| Library / Tipiṭaka / д̇ибидага • Tipiṭaka / д̇хаммасан̇г̇ан̣и-адтагат̇аа • Dhammasaṅgaṇi-aṭṭhakathā |
гаамааважарагусалам̣ нид̣̇д̣̇зсаваарагат̇аа
Kāmāvacarakusalaṃ niddesavārakathā
2. ид̣̇аани д̇аанзва д̇хаммуд̣̇д̣̇зсаваарз баал̣иаарул̣хаани чаббан̃н̃ааса бад̣̇аани вибхаж̇ид̇ваа д̣̇ассзд̇ум̣ ‘гад̇амо д̇асмим̣ самаяз пассо ход̇ий’д̇иаад̣̇инаа наязна нид̣̇д̣̇зсавааро аарад̣̇д̇хо.
2. Idāni tāneva dhammuddesavāre pāḷiāruḷhāni chappaññāsa padāni vibhajitvā dassetuṃ ‘katamo tasmiṃ samaye phasso hotī’tiādinā nayena niddesavāro āraddho.
д̇ад̇т̇а бужчааяа д̇аава аяамад̇т̇о – яасмим̣ самаяз гаамааважарам̣ гусалам̣ соманассасахаг̇ад̇ам̣ д̇ихзд̇угам̣ асан̇кааригам̣ махаажид̇д̇ам̣ уббаж̇ж̇ад̇и, д̇асмим̣ самаяз пассо ход̇ийд̇и вуд̇д̇о, гад̇амо со пассод̇и иминаа наязна саб̣б̣абужчаасу ад̇т̇о взд̣̇ид̇аб̣б̣о.
Tattha pucchāya tāva ayamattho – yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ somanassasahagataṃ tihetukaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ uppajjati, tasmiṃ samaye phasso hotīti vutto, katamo so phassoti iminā nayena sabbapucchāsu attho veditabbo.
яо д̇асмим̣ самаяз пассод̇и д̇асмим̣ самаяз яо пусанагавасзна уббанно пассо, со пассод̇и. ид̣̇ам̣ пассасса сабхаавад̣̇ийбанад̇о сабхаавабад̣̇ам̣ наама. пусанаад̇и пусанаагааро. сампусанаад̇и пусанаагаарова убасаг̇г̇зна бад̣̇ам̣ вад̣дхзд̇ваа вуд̇д̇о. сампусид̇ад̇д̇анд̇и сампусид̇абхааво. аяам̣ банзд̇т̇а яож̇анаа – яо д̇асмим̣ самаяз пусанагавасзна пассо, яаа д̇асмим̣ самаяз пусанаа, яаа д̇асмим̣ самаяз сампусанаа, яам̣ д̇асмим̣ самаяз сампусид̇ад̇д̇ам̣; ат̇а ваа, яо д̇асмим̣ самаяз пусанавасзна пассо, ан̃н̃знааби барияааязна пусанаа сампусанаа сампусид̇ад̇д̇анд̇и вужжад̇и, аяам̣ д̇асмим̣ самаяз пассо ход̇ийд̇и. взд̣̇анаад̣̇ийнамби нид̣̇д̣̇зсзсу иминаава наязна бад̣̇аяож̇анаа взд̣̇ид̇аб̣б̣аа.
Yo tasmiṃ samaye phassoti tasmiṃ samaye yo phusanakavasena uppanno phasso, so phassoti. Idaṃ phassassa sabhāvadīpanato sabhāvapadaṃ nāma. Phusanāti phusanākāro. Samphusanāti phusanākārova upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vutto. Samphusitattanti samphusitabhāvo. Ayaṃ panettha yojanā – yo tasmiṃ samaye phusanakavasena phasso, yā tasmiṃ samaye phusanā, yā tasmiṃ samaye samphusanā, yaṃ tasmiṃ samaye samphusitattaṃ; atha vā, yo tasmiṃ samaye phusanavasena phasso, aññenāpi pariyāyena phusanā samphusanā samphusitattanti vuccati, ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hotīti. Vedanādīnampi niddesesu imināva nayena padayojanā veditabbā.
аяам̣ банзд̇т̇а саб̣б̣асаад̇хааран̣о вибхад̇д̇ивинижчаяо. яаанимаани бхаг̇авад̇аа батамам̣ гаамааважарам̣ гусалам̣ махаажид̇д̇ам̣ бхааж̇зд̇ваа д̣̇ассзнд̇зна ад̇ирзгабан̣н̣аасабад̣̇аани маад̇игаавасзна табзд̇ваа буна згзгабад̣̇ам̣ г̇ахзд̇ваа вибхад̇д̇им̣ ааробид̇аани, д̇аани вибхад̇д̇им̣ г̇ажчанд̇аани д̇ийхи гааран̣зхи вибхад̇д̇им̣ г̇ажчанд̇и; наанаа хонд̇аани жад̇уухи гааран̣зхи наанаа бхаванд̇и. абарад̣̇ийбанаа банзд̇т̇а д̣̇вз таанаани г̇ажчад̇и. гат̇ам̣? зд̇аанихи б̣яан̃ж̇анавасзна убасаг̇г̇авасзна ад̇т̇авасзнаад̇и имзхи д̇ийхи гааран̣зхи вибхад̇д̇им̣ г̇ажчанд̇и. д̇ад̇т̇а год̇хо гуж̇жханаа гуж̇жхид̇ад̇д̇ам̣, д̣̇осо д̣̇уссанаа д̣̇уссид̇ад̇д̇анд̇и звам̣ б̣яан̃ж̇анавасзна вибхад̇д̇иг̇аманам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. зд̇т̇а хи згова год̇хо б̣яан̃ж̇анавасзна звам̣ вибхад̇д̇им̣ г̇ад̇о. жааро вижааро анувижааро убавижаарод̇и звам̣ бана убасаг̇г̇авасзна вибхад̇д̇иг̇аманам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. бан̣д̣ижжам̣ госаллам̣ нзбун̃н̃ам̣ взбхаб̣яаа жинд̇аа убабаригкаад̇и звам̣ ад̇т̇авасзна вибхад̇д̇иг̇аманам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. д̇зсу пассабад̣̇анид̣̇д̣̇зсз д̇аава имаа д̇иссоби вибхад̇д̇ияо лаб̣бханд̇и. ‘пассо пусанаа’д̇и хи б̣яан̃ж̇анавасзна вибхад̇д̇иг̇аманам̣ ход̇и. ‘сампусанаа’д̇и убасаг̇г̇авасзна. ‘сампусид̇ад̇д̇а’нд̇и ад̇т̇авасзна. иминаа наязна саб̣б̣абад̣̇анид̣̇д̣̇зсзсу вибхад̇д̇иг̇аманам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣.
Ayaṃ panettha sabbasādhāraṇo vibhattivinicchayo. Yānimāni bhagavatā paṭhamaṃ kāmāvacaraṃ kusalaṃ mahācittaṃ bhājetvā dassentena atirekapaṇṇāsapadāni mātikāvasena ṭhapetvā puna ekekapadaṃ gahetvā vibhattiṃ āropitāni, tāni vibhattiṃ gacchantāni tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti; nānā hontāni catūhi kāraṇehi nānā bhavanti. Aparadīpanā panettha dve ṭhānāni gacchati. Kathaṃ? Etānihi byañjanavasena upasaggavasena atthavasenāti imehi tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti. Tattha kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitattanti evaṃ byañjanavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Ettha hi ekova kodho byañjanavasena evaṃ vibhattiṃ gato. Cāro vicāro anuvicāro upavicāroti evaṃ pana upasaggavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhāti evaṃ atthavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Tesu phassapadaniddese tāva imā tissopi vibhattiyo labbhanti. ‘Phasso phusanā’ti hi byañjanavasena vibhattigamanaṃ hoti. ‘Samphusanā’ti upasaggavasena. ‘Samphusitatta’nti atthavasena. Iminā nayena sabbapadaniddesesu vibhattigamanaṃ veditabbaṃ.
наанаа хонд̇ааниби бана нааманаанад̇д̇зна лагкан̣анаанад̇д̇зна гижжанаанад̇д̇зна бадигкзбанаанад̇д̇знаад̇и имзхи жад̇уухи гааран̣зхи наанаа хонд̇и. д̇ад̇т̇а гад̇амо д̇асмим̣ самаяз б̣яаабаад̣̇о ход̇и? яо д̇асмим̣ самаяз д̣̇осо д̣̇уссанаад̇и (д̇ха. са. 419) зд̇т̇а б̣яаабаад̣̇од̇и ваа, д̣̇осод̇и ваа, д̣̇взби зд̇з год̇хо зва, наамзна наанад̇д̇ам̣ г̇ад̇аад̇и. звам̣ ‘нааманаанад̇д̇зна’ наанад̇д̇ам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣.
Nānā hontānipi pana nāmanānattena lakkhaṇanānattena kiccanānattena paṭikkhepanānattenāti imehi catūhi kāraṇehi nānā honti. Tattha katamo tasmiṃ samaye byāpādo hoti? Yo tasmiṃ samaye doso dussanāti (dha. sa. 419) ettha byāpādoti vā, dosoti vā, dvepi ete kodho eva, nāmena nānattaṃ gatāti. Evaṃ ‘nāmanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ.
раасадтзна жа бан̃жаби канд̇хаа згова канд̇хо ход̇и. зд̇т̇а бана руубам̣ руббаналагкан̣ам̣, взд̣̇анаа взд̣̇аяид̇алагкан̣аа, сан̃н̃аа сан̃ж̇аананалагкан̣аа, жзд̇анаа жзд̇аяид̇алагкан̣аа, вин̃н̃аан̣ам̣ виж̇аананалагкан̣анд̇и иминаа лагкан̣анаанад̇д̇зна бан̃жагканд̇хаа хонд̇и. звам̣ ‘лагкан̣анаанад̇д̇зна’ наанад̇д̇ам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣.
Rāsaṭṭhena ca pañcapi khandhā ekova khandho hoti. Ettha pana rūpaṃ ruppanalakkhaṇaṃ, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇanti iminā lakkhaṇanānattena pañcakkhandhā honti. Evaṃ ‘lakkhaṇanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ.
жад̇д̇ааро саммаббад̇хаанаа – ‘‘ид̇ха бхигку ануббаннаанам̣ баабагаанам̣ агусалаанам̣ д̇хаммаанам̣ ануббаад̣̇ааяа…бз… жид̇д̇ам̣ баг̇г̇ан̣хаад̇и бад̣̇ахад̇ий’’д̇и (вибха. 390; д̣̇ий. ни. 2.402) згамзва вийрияам̣ гижжанаанад̇д̇зна жад̇уусу таанзсу ааг̇ад̇ам̣. звам̣ ‘гижжанаанад̇д̇зна’ наанад̇д̇ам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣.
Cattāro sammappadhānā – ‘‘idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya…pe… cittaṃ paggaṇhāti padahatī’’ti (vibha. 390; dī. ni. 2.402) ekameva vīriyaṃ kiccanānattena catūsu ṭhānesu āgataṃ. Evaṃ ‘kiccanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ.
жад̇д̇ааро асад̣̇д̇хаммаа – год̇хаг̇аруд̇аа на сад̣̇д̇хаммаг̇аруд̇аа, магкаг̇аруд̇аа на сад̣̇д̇хаммаг̇аруд̇аа, лаабхаг̇аруд̇аа на сад̣̇д̇хаммаг̇аруд̇аа, саггаараг̇аруд̇аа на сад̣̇д̇хаммаг̇аруд̇аад̇и, звамаад̣̇ийсу (а. ни. 4.44) бана ‘бадигкзбанаанад̇д̇зна’ наанад̇д̇ам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣.
Cattāro asaddhammā – kodhagarutā na saddhammagarutā, makkhagarutā na saddhammagarutā, lābhagarutā na saddhammagarutā, sakkāragarutā na saddhammagarutāti, evamādīsu (a. ni. 4.44) pana ‘paṭikkhepanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ.
имаани бана жад̇д̇аари наанад̇д̇аани на пассзязва лаб̣бханд̇и, саб̣б̣зсуби пассабан̃жагаад̣̇ийсу лаб̣бханд̇и. пассасса хи пассод̇и наамам̣…бз… жид̇д̇асса жид̇д̇анд̇и. пассо жа пусаналагкан̣о, взд̣̇анаа взд̣̇аяид̇алагкан̣аа, сан̃н̃аа сан̃ж̇аананалагкан̣аа, жзд̇анаа жзд̇аяид̇алагкан̣аа, вин̃н̃аан̣ам̣ виж̇аананалагкан̣ам̣. д̇ат̇аа пассо пусанагижжо, взд̣̇анаа анубхаванагижжаа, сан̃н̃аа сан̃ж̇аананагижжаа, жзд̇анаа жзд̇аяид̇агижжаа, вин̃н̃аан̣ам̣ виж̇аананагижжанд̇и. звам̣ гижжанаанад̇д̇зна наанад̇д̇ам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣.
Imāni pana cattāri nānattāni na phasseyeva labbhanti, sabbesupi phassapañcakādīsu labbhanti. Phassassa hi phassoti nāmaṃ…pe… cittassa cittanti. Phasso ca phusanalakkhaṇo, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇaṃ. Tathā phasso phusanakicco, vedanā anubhavanakiccā, saññā sañjānanakiccā, cetanā cetayitakiccā, viññāṇaṃ vijānanakiccanti. Evaṃ kiccanānattena nānattaṃ veditabbaṃ.
бадигкзбанаанад̇д̇ам̣ пассабан̃жамагз над̇т̇и. алобхаад̣̇инид̣̇д̣̇зсз бана алобхо алуб̣бханаа алуб̣бхид̇ад̇д̇анд̇иаад̣̇инаа наязна лаб̣бхад̇ийд̇и звам̣ бадигкзбанаанад̇д̇зна наанад̇д̇ам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. звам̣ саб̣б̣абад̣̇анид̣̇д̣̇зсзсу лаб̣бхамаанавасзна жад̇уб̣б̣ид̇хамби наанад̇д̇ам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣.
Paṭikkhepanānattaṃ phassapañcamake natthi. Alobhādiniddese pana alobho alubbhanā alubbhitattantiādinā nayena labbhatīti evaṃ paṭikkhepanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sabbapadaniddesesu labbhamānavasena catubbidhampi nānattaṃ veditabbaṃ.
абарад̣̇ийбанаа бана бад̣̇ад̇т̇уд̇и ваа ход̇и д̣̇ал̣хийгаммам̣ ваад̇и звам̣ д̣̇вз таанаани г̇ажчад̇и. яадтигодияаа уббийл̣знд̇зна вияа хи сагимзва пассод̇и вуд̇д̇з зд̇ам̣ бад̣̇ам̣ пуллид̇аман̣д̣ид̇авибхуусид̇ам̣ наама на ход̇и. бунаббунам̣ б̣яан̃ж̇анавасзна убасаг̇г̇авасзна ад̇т̇авасзна ‘пассо пусанаа сампусанаа сампусид̇ад̇д̇а’нд̇и вуд̇д̇з пуллид̇аман̣д̣ид̇авибхуусид̇ам̣ наама ход̇и. яат̇аа хи д̣̇ахарагумаарам̣ нхаабзд̇ваа, манорамам̣ вад̇т̇ам̣ барид̣̇ахаабзд̇ваа бубпаани бил̣анд̇хаабзд̇ваа агкийни ан̃ж̇зд̇ваа ат̇асса налаадз згамзва маносилааб̣инд̣̇ум̣ гарзяяум̣, д̇асса на зд̇д̇аавад̇аа жид̇д̇ад̇илаго наама ход̇и. наанааван̣н̣зхи бана бариваарзд̇ваа б̣инд̣̇уусу гад̇зсу жид̇д̇ад̇илаго наама ход̇и. звам̣самбад̣̇амид̣̇ам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. аяам̣ ‘бад̣̇ад̇т̇уд̇и’ наама.
Aparadīpanā pana padatthuti vā hoti daḷhīkammaṃ vāti evaṃ dve ṭhānāni gacchati. Yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya hi sakimeva phassoti vutte etaṃ padaṃ phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma na hoti. Punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ‘phasso phusanā samphusanā samphusitatta’nti vutte phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma hoti. Yathā hi daharakumāraṃ nhāpetvā, manoramaṃ vatthaṃ paridahāpetvā pupphāni piḷandhāpetvā akkhīni añjetvā athassa nalāṭe ekameva manosilābinduṃ kareyyuṃ, tassa na ettāvatā cittatilako nāma hoti. Nānāvaṇṇehi pana parivāretvā bindūsu katesu cittatilako nāma hoti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ ‘padatthuti’ nāma.
б̣яан̃ж̇анавасзна убасаг̇г̇авасзна ад̇т̇авасзна жа бунаббунам̣ бхан̣анамзва д̣̇ал̣хийгаммам̣ наама. яат̇аа хи ‘аавусо’д̇и ваа ‘бханд̇з’д̇и ваа ‘яагко’д̇и ваа ‘саббо’д̇и ваа вуд̇д̇з д̣̇ал̣хийгаммам̣ наама на ход̇и. ‘аавусо аавусо’‘бханд̇з бханд̇з’‘яагко яагко’‘саббо саббо’д̇и вуд̇д̇з бана д̣̇ал̣хийгаммам̣ наама ход̇и. звамзва сагид̣̇зва яадтигодияаа уббийл̣знд̇зна вияа ‘пассо’д̇и вуд̇д̇з бад̣̇ам̣ д̣̇ал̣хийгаммам̣ наама на ход̇и. бунаббунам̣ б̣яан̃ж̇анавасзна убасаг̇г̇авасзна ад̇т̇авасзна ‘пассо пусанаа сампусанаа сампусид̇ад̇д̇а’нд̇и вуд̇д̇зязва ‘д̣̇ал̣хийгаммам̣’ наама ход̇ийд̇и. звам̣ абарад̣̇ийбанаа д̣̇вз таанаани г̇ажчад̇и. зд̇ассааби васзна лаб̣бхамаанагабад̣̇анид̣̇д̣̇зсзсу саб̣б̣ад̇т̇а ад̇т̇о взд̣̇ид̇аб̣б̣о.
Byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ca punappunaṃ bhaṇanameva daḷhīkammaṃ nāma. Yathā hi ‘āvuso’ti vā ‘bhante’ti vā ‘yakkho’ti vā ‘sappo’ti vā vutte daḷhīkammaṃ nāma na hoti. ‘Āvuso āvuso’‘bhante bhante’‘yakkho yakkho’‘sappo sappo’ti vutte pana daḷhīkammaṃ nāma hoti. Evameva sakideva yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya ‘phasso’ti vutte padaṃ daḷhīkammaṃ nāma na hoti. Punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ‘phasso phusanā samphusanā samphusitatta’nti vutteyeva ‘daḷhīkammaṃ’ nāma hotīti. Evaṃ aparadīpanā dve ṭhānāni gacchati. Etassāpi vasena labbhamānakapadaniddesesu sabbattha attho veditabbo.
аяам̣ д̇асмим̣ самаяз пассо ход̇ийд̇и яасмим̣ самаяз батамам̣ гаамааважарам̣ махаагусалажид̇д̇ам̣ уббаж̇ж̇ад̇и, д̇асмим̣ самаяз аяам̣ пассо наама ход̇ийд̇и ад̇т̇о. аяам̣ д̇аава пассабад̣̇анид̣̇д̣̇зсасса ван̣н̣анаа. ид̇о барзсу бана взд̣̇анаад̣̇ийнам̣ бад̣̇аанам̣ нид̣̇д̣̇зсзсу висзсамад̇д̇амзва ван̣н̣аяиссаама. сзсам̣ ид̇ха вуд̇д̇анаязнзва взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣.
Ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hotīti yasmiṃ samaye paṭhamaṃ kāmāvacaraṃ mahākusalacittaṃ uppajjati, tasmiṃ samaye ayaṃ phasso nāma hotīti attho. Ayaṃ tāva phassapadaniddesassa vaṇṇanā. Ito paresu pana vedanādīnaṃ padānaṃ niddesesu visesamattameva vaṇṇayissāma. Sesaṃ idha vuttanayeneva veditabbaṃ.
3. яам̣ д̇асмим̣ самаязд̇и зд̇т̇а гин̃жааби гад̇амаа д̇асмим̣ самаяз взд̣̇анаа ход̇ийд̇и аарад̣̇д̇хам̣, ‘саад̇абад̣̇авасзна бана ‘яа’нд̇и вуд̇д̇ам̣. д̇аж̇ж̇аамановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇усампассаж̇анд̇и зд̇т̇а ‘д̇аж̇ж̇аа’ вужжад̇и д̇асса саад̇асукасса анужчавигаа сааруббаа. анужчавигад̇т̇оби хи аяам̣ ‘д̇аж̇ж̇аа’-сад̣̇д̣̇о ход̇и. яат̇ааха – ‘‘д̇аж̇ж̇ам̣ д̇ассааруббам̣ гат̇ам̣ манд̇зд̇ий’’д̇и (ма. ни. 3.246). д̇зхи ваа руубаад̣̇ийхи аарамман̣зхи имасса жа сукасса бажжаязхи ж̇аад̇аад̇иби д̇аж̇ж̇аа. мановин̃н̃аан̣амзва ниссад̇д̇адтзна д̇хаад̇ууд̇и мановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇у. сампассад̇о ж̇аад̇ам̣, сампассз ваа ж̇аад̇анд̇и сампассаж̇ам̣. жид̇д̇аниссид̇ад̇д̇аа жзд̇асигам̣. мад̇хурадтзна саад̇ам̣. ид̣̇ам̣ вуд̇д̇ам̣ ход̇и – яам̣ д̇асмим̣ самаяз яат̇аавуд̇д̇зна ад̇т̇зна д̇аж̇ж̇ааяа мановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇уяаа сампассаж̇ам̣ жзд̇асигам̣ саад̇ам̣, аяам̣ д̇асмим̣ самаяз взд̣̇анаа ход̇ийд̇и. звам̣ саб̣б̣абад̣̇зхи сад̣̇д̇хим̣ яож̇анаа взд̣̇ид̇аб̣б̣аа.
3. Yaṃ tasmiṃ samayeti ettha kiñcāpi katamā tasmiṃ samaye vedanā hotīti āraddhaṃ, ‘sātapadavasena pana ‘ya’nti vuttaṃ. Tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajanti ettha ‘tajjā’ vuccati tassa sātasukhassa anucchavikā sāruppā. Anucchavikatthopi hi ayaṃ ‘tajjā’-saddo hoti. Yathāha – ‘‘tajjaṃ tassāruppaṃ kathaṃ mantetī’’ti (ma. ni. 3.246). Tehi vā rūpādīhi ārammaṇehi imassa ca sukhassa paccayehi jātātipi tajjā. Manoviññāṇameva nissattaṭṭhena dhātūti manoviññāṇadhātu. Samphassato jātaṃ, samphasse vā jātanti samphassajaṃ. Cittanissitattā cetasikaṃ. Madhuraṭṭhena sātaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tasmiṃ samaye yathāvuttena atthena tajjāya manoviññāṇadhātuyā samphassajaṃ cetasikaṃ sātaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hotīti. Evaṃ sabbapadehi saddhiṃ yojanā veditabbā.
ид̣̇аани жзд̇асигам̣ суканд̇иаад̣̇ийсу жзд̇асигабад̣̇зна гааяигасукам̣ бадигкибад̇и, сукабад̣̇зна жзд̇асигам̣ д̣̇угкам̣. жзд̇осампассаж̇анд̇и жид̇д̇асампассз ж̇аад̇ам̣. саад̇ам̣ сукам̣ взд̣̇аяид̇анд̇и саад̇ам̣ взд̣̇аяид̇ам̣, на асаад̇ам̣ взд̣̇аяид̇ам̣; сукам̣ взд̣̇аяид̇ам̣, на д̣̇угкам̣ взд̣̇аяид̇ам̣. барад̇о д̇ийн̣и бад̣̇аани ид̇т̇илин̇г̇авасзна вуд̇д̇аани. саад̇аа взд̣̇анаа, на асаад̇аа; сукаа взд̣̇анаа, на д̣̇угкаад̇и. аяамзва банзд̇т̇а ад̇т̇о.
Idāni cetasikaṃ sukhantiādīsu cetasikapadena kāyikasukhaṃ paṭikkhipati, sukhapadena cetasikaṃ dukkhaṃ. Cetosamphassajanti cittasamphasse jātaṃ. Sātaṃ sukhaṃ vedayitanti sātaṃ vedayitaṃ, na asātaṃ vedayitaṃ; sukhaṃ vedayitaṃ, na dukkhaṃ vedayitaṃ. Parato tīṇi padāni itthiliṅgavasena vuttāni. Sātā vedanā, na asātā; sukhā vedanā, na dukkhāti. Ayameva panettha attho.
4. сан̃н̃аанид̣̇д̣̇зсз д̇аж̇ж̇аамановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇усампассаж̇аад̇и д̇ассаагусаласан̃н̃ааяа анужчавигааяа мановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇уяаа сампассамхи ж̇аад̇аа. сан̃н̃аад̇и сабхааванаамам̣. сан̃ж̇аананаад̇и сан̃ж̇аананаагааро. сан̃ж̇аанид̇ад̇д̇анд̇и сан̃ж̇аанид̇абхааво.
4. Saññāniddese tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāti tassākusalasaññāya anucchavikāya manoviññāṇadhātuyā samphassamhi jātā. Saññāti sabhāvanāmaṃ. Sañjānanāti sañjānanākāro. Sañjānitattanti sañjānitabhāvo.
5. жзд̇анаанид̣̇д̣̇зсзби иминаава наязна взд̣̇ид̇аб̣б̣о.
5. Cetanāniddesepi imināva nayena veditabbo.
жид̇д̇анид̣̇д̣̇зсз жид̇д̇авижид̇д̇ад̇ааяа жид̇д̇ам̣. аарамман̣ам̣ минамаанам̣ ж̇аанаад̇ийд̇и мано. маанасанд̇и мано зва. ‘‘анд̇алигкажаро баасо явааяам̣ жарад̇и маанасо’’д̇и (сам̣. ни. 1.151; махаава. 33) хи зд̇т̇а бана самбаяуд̇д̇агад̇хаммо ‘маанасо’д̇и вуд̇д̇о.
Cittaniddese cittavicittatāya cittaṃ. Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātīti mano. Mānasanti mano eva. ‘‘Antalikkhacaro pāso yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana sampayuttakadhammo ‘mānaso’ti vutto.
‘‘гат̇ан̃хи бхаг̇аваа д̇уяхам̣, сааваго саасанз рад̇о;
‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato;
аббад̇д̇амаанасо сзгко, гаалам̣ гаяираа ж̇анз суд̇аа’’д̇и. (сам̣. ни. 1.159);
Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159);
зд̇т̇а арахад̇д̇ам̣ ‘маанаса’нд̇и вуд̇д̇ам̣. ид̇ха бана ‘манова’ маанасам̣. б̣яан̃ж̇анавасзна хзд̇ам̣ бад̣̇ам̣ вад̣дхид̇ам̣.
Ettha arahattaṃ ‘mānasa’nti vuttaṃ. Idha pana ‘manova’ mānasaṃ. Byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ.
хад̣̇аяанд̇и жид̇д̇ам̣. ‘‘жид̇д̇ам̣ ваа д̇з кибиссаами, хад̣̇аяам̣ ваа д̇з паалзссаамий’’д̇и (сам̣. ни. 1.237; су. ни. аал̣авагасуд̇д̇а) зд̇т̇а уро хад̣̇аяанд̇и вуд̇д̇ам̣. ‘‘хад̣̇аяаа хад̣̇аяам̣ ман̃н̃з ан̃н̃ааяа д̇ажчад̇ий’’д̇и (ма. ни. 1.63) зд̇т̇а жид̇д̇ам̣. ‘‘ваггам̣ хад̣̇аяа’’нд̇и (д̣̇ий. ни. 2.377; ма. ни. 1.110) зд̇т̇а хад̣̇аяавад̇т̇у. ид̇ха бана жид̇д̇амзва аб̣бханд̇арадтзна ‘хад̣̇аяа’нд̇и вуд̇д̇ам̣. д̇амзва барисуд̣̇д̇хадтзна бан̣д̣арам̣. бхаван̇г̇ам̣ санд̇хааязд̇ам̣ вуд̇д̇ам̣. яат̇ааха – ‘‘бабхассарамид̣̇ам̣, бхигкавз, жид̇д̇ам̣, д̇ан̃жа ко ааг̇анд̇угзхи убаггилзсзхи убаггилидта’’нд̇и (а. ни. 1.49). д̇ад̇о нигканд̇ад̇д̇аа бана агусаламби, г̇ан̇г̇ааяа нигканд̇аа над̣̇ий г̇ан̇г̇аа вияа, г̇од̇хааварид̇о нигканд̇аа г̇од̇хааварий вияа жа, бан̣д̣аранд̇взва вуд̇д̇ам̣.
Hadayanti cittaṃ. ‘‘Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (saṃ. ni. 1.237; su. ni. āḷavakasutta) ettha uro hadayanti vuttaṃ. ‘‘Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ. ‘‘Vakkaṃ hadaya’’nti (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110) ettha hadayavatthu. Idha pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘hadaya’nti vuttaṃ. Tameva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ. Bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yathāha – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Tato nikkhantattā pana akusalampi, gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya, godhāvarito nikkhantā godhāvarī viya ca, paṇḍarantveva vuttaṃ.
мано манааяад̇ананд̇и ид̇ха бана маног̇г̇ахан̣ам̣ манассзва ааяад̇анабхаавад̣̇ийбанад̇т̇ам̣. д̇знзд̇ам̣ д̣̇ийбзд̇и – ‘наяид̣̇ам̣ д̣̇звааяад̇анам̣ вияа манасса ааяад̇анад̇д̇аа манааяад̇анам̣, ат̇а ко мано зва ааяад̇анам̣ манааяад̇ана’нд̇и. д̇ад̇т̇а ниваасатаанадтзна аагарадтзна самосаран̣атаанадтзна сан̃ж̇аад̇ид̣̇зсадтзна гааран̣адтзна жа ааяад̇анам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. д̇ат̇аа хи логз ‘иссарааяад̇анам̣ ваасуд̣̇звааяад̇ана’нд̇иаад̣̇ийсу ниваасадтаанам̣ ааяад̇ананд̇и вужжад̇и. ‘суван̣н̣ааяад̇анам̣ раж̇ад̇ааяад̇ана’нд̇иаад̣̇ийсу аагаро. саасанз бана ‘‘манорамз ааяад̇анз сзванд̇и нам̣ вихан̇г̇амаа’’д̇иаад̣̇ийсу (а. ни. 5.38) самосаран̣адтаанам̣. ‘‘д̣̇агкин̣аабат̇о г̇уннам̣ ааяад̇ана’’нд̇иаад̣̇ийсу сан̃ж̇аад̇ид̣̇зсо. ‘‘д̇ад̇ра д̇ад̇рзва сагкибхаб̣б̣ад̇ам̣ баабун̣аад̇и сад̇и сад̇иааяад̇анз’’д̇иаад̣̇ийсу (ма. ни. 3.158) гааран̣ам̣. ид̇ха бана сан̃ж̇аад̇ид̣̇зсадтзна самосаран̣атаанадтзна гааран̣адтзнаад̇и д̇ид̇хааби ваддад̇и.
Mano manāyatananti idha pana manoggahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – ‘nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ, atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatana’nti. Tattha nivāsaṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (ma. ni. 3.158) kāraṇaṃ. Idha pana sañjātidesaṭṭhena samosaraṇaṭhānaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti tidhāpi vaṭṭati.
пассаад̣̇аяо хи д̇хаммаа зд̇т̇а сан̃ж̇ааяанд̇ийд̇и сан̃ж̇аад̇ид̣̇зсадтзнаби зд̇ам̣ ааяад̇анам̣. б̣ахид̣̇д̇хаа руубасад̣̇д̣̇аг̇анд̇харасаподтаб̣б̣аа аарамман̣абхаавзнзд̇т̇а осаранд̇ийд̇и самосаран̣атаанадтзнаби ааяад̇анам̣. пассаад̣̇ийнам̣ бана сахаж̇аад̇аад̣̇ибажжаяадтзна гааран̣ад̇д̇аа гааран̣адтзнаби ааяад̇ананд̇и взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. манинд̣̇рияам̣ вуд̇д̇ад̇т̇амзва.
Phassādayo hi dhammā ettha sañjāyantīti sañjātidesaṭṭhenapi etaṃ āyatanaṃ. Bahiddhā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā ārammaṇabhāvenettha osarantīti samosaraṇaṭhānaṭṭhenapi āyatanaṃ. Phassādīnaṃ pana sahajātādipaccayaṭṭhena kāraṇattā kāraṇaṭṭhenapi āyatananti veditabbaṃ. Manindriyaṃ vuttatthameva.
виж̇аанаад̇ийд̇и вин̃н̃аан̣ам̣ вин̃н̃аан̣амзва канд̇хо вин̃н̃аан̣агканд̇хо. д̇асса раасиаад̣̇ивасзна ад̇т̇о взд̣̇ид̇аб̣б̣о. махаауд̣̇агагканд̇ход̇взва сан̇кяам̣ г̇ажчад̇ийд̇и (а. ни. 4.51). зд̇т̇а хи раасадтзна канд̇хо вуд̇д̇о. ‘‘сийлагканд̇хо самаад̇хигканд̇хо’’д̇иаад̣̇ийсу (д̣̇ий. ни. 3.355) г̇ун̣адтзна. ‘‘ад̣̇д̣̇асаа ко бхаг̇аваа маханд̇ам̣ д̣̇ааругканд̇ха’’нд̇и (сам̣. ни. 4.241) зд̇т̇а бан̣н̣ад̇д̇имад̇д̇адтзна. ид̇ха бана рул̣хид̇о канд̇хо вуд̇д̇о. раасадтзна хи вин̃н̃аан̣агканд̇хасса згад̣̇зсо згам̣ вин̃н̃аан̣ам̣. д̇асмаа яат̇аа ругкасса згад̣̇зсам̣ чинд̣̇анд̇о ругкам̣ чинд̣̇ад̇ийд̇и вужжад̇и, звамзва вин̃н̃аан̣агканд̇хасса згад̣̇зсабхууд̇ам̣ згамби вин̃н̃аан̣ам̣ рул̣хид̇о вин̃н̃аан̣агканд̇ход̇и вуд̇д̇ам̣.
Vijānātīti viññāṇaṃ viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho. Tassa rāsiādivasena attho veditabbo. Mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchatīti (a. ni. 4.51). Ettha hi rāsaṭṭhena khandho vutto. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu (dī. ni. 3.355) guṇaṭṭhena. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandha’’nti (saṃ. ni. 4.241) ettha paṇṇattimattaṭṭhena. Idha pana ruḷhito khandho vutto. Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ. Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto rukkhaṃ chindatīti vuccati, evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ ruḷhito viññāṇakkhandhoti vuttaṃ.
д̇аж̇ж̇аамановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇ууд̇и д̇зсам̣ пассаад̣̇ийнам̣ д̇хаммаанам̣ анужчавигаа мановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇у. имасмин̃хи бад̣̇з згамзва жид̇д̇ам̣ минанадтзна мано, виж̇аананадтзна вин̃н̃аан̣ам̣, сабхаавадтзна ниссад̇д̇адтзна ваа д̇хаад̇ууд̇и д̇ийхи наамзхи вуд̇д̇ам̣. ид̇и имасмим̣ пассабан̃жамагз пассо д̇аава яасмаа пассо зва, на д̇аж̇ж̇аамановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇усампассаж̇о, жид̇д̇ан̃жа яасмаа д̇аж̇ж̇аамановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇у зва, д̇асмаа имасмим̣ бад̣̇ад̣̇ваяз ‘д̇аж̇ж̇аамановин̃н̃аан̣ад̇хаад̇усампассаж̇аа’д̇и бан̃н̃ад̇д̇и на ааробид̇аа. вид̇аггабад̣̇аад̣̇ийсу бана лаб̣бхамаанааби ид̇ха бажчиннад̇д̇аа на уд̣̇д̇хадаа.
Tajjāmanoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu. Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ. Iti imasmiṃ phassapañcamake phasso tāva yasmā phasso eva, na tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajo, cittañca yasmā tajjāmanoviññāṇadhātu eva, tasmā imasmiṃ padadvaye ‘tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā’ti paññatti na āropitā. Vitakkapadādīsu pana labbhamānāpi idha pacchinnattā na uddhaṭā.
имзсан̃жа бана пассабан̃жамагаанам̣ д̇хаммаанам̣ баадиязггам̣ баадиязггам̣ виниб̣бхог̇ам̣ гад̇ваа бан̃н̃ад̇д̇им̣ уд̣̇д̇харамаанзна бхаг̇авад̇аа д̣̇уггарам̣ гад̇ам̣. наанаауд̣̇агаанан̃хи наанаад̇злаанам̣ ваа згабхааж̇анз багкибид̇ваа д̣̇ивасам̣ ниммат̇ид̇аанам̣ ван̣н̣а г̇анд̇харасаанам̣ наанад̇ааяа д̣̇исваа ваа гхааяид̇ваа ваа сааяид̇ваа ваа наанаагаран̣ам̣ саггаа бхавзяяа н̃аад̇ум̣. звам̣ санд̇зби д̇ам̣ д̣̇уггаранд̇и вуд̇д̇ам̣. саммаасамб̣уд̣̇д̇хзна бана имзсам̣ аруубийнам̣ жид̇д̇ажзд̇асигаанам̣ д̇хаммаанам̣ згаарамман̣з бавад̇д̇амаанаанам̣ баадиязггам̣ баадиязггам̣ виниб̣бхог̇ам̣ гад̇ваа бан̃н̃ад̇д̇им̣ уд̣̇д̇харамаанзна ад̇ид̣̇уггарам̣ гад̇ам̣. д̇знааха ааяасмаа нааг̇асзнад̇т̇зро –
Imesañca pana phassapañcamakānaṃ dhammānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena bhagavatā dukkaraṃ kataṃ. Nānāudakānañhi nānātelānaṃ vā ekabhājane pakkhipitvā divasaṃ nimmathitānaṃ vaṇṇa gandharasānaṃ nānatāya disvā vā ghāyitvā vā sāyitvā vā nānākaraṇaṃ sakkā bhaveyya ñātuṃ. Evaṃ santepi taṃ dukkaranti vuttaṃ. Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena atidukkaraṃ kataṃ. Tenāha āyasmā nāgasenatthero –
‘‘д̣̇уггарам̣, махаарааж̇а, бхаг̇авад̇аа гад̇анд̇и. ‘гим̣, бханд̇з нааг̇асзна, бхаг̇авад̇аа д̣̇уггарам̣ гад̇а’нд̇и. ‘д̣̇уггарам̣, махаарааж̇а, бхаг̇авад̇аа гад̇ам̣, яам̣ имзсам̣ аруубийнам̣ жид̇д̇ажзд̇асигаанам̣ д̇хаммаанам̣ згаарамман̣з бавад̇д̇амаанаанам̣ вавад̇т̇аанам̣ агкаад̇ам̣ – аяам̣ пассо, аяам̣ взд̣̇анаа, аяам̣ сан̃н̃аа, аяам̣ жзд̇анаа, ид̣̇ам̣ жид̇д̇а’нд̇и. ‘обаммам̣, бханд̇з, гарохий’д̇и. ‘яат̇аа, махаарааж̇а, гожид̣̇зва бурисо наавааяа самуд̣̇д̣̇ам̣ аж̇жхог̇аахзд̇ваа хад̇т̇абудзна уд̣̇агам̣ г̇ахзд̇ваа ж̇ивхааяа сааяид̇ваа ж̇аанзяяа ну ко, махаарааж̇а, со бурисо – ид̣̇ам̣ г̇ан̇г̇ааяа уд̣̇агам̣, ид̣̇ам̣ яамунааяа уд̣̇агам̣, ид̣̇ам̣ ажиравад̇ияаа уд̣̇агам̣, ид̣̇ам̣ сарабхуяаа уд̣̇агам̣, ид̣̇ам̣ махияаа уд̣̇ага’нд̇и? ‘д̣̇уггарам̣, бханд̇з, ж̇аанид̇у’нд̇и. ‘д̇ад̇о д̣̇уггарад̇арам̣ ко, махаарааж̇а, бхаг̇авад̇аа гад̇ам̣ яам̣ имзсам̣ аруубийнам̣ жид̇д̇ажзд̇асигаанам̣ д̇хаммаанам̣…бз… ид̣̇ам̣ жид̇д̇а’’’нд̇и (ми. ба. 2.7.16).
‘‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. ‘Kiṃ, bhante nāgasena, bhagavatā dukkaraṃ kata’nti. ‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ – ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’nti. ‘Opammaṃ, bhante, karohī’ti. ‘Yathā, mahārāja, kocideva puriso nāvāya samuddaṃ ajjhogāhetvā hatthapuṭena udakaṃ gahetvā jivhāya sāyitvā jāneyya nu kho, mahārāja, so puriso – idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāya udakaṃ, idaṃ aciravatiyā udakaṃ, idaṃ sarabhuyā udakaṃ, idaṃ mahiyā udaka’nti? ‘Dukkaraṃ, bhante, jānitu’nti. ‘Tato dukkarataraṃ kho, mahārāja, bhagavatā kataṃ yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ…pe… idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16).
7. вид̇агганид̣̇д̣̇зсз д̇агганавасзна д̇агго. д̇асса д̇ид̇д̇агам̣ д̇аггзси гумбхам̣ д̇аггзси сагадам̣ д̇аггзси яож̇анам̣ д̇аггзси ад̣̇д̇хаяож̇анам̣ д̇аггзсийд̇и звам̣ д̇агганавасзна бавад̇д̇и взд̣̇ид̇аб̣б̣аа. ид̣̇ам̣ д̇аггасса сабхаавабад̣̇ам̣. вид̇агганавасзна вид̇агго. б̣алавад̇арад̇аггассзд̇ам̣ наамам̣. судту габбанавасзна сан̇габбо. згаг̇г̇ам̣ жид̇д̇ам̣ аарамман̣з аббзд̇ийд̇и аббанаа. д̣̇уд̇ияабад̣̇ам̣ убасаг̇г̇авасзна вад̣дхид̇ам̣ . б̣алавад̇араа ваа аббанаа б̣яаббанаа. аарамман̣з жид̇д̇ам̣ абхиниробзд̇и бад̇идтаабзд̇ийд̇и жзд̇асо абхиниробанаа. яаат̇аавад̇ааяа нияяаанигад̇ааяа жа гусалабхааваббад̇д̇о басад̇т̇о сан̇габбод̇и саммаасан̇габбо.
7. Vitakkaniddese takkanavasena takko. Tassa tittakaṃ takkesi kumbhaṃ takkesi sakaṭaṃ takkesi yojanaṃ takkesi addhayojanaṃ takkesīti evaṃ takkanavasena pavatti veditabbā. Idaṃ takkassa sabhāvapadaṃ. Vitakkanavasena vitakko. Balavataratakkassetaṃ nāmaṃ. Suṭṭhu kappanavasena saṅkappo. Ekaggaṃ cittaṃ ārammaṇe appetīti appanā. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ . Balavatarā vā appanā byappanā. Ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti patiṭṭhāpetīti cetaso abhiniropanā. Yāthāvatāya niyyānikatāya ca kusalabhāvappatto pasattho saṅkappoti sammāsaṅkappo.
8. вижааранид̣̇д̣̇зсз аарамман̣з жаран̣агавасзна жааро. ид̣̇амасса сабхаавабад̣̇ам̣. вижаран̣авасзна вижааро . ануг̇анд̇ваа вижаран̣авасзна анувижааро. убаг̇анд̇ваа вижаран̣авасзна убавижаарод̇и. убасаг̇г̇авасзна ваа бад̣̇аани вад̣дхид̇аани. аарамман̣з жид̇д̇ам̣, сарам̣ вияа ж̇ияааяа, анусанд̣̇ахид̇ваа табанад̇о жид̇д̇асса анусанд̇хаанад̇аа. аарамман̣ам̣ анубзгкамаано вияа д̇идтад̇ийд̇и анубзгканад̇аа. вижаран̣авасзна ваа убзгканад̇аа анубзгканад̇аа.
8. Vicāraniddese ārammaṇe caraṇakavasena cāro. Idamassa sabhāvapadaṃ. Vicaraṇavasena vicāro. Anugantvā vicaraṇavasena anuvicāro. Upagantvā vicaraṇavasena upavicāroti. Upasaggavasena vā padāni vaḍḍhitāni. Ārammaṇe cittaṃ, saraṃ viya jiyāya, anusandahitvā ṭhapanato cittassa anusandhānatā. Ārammaṇaṃ anupekkhamāno viya tiṭṭhatīti anupekkhanatā. Vicaraṇavasena vā upekkhanatā anupekkhanatā.
9. бийд̇инид̣̇д̣̇зсз бийд̇ийд̇и сабхаавабад̣̇ам̣. бамуд̣̇ид̇асса бхааво баамож̇ж̇ам̣. аамод̣̇анаагааро аамод̣̇анаа. бамод̣̇анаагааро бамод̣̇анаа. яат̇аа ваа бхзсаж̇ж̇аанам̣ ваа д̇злаанам̣ ваа ун̣ход̣̇агасийд̇од̣̇агаанам̣ ваа згад̇огаран̣ам̣ мод̣̇анаад̇и вужжад̇и, звамаяамби бийд̇и д̇хаммаанам̣ згад̇огаран̣зна мод̣̇анаа. убасаг̇г̇авасзна бана ман̣д̣зд̇ваа аамод̣̇анаа бамод̣̇анаад̇и вуд̇д̇аа. хаасзд̇ийд̇и хаасо. бахаасзд̇ийд̇и бахаасо. хадтабахадтаагаараанамзд̇ам̣ ад̇хиважанам̣. вид̇д̇ийд̇и вид̇д̇ам̣; д̇ханассзд̇ам̣ наамам̣. аяам̣ бана соманассабажжаяад̇д̇аа вид̇д̇исаригкад̇ааяа вид̇д̇и. яат̇аа хи д̇ханино д̇ханам̣ бадижжа соманассам̣ уббаж̇ж̇ад̇и, звам̣ бийд̇имад̇оби бийд̇им̣ бадижжа соманассам̣ уббаж̇ж̇ад̇и, д̇асмаа вид̇д̇ийд̇и вуд̇д̇аа. д̇удтисабхаавасан̣тид̇ааяа бийд̇ияаа зд̇ам̣ наамам̣. бийд̇имаа бана буг̇г̇ало гааяажид̇д̇аанам̣ уг̇г̇ад̇ад̇д̇аа аб̣бхуг̇г̇ад̇ад̇д̇аа уд̣̇аг̇г̇од̇и вужжад̇и . уд̣̇аг̇г̇асса бхааво од̣̇аг̇яам̣. ад̇д̇ано манад̇аа ад̇д̇аманад̇аа. анабхирад̣̇д̇хасса хи мано д̣̇угкабад̣̇адтаанад̇д̇аа ад̇д̇ано мано наама на ход̇и, абхирад̣̇д̇хасса бана сукабад̣̇адтаанад̇д̇аа ад̇д̇ано мано наама ход̇и. ид̇и ад̇д̇ано манад̇аа ад̇д̇аманад̇аа, сагаманад̇аа. сагаманасса бхаавод̇и ад̇т̇о. саа бана яасмаа на ан̃н̃асса гассажи ад̇д̇ано манад̇аа, жид̇д̇ассзва банзсо бхааво, жзд̇асиго д̇хаммо, д̇асмаа ад̇д̇аманад̇аа жид̇д̇ассаад̇и вуд̇д̇аа.
9. Pītiniddese pītīti sabhāvapadaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ. Āmodanākāro āmodanā. Pamodanākāro pamodanā. Yathā vā bhesajjānaṃ vā telānaṃ vā uṇhodakasītodakānaṃ vā ekatokaraṇaṃ modanāti vuccati, evamayampi pīti dhammānaṃ ekatokaraṇena modanā. Upasaggavasena pana maṇḍetvā āmodanā pamodanāti vuttā. Hāsetīti hāso. Pahāsetīti pahāso. Haṭṭhapahaṭṭhākārānametaṃ adhivacanaṃ. Vittīti vittaṃ; dhanassetaṃ nāmaṃ. Ayaṃ pana somanassapaccayattā vittisarikkhatāya vitti. Yathā hi dhanino dhanaṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, evaṃ pītimatopi pītiṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, tasmā vittīti vuttā. Tuṭṭhisabhāvasaṇṭhitāya pītiyā etaṃ nāmaṃ. Pītimā pana puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā udaggoti vuccati . Udaggassa bhāvo odagyaṃ. Attano manatā attamanatā. Anabhiraddhassa hi mano dukkhapadaṭṭhānattā attano mano nāma na hoti, abhiraddhassa pana sukhapadaṭṭhānattā attano mano nāma hoti. Iti attano manatā attamanatā, sakamanatā. Sakamanassa bhāvoti attho. Sā pana yasmā na aññassa kassaci attano manatā, cittasseva paneso bhāvo, cetasiko dhammo, tasmā attamanatā cittassāti vuttā.
11. згаг̇г̇ад̇аанид̣̇д̣̇зсз ажалабхаавзна аарамман̣з д̇идтад̇ийд̇и тид̇и. барад̇о бад̣̇ад̣̇ваяам̣ убасаг̇г̇авасзна вад̣дхид̇ам̣. абижа самбаяуд̇д̇ад̇хаммз аарамман̣амхи самбин̣д̣зд̇ваа д̇идтад̇ийд̇и сан̣тид̇и. аарамман̣ам̣ ог̇аахзд̇ваа анубависид̇ваа д̇идтад̇ийд̇и авадтид̇и. гусалабагкасмин̃хи жад̇д̇ааро д̇хаммаа аарамман̣ам̣ ог̇ааханд̇и – сад̣̇д̇хаа сад̇и самаад̇хи бан̃н̃аад̇и. д̇знзва сад̣̇д̇хаа огаббанаад̇и вуд̇д̇аа, сад̇и абилаабанад̇аад̇и, самаад̇хи авадтид̇ийд̇и, бан̃н̃аа барияог̇ааханаад̇и. агусалабагкз бана д̇аяо д̇хаммаа аарамман̣ам̣ ог̇ааханд̇и – д̇ан̣хаа д̣̇идти авиж̇ж̇аад̇и. д̇знзва д̇з огхаад̇и вуд̇д̇аа. жид̇д̇згаг̇г̇ад̇аа банзд̇т̇а на б̣алавад̇ий ход̇и. яат̇аа хи раж̇удтаанадтаанз уд̣̇агзна син̃жид̇ваа саммадтз т̇огамзва гаалам̣ раж̇о саннисийд̣̇ад̇и, сугканд̇з сугканд̇з буна багад̇ибхаавзна вудтаад̇и, звамзва агусалабагкз жид̇д̇згаг̇г̇ад̇аа на б̣алавад̇ий ход̇и. яат̇аа бана д̇асмим̣ таанз гхадзхи уд̣̇агам̣ аасин̃жид̇ваа гуд̣̇аалзна канид̇ваа аагоданамад̣̇д̣̇анагхадданаани гад̇ваа убалид̇д̇з аад̣̇аасз вияа чааяаа бан̃н̃ааяад̇и, вассасад̇аад̇иггамзби д̇ам̣мухуд̇д̇агад̇ам̣ вияа ход̇и, звамзва гусалабагкз жид̇д̇згаг̇г̇ад̇аа б̣алавад̇ий ход̇и.
11. Ekaggatāniddese acalabhāvena ārammaṇe tiṭṭhatīti ṭhiti. Parato padadvayaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Apica sampayuttadhamme ārammaṇamhi sampiṇḍetvā tiṭṭhatīti saṇṭhiti. Ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhiti. Kusalapakkhasmiñhi cattāro dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti – saddhā sati samādhi paññāti. Teneva saddhā okappanāti vuttā, sati apilāpanatāti, samādhi avaṭṭhitīti, paññā pariyogāhanāti. Akusalapakkhe pana tayo dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti – taṇhā diṭṭhi avijjāti. Teneva te oghāti vuttā. Cittekaggatā panettha na balavatī hoti. Yathā hi rajuṭṭhānaṭṭhāne udakena siñcitvā sammaṭṭhe thokameva kālaṃ rajo sannisīdati, sukkhante sukkhante puna pakatibhāvena vuṭṭhāti, evameva akusalapakkhe cittekaggatā na balavatī hoti. Yathā pana tasmiṃ ṭhāne ghaṭehi udakaṃ āsiñcitvā kudālena khanitvā ākoṭanamaddanaghaṭṭanāni katvā upalitte ādāse viya chāyā paññāyati, vassasatātikkamepi taṃmuhuttakataṃ viya hoti, evameva kusalapakkhe cittekaggatā balavatī hoti.
уд̣̇д̇хажжавижигижчаавасзна бавад̇д̇асса висаахаарасса бадибагкад̇о ависаахааро. уд̣̇д̇хажжавижигижчаавасзнзва г̇ажчанд̇ам̣ жид̇д̇ам̣ вигкибад̇и наама. аяам̣ бана д̇ат̇аавид̇хо вигкзбо на ход̇ийд̇и авигкзбо. уд̣̇д̇хажжавижигижчаавасзнзва жа жид̇д̇ам̣ висаахадам̣ наама ход̇и, ид̇о жид̇о жа харийяад̇и. аяам̣ бана звам̣ ависаахадасса маанасасса бхаавод̇и ависаахадамаанасад̇аа.
Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāro. Uddhaccavicikicchāvaseneva gacchantaṃ cittaṃ vikkhipati nāma. Ayaṃ pana tathāvidho vikkhepo na hotīti avikkhepo. Uddhaccavicikicchāvaseneva ca cittaṃ visāhaṭaṃ nāma hoti, ito cito ca harīyati. Ayaṃ pana evaṃ avisāhaṭassa mānasassa bhāvoti avisāhaṭamānasatā.
самат̇од̇и д̇ивид̇хо самат̇о – жид̇д̇асамат̇о, ад̇хигаран̣асамат̇о, саб̣б̣асан̇каарасамат̇од̇и. д̇ад̇т̇а адтасу самаабад̇д̇ийсу жид̇д̇згаг̇г̇ад̇аа жид̇д̇асамат̇о наама. д̇ан̃хи ааг̇амма жид̇д̇ажаланам̣ жид̇д̇авибпанд̣̇ид̇ам̣ саммад̇и вуубасаммад̇и, д̇асмаа со жид̇д̇асамат̇од̇и вужжад̇и. саммукаавинаяаад̣̇исад̇д̇авид̇хо самат̇о ад̇хигаран̣асамат̇о наама. д̇ан̃хи ааг̇амма д̇аани д̇аани ад̇хигаран̣аани самманд̇и вуубасамманд̇и, д̇асмаа со ад̇хигаран̣асамат̇од̇и вужжад̇и. яасмаа бана саб̣б̣з сан̇каараа ниб̣б̣аанам̣ ааг̇амма самманд̇и вуубасамманд̇и, д̇асмаа д̇ам̣ саб̣б̣асан̇каарасамат̇од̇и вужжад̇и. имасмим̣ ад̇т̇з жид̇д̇асамат̇о ад̇хиббзд̇о. самаад̇хилагкан̣з инд̣̇адтам̣ гаарзд̇ийд̇и самаад̇хинд̣̇рияам̣. уд̣̇д̇хажжз на гамбад̇ийд̇и самаад̇хиб̣алам̣. саммаасамаад̇хийд̇и яаат̇аавасамаад̇хи нияяаанигасамаад̇хи гусаласамаад̇хи.
Samathoti tividho samatho – cittasamatho, adhikaraṇasamatho, sabbasaṅkhārasamathoti. Tattha aṭṭhasu samāpattīsu cittekaggatā cittasamatho nāma. Tañhi āgamma cittacalanaṃ cittavipphanditaṃ sammati vūpasammati, tasmā so cittasamathoti vuccati. Sammukhāvinayādisattavidho samatho adhikaraṇasamatho nāma. Tañhi āgamma tāni tāni adhikaraṇāni sammanti vūpasammanti, tasmā so adhikaraṇasamathoti vuccati. Yasmā pana sabbe saṅkhārā nibbānaṃ āgamma sammanti vūpasammanti, tasmā taṃ sabbasaṅkhārasamathoti vuccati. Imasmiṃ atthe cittasamatho adhippeto. Samādhilakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Sammāsamādhīti yāthāvasamādhi niyyānikasamādhi kusalasamādhi.
12. сад̣̇д̇хинд̣̇рияанид̣̇д̣̇зсз б̣уд̣̇д̇хаад̣̇иг̇ун̣аанам̣ сад̣̇д̣̇аханавасзна сад̣̇д̇хаа. б̣уд̣̇д̇хаад̣̇ийни ваа рад̇анаани сад̣̇д̣̇ахад̇и бад̇д̇ияааяад̇ийд̇и сад̣̇д̇хаа. сад̣̇д̣̇аханаад̇и сад̣̇д̣̇аханаагааро. б̣уд̣̇д̇хаад̣̇ийнам̣ г̇ун̣з ог̇аахад̇и, бхинд̣̇ид̇ваа вияа анубависад̇ийд̇и огаббанаа. б̣уд̣̇д̇хаад̣̇ийнам̣ г̇ун̣зсу зд̇ааяа сад̇д̇аа ад̇ивияа басийд̣̇анд̇и, саяам̣ ваа абхиббасийд̣̇ад̇ийд̇и абхиббасаад̣̇о. ид̣̇аани яасмаа сад̣̇д̇хинд̣̇рияаад̣̇ийнам̣ самаасабад̣̇аанам̣ васзна ан̃н̃асмим̣ барияааяз аарад̣̇д̇хз аад̣̇ибад̣̇ам̣ г̇ахзд̇ваава бад̣̇абхааж̇анам̣ гарийяад̇и – аяам̣ абхид̇хаммз д̇хаммад̇аа – д̇асмаа буна сад̣̇д̇хаад̇и вуд̇д̇ам̣. яат̇аа ваа ид̇т̇ияаа инд̣̇рияам̣ ид̇т̇инд̣̇рияам̣, на д̇ат̇аа ид̣̇ам̣. ид̣̇ам̣ бана сад̣̇д̇хаава инд̣̇рияам̣ сад̣̇д̇хинд̣̇рияанд̇и. звам̣ самаанаад̇хигаран̣абхааван̃аабанад̇т̇амби буна сад̣̇д̇хаад̇и вуд̇д̇ам̣. звам̣ саб̣б̣абад̣̇анид̣̇д̣̇зсзсу аад̣̇ибад̣̇асса буна важанз баяож̇анам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. ад̇химогкалагкан̣з инд̣̇адтам̣ гаарзд̇ийд̇и сад̣̇д̇хинд̣̇рияам̣. асад̣̇д̇хияз на гамбад̇ийд̇и сад̣̇д̇хааб̣алам̣.
12. Saddhindriyaniddese buddhādiguṇānaṃ saddahanavasena saddhā. Buddhādīni vā ratanāni saddahati pattiyāyatīti saddhā. Saddahanāti saddahanākāro. Buddhādīnaṃ guṇe ogāhati, bhinditvā viya anupavisatīti okappanā. Buddhādīnaṃ guṇesu etāya sattā ativiya pasīdanti, sayaṃ vā abhippasīdatīti abhippasādo. Idāni yasmā saddhindriyādīnaṃ samāsapadānaṃ vasena aññasmiṃ pariyāye āraddhe ādipadaṃ gahetvāva padabhājanaṃ karīyati – ayaṃ abhidhamme dhammatā – tasmā puna saddhāti vuttaṃ. Yathā vā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na tathā idaṃ. Idaṃ pana saddhāva indriyaṃ saddhindriyanti. Evaṃ samānādhikaraṇabhāvañāpanatthampi puna saddhāti vuttaṃ. Evaṃ sabbapadaniddesesu ādipadassa puna vacane payojanaṃ veditabbaṃ. Adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Asaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ.
13. вийрияинд̣̇рияанид̣̇д̣̇зсз жзд̇асигод̇и ид̣̇ам̣ вийрияасса нияамад̇о жзд̇асигабхаавад̣̇ийбанад̇т̇ам̣ вуд̇д̇ам̣. ид̣̇ан̃хи вийрияам̣ ‘‘яад̣̇аби, бхигкавз, гааяигам̣ вийрияам̣ д̇ад̣̇аби вийрияасамб̣ож̇жхан̇г̇о, яад̣̇аби жзд̇асигам̣ вийрияам̣ д̇ад̣̇аби вийрияасамб̣ож̇жхан̇г̇од̇и. ид̇ихид̣̇ам̣ уд̣̇д̣̇зсам̣ г̇ажчад̇ий’’д̇и (сам̣. ни. 5.233) звамаад̣̇ийсу суд̇д̇зсу жан̇гамаад̣̇ийни гаронд̇асса уббаннад̇д̇аа ‘гааяига’нд̇и вужжамаанамби гааяавин̃н̃аан̣ам̣ вияа гааяигам̣ наама над̇т̇и, жзд̇асигамзва банзд̇анд̇и д̣̇ассзд̇ум̣ ‘жзд̇асиго’д̇и вуд̇д̇ам̣. вийрияаарамбход̇и вийрияасан̇каад̇о аарамбхо. иминаа сзсаарамбхз бадигкибад̇и. аяан̃хи ‘аарамбха’-сад̣̇д̣̇о гаммз аабад̇д̇ияам̣ гирияааяам̣ вийрияз хим̣сааяа вигобанзд̇и анзгзсу ад̇т̇зсу ааг̇ад̇о.
13. Vīriyindriyaniddese cetasikoti idaṃ vīriyassa niyamato cetasikabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Idañhi vīriyaṃ ‘‘yadapi, bhikkhave, kāyikaṃ vīriyaṃ tadapi vīriyasambojjhaṅgo, yadapi cetasikaṃ vīriyaṃ tadapi vīriyasambojjhaṅgoti. Itihidaṃ uddesaṃ gacchatī’’ti (saṃ. ni. 5.233) evamādīsu suttesu caṅkamādīni karontassa uppannattā ‘kāyika’nti vuccamānampi kāyaviññāṇaṃ viya kāyikaṃ nāma natthi, cetasikameva panetanti dassetuṃ ‘cetasiko’ti vuttaṃ. Vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Iminā sesārambhe paṭikkhipati. Ayañhi ‘ārambha’-saddo kamme āpattiyaṃ kiriyāyaṃ vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato.
‘‘яам̣гин̃жи д̣̇угкам̣ самбход̇и, саб̣б̣ам̣ аарамбхабажжаяаа;
‘‘Yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā;
аарамбхаанам̣ нирод̇хзна, над̇т̇и д̣̇угкасса самбхаво’’д̇и. (су. ни. 749);
Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti. (su. ni. 749);
зд̇т̇а хи гаммам̣ ‘аарамбхо’д̇и ааг̇ад̇ам̣. ‘‘аарамбхад̇и жа виббадисаарий жа ход̇ий’’д̇и (а. ни. 5.142; бу. ба. 191) зд̇т̇а аабад̇д̇и. ‘‘махааяан̃н̃аа махаарамбхаа на д̇з хонд̇и махабпалаа’’д̇и (а. ни. 4.39; сам̣. ни. 1.120) зд̇т̇а яуубуссаабанаад̣̇игирияаа. ‘‘аарамбхат̇а ниггамат̇а яун̃ж̇ат̇а б̣уд̣̇д̇хасаасанз’’д̇и (сам̣. ни. 1.185) зд̇т̇а вийрияам̣. ‘‘саман̣ам̣ г̇од̇амам̣ уд̣̇д̣̇исса баан̣ам̣ аарабханд̇ий’’д̇и (ма. ни. 2.51-52) зд̇т̇а хим̣саа. ‘‘б̣ийж̇аг̇аамабхууд̇аг̇аамасамаарамбхаа бадивирад̇о ход̇ий’’д̇и (д̣̇ий. ни. 1.10; ма. ни. 1.293) зд̇т̇а чзд̣̇анабхан̃ж̇анаад̣̇игам̣ вигобанам̣. ид̇ха бана вийрияамзва ад̇хиббзд̇ам̣. д̇знааха – ‘вийрияаарамбход̇и вийрияасан̇каад̇о аарамбхо’д̇и. вийрияан̃хи аарамбханагавасзна аарамбход̇и вужжад̇и. ид̣̇амасса сабхаавабад̣̇ам̣. госаж̇ж̇ад̇о нигкаманавасзна ниггамо. барам̣ барам̣ таанам̣ аггаманавасзна бараггамо. уг̇г̇анд̇ваа яаманавасзна уяяаамо. б̣яааяаманавасзна вааяаамо. уссааханавасзна уссаахо. ад̇химад̇д̇уссааханавасзна уссол̣хий. т̇ирабхаавадтзна т̇аамо. жид̇д̇ажзд̇асигаанам̣ д̇хааран̣авасзна авижчзд̣̇ад̇о ваа бавад̇д̇анавасзна гусаласанд̇аанам̣ д̇хаарзд̇ийд̇и д̇хид̇и.
Ettha hi kammaṃ ‘ārambho’ti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39; saṃ. ni. 1.120) ettha yūpussāpanādikiriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10; ma. ni. 1.293) ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ. Tenāha – ‘vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho’ti. Vīriyañhi ārambhanakavasena ārambhoti vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Kosajjato nikkhamanavasena nikkamo. Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanavasena parakkamo. Uggantvā yamanavasena uyyāmo. Byāyamanavasena vāyāmo. Ussāhanavasena ussāho. Adhimattussāhanavasena ussoḷhī. Thirabhāvaṭṭhena thāmo. Cittacetasikānaṃ dhāraṇavasena avicchedato vā pavattanavasena kusalasantānaṃ dhāretīti dhiti.
абаро наяо – ниггамо жзсо гаамаанам̣ бануд̣̇анааяа, бараггамо жзсо б̣анд̇ханажчзд̣̇ааяа, уяяаамо жзсо огханид̇т̇аран̣ааяа, вааяаамо жзсо бааран̇г̇аманадтзна, уссаахо жзсо буб̣б̣ан̇г̇амадтзна, уссол̣хий жзсо ад̇химад̇д̇адтзна, т̇аамо жзсо балигхуг̇гхааданад̇ааяа, д̇хид̇и жзсо авадтид̇игаарид̇ааяаад̇и.
Aparo nayo – nikkamo ceso kāmānaṃ panudanāya, parakkamo ceso bandhanacchedāya, uyyāmo ceso oghanittharaṇāya, vāyāmo ceso pāraṅgamanaṭṭhena, ussāho ceso pubbaṅgamaṭṭhena, ussoḷhī ceso adhimattaṭṭhena, thāmo ceso palighugghāṭanatāya, dhiti ceso avaṭṭhitikāritāyāti.
‘‘гаамам̣ д̇ажо жа нхаару жа адти жа авасиссад̇уу’’д̇и (ма. ни. 2.184; сам̣. ни. 2.22, 237; а. ни. 2.5; махаани. 196; жуул̣ани. каг̇г̇ависаан̣асуд̇д̇анид̣̇д̣̇зса 154) звам̣ бавад̇д̇игаалз асит̇илабараггамавасзна асит̇илабараггамад̇аа; т̇ирабараггамо, д̣̇ал̣хабараггамод̇и ад̇т̇о. яасмаа банзд̇ам̣ вийрияам̣ гусалагаммагаран̣адтаанз чанд̣̇ам̣ на нигкибад̇и, д̇хурам̣ на нигкибад̇и, на од̇аарзд̇и, на виссаж̇ж̇зд̇и, аносаггид̇амаанасад̇ам̣ аавахад̇и, д̇асмаа анигкид̇д̇ачанд̣̇ад̇аа анигкид̇д̇ад̇хурад̇аад̇и вуд̇д̇ам̣. яат̇аа бана д̇аж̇ж̇аад̇игз уд̣̇агасамбхиннадтаанз д̇хураваахаг̇он̣ам̣ г̇ан̣хат̇аад̇и вад̣̇анд̇и , со ж̇ан̣н̣унаа бхуумим̣ уббийл̣зд̇вааби д̇хурам̣ вахад̇и, бхуумияам̣ бад̇ид̇ум̣ на д̣̇зд̇и, звамзва вийрияам̣ гусалагаммагаран̣адтаанз д̇хурам̣ угкибад̇и баг̇г̇ан̣хаад̇и, д̇асмаа д̇хурасамбаг̇г̇ааход̇и вуд̇д̇ам̣. баг̇г̇ахалагкан̣з инд̣̇адтам̣ гаарзд̇ийд̇и вийрияинд̣̇рияам̣. госаж̇ж̇з на гамбад̇ийд̇и вийрияаб̣алам̣. яаат̇ааванияяаанигагусалавааяаамад̇ааяа саммаавааяаамо.
‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’ti (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; mahāni. 196; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 154) evaṃ pavattikāle asithilaparakkamavasena asithilaparakkamatā; thiraparakkamo, daḷhaparakkamoti attho. Yasmā panetaṃ vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne chandaṃ na nikkhipati, dhuraṃ na nikkhipati, na otāreti, na vissajjeti, anosakkitamānasataṃ āvahati, tasmā anikkhittachandatā anikkhittadhuratāti vuttaṃ. Yathā pana tajjātike udakasambhinnaṭṭhāne dhuravāhagoṇaṃ gaṇhathāti vadanti , so jaṇṇunā bhūmiṃ uppīḷetvāpi dhuraṃ vahati, bhūmiyaṃ patituṃ na deti, evameva vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne dhuraṃ ukkhipati paggaṇhāti, tasmā dhurasampaggāhoti vuttaṃ. Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Yāthāvaniyyānikakusalavāyāmatāya sammāvāyāmo.
14. сад̇инд̣̇рияанид̣̇д̣̇зсз саран̣агавасзна сад̇и. ид̣̇ам̣ сад̇ияаа сабхаавабад̣̇ам̣. бунаббунам̣ саран̣ад̇о ануссаран̣авасзна ануссад̇и. абхимукам̣ г̇анд̇ваа вияа саран̣ад̇о бадисаран̣авасзна бадиссад̇и. убасаг̇г̇авасзна ваа вад̣дхид̇амад̇д̇амзд̇ам̣. саран̣аагааро саран̣ад̇аа. яасмаа бана саран̣ад̇аад̇и д̇ин̣н̣ам̣ саран̣аанамби наамам̣, д̇асмаа д̇ам̣ бадисзд̇хзд̇ум̣ буна сад̇иг̇г̇ахан̣ам̣ гад̇ам̣. сад̇исан̇каад̇аа саран̣ад̇аад̇и аяан̃хзд̇т̇а ад̇т̇о. суд̇абарияад̇д̇асса д̇хааран̣абхаавад̇о д̇хааран̣ад̇аа. анубависанасан̇каад̇зна ог̇ааханадтзна абилаабанабхааво абилаабанад̇аа. яат̇аа хи лааб̣угадаахаад̣̇ийни уд̣̇агз блаванд̇и, на анубависанд̇и, на д̇ат̇аа аарамман̣з сад̇и. аарамман̣ан̃хзсаа анубависад̇и, д̇асмаа абилаабанад̇аад̇и вуд̇д̇аа. жирагад̇ажирабхаасид̇аанам̣ асаммуссанабхаавад̇о асаммуссанад̇аа. убадтааналагкан̣з ж̇од̇аналагкан̣з жа инд̣̇адтам̣ гаарзд̇ийд̇и инд̣̇рияам̣. сад̇исан̇каад̇ам̣ инд̣̇рияам̣ сад̇инд̣̇рияам̣. бамаад̣̇з на гамбад̇ийд̇и сад̇иб̣алам̣. яаат̇аавасад̇и нияяаанигасад̇и гусаласад̇ийд̇и саммаасад̇и.
14. Satindriyaniddese saraṇakavasena sati. Idaṃ satiyā sabhāvapadaṃ. Punappunaṃ saraṇato anussaraṇavasena anussati. Abhimukhaṃ gantvā viya saraṇato paṭisaraṇavasena paṭissati. Upasaggavasena vā vaḍḍhitamattametaṃ. Saraṇākāro saraṇatā. Yasmā pana saraṇatāti tiṇṇaṃ saraṇānampi nāmaṃ, tasmā taṃ paṭisedhetuṃ puna satiggahaṇaṃ kataṃ. Satisaṅkhātā saraṇatāti ayañhettha attho. Sutapariyattassa dhāraṇabhāvato dhāraṇatā. Anupavisanasaṅkhātena ogāhanaṭṭhena apilāpanabhāvo apilāpanatā. Yathā hi lābukaṭāhādīni udake plavanti, na anupavisanti, na tathā ārammaṇe sati. Ārammaṇañhesā anupavisati, tasmā apilāpanatāti vuttā. Cirakatacirabhāsitānaṃ asammussanabhāvato asammussanatā. Upaṭṭhānalakkhaṇe jotanalakkhaṇe ca indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Satisaṅkhātaṃ indriyaṃ satindriyaṃ. Pamāde na kampatīti satibalaṃ. Yāthāvasati niyyānikasati kusalasatīti sammāsati.
16. бан̃н̃инд̣̇рияанид̣̇д̣̇зсз д̇асса д̇асса ад̇т̇асса баагадагаран̣асан̇каад̇зна бан̃н̃аабанадтзна бан̃н̃аа. д̇зна д̇зна ваа анижжаад̣̇инаа багаарзна д̇хаммз ж̇аанаад̇ийд̇иби бан̃н̃аа. ид̣̇амассаа сабхаавабад̣̇ам̣. баж̇аананаагааро баж̇аананаа. анижжаад̣̇ийни вижинаад̇ийд̇и вижаяо. бавижаяод̇и убасаг̇г̇зна бад̣̇ам̣ вад̣дхид̇ам̣ . жад̇усажжад̇хаммз вижинаад̇ийд̇и д̇хаммавижаяо. анижжаад̣̇ийнам̣ саллагкан̣авасзна саллагкан̣аа. сааязва буна убасаг̇г̇анаанад̇д̇зна убалагкан̣аа бажжубалагкан̣аад̇и вуд̇д̇аа. бан̣д̣ид̇асса бхааво бан̣д̣ижжам̣. гусаласса бхааво госаллам̣. нибун̣асса бхааво нзбун̃н̃ам̣. анижжаад̣̇ийнам̣ вибхааванавасзна взбхаб̣яаа. анижжаад̣̇ийнам̣ жинд̇анагавасзна жинд̇аа. яасса ваа уббаж̇ж̇ад̇и д̇ам̣ анижжаад̣̇ийни жинд̇аабзд̇ийд̇иби жинд̇аа. анижжаад̣̇ийни убабаригкад̇ийд̇и убабаригкаа. бхуурийд̇и бат̇авияаа наамам̣. аяамби сан̣хадтзна вид̇т̇ададтзна жа бхуурий вияаад̇и бхуурий. д̇зна вуд̇д̇ам̣ – ‘‘бхуурий вужжад̇и бат̇авий . д̇ааяа бат̇авийсамааяа вид̇т̇адааяа вибулааяа бан̃н̃ааяа саманнааг̇ад̇од̇и бхуурибан̃н̃од̇и (махаани. 27). абижа бан̃н̃ааяа зд̇ам̣ ад̇хиважанам̣ бхуурий’’д̇и. бхууд̇з ад̇т̇з рамад̇ийд̇иби бхуурий. асани вияа силужжаяз гилзсз мзд̇хад̇и хим̣сад̇ийд̇и мзд̇хаа. киббам̣ г̇ахан̣ад̇хааран̣адтзна ваа мзд̇хаа. яасса уббаж̇ж̇ад̇и д̇ам̣ ад̇д̇ахид̇абадибад̇д̇ияам̣ самбаяуд̇д̇ад̇хаммз жа яаат̇аавалагкан̣абадивзд̇хз баринзд̇ийд̇и барин̣ааяигаа. анижжаад̣̇ивасзна д̇хаммз вибассад̇ийд̇и вибассанаа. саммаа багаарзхи анижжаад̣̇ийни ж̇аанаад̇ийд̇и самбаж̇ан̃н̃ам̣. уббат̇абадибаннз синд̇хавз вийт̇иааробанад̇т̇ам̣ бад̇од̣̇о вияа уббат̇з д̇хааванагам̣ гуудажид̇д̇ам̣ вийт̇иааробанад̇т̇ам̣ виж̇жхад̇ийд̇и бад̇од̣̇о вияа бад̇од̣̇о. д̣̇ассаналагкан̣з инд̣̇адтам̣ гаарзд̇ийд̇и инд̣̇рияам̣. бан̃н̃аасан̇каад̇ам̣ инд̣̇рияам̣ бан̃н̃инд̣̇рияам̣. авиж̇ж̇ааяа на гамбад̇ийд̇и бан̃н̃ааб̣алам̣. гилзсажчзд̣̇анадтзна бан̃н̃аава сад̇т̇ам̣ бан̃н̃аасад̇т̇ам̣. ажжуг̇г̇ад̇адтзна бан̃н̃аава баасаад̣̇о бан̃н̃аабаасаад̣̇о.
16. Paññindriyaniddese tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā. Tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā. Idamassā sabhāvapadaṃ. Pajānanākāro pajānanā. Aniccādīni vicinātīti vicayo. Pavicayoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ . Catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo. Aniccādīnaṃ sallakkhaṇavasena sallakkhaṇā. Sāyeva puna upasagganānattena upalakkhaṇā paccupalakkhaṇāti vuttā. Paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ. Kusalassa bhāvo kosallaṃ. Nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ. Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā. Aniccādīnaṃ cintanakavasena cintā. Yassa vā uppajjati taṃ aniccādīni cintāpetītipi cintā. Aniccādīni upaparikkhatīti upaparikkhā. Bhūrīti pathaviyā nāmaṃ. Ayampi saṇhaṭṭhena vitthaṭaṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī. Tena vuttaṃ – ‘‘bhūrī vuccati pathavī . Tāya pathavīsamāya vitthaṭāya vipulāya paññāya samannāgatoti bhūripaññoti (mahāni. 27). Apica paññāya etaṃ adhivacanaṃ bhūrī’’ti. Bhūte atthe ramatītipi bhūrī. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Yassa uppajjati taṃ attahitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe parinetīti pariṇāyikā. Aniccādivasena dhamme vipassatīti vipassanā. Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajaññaṃ. Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakaṃ kūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viya patodo. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ. Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo.
аалоганадтзна бан̃н̃аава аалого бан̃н̃аааалого. обхаасанадтзна бан̃н̃аава обхаасо бан̃н̃ааобхаасо. баж̇ж̇од̇анадтзна бан̃н̃аава баж̇ж̇од̇о бан̃н̃аабаж̇ж̇од̇о. бан̃н̃авад̇о хи згабаллан̇гзна нисиннасса д̣̇асасахассилогад̇хаад̇у згаалогаа згобхаасаа згабаж̇ж̇од̇аа ход̇и, д̇знзд̇ам̣ вуд̇д̇ам̣. имзсу бана д̇ийсу бад̣̇зсу згабад̣̇знаби зд̇асмим̣ ад̇т̇з сид̣̇д̇хз, яаани банзд̇аани ‘‘жад̇д̇ааромз, бхигкавз, аалогаа. гад̇амз жад̇д̇ааро? жанд̣̇аалого суурияаалого аг̇яаалого бан̃н̃аалого. имз ко, бхигкавз, жад̇д̇ааро аалогаа. зд̇ад̣̇аг̇г̇ам̣, бхигкавз, имзсам̣ жад̇уннам̣ аалогаанам̣ яад̣̇ид̣̇ам̣ бан̃н̃аалого’’. д̇ат̇аа ‘‘жад̇д̇ааромз, бхигкавз, обхаасаа…бз… жад̇д̇ааромз, бхигкавз, баж̇ж̇од̇аа’’д̇и (а. ни. 4.144) сад̇д̇аанам̣ аж̇жхаасаяавасзна суд̇д̇аани д̣̇зсид̇аани, д̇ад̣̇ануруубзнзва ид̇хааби д̣̇зсанаа гад̇аа. ад̇т̇о хи анзгзхи аагаарзхи вибхаж̇ж̇амаано сувибхад̇д̇о ход̇и. ан̃н̃ат̇аа жа ан̃н̃о б̣уж̇жхад̇и, ан̃н̃ат̇аа жа ан̃н̃од̇и.
Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko. Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso. Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto. Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā ekobhāsā ekapajjotā hoti, tenetaṃ vuttaṃ. Imesu pana tīsu padesu ekapadenapi etasmiṃ atthe siddhe, yāni panetāni ‘‘cattārome, bhikkhave, ālokā. Katame cattāro? Candāloko sūriyāloko agyāloko paññāloko. Ime kho, bhikkhave, cattāro ālokā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ ālokānaṃ yadidaṃ paññāloko’’. Tathā ‘‘cattārome, bhikkhave, obhāsā…pe… cattārome, bhikkhave, pajjotā’’ti (a. ni. 4.144) sattānaṃ ajjhāsayavasena suttāni desitāni, tadanurūpeneva idhāpi desanā katā. Attho hi anekehi ākārehi vibhajjamāno suvibhatto hoti. Aññathā ca añño bujjhati, aññathā ca aññoti.
рад̇игаран̣адтзна бана рад̇ид̣̇ааяагадтзна рад̇иж̇анагадтзна жид̇д̇ийгад̇адтзна д̣̇уллабхабаад̇убхаавадтзна ад̇уладтзна аномасад̇д̇абарибхог̇адтзна жа бан̃н̃аава рад̇анам̣ бан̃н̃аарад̇анам̣. на д̇зна сад̇д̇аа муяханд̇и, саяам̣ ваа аарамман̣з на муяхад̇ийд̇и амохо. д̇хаммавижаяабад̣̇ам̣ вуд̇д̇ад̇т̇амзва. гасмаа банзд̇ам̣ буна вуд̇д̇анд̇и? амохасса мохабадибагкабхаавад̣̇ийбанад̇т̇ам̣ . д̇знзд̇ам̣ д̣̇ийбзд̇и – явааяам̣ амохо со на гзвалам̣ мохад̇о ан̃н̃о д̇хаммо, мохасса бана бадибагко, д̇хаммавижаяасан̇каад̇о амохо наама ид̇ха ад̇хиббзд̇од̇и. саммаад̣̇идтийд̇и яаат̇ааванияяаанигагусалад̣̇идти.
Ratikaraṇaṭṭhena pana ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ. Na tena sattā muyhanti, sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti amoho. Dhammavicayapadaṃ vuttatthameva. Kasmā panetaṃ puna vuttanti? Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ . Tenetaṃ dīpeti – yvāyaṃ amoho so na kevalaṃ mohato añño dhammo, mohassa pana paṭipakkho, dhammavicayasaṅkhāto amoho nāma idha adhippetoti. Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi.
19. ж̇ийвид̇инд̣̇рияанид̣̇д̣̇зсз яо д̇зсам̣ аруубийнам̣ д̇хаммаанам̣ ааяууд̇и д̇зсам̣ самбаяуд̇д̇агаанам̣ аруубад̇хаммаанам̣ яо ааяаабанадтзна ааяу, д̇асмин̃хи сад̇и аруубад̇хаммаа аяанд̇и г̇ажчанд̇и бавад̇д̇анд̇и, д̇асмаа ааяууд̇и вужжад̇и. ид̣̇амасса сабхаавабад̣̇ам̣. яасмаа банзд̇з д̇хаммаа ааяусмим̣язва сад̇и д̇идтанд̇и яабзнд̇и яаабзнд̇и ирияанд̇и вад̇д̇анд̇и баалаяанд̇и, д̇асмаа тид̇ийд̇иаад̣̇ийни вуд̇д̇аани. важанад̇т̇о банзд̇т̇а – зд̇ааяа д̇идтанд̇ийд̇и тид̇и. яабзнд̇ийд̇и яабанаа. д̇ат̇аа яаабанаа. звам̣ б̣уж̇жханд̇аанам̣ бана васзна буримабад̣̇з рассад̇д̇ам̣ гад̇ам̣. зд̇ааяа ирияанд̇ийд̇и ирияанаа. вад̇д̇анд̇ийд̇и вад̇д̇анаа. баалаяанд̇ийд̇и бааланаа. ж̇ийванд̇и зд̇знаад̇и ж̇ийвид̇ам̣. анубааланалагкан̣з инд̣̇адтам̣ гаарзд̇ийд̇и ж̇ийвид̇инд̣̇рияам̣.
19. Jīvitindriyaniddese yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyūti tesaṃ sampayuttakānaṃ arūpadhammānaṃ yo āyāpanaṭṭhena āyu, tasmiñhi sati arūpadhammā ayanti gacchanti pavattanti, tasmā āyūti vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Yasmā panete dhammā āyusmiṃyeva sati tiṭṭhanti yapenti yāpenti iriyanti vattanti pālayanti, tasmā ṭhitītiādīni vuttāni. Vacanattho panettha – etāya tiṭṭhantīti ṭhiti. Yapentīti yapanā. Tathā yāpanā. Evaṃ bujjhantānaṃ pana vasena purimapade rassattaṃ kataṃ. Etāya iriyantīti iriyanā. Vattantīti vattanā. Pālayantīti pālanā. Jīvanti etenāti jīvitaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ.
30. хириб̣аланид̣̇д̣̇зсз яам̣ д̇асмим̣ самаязд̇и язна д̇хаммзна д̇асмим̣ самаяз. лин̇г̇авибаллаасам̣ ваа гад̇ваа яо д̇хаммо д̇асмим̣ самаязд̇иби ад̇т̇о взд̣̇ид̇аб̣б̣о. хирияид̇аб̣б̣знаад̇и убаяог̇ад̇т̇з гаран̣аважанам̣. хирияид̇аб̣б̣аяуд̇д̇агам̣ гааяад̣̇ужжарид̇аад̣̇ид̇хаммам̣ хирияад̇и ж̇иг̇ужчад̇ийд̇и ад̇т̇о. баабагаананд̇и лаамагаанам̣. агусалаанам̣ д̇хаммаананд̇и агосалласамбхууд̇аанам̣ д̇хаммаанам̣. самаабад̇д̇ияаад̇и ид̣̇амби убаяог̇ад̇т̇з гаран̣аважанам̣. д̇зсам̣ д̇хаммаанам̣ самаабад̇д̇им̣ бадилаабхам̣ саман̇г̇ийбхаавам̣ хирияад̇и ж̇иг̇ужчад̇ийд̇и ад̇т̇о.
30. Hiribalaniddese yaṃ tasmiṃ samayeti yena dhammena tasmiṃ samaye. Liṅgavipallāsaṃ vā katvā yo dhammo tasmiṃ samayetipi attho veditabbo. Hiriyitabbenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ. Hiriyitabbayuttakaṃ kāyaduccaritādidhammaṃ hiriyati jigucchatīti attho. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Samāpattiyāti idampi upayogatthe karaṇavacanaṃ. Tesaṃ dhammānaṃ samāpattiṃ paṭilābhaṃ samaṅgībhāvaṃ hiriyati jigucchatīti attho.
31. од̇д̇аббаб̣аланид̣̇д̣̇зсз од̇д̇аббид̇аб̣б̣знаад̇и хзд̇вад̇т̇з гаран̣аважанам̣. од̇д̇аббид̇аб̣б̣аяуд̇д̇агзна од̇д̇аббасса хзд̇убхууд̇зна гааяад̣̇ужжарид̇аад̣̇инаа вуд̇д̇аббагаарааяа жа самаабад̇д̇ияаа од̇д̇аббасса хзд̇убхууд̇ааяа од̇д̇аббад̇и, бхааяад̇ийд̇и ад̇т̇о.
31. Ottappabalaniddese ottappitabbenāti hetvatthe karaṇavacanaṃ. Ottappitabbayuttakena ottappassa hetubhūtena kāyaduccaritādinā vuttappakārāya ca samāpattiyā ottappassa hetubhūtāya ottappati, bhāyatīti attho.
32. алобханид̣̇д̣̇зсз алуб̣бханагавасзна алобхо. на луб̣бхад̇ийд̇иби алобхо. ид̣̇амасса сабхаавабад̣̇ам̣. алуб̣бханаад̇и алуб̣бханаагааро. лобхасаман̇г̇ий буг̇г̇ало луб̣бхид̇о наама. на луб̣бхид̇о алуб̣бхид̇о . алуб̣бхид̇асса бхааво алуб̣бхид̇ад̇д̇ам̣. саарааг̇абадибагкад̇о на саарааг̇од̇и асаарааг̇о. асаараж̇ж̇анаад̇и асаараж̇ж̇анаагааро. асаараж̇ж̇ид̇асса бхааво асаараж̇ж̇ид̇ад̇д̇ам̣. на абхиж̇жхааяад̇ийд̇и анабхиж̇жхаа. алобхо гусаламууланд̇и алобхасан̇каад̇ам̣ гусаламуулам̣. алобхо хи гусалаанам̣ д̇хаммаанам̣ муулам̣ бажжаяадтзнаад̇и гусаламуулам̣. гусалан̃жа д̇ам̣ бажжаяадтзна муулан̃жаад̇иби гусаламуулам̣.
32. Alobhaniddese alubbhanakavasena alobho. Na lubbhatītipi alobho. Idamassa sabhāvapadaṃ. Alubbhanāti alubbhanākāro. Lobhasamaṅgī puggalo lubbhito nāma. Na lubbhito alubbhito . Alubbhitassa bhāvo alubbhitattaṃ. Sārāgapaṭipakkhato na sārāgoti asārāgo. Asārajjanāti asārajjanākāro. Asārajjitassa bhāvo asārajjitattaṃ. Na abhijjhāyatīti anabhijjhā. Alobho kusalamūlanti alobhasaṅkhātaṃ kusalamūlaṃ. Alobho hi kusalānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ paccayaṭṭhenāti kusalamūlaṃ. Kusalañca taṃ paccayaṭṭhena mūlañcātipi kusalamūlaṃ.
33. ад̣̇осанид̣̇д̣̇зсз ад̣̇уссанагавасзна ад̣̇осо. на д̣̇уссад̇ийд̇иби ад̣̇осо. ид̣̇амасса сабхаавабад̣̇ам̣. ад̣̇уссанаад̇и ад̣̇уссанаагааро. ад̣̇уссид̇асса бхааво ад̣̇уссид̇ад̇д̇ам̣. б̣яаабаад̣̇абадибагкад̇о на б̣яаабаад̣̇од̇и аб̣яаабаад̣̇о. год̇хад̣̇угкабадибагкад̇о на б̣яаабаж̇ж̇од̇и аб̣яаабаж̇ж̇о. ад̣̇осасан̇каад̇ам̣ гусаламуулам̣ ад̣̇осо гусаламуулам̣. д̇ам̣ вуд̇д̇ад̇т̇амзва.
33. Adosaniddese adussanakavasena adoso. Na dussatītipi adoso. Idamassa sabhāvapadaṃ. Adussanāti adussanākāro. Adussitassa bhāvo adussitattaṃ. Byāpādapaṭipakkhato na byāpādoti abyāpādo. Kodhadukkhapaṭipakkhato na byāpajjoti abyāpajjo. Adosasaṅkhātaṃ kusalamūlaṃ adoso kusalamūlaṃ. Taṃ vuttatthameva.
40-41. гааяабассад̣̇д̇хинид̣̇д̣̇зсаад̣̇ийсу яасмаа гааяод̇и д̇аяо канд̇хаа ад̇хиббзд̇аа, д̇асмаа взд̣̇анаагканд̇хассаад̇иаад̣̇и вуд̇д̇ам̣. бассамбханд̇и зд̇ааяа д̇з д̇хаммаа, виг̇ад̇ад̣̇арат̇аа бхаванд̇и, самассаасаббад̇д̇аад̇и бассад̣̇д̇хи. д̣̇уд̇ияабад̣̇ам̣ убасаг̇г̇авасзна вад̣дхид̇ам̣. бассамбханаад̇и бассамбханаагааро. д̣̇уд̇ияабад̣̇ам̣ убасаг̇г̇авасзна вад̣дхид̇ам̣. бассад̣̇д̇хисаман̇г̇ид̇ааяа бадиббассамбхид̇асса канд̇хад̇д̇аяасса бхааво бадиббассамбхид̇ад̇д̇ам̣. саб̣б̣абад̣̇зхиби д̇ин̣н̣ам̣ канд̇хаанам̣ гилзсад̣̇арат̇абадиббассад̣̇д̇хи зва гат̇ид̇аа. д̣̇уд̇ияанаязна вин̃н̃аан̣агканд̇хасса д̣̇арат̇абадиббассад̣̇д̇хи гат̇ид̇аа.
40-41. Kāyapassaddhiniddesādīsu yasmā kāyoti tayo khandhā adhippetā, tasmā vedanākkhandhassātiādi vuttaṃ. Passambhanti etāya te dhammā, vigatadarathā bhavanti, samassāsappattāti passaddhi. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Passambhanāti passambhanākāro. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Passaddhisamaṅgitāya paṭippassambhitassa khandhattayassa bhāvo paṭippassambhitattaṃ. Sabbapadehipi tiṇṇaṃ khandhānaṃ kilesadarathapaṭippassaddhi eva kathitā. Dutiyanayena viññāṇakkhandhassa darathapaṭippassaddhi kathitā.
42-43. лахуд̇аад̇и лахуд̇аагааро. лахубарин̣аамад̇аад̇и лахубарин̣аамо зд̇зсам̣ д̇хаммаананд̇и лахубарин̣аамаа; д̇зсам̣ бхааво лахубарин̣аамад̇аа; сийгхам̣ сийгхам̣ баривад̇д̇анасамад̇т̇ад̇аад̇и вуд̇д̇ам̣ ход̇и. ад̣̇анд̇ханад̇аад̇и г̇арубхаавабадигкзбаважанамзд̇ам̣; абхаарияад̇аад̇и ад̇т̇о. авид̇т̇анад̇аад̇и маанаад̣̇игилзсабхаарасса абхаавзна ат̇ад̣̇д̇хад̇аа. звам̣ батамзна д̇ин̣н̣ам̣ канд̇хаанам̣ лахуд̇аагааро гат̇ид̇о. д̣̇уд̇иязна вин̃н̃аан̣агканд̇хасса лахуд̇аагааро гат̇ид̇о.
42-43. Lahutāti lahutākāro. Lahupariṇāmatāti lahupariṇāmo etesaṃ dhammānanti lahupariṇāmā; tesaṃ bhāvo lahupariṇāmatā; sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatāti vuttaṃ hoti. Adandhanatāti garubhāvapaṭikkhepavacanametaṃ; abhāriyatāti attho. Avitthanatāti mānādikilesabhārassa abhāvena athaddhatā. Evaṃ paṭhamena tiṇṇaṃ khandhānaṃ lahutākāro kathito. Dutiyena viññāṇakkhandhassa lahutākāro kathito.
44-45. муд̣̇уд̇аад̇и муд̣̇убхааво. мад̣̇д̣̇авад̇аад̇и мад̣̇д̣̇авам̣ вужжад̇и синид̣̇д̇хам̣, мадтам̣; мад̣̇д̣̇авасса бхааво мад̣̇д̣̇авад̇аа. агагкал̣ад̇аад̇и агагкал̣абхааво. агат̇инад̇аад̇и агат̇инабхааво. ид̇хааби буриманаязна д̇ин̣н̣ам̣ канд̇хаанам̣, бажчиманаязна вин̃н̃аан̣агканд̇хасса муд̣̇уд̇аагаарова гат̇ид̇о.
44-45. Mudutāti mudubhāvo. Maddavatāti maddavaṃ vuccati siniddhaṃ, maṭṭhaṃ; maddavassa bhāvo maddavatā. Akakkhaḷatāti akakkhaḷabhāvo. Akathinatāti akathinabhāvo. Idhāpi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa mudutākārova kathito.
46-47. гамман̃н̃ад̇аад̇и гаммани саад̇худ̇аа; гусалагирияааяа винияог̇агкамад̇аад̇и ад̇т̇о. сзсабад̣̇ад̣̇ваяам̣ б̣яан̃ж̇анавасзна вад̣дхид̇ам̣. бад̣̇ад̣̇ваязнааби хи буриманаязна д̇ин̣н̣ам̣ канд̇хаанам̣, бажчиманаязна вин̃н̃аан̣агканд̇хасса гамманияаагаарова гат̇ид̇о.
46-47. Kammaññatāti kammani sādhutā; kusalakiriyāya viniyogakkhamatāti attho. Sesapadadvayaṃ byañjanavasena vaḍḍhitaṃ. Padadvayenāpi hi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa kammaniyākārova kathito.
48-49. баг̇ун̣ад̇аад̇и баг̇ун̣абхааво, анаад̇урад̇аа ниг̇г̇илаанад̇аад̇и ад̇т̇о. сзсабад̣̇ад̣̇ваяам̣ б̣яан̃ж̇анавасзна вад̣дхид̇ам̣. ид̇хааби буриманаязна д̇ин̣н̣ам̣ канд̇хаанам̣, бажчиманаязна вин̃н̃аан̣агканд̇хасса ниг̇г̇илаанаагаарова гат̇ид̇о.
48-49. Paguṇatāti paguṇabhāvo, anāturatā niggilānatāti attho. Sesapadadvayaṃ byañjanavasena vaḍḍhitaṃ. Idhāpi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa niggilānākārova kathito.
50-51. уж̇угад̇аад̇и уж̇угабхааво, уж̇угзнаагаарзна бавад̇д̇анад̇аад̇и ад̇т̇о. уж̇угасса канд̇хад̇д̇аяасса вин̃н̃аан̣агканд̇хасса жа бхааво уж̇угад̇аа. аж̇имхад̇аад̇и г̇омуд̇д̇аван̇габхаавабадигкзбо. аван̇гад̇аад̇и жанд̣̇алзкааван̇габхаавабадигкзбо. агудилад̇аад̇и нан̇г̇алагодиван̇габхаавабадигкзбо.
50-51. Ujukatāti ujukabhāvo, ujukenākārena pavattanatāti attho. Ujukassa khandhattayassa viññāṇakkhandhassa ca bhāvo ujukatā. Ajimhatāti gomuttavaṅkabhāvapaṭikkhepo. Avaṅkatāti candalekhāvaṅkabhāvapaṭikkhepo. Akuṭilatāti naṅgalakoṭivaṅkabhāvapaṭikkhepo.
яо хи баабам̣ гад̇ваава ‘на гаромий’д̇и бхаасад̇и, со г̇анд̇ваа бажжосагганад̇ааяа ‘г̇омуд̇д̇аван̇го’ наама ход̇и. яо баабам̣ гаронд̇ова ‘бхааяаамахам̣ баабассаа’д̇и бхаасад̇и, со язбхуяязна гудилад̇ааяа ‘жанд̣̇алзкааван̇го’ наама ход̇и. яо баабам̣ гаронд̇ова ‘го баабасса на бхааязяяаа’д̇и бхаасад̇и, со наад̇игудилад̇ааяа ‘нан̇г̇алагодиван̇го’ наама ход̇и. яасса ваа д̇ийн̣иби гаммад̣̇ваараани асуд̣̇д̇хаани, со ‘г̇омуд̇д̇аван̇го’ наама ход̇и. яасса яаани гаанижи д̣̇вз, со ‘жанд̣̇алзкааван̇го’ наама. яасса яам̣гин̃жи згам̣, со ‘нан̇г̇алагодиван̇го наама.
Yo hi pāpaṃ katvāva ‘na karomī’ti bhāsati, so gantvā paccosakkanatāya ‘gomuttavaṅko’ nāma hoti. Yo pāpaṃ karontova ‘bhāyāmahaṃ pāpassā’ti bhāsati, so yebhuyyena kuṭilatāya ‘candalekhāvaṅko’ nāma hoti. Yo pāpaṃ karontova ‘ko pāpassa na bhāyeyyā’ti bhāsati, so nātikuṭilatāya ‘naṅgalakoṭivaṅko’ nāma hoti. Yassa vā tīṇipi kammadvārāni asuddhāni, so ‘gomuttavaṅko’ nāma hoti. Yassa yāni kānici dve, so ‘candalekhāvaṅko’ nāma. Yassa yaṃkiñci ekaṃ, so ‘naṅgalakoṭivaṅko nāma.
д̣̇ийгхабхаан̣агаа банааху – згажжо бхигку саб̣б̣аваяз згавийсад̇ияаа анзсанаасу, часу жа аг̇ожарзсу жарад̇и, аяам̣ ‘г̇омуд̇д̇аван̇го’ наама. зго батамаваяз жад̇убаарисуд̣̇д̇хисийлам̣ барибуурзд̇и, лаж̇ж̇ий гуггужжаго сигкаагаамо ход̇и, маж̇жхимаваяабажчимаваязсу буримасад̣̇исо, аяам̣ ‘жанд̣̇алзкааван̇го’ наама. зго батамаваяз маж̇жхимаваязби жад̇убаарисуд̣̇д̇хисийлам̣ буурзд̇и, лаж̇ж̇ий гуггужжаго сигкаагаамо ход̇и, бажчимаваяз буримасад̣̇исо. аяам̣ ‘нан̇г̇алагодиван̇го’ наама.
Dīghabhāṇakā panāhu – ekacco bhikkhu sabbavaye ekavīsatiyā anesanāsu, chasu ca agocaresu carati, ayaṃ ‘gomuttavaṅko’ nāma. Eko paṭhamavaye catupārisuddhisīlaṃ paripūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, majjhimavayapacchimavayesu purimasadiso, ayaṃ ‘candalekhāvaṅko’ nāma. Eko paṭhamavaye majjhimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, pacchimavaye purimasadiso. Ayaṃ ‘naṅgalakoṭivaṅko’ nāma.
д̇асса гилзсавасзна звам̣ ван̇гасса буг̇г̇аласса бхааво ж̇имхад̇аа ван̇гад̇аа гудилад̇аад̇и вужжад̇и. д̇аасам̣ бадигкзбавасзна аж̇имхад̇аад̣̇игаа вуд̇д̇аа. канд̇хаад̇хидтаанаава д̣̇зсанаа гад̇аа. канд̇хаанан̃хи зд̇аа аж̇имхад̇аад̣̇игаа, но буг̇г̇алассаад̇и. звам̣ саб̣б̣зхиби имзхи бад̣̇зхи буриманаязна д̇ин̣н̣ам̣ канд̇хаанам̣, бажчиманаязна вин̃н̃аан̣агканд̇хассаад̇и аруубийнам̣ д̇хаммаанам̣ ниггилзсад̇ааяа уж̇уд̇аагаарова гат̇ид̇од̇и взд̣̇ид̇аб̣б̣о.
Tassa kilesavasena evaṃ vaṅkassa puggalassa bhāvo jimhatā vaṅkatā kuṭilatāti vuccati. Tāsaṃ paṭikkhepavasena ajimhatādikā vuttā. Khandhādhiṭṭhānāva desanā katā. Khandhānañhi etā ajimhatādikā, no puggalassāti. Evaṃ sabbehipi imehi padehi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassāti arūpīnaṃ dhammānaṃ nikkilesatāya ujutākārova kathitoti veditabbo.
ид̣̇аани явааяам̣ язваабанаад̇и аббанаавааро вуд̇д̇о, д̇зна д̇хаммуд̣̇д̣̇зсаваарз д̣̇ассид̇аанам̣ ‘язваабанагаанам̣’язва сан̇кзбад̇о нид̣̇д̣̇зсо гат̇ид̇о ход̇ийд̇и.
Idāni yvāyaṃ yevāpanāti appanāvāro vutto, tena dhammuddesavāre dassitānaṃ ‘yevāpanakānaṃ’yeva saṅkhepato niddeso kathito hotīti.
нид̣̇д̣̇зсаваарагат̇аа нидтид̇аа.
Niddesavārakathā niṭṭhitā.
зд̇д̇аавад̇аа бужчаа самаяанид̣̇д̣̇зсо д̇хаммуд̣̇д̣̇зсо аббанаад̇и уд̣̇д̣̇зсаваарз жад̇уухи барижчзд̣̇зхи, бужчаа самаяанид̣̇д̣̇зсо д̇хаммуд̣̇д̣̇зсо аббанаад̇и нид̣̇д̣̇зсаваарз жад̇уухи барижчзд̣̇зхийд̇и адтабарижчзд̣̇абадиман̣д̣ид̇о д̇хаммававад̇т̇аанавааро нидтид̇ова ход̇и.
Ettāvatā pucchā samayaniddeso dhammuddeso appanāti uddesavāre catūhi paricchedehi, pucchā samayaniddeso dhammuddeso appanāti niddesavāre catūhi paricchedehīti aṭṭhaparicchedapaṭimaṇḍito dhammavavatthānavāro niṭṭhitova hoti.
Related texts:
д̇ибидага (муула) • Tipiṭaka (Mūla) / абхид̇хаммабидага • Abhidhammapiṭaka / д̇хаммасан̇г̇ан̣ийбаал̣и • Dhammasaṅgaṇīpāḷi / гаамааважарагусалам̣ • Kāmāvacarakusalaṃ
дийгаа • Tīkā / абхид̇хаммабидага (дийгаа) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / д̇хаммасан̇г̇ан̣ий-мууладийгаа • Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā / нид̣̇д̣̇зсаваарагат̇ааван̣н̣анаа • Niddesavārakathāvaṇṇanā
дийгаа • Tīkā / абхид̇хаммабидага (дийгаа) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / д̇хаммасан̇г̇ан̣ий-анудийгаа • Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā / нид̣̇д̣̇зсаваарагат̇ааван̣н̣анаа • Niddesavārakathāvaṇṇanā
