| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / วินยาลงฺการ-ฎีกา • Vinayālaṅkāra-ṭīkā |
๑๙. กปฺปิยภูมิวินิจฺฉยกถา
19. Kappiyabhūmivinicchayakathā
๑๐๑. เอวํ จตุกาลิกวินิจฺฉยํ กเถตฺวา อิทานิ กปฺปิยกุฎิวินิจฺฉยํ กเถตุํ ‘‘กปฺปิยา จตุภูมิโย’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ กปฺปนฺตีติ กปฺปิยา, กปฺป สามตฺถิเยติ ธาตุฯ ภวนฺติ เอตาสุ อโนฺตวุตฺถอโนฺตปกฺกานีติ ภูมิโย, จตโสฺส ภูมิโย จตุภูมิโย, จตโสฺส กปฺปิยกุฎิโยติ อโตฺถฯ กตมา ตาติ อาห ‘‘อุสฺสาวนนฺติกา…เป.… เวทิตพฺพา’’ติฯ กถํ วิญฺญายติจฺจาห ‘‘อนุชานามิ…เป.… วจนโต’’ติฯ อิทํ เภสชฺชกฺขนฺธกปาฬิํ (มหาว. ๒๙๕) สนฺธายาหฯ ตตฺถ อุทฺธํ สาวนา อุสฺสาวนา, อุสฺสาวนา อโนฺต ยสฺสา กปฺปิยภูมิยาติ อุสฺสาวนนฺติกาฯ คาโว นิสีทนฺติ เอตฺถาติ โคนิสาทิกา, โค-สทฺทูปปท นิ-ปุพฺพสท วิสรณคตฺยาวสาเนสูติ ธาตุฯ คหปตีหิ ทินฺนาติ คหปติ, อุตฺตรปทโลปตติยาตปฺปุริโสยํฯ กมฺมวาจาย สมฺมนฺนิตพฺพาติ สมฺมุตีติ เอวมิมาสํ วิคฺคโห กาตโพฺพฯ ตตฺถาติ กปฺปิยกุฎิวินิจฺฉเยฯ ตํ ปน อวตฺวาปีติ อนฺธกฎฺฐกถายํ วุตฺตนยํ อวตฺวาปิฯ ปิ-สเทฺทน ตถาวจนมฺปิ อนุชานาติฯ อฎฺฐกถาสุ วุตฺตนเยน วุเตฺตติ เสสอฎฺฐกถาสุ วุตฺตนเยน ‘‘กปฺปิยกุฎิํ กโรมา’’ติ วา ‘‘กปฺปิยกุฎี’’ติ วา วุเตฺตฯ สาธารณลกฺขณนฺติ สพฺพอฎฺฐกถานํ สาธารณํ อุสฺสาวนนฺติกกุฎิกรณลกฺขณํฯ จยนฺติ อธิฎฺฐานํ อุจฺจวตฺถุํฯ ยโต ปฎฺฐายาติ ยโต อิฎฺฐกโต สิลโต มตฺติกาปิณฺฑโต วา ปฎฺฐายฯ ปฐมิฎฺฐกาทีนํ เหฎฺฐา น วฎฺฎนฺตีติ ปฐมิฎฺฐกาทีนํ เหฎฺฐาภูมิยํ ปติฎฺฐาปิยมานา อิฎฺฐกาทโย ภูมิคติกตฺตา ‘‘กปฺปิยกุฎิํ กโรมา’’ติ วตฺวา ปติฎฺฐาเปตุํ น วฎฺฎนฺติฯ ยทิ เอวํ ภูมิยํ นิขณิตฺวา ฐปิยมานา ถมฺภา กสฺมา ตถา วตฺวา ปติฎฺฐาเปตุํ วฎฺฎนฺตีติ อาห ‘‘ถมฺภา ปน…เป.… วฎฺฎนฺตี’’ติฯ
101. Evaṃ catukālikavinicchayaṃ kathetvā idāni kappiyakuṭivinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘kappiyā catubhūmiyo’’tiādimāha. Tattha kappantīti kappiyā, kappa sāmatthiyeti dhātu. Bhavanti etāsu antovutthaantopakkānīti bhūmiyo, catasso bhūmiyo catubhūmiyo, catasso kappiyakuṭiyoti attho. Katamā tāti āha ‘‘ussāvanantikā…pe… veditabbā’’ti. Kathaṃ viññāyaticcāha ‘‘anujānāmi…pe… vacanato’’ti. Idaṃ bhesajjakkhandhakapāḷiṃ (mahāva. 295) sandhāyāha. Tattha uddhaṃ sāvanā ussāvanā, ussāvanā anto yassā kappiyabhūmiyāti ussāvanantikā. Gāvo nisīdanti etthāti gonisādikā, go-saddūpapada ni-pubbasada visaraṇagatyāvasānesūti dhātu. Gahapatīhi dinnāti gahapati, uttarapadalopatatiyātappurisoyaṃ. Kammavācāya sammannitabbāti sammutīti evamimāsaṃ viggaho kātabbo. Tatthāti kappiyakuṭivinicchaye. Taṃ pana avatvāpīti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttanayaṃ avatvāpi. Pi-saddena tathāvacanampi anujānāti. Aṭṭhakathāsu vuttanayena vutteti sesaaṭṭhakathāsu vuttanayena ‘‘kappiyakuṭiṃ karomā’’ti vā ‘‘kappiyakuṭī’’ti vā vutte. Sādhāraṇalakkhaṇanti sabbaaṭṭhakathānaṃ sādhāraṇaṃ ussāvanantikakuṭikaraṇalakkhaṇaṃ. Cayanti adhiṭṭhānaṃ uccavatthuṃ. Yato paṭṭhāyāti yato iṭṭhakato silato mattikāpiṇḍato vā paṭṭhāya. Paṭhamiṭṭhakādīnaṃ heṭṭhā na vaṭṭantīti paṭhamiṭṭhakādīnaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ patiṭṭhāpiyamānā iṭṭhakādayo bhūmigatikattā ‘‘kappiyakuṭiṃ karomā’’ti vatvā patiṭṭhāpetuṃ na vaṭṭanti. Yadi evaṃ bhūmiyaṃ nikhaṇitvā ṭhapiyamānā thambhā kasmā tathā vatvā patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭantīti āha ‘‘thambhā pana…pe… vaṭṭantī’’ti.
สงฺฆสนฺตกเมวาติ วาสตฺถาย กตํ สงฺฆิกเสนาสนํ สนฺธาย วทติฯ ภิกฺขุสนฺตกนฺติ วาสตฺถาย เอว กตํ ภิกฺขุสฺส ปุคฺคลิกเสนาสนํฯ
Saṅghasantakamevāti vāsatthāya kataṃ saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vadati. Bhikkhusantakanti vāsatthāya eva kataṃ bhikkhussa puggalikasenāsanaṃ.
๑๐๒. มุขสนฺนิธีติ อิมินา อโนฺตวุตฺถทุกฺกฎเมว ทีเปติฯ
102.Mukhasannidhīti iminā antovutthadukkaṭameva dīpeti.
วิมติวิโนทนิยํ (วิ. วิ. ฎี. มหาวคฺค ๒.๒๙๕) ปน เอวํ วุตฺตํ – ตํ ปน อวตฺวาปีติ ปิ-สเทฺทน ตถาวจนมฺปิ อนุชานาติฯ อฎฺฐกถาสูติ อนฺธกฎฺฐกถาวิรหิตาสุ เสสฎฺฐกถาสุฯ สาธารณลกฺขณนฺติ อนฺธกฎฺฐกถาย สห สพฺพฎฺฐกถานํ สมานํฯ จยนฺติ อธิฎฺฐานํ อุจฺจวตฺถุํฯ ยโต ปฎฺฐายาติ ยโต อิฎฺฐกาทิโต ปฎฺฐาย จยํ อาทิํ กตฺวา ภิตฺติํ อุฎฺฐาเปตุกามาติ อโตฺถฯ ‘‘ถมฺภา ปน อุปริ อุคฺคจฺฉนฺติ, ตสฺมา วฎฺฎนฺตี’’ติ เอเตน อิฎฺฐกปาสาณา เหฎฺฐา ปติฎฺฐาปิยมานาปิ ยทิ จยโต, ภูมิโต วา เอกงฺคุลมตฺตมฺปิ อุคฺคตา ติฎฺฐนฺติ, วฎฺฎนฺตีติ สิทฺธํ โหติฯ
Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.295) pana evaṃ vuttaṃ – taṃ pana avatvāpīti pi-saddena tathāvacanampi anujānāti. Aṭṭhakathāsūti andhakaṭṭhakathāvirahitāsu sesaṭṭhakathāsu. Sādhāraṇalakkhaṇanti andhakaṭṭhakathāya saha sabbaṭṭhakathānaṃ samānaṃ. Cayanti adhiṭṭhānaṃ uccavatthuṃ. Yato paṭṭhāyāti yato iṭṭhakādito paṭṭhāya cayaṃ ādiṃ katvā bhittiṃ uṭṭhāpetukāmāti attho. ‘‘Thambhā pana upari uggacchanti, tasmā vaṭṭantī’’ti etena iṭṭhakapāsāṇā heṭṭhā patiṭṭhāpiyamānāpi yadi cayato, bhūmito vā ekaṅgulamattampi uggatā tiṭṭhanti, vaṭṭantīti siddhaṃ hoti.
อาราโมติ อุปจารสีมาปริจฺฉิโนฺน สกโล วิหาโรฯ เสนาสนานีติ วิหารสฺส อโนฺต ติณกุฎิอาทิกานิ สงฺฆสฺส นิวาสเคหานิฯ วิหารโคนิสาทิกา นามาติ เสนาสนโคนิสาทิกา นามฯ เสนาสนานิ หิ สยํ ปริกฺขิตฺตานิปิ อารามปริเกฺขปาภาเวน ‘‘โคนิสาทิกา’’ติ วุตฺตาฯ ‘‘อุปฑฺฒปริกฺขิโตฺตปี’’ติ อิมินา ตโต อูนปริกฺขิโตฺต เยภุเยฺยน อปริกฺขิโตฺต นาม, ตสฺมา อปริกฺขิตฺตสงฺขเมว คจฺฉตีติ ทเสฺสติฯ เอตฺถาติ อุปฑฺฒาทิปริกฺขิเตฺตฯ กปฺปิยกุฎิ ลทฺธุํ วฎฺฎตีติ โคนิสาทิกาย อภาเวน เสสกปฺปิยกุฎีสุ ตีสุ ยา กาจิ กปฺปิยกุฎิ กาตพฺพาติ อโตฺถฯ
Ārāmoti upacārasīmāparicchinno sakalo vihāro. Senāsanānīti vihārassa anto tiṇakuṭiādikāni saṅghassa nivāsagehāni. Vihāragonisādikā nāmāti senāsanagonisādikā nāma. Senāsanāni hi sayaṃ parikkhittānipi ārāmaparikkhepābhāvena ‘‘gonisādikā’’ti vuttā. ‘‘Upaḍḍhaparikkhittopī’’ti iminā tato ūnaparikkhitto yebhuyyena aparikkhitto nāma, tasmā aparikkhittasaṅkhameva gacchatīti dasseti. Etthāti upaḍḍhādiparikkhitte. Kappiyakuṭi laddhuṃ vaṭṭatīti gonisādikāya abhāvena sesakappiyakuṭīsu tīsu yā kāci kappiyakuṭi kātabbāti attho.
เตสํ เคหานีติ เอตฺถ ภิกฺขูนํ วาสตฺถาย กตมฺปิ ยาว น เทนฺติ, ตาว เตสํ สนฺตกํเยว ภวิสฺสตีติ ทฎฺฐพฺพํฯ วิหารํ ฐเปตฺวาติ อุปสมฺปนฺนานํ วาสตฺถาย กตํ เคหํ ฐเปตฺวาติ อโตฺถฯ เคหนฺติ นิวาสเคหํฯ ตทญฺญํ ปน อุโปสถาคาราทิ สพฺพํ อนิวาสเคหํ จตุกปฺปิยภูมิวิมุตฺตา ปญฺจมี กปฺปิยภูมิฯ สงฺฆสนฺตเกปิ หิ เอตาทิเส เคเห สุฎฺฐุ ปริกฺขิตฺตารามเฎฺฐปิ อโพฺภกาเส วิย อโนฺตวุตฺถาทิโทโส นตฺถิฯ เยน เกนจิ ฉเนฺน ปริจฺฉเนฺน จ สหเสยฺยปฺปโหนเก ภิกฺขุสฺส, สงฺฆสฺส วา นิวาสเคเห อโนฺตวุตฺถาทิโทโส, น อญฺญตฺถฯ เตนาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิฯ ตตฺถ ‘‘สงฺฆิกํ วา ปุคฺคลิกํ วา’’ติ อิทํ กิญฺจาปิ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ สามญฺญโต วุตฺตํ ภิกฺขูนํ ปน สงฺฆิกํ ปุคฺคลิกญฺจ ภิกฺขุนีนํ, ตาสํ สงฺฆิกํ ปุคฺคลิกญฺจ ภิกฺขูนํ คิหิสนฺตกฎฺฐาเน ติฎฺฐตีติ เวทิตพฺพํฯ
Tesaṃ gehānīti ettha bhikkhūnaṃ vāsatthāya katampi yāva na denti, tāva tesaṃ santakaṃyeva bhavissatīti daṭṭhabbaṃ. Vihāraṃṭhapetvāti upasampannānaṃ vāsatthāya kataṃ gehaṃ ṭhapetvāti attho. Gehanti nivāsagehaṃ. Tadaññaṃ pana uposathāgārādi sabbaṃ anivāsagehaṃ catukappiyabhūmivimuttā pañcamī kappiyabhūmi. Saṅghasantakepi hi etādise gehe suṭṭhu parikkhittārāmaṭṭhepi abbhokāse viya antovutthādidoso natthi. Yena kenaci channe paricchanne ca sahaseyyappahonake bhikkhussa, saṅghassa vā nivāsagehe antovutthādidoso, na aññattha. Tenāha ‘‘yaṃ panā’’tiādi. Tattha ‘‘saṅghikaṃ vā puggalikaṃ vā’’ti idaṃ kiñcāpi bhikkhubhikkhunīnaṃ sāmaññato vuttaṃ bhikkhūnaṃ pana saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhunīnaṃ, tāsaṃ saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhūnaṃ gihisantakaṭṭhāne tiṭṭhatīti veditabbaṃ.
มุขสนฺนิธีติ อโนฺตสนฺนิหิตโทโส หิ มุขปฺปเวสนนิมิตฺตํ อาปตฺติํ กโรติ, นาญฺญถา, ตสฺมา ‘‘มุขสนฺนิธี’’ติ (วิ. วิ. ฎี. มหาวคฺค ๒.๒๙๕) วุโตฺตติฯ
Mukhasannidhīti antosannihitadoso hi mukhappavesananimittaṃ āpattiṃ karoti, nāññathā, tasmā ‘‘mukhasannidhī’’ti (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.295) vuttoti.
ตตฺถ ตตฺถ ขณฺฑา โหนฺตีติ อุปฑฺฒโต อธิกํ ขณฺฑา โหนฺติฯ สพฺพสฺมิํ ฉทเน วินเฎฺฐติ ติณปณฺณาทิวสฺสปริตฺตายเก ฉทเน วินเฎฺฐฯ โคปานสีนํ ปน อุปริ วลฺลีหิ พทฺธทเณฺฑสุ ฐิเตสุปิ ชหิตวตฺถุกา โหนฺติ เอวฯ ปกฺขปาสกมณฺฑลนฺติ เอกสฺมิํ ปเสฺส ติณฺณํ โคปานสีนํ อุปริ ฐิตติณปณฺณาทิฉทนํ วุจฺจติฯ
Tattha tattha khaṇḍā hontīti upaḍḍhato adhikaṃ khaṇḍā honti. Sabbasmiṃ chadane vinaṭṭheti tiṇapaṇṇādivassaparittāyake chadane vinaṭṭhe. Gopānasīnaṃ pana upari vallīhi baddhadaṇḍesu ṭhitesupi jahitavatthukā honti eva. Pakkhapāsakamaṇḍalanti ekasmiṃ passe tiṇṇaṃ gopānasīnaṃ upari ṭhitatiṇapaṇṇādichadanaṃ vuccati.
๑๐๓. ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺส ทตฺวา ตสฺสา’’ติอาทินา อกปฺปิยกุฎิยํ วุตฺถมฺปิ อนุปสมฺปนฺนสฺส ทิเนฺน กปฺปิยํ โหติ, สาเปกฺขทานเญฺจตฺถ วฎฺฎติ, ปฎิคฺคหณํ วิย น โหตีติ ทเสฺสติฯ อโนฺตปกฺกสามํปเกฺกสุ ปน ‘‘น, ภิกฺขเว, อโนฺตวุตฺถํ อโนฺตปกฺกํ สามํปกฺกํ ปริภุญฺชิตพฺพํ, โย ปริภุเญฺชยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสฯ อโนฺต เจ, ภิกฺขเว, วุตฺถํ อโนฺตปกฺกํ สามํปกฺกํ, ตเญฺจ ปริภุเญฺชยฺย, อาปตฺติ ติณฺณํ ทุกฺกฎานํฯ อโนฺต เจ, ภิกฺขเว, วุตฺถํ อโนฺตปกฺกํ อเญฺญหิ ปกฺกํ, ตเญฺจ ปริภุเญฺชยฺย, อาปตฺติ ทฺวินฺนํ ทุกฺกฎานํฯ อโนฺต เจ, ภิกฺขเว, วุตฺถํ พหิปกฺกํ สามํปกฺกํ, ตเญฺจ ปริภุเญฺชยฺย, อาปตฺติ ทฺวินฺนํ ทุกฺกฎานํฯ พหิ เจ, ภิกฺขเว, วุตฺถํ อโนฺตปกฺกํ สามํปกฺกํ, ตเญฺจ ปริภุเญฺชยฺย, อาปตฺติ ทฺวินฺนํ ทุกฺกฎานํฯ อโนฺต เจ, ภิกฺขเว, วุตฺถํ พหิปกฺกํ อเญฺญหิ ปกฺกํ, ตเญฺจ ปริภุเญฺชยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสฯ พหิ เจ, ภิกฺขเว, วุตฺถํ อโนฺตปกฺกํ อเญฺญหิ ปกฺกํ, ตเญฺจ ปริภุเญฺชยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสฯ พหิ เจ, ภิกฺขเว, วุตฺถํ พหิปกฺกํ สามํปกฺกํ, ตเญฺจ ปริภุเญฺชยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสฯ พหิ เจ, ภิกฺขเว, วุตฺถํ พหิปกฺกํ อเญฺญหิ ปกฺกํ, ตเญฺจ ปริภุเญฺชยฺย, อนาปตฺตี’’ติ (มหาว. ๒๗๔) วจนโต เอกํ ติราปตฺติกํ, ตีณิ ทุราปตฺติกานิ, ตีณิ เอกาปตฺติกานิ, เอกํ อนาปตฺติกนฺติ อฎฺฐ โหนฺติฯ ตตฺถ อโนฺตวุตฺถนฺติ อกปฺปิยกุฎิยํ วุตฺถํฯ อโนฺตปเกฺกปิ เอเสว นโยฯ สามํปกฺกนฺติ ยํ กิญฺจิ อามิสํ ภิกฺขุสฺส ปจิตุํ น วฎฺฎติฯ ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฎฺฐกถายํ วุตฺตเมวฯ
103.‘‘Anupasampannassa datvā tassā’’tiādinā akappiyakuṭiyaṃ vutthampi anupasampannassa dinne kappiyaṃ hoti, sāpekkhadānañcettha vaṭṭati, paṭiggahaṇaṃ viya na hotīti dasseti. Antopakkasāmaṃpakkesu pana ‘‘na, bhikkhave, antovutthaṃ antopakkaṃ sāmaṃpakkaṃ paribhuñjitabbaṃ, yo paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Anto ce, bhikkhave, vutthaṃ antopakkaṃ sāmaṃpakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti tiṇṇaṃ dukkaṭānaṃ. Anto ce, bhikkhave, vutthaṃ antopakkaṃ aññehi pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Anto ce, bhikkhave, vutthaṃ bahipakkaṃ sāmaṃpakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Bahi ce, bhikkhave, vutthaṃ antopakkaṃ sāmaṃpakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Anto ce, bhikkhave, vutthaṃ bahipakkaṃ aññehi pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Bahi ce, bhikkhave, vutthaṃ antopakkaṃ aññehi pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Bahi ce, bhikkhave, vutthaṃ bahipakkaṃ sāmaṃpakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Bahi ce, bhikkhave, vutthaṃ bahipakkaṃ aññehi pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, anāpattī’’ti (mahāva. 274) vacanato ekaṃ tirāpattikaṃ, tīṇi durāpattikāni, tīṇi ekāpattikāni, ekaṃ anāpattikanti aṭṭha honti. Tattha antovutthanti akappiyakuṭiyaṃ vutthaṃ. Antopakkepi eseva nayo. Sāmaṃpakkanti yaṃ kiñci āmisaṃ bhikkhussa pacituṃ na vaṭṭati. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva.
อิติ วินยสงฺคหสํวณฺณนาภูเต วินยาลงฺกาเร
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
กปฺปิยภูมิวินิจฺฉยกถาลงฺกาโร นาม
Kappiyabhūmivinicchayakathālaṅkāro nāma
เอกูนวีสติโม ปริเจฺฉโทฯ
Ekūnavīsatimo paricchedo.
