग्गळसद्देन तंसम्बन्धतो द्वारफलकसहितं द्वारबन्धनं अधिप्पेतं। तेनाह ‘‘सकवाटकस्सा’’तिआदि। ‘‘निच्चलभावत्थाया’’ति इमिना तञ्च खो ठपनं इध निच्चलभावेनाति दस्सेति। को पनेत्थ अधिप्पायोति आह ‘‘कवाटञ्ही’’तिआदि। कम्पतीति चलति। याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय पुनप्पुनं लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति अग्गळट्ठपनत्थाय याव द्वारकोसा पुनप्पुनं अत्तना लिम्पितब्बो वा, परेहि लेपापेतब्बो वाति अत्थो।
Piṭṭhasaṅghāṭassāti dvārabandhassa. Sāmantā aḍḍhateyyahattho padesoti yassa (pāci. aṭṭha. 135) vemajjhe dvāraṃ hoti, uparibhāge ca uccā bhitti, tassa tīsu disāsu sāmantā aḍḍhateyyahattho padeso. Khuddakassa pana vihārassa dvīsu disāsu. Tatrāpi yaṃ bhittiṃ vivariyamānaṃ kavāṭaṃ āhanati, sā aparipuṇṇūpacārāpi hoti. Sace pana dvārassa adhobhāgepi lepokāso atthi, tampi limpituṃ vaṭṭati. Aggaḷaṭṭhapanāyāti ettha aggaḷasaddena taṃsambandhato dvāraphalakasahitaṃ dvārabandhanaṃ adhippetaṃ. Tenāha ‘‘sakavāṭakassā’’tiādi. ‘‘Niccalabhāvatthāyā’’ti iminā tañca kho ṭhapanaṃ idha niccalabhāvenāti dasseti. Ko panettha adhippāyoti āha ‘‘kavāṭañhī’’tiādi. Kampatīti calati. Yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya punappunaṃ limpitabbo vā lepāpetabbo vāti aggaḷaṭṭhapanatthāya yāva dvārakosā punappunaṃ attanā limpitabbo vā, parehi lepāpetabbo vāti attho.
ननु चायमत्थो नेव मातिकायं, न पदभाजने वुत्तो, अथ कुतो दट्ठब्बोति आह ‘‘तत्था’’तिआदि। किञ्चापीति यदिपि। अट्ठुप्पत्तियन्ति सिक्खापदस्स निदाने। अधिकारतोति अनुवत्तनतो। आलोकं सन्धेति पिधेतीति आलोकसन्धि। तेनाह ‘‘आलोकसन्धीति वातपानकवाटका वुच्चन्ती’’ति। तत्थ वातपानकवाटकाति वातपानफलका। अनुञ्ञातप्पदेसतो पन अञ्ञत्थ पुनप्पुनं विलिम्पितुं वा विलिम्पापेतुं वा न वट्टति। ‘‘मत्तिकाय कत्तब्बकिच्चं निट्ठापेत्वा पुन चतुत्थलेपे दिन्ने पाचित्तिय’’न्ति (सारत्थ॰ टी॰ पाचित्तिय ३.१३५) केचि। ‘‘पुनप्पुनं लेपदानस्स वुत्तप्पमाणतो अञ्ञत्थ पटिक्खित्तमत्तं ठपेत्वा पाचित्तियस्स अवुत्तत्ता दुक्कट’’न्ति अपरे।
Nanu cāyamattho neva mātikāyaṃ, na padabhājane vutto, atha kuto daṭṭhabboti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Kiñcāpīti yadipi. Aṭṭhuppattiyanti sikkhāpadassa nidāne. Adhikāratoti anuvattanato. Ālokaṃ sandheti pidhetīti ālokasandhi. Tenāha ‘‘ālokasandhīti vātapānakavāṭakā vuccantī’’ti. Tattha vātapānakavāṭakāti vātapānaphalakā. Anuññātappadesato pana aññattha punappunaṃ vilimpituṃ vā vilimpāpetuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mattikāya kattabbakiccaṃ niṭṭhāpetvā puna catutthalepe dinne pācittiya’’nti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.135) keci. ‘‘Punappunaṃ lepadānassa vuttappamāṇato aññattha paṭikkhittamattaṃ ṭhapetvā pācittiyassa avuttattā dukkaṭa’’nti apare.
अधिट्ठातब्बन्ति संविधातब्बं। अप्पहरितेति एत्थ अप्पसद्दो ‘‘अप्पिच्छो’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२५२, ३३६; सं॰ नि॰ २.१४८) विय अभावत्थोति आह ‘‘अहरिते’’ति। सालिवीहिआदि (सारत्थ॰ टी॰ २.३०) पुब्बण्णं ‘‘पुरक्खतं सस्सफल’’न्ति कत्वा, तब्बिपरियायतो मुग्गमासादि अपरण्णं। वुत्तन्ति वपितं। ‘‘तस्मिं ठत्वा अधिट्ठहन्तो दुक्कटं आपज्जती’’ति इमिना यस्मिं पदेसे समन्ता वुत्तप्पमाणे परिच्छेदे पुब्बण्णादीनि न सन्ति, तत्थ विहारो कारेतब्बो। यत्थ पन सन्ति, तत्थ कारापेतुं न वट्टतीति दस्सेति। तथेवाति मुखवट्टिअन्तेन। तस्मिं ठातब्बं पतन्तस्स विहारस्स अपतनोकासत्ता, तस्स भिक्खुनो उपरि न पतेय्याति अधिप्पायो। यथापरिच्छिन्नस्स पन ओकासस्स अब्भन्तरं विहारस्स पतन्तस्स ओकासो होतीति अप्पहरितेपि तस्मिं ठत्वा अधिट्ठातुं न लभति। तेनाह ‘‘तस्स अन्तो अहरितेपि ठातुं न लभती’’ति।
Adhiṭṭhātabbanti saṃvidhātabbaṃ. Appahariteti ettha appasaddo ‘‘appiccho’’tiādīsu (ma. ni. 1.252, 336; saṃ. ni. 2.148) viya abhāvatthoti āha ‘‘aharite’’ti. Sālivīhiādi (sārattha. ṭī. 2.30) pubbaṇṇaṃ ‘‘purakkhataṃ sassaphala’’nti katvā, tabbipariyāyato muggamāsādi aparaṇṇaṃ. Vuttanti vapitaṃ. ‘‘Tasmiṃ ṭhatvā adhiṭṭhahanto dukkaṭaṃ āpajjatī’’ti iminā yasmiṃ padese samantā vuttappamāṇe paricchede pubbaṇṇādīni na santi, tattha vihāro kāretabbo. Yattha pana santi, tattha kārāpetuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Tathevāti mukhavaṭṭiantena. Tasmiṃ ṭhātabbaṃ patantassa vihārassa apatanokāsattā, tassa bhikkhuno upari na pateyyāti adhippāyo. Yathāparicchinnassa pana okāsassa abbhantaraṃ vihārassa patantassa okāso hotīti appaharitepi tasmiṃ ṭhatvā adhiṭṭhātuṃ na labhati. Tenāha ‘‘tassa anto aharitepi ṭhātuṃ na labhatī’’ti.
ततो चे उत्तरीति तिण्णं मग्गानं वा परियायानं वा उपरि चतुत्थे मग्गे वा परियाये वाति अत्थो। तेनाह ‘‘मग्गेन छादियमाने’’तिआदि। तत्थ मग्गेन छादियमानेति अपरिक्खिपित्वा उजुकमेव छादियमाने। परियायेनाति परिक्खेपेन। तत्थ मग्गेन छादनं इट्ठकसिलासुधाहि लब्भति, परियायेन छादनं तिणपण्णेहीति आह ‘‘इट्ठकसिलासुधाही’’तिआदि। तस्मा यथा इच्छति, तथा द्वे मग्गे वा द्वे परियाये वा अधिट्ठहित्वा ततियं मग्गं वा परियायं वा ‘‘एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं। सचे न पक्कमति, तुण्हीभावेन ठातब्बं। सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्बं। उपरूपरिछन्नो हि विहारो चिरं अनोवस्सको होतीति मञ्ञमाना एवं छादेन्ति। तिणमुट्ठिगणनायाति तिणकरळगणनाय।
Tato ce uttarīti tiṇṇaṃ maggānaṃ vā pariyāyānaṃ vā upari catutthe magge vā pariyāye vāti attho. Tenāha ‘‘maggena chādiyamāne’’tiādi. Tattha maggena chādiyamāneti aparikkhipitvā ujukameva chādiyamāne. Pariyāyenāti parikkhepena. Tattha maggena chādanaṃ iṭṭhakasilāsudhāhi labbhati, pariyāyena chādanaṃ tiṇapaṇṇehīti āha ‘‘iṭṭhakasilāsudhāhī’’tiādi. Tasmā yathā icchati, tathā dve magge vā dve pariyāye vā adhiṭṭhahitvā tatiyaṃ maggaṃ vā pariyāyaṃ vā ‘‘evaṃ chādehī’’ti āṇāpetvā pakkamitabbaṃ. Sace na pakkamati, tuṇhībhāvena ṭhātabbaṃ. Sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabbaṃ. Uparūparichanno hi vihāro ciraṃ anovassako hotīti maññamānā evaṃ chādenti. Tiṇamuṭṭhigaṇanāyāti tiṇakaraḷagaṇanāya.
तिकपाचित्तियन्ति अतिरेकद्वत्तिपरियाये अतिरेकसञ्ञिवेमतिकऊनकसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि। सेतवण्णादिकरणेति सेतवण्णकाळवण्णगेरुकपरिकम्ममालाकम्मलताकम्ममकरदन्तकपञ्चपटिकानं करणे। लेणगुहातिणकुटिकादीसूति एत्थ लेणन्ति द्वारबद्धं। गुहाति केवला पब्बतगुहा। तिणकुटिका पाकटा एव।
Tikapācittiyanti atirekadvattipariyāye atirekasaññivematikaūnakasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Setavaṇṇādikaraṇeti setavaṇṇakāḷavaṇṇagerukaparikammamālākammalatākammamakaradantakapañcapaṭikānaṃ karaṇe. Leṇaguhātiṇakuṭikādīsūti ettha leṇanti dvārabaddhaṃ. Guhāti kevalā pabbataguhā. Tiṇakuṭikā pākaṭā eva.
महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता।
Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.
