| Library / Tipiṭaka / တိပိဋက • Tipiṭaka / သုတ္တနိပာတ-အဋ္ဌကထာ • Suttanipāta-aṭṭhakathā |
၉. ဟေမဝတသုတ္တဝဏ္ဏနာ
9. Hemavatasuttavaṇṇanā
အဇ္ဇ ပန္နရသောတိ ဟေမဝတသုတ္တံ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ပုစ္ဆာဝသိကာ ဥပ္ပတ္တိ။ ဟေမဝတေန ဟိ ပုဋ္ဌော ဘဂဝာ ‘‘ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော’’တိအာဒီနိ အဘာသိ။ တတ္ထ ‘‘အဇ္ဇ ပန္နရသော’’တိအာဒိ သာတာဂိရေန ဝုတ္တံ, ‘‘ဣတိ သာတာဂိရော’’တိအာဒိ သင္ဂီတိကာရေဟိ, ‘‘ကစ္စိမနော’’တိအာဒိ ဟေမဝတေန, ‘‘ဆသု လောကော’’တိအာဒိ ဘဂဝတာ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ သမောဓာနေတ္ဝာ ‘‘ဟေမဝတသုတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘သာတာဂိရိသုတ္တ’’န္တိ ဧကစ္စေဟိ။
Ajjapannarasoti hemavatasuttaṃ. Kā uppatti? Pucchāvasikā uppatti. Hemavatena hi puṭṭho bhagavā ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādīni abhāsi. Tattha ‘‘ajja pannaraso’’tiādi sātāgirena vuttaṃ, ‘‘iti sātāgiro’’tiādi saṅgītikārehi, ‘‘kaccimano’’tiādi hemavatena, ‘‘chasu loko’’tiādi bhagavatā, taṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘hemavatasutta’’nti vuccati. ‘‘Sātāgirisutta’’nti ekaccehi.
တတ္ထ ယာယံ ‘‘အဇ္ဇ ပန္နရသော’’တိအာဒိ ဂာထာ။ တသ္သာ ဥပ္ပတ္တိ – ဣမသ္မိံယေဝ ဘဒ္ဒကပ္ပေ ဝီသတိဝသ္သသဟသ္သာယုကေသု ပုရိသေသု ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ဝာ သောဠသဝသ္သသဟသ္သာယုကာနိ ဌတ္ဝာ ပရိနိဗ္ဗုတသ္သ ဘဂဝတော ကသ္သပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသ္သ မဟတိယာ ပူဇာယ သရီရကိစ္စံ အကံသု။ တသ္သ ဓာတုယော အဝိကိရိတ္ဝာ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော ဝိယ ဧကဂ္ဃနာ ဟုတ္ဝာ အဋ္ဌံသု။ ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓာနဉ္ဟိ ဧသာ ဓမ္မတာ။ အပ္ပာယုကဗုဒ္ဓာ ပန ယသ္မာ ဗဟုတရေန ဇနေန အဒိဋ္ဌာ ဧဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ, တသ္မာ ဓာတုပူဇမ္ပိ ကတ္ဝာ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ဇနာ ပုညံ ပသဝိသ္သန္တီ’’တိ အနုကမ္ပာယ ‘‘ဓာတုယော ဝိကိရန္တူ’’တိ အဓိဋ္ဌဟန္တိ။ တေန တေသံ သုဝဏ္ဏစုဏ္ဏာနိ ဝိယ ဓာတုယော ဝိကိရန္တိ, သေယ္ယထာပိ အမ္ဟာကံ ဘဂဝတော။
Tattha yāyaṃ ‘‘ajja pannaraso’’tiādi gāthā. Tassā uppatti – imasmiṃyeva bhaddakappe vīsativassasahassāyukesu purisesu uppajjitvā soḷasavassasahassāyukāni ṭhatvā parinibbutassa bhagavato kassapasammāsambuddhassa mahatiyā pūjāya sarīrakiccaṃ akaṃsu. Tassa dhātuyo avikiritvā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā aṭṭhaṃsu. Dīghāyukabuddhānañhi esā dhammatā. Appāyukabuddhā pana yasmā bahutarena janena adiṭṭhā eva parinibbāyanti, tasmā dhātupūjampi katvā ‘‘tattha tattha janā puññaṃ pasavissantī’’ti anukampāya ‘‘dhātuyo vikirantū’’ti adhiṭṭhahanti. Tena tesaṃ suvaṇṇacuṇṇāni viya dhātuyo vikiranti, seyyathāpi amhākaṃ bhagavato.
မနုသ္သာ တသ္သ ဘဂဝတော ဧကံယေဝ ဓာတုဃရံ ကတ္ဝာ စေတိယံ ပတိဋ္ဌာပေသုံ ယောဇနံ ဥဗ္ဗေဓေန ပရိက္ခေပေန စ။ တသ္သ ဧကေကဂာဝုတန္တရာနိ စတ္တာရိ ဒ္ဝာရာနိ အဟေသုံ။ ဧကံ ဒ္ဝာရံ ကိကီ ရာဇာ အဂ္ဂဟေသိ; ဧကံ တသ္သေဝ ပုတ္တော ပထဝိန္ဓရော နာမ; ဧကံ သေနာပတိပမုခာ အမစ္စာ; ဧကံ သေဋ္ဌိပမုခာ ဇာနပဒာ ရတ္တသုဝဏ္ဏမယာ ဧကဂ္ဃနာ သုဝဏ္ဏရသပဋိဘာဂာ စ နာနာရတနမယာ ဣဋ္ဌကာ အဟေသုံ ဧကေကာ သတသဟသ္သဂ္ဃနိကာ။ တေ ဟရိတာလမနောသိလာဟိ မတ္တိကာကိစ္စံ သုရဘိတေလေန ဥဒကကိစ္စဉ္စ ကတ္ဝာ တံ စေတိယံ ပတိဋ္ဌာပေသုံ။
Manussā tassa bhagavato ekaṃyeva dhātugharaṃ katvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ yojanaṃ ubbedhena parikkhepena ca. Tassa ekekagāvutantarāni cattāri dvārāni ahesuṃ. Ekaṃ dvāraṃ kikī rājā aggahesi; ekaṃ tasseva putto pathavindharo nāma; ekaṃ senāpatipamukhā amaccā; ekaṃ seṭṭhipamukhā jānapadā rattasuvaṇṇamayā ekagghanā suvaṇṇarasapaṭibhāgā ca nānāratanamayā iṭṭhakā ahesuṃ ekekā satasahassagghanikā. Te haritālamanosilāhi mattikākiccaṃ surabhitelena udakakiccañca katvā taṃ cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ.
ဧဝံ ပတိဋ္ဌိတေ စေတိယေ ဒ္ဝေ ကုလပုတ္တာ သဟာယကာ နိက္ခမိတ္ဝာ သမ္မုခသာဝကာနံ ထေရာနံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိံသု။ ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓာနဉ္ဟိ သမ္မုခသာဝကာယေဝ ပဗ္ဗာဇေန္တိ, ဥပသမ္ပာဒေန္တိ, နိသ္သယံ ဒေန္တိ, ဣတရေ န လဘန္တိ။ တတော တေ ကုလပုတ္တာ ‘‘သာသနေ, ဘန္တေ, ကတိ ဓုရာနီ’’တိ ပုစ္ဆိံသု။ ထေရာ ‘‘ဒ္ဝေ ဓုရာနီ’’တိ ကထေသုံ – ‘‘ဝာသဓုရံ, ပရိယတ္တိဓုရဉ္စာ’’တိ။ တတ္ထ ပဗ္ဗဇိတေန ကုလပုတ္တေန အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ သန္တိကေ ပဉ္စ ဝသ္သာနိ ဝသိတ္ဝာ, ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ပူရေတ္ဝာ, ပာတိမောက္ခံ ဒ္ဝေ တီဏိ ဘာဏဝာရသုတ္တန္တာနိ စ ပဂုဏံ ကတ္ဝာ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဟေတ္ဝာ, ကုလေ ဝာ ဂဏေ ဝာ နိရာလယေန အရညံ ပဝိသိတ္ဝာ, အရဟတ္တသစ္ဆိကိရိယာယ ဃဋိတဗ္ဗံ ဝာယမိတဗ္ဗံ, ဧတံ ဝာသဓုရံ။ အတ္တနော ထာမေန ပန ဧကံ ဝာ နိကာယံ ပရိယာပုဏိတ္ဝာ ဒ္ဝေ ဝာ ပဉ္စ ဝာ နိကာယေ ပရိယတ္တိတော စ အတ္ထတော စ သုဝိသဒံ သာသနံ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ဧတံ ပရိယတ္တိဓုရန္တိ။ အထ တေ ကုလပုတ္တာ ‘‘ဒ္ဝိန္နံ ဓုရာနံ ဝာသဓုရမေဝ သေဋ္ဌ’’န္တိ ဝတ္ဝာ ‘‘မယံ ပနမ္ဟာ ဒဟရာ, ဝုဍ္ဎကာလေ ဝာသဓုရံ ပရိပူရေသ္သာမ, ပရိယတ္တိဓုရံ တာဝ ပူရေမာ’’တိ ပရိယတ္တိံ အာရဘိံသု။ တေ ပကတိယာဝ ပညဝန္တော နစိရသ္သေဝ သကလေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ပကတညနော ဝိနယေ စ အတိဝိယ ဝိနိစ္ဆယကုသလာ အဟေသုံ။ တေသံ ပရိယတ္တိံ နိသ္သာယ ပရိဝာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ, ပရိဝာရံ နိသ္သာယ လာဘော, ဧကမေကသ္သ ပဉ္စသတပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ ပရိဝာရာ အဟေသုံ။ တေ သတ္ထုသာသနံ ဒီပေန္တာ ဝိဟရိံသု, ပုန ဗုဒ္ဓကာလော ဝိယ အဟောသိ။
Evaṃ patiṭṭhite cetiye dve kulaputtā sahāyakā nikkhamitvā sammukhasāvakānaṃ therānaṃ santike pabbajiṃsu. Dīghāyukabuddhānañhi sammukhasāvakāyeva pabbājenti, upasampādenti, nissayaṃ denti, itare na labhanti. Tato te kulaputtā ‘‘sāsane, bhante, kati dhurānī’’ti pucchiṃsu. Therā ‘‘dve dhurānī’’ti kathesuṃ – ‘‘vāsadhuraṃ, pariyattidhurañcā’’ti. Tattha pabbajitena kulaputtena ācariyupajjhāyānaṃ santike pañca vassāni vasitvā, vattapaṭivattaṃ pūretvā, pātimokkhaṃ dve tīṇi bhāṇavārasuttantāni ca paguṇaṃ katvā, kammaṭṭhānaṃ uggahetvā, kule vā gaṇe vā nirālayena araññaṃ pavisitvā, arahattasacchikiriyāya ghaṭitabbaṃ vāyamitabbaṃ, etaṃ vāsadhuraṃ. Attano thāmena pana ekaṃ vā nikāyaṃ pariyāpuṇitvā dve vā pañca vā nikāye pariyattito ca atthato ca suvisadaṃ sāsanaṃ anuyuñjitabbaṃ, etaṃ pariyattidhuranti. Atha te kulaputtā ‘‘dvinnaṃ dhurānaṃ vāsadhurameva seṭṭha’’nti vatvā ‘‘mayaṃ panamhā daharā, vuḍḍhakāle vāsadhuraṃ paripūressāma, pariyattidhuraṃ tāva pūremā’’ti pariyattiṃ ārabhiṃsu. Te pakatiyāva paññavanto nacirasseva sakale buddhavacane pakataññano vinaye ca ativiya vinicchayakusalā ahesuṃ. Tesaṃ pariyattiṃ nissāya parivāro uppajji, parivāraṃ nissāya lābho, ekamekassa pañcasatapañcasatā bhikkhū parivārā ahesuṃ. Te satthusāsanaṃ dīpentā vihariṃsu, puna buddhakālo viya ahosi.
တဒာ ဒ္ဝေ ဘိက္ခူ ဂာမကာဝာသေ ဝိဟရန္တိ ဓမ္မဝာဒီ စ အဓမ္မဝာဒီ စ။ အဓမ္မဝာဒီ စဏ္ဍော ဟောတိ ဖရုသော, မုခရော, တသ္သ အဇ္ဈာစာရော ဣတရသ္သ ပာကဋော ဟောတိ။ တတော နံ ‘‘ဣဒံ တေ, အာဝုသော, ကမ္မံ သာသနသ္သ အပ္ပတိရူပ’’န္တိ စောဒေသိ။ သော ‘‘ကိံ တေ ဒိဋ္ဌံ, ကိံ သုတ’’န္တိ ဝိက္ခိပတိ။ ဣတရော ‘‘ဝိနယဓရာ ဇာနိသ္သန္တီ’’တိ အာဟ။ တတော အဓမ္မဝာဒီ ‘‘သစေ ဣမံ ဝတ္ထုံ ဝိနယဓရာ ဝိနိစ္ဆိနိသ္သန္တိ, အဒ္ဓာ မေ သာသနေ ပတိဋ္ဌာ န ဘဝိသ္သတီ’’တိ ဉတ္ဝာ အတ္တနော ပက္ခံ ကာတုကာမော တာဝဒေဝ ပရိက္ခာရေ အာဒာယ တေ ဒ္ဝေ ထေရေ ဥပသင္ကမိတ္ဝာ သမဏပရိက္ခာရေ ဒတ္ဝာ တေသံ နိသ္သယေန ဝိဟရိတုမာရဒ္ဓော။ သဗ္ဗဉ္စ နေသံ ဥပဋ္ဌာနံ ကရောန္တော သက္ကစ္စံ ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ပူရေတုကာမော ဝိယ အကာသိ။ တတော ဧကဒိဝသံ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တ္ဝာ ဝန္ဒိတ္ဝာ တေဟိ ဝိသ္သဇ္ဇိယမာနောပိ အဋ္ဌာသိယေဝ။ ထေရာ ‘‘ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗမတ္ထီ’’တိ တံ ပုစ္ဆိံသု။ သော ‘‘အာမ, ဘန္တေ, ဧကေန မေ ဘိက္ခုနာ သဟ အဇ္ဈာစာရံ ပဋိစ္စ ဝိဝာဒော အတ္ထိ။ သော ယဒိ တံ ဝတ္ထုံ ဣဓာဂန္တ္ဝာ အာရောစေတိ, ယထာဝိနိစ္ဆယံ န ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗ’’န္တိ။ ထေရာ ‘‘ဩသဋံ ဝတ္ထုံ ယထာဝိနိစ္ဆယံ န ဝိနိစ္ဆိနိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဟံသု။ သော ‘‘ဧဝံ ကရိယမာနေ, ဘန္တေ, မမ သာသနေ ပတိဋ္ဌာ နတ္ထိ, မယ္ဟေတံ ပာပံ ဟောတု, မာ တုမ္ဟေ ဝိနိစ္ဆိနထာ’’တိ။ တေ တေန နိပ္ပီဠိယမာနာ သမ္ပဋိစ္ဆိံသု။ သော တေသံ ပဋိညံ ဂဟေတ္ဝာ ပုန တံ အာဝာသံ ဂန္တ္ဝာ ‘‘သဗ္ဗံ ဝိနယဓရာနံ သန္တိကေ နိဋ္ဌိတ’’န္တိ တံ ဓမ္မဝာဒိံ သုဋ္ဌုတရံ အဝမညန္တော ဖရုသေန သမုဒာစရတိ။ ဓမ္မဝာဒီ ‘‘နိသ္သင္ကော အယံ ဇာတော’’တိ တာဝဒေဝ နိက္ခမိတ္ဝာ ထေရာနံ ပရိဝာရံ ဘိက္ခုသဟသ္သံ ဥပသင္ကမိတ္ဝာ အာဟ – ‘‘နနု, အာဝုသော, ဩသဋံ ဝတ္ထု ယထာဓမ္မံ ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ, အနောသရာပေတ္ဝာ ဧဝ ဝာ အညမညံ အစ္စယံ ဒေသာပေတ္ဝာ သာမဂ္ဂီ ကာတဗ္ဗာ။ ဣမေ ပန ထေရာ နေဝ ဝတ္ထုံ ဝိနိစ္ဆိနိံသု, န သာမဂ္ဂိံ အကံသု။ ကိံ နာမေတ’’န္တိ? တေပိ သုတ္ဝာ တုဏ္ဟီ အဟေသုံ – ‘‘နူန ကိဉ္စိ အာစရိယေဟိ ဉာတ’’န္တိ။ တတော အဓမ္မဝာဒီ ဩကာသံ လဘိတ္ဝာ ‘‘တ္ဝံ ပုဗ္ဗေ ‘ဝိနယဓရာ ဇာနိသ္သန္တီ’တိ ဘဏသိ။ ဣဒာနိ တေသံ ဝိနယဓရာနံ အာရောစေဟိ တံ ဝတ္ထု’’န္တိ ဓမ္မဝာဒိံ ပီဠေတ္ဝာ ‘‘အဇ္ဇတဂ္ဂေ ပရာဇိတော တ္ဝံ, မာ တံ အာဝာသံ အာဂစ္ဆီ’’တိ ဝတ္ဝာ ပက္ကာမိ။ တတော ဓမ္မဝာဒီ ထေရေ ဥပသင္ကမိတ္ဝာ ‘‘တုမ္ဟေ သာသနံ အနပေက္ခိတ္ဝာ ‘အမ္ဟေ ဥပဋ္ဌေသိ ပရိတောသေသီ’တိ ပုဂ္ဂလမေဝ အပေက္ခိတ္ထ, သာသနံ အရက္ခိတ္ဝာ ပုဂ္ဂလံ ရက္ခိတ္ထ, အဇ္ဇတဂ္ဂေ ဒာနိ တုမ္ဟာကံ ဝိနိစ္ဆယံ ဝိနိစ္ဆိနိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အဇ္ဇ ပရိနိဗ္ဗုတော ကသ္သပော ဘဂဝာ’’တိ မဟာသဒ္ဒေန ကန္ဒိတ္ဝာ ‘‘နဋ္ဌံ သတ္ထု သာသန’’န္တိ ပရိဒေဝမာနော ပက္ကာမိ။
Tadā dve bhikkhū gāmakāvāse viharanti dhammavādī ca adhammavādī ca. Adhammavādī caṇḍo hoti pharuso, mukharo, tassa ajjhācāro itarassa pākaṭo hoti. Tato naṃ ‘‘idaṃ te, āvuso, kammaṃ sāsanassa appatirūpa’’nti codesi. So ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ suta’’nti vikkhipati. Itaro ‘‘vinayadharā jānissantī’’ti āha. Tato adhammavādī ‘‘sace imaṃ vatthuṃ vinayadharā vinicchinissanti, addhā me sāsane patiṭṭhā na bhavissatī’’ti ñatvā attano pakkhaṃ kātukāmo tāvadeva parikkhāre ādāya te dve there upasaṅkamitvā samaṇaparikkhāre datvā tesaṃ nissayena viharitumāraddho. Sabbañca nesaṃ upaṭṭhānaṃ karonto sakkaccaṃ vattapaṭivattaṃ pūretukāmo viya akāsi. Tato ekadivasaṃ upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā tehi vissajjiyamānopi aṭṭhāsiyeva. Therā ‘‘kiñci vattabbamatthī’’ti taṃ pucchiṃsu. So ‘‘āma, bhante, ekena me bhikkhunā saha ajjhācāraṃ paṭicca vivādo atthi. So yadi taṃ vatthuṃ idhāgantvā āroceti, yathāvinicchayaṃ na vinicchinitabba’’nti. Therā ‘‘osaṭaṃ vatthuṃ yathāvinicchayaṃ na vinicchinituṃ na vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. So ‘‘evaṃ kariyamāne, bhante, mama sāsane patiṭṭhā natthi, mayhetaṃ pāpaṃ hotu, mā tumhe vinicchinathā’’ti. Te tena nippīḷiyamānā sampaṭicchiṃsu. So tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā puna taṃ āvāsaṃ gantvā ‘‘sabbaṃ vinayadharānaṃ santike niṭṭhita’’nti taṃ dhammavādiṃ suṭṭhutaraṃ avamaññanto pharusena samudācarati. Dhammavādī ‘‘nissaṅko ayaṃ jāto’’ti tāvadeva nikkhamitvā therānaṃ parivāraṃ bhikkhusahassaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘nanu, āvuso, osaṭaṃ vatthu yathādhammaṃ vinicchinitabbaṃ, anosarāpetvā eva vā aññamaññaṃ accayaṃ desāpetvā sāmaggī kātabbā. Ime pana therā neva vatthuṃ vinicchiniṃsu, na sāmaggiṃ akaṃsu. Kiṃ nāmeta’’nti? Tepi sutvā tuṇhī ahesuṃ – ‘‘nūna kiñci ācariyehi ñāta’’nti. Tato adhammavādī okāsaṃ labhitvā ‘‘tvaṃ pubbe ‘vinayadharā jānissantī’ti bhaṇasi. Idāni tesaṃ vinayadharānaṃ ārocehi taṃ vatthu’’nti dhammavādiṃ pīḷetvā ‘‘ajjatagge parājito tvaṃ, mā taṃ āvāsaṃ āgacchī’’ti vatvā pakkāmi. Tato dhammavādī there upasaṅkamitvā ‘‘tumhe sāsanaṃ anapekkhitvā ‘amhe upaṭṭhesi paritosesī’ti puggalameva apekkhittha, sāsanaṃ arakkhitvā puggalaṃ rakkhittha, ajjatagge dāni tumhākaṃ vinicchayaṃ vinicchinituṃ na vaṭṭati, ajja parinibbuto kassapo bhagavā’’ti mahāsaddena kanditvā ‘‘naṭṭhaṃ satthu sāsana’’nti paridevamāno pakkāmi.
အထ ခော တေ ဘိက္ခူ သံဝိဂ္ဂမာနသာ ‘‘မယံ ပုဂ္ဂလမနုရက္ခန္တာ သာသနရတနံ သောဗ္ဘေ ပက္ခိပိမ္ဟာ’’တိ ကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပာဒေသုံ ။ တေ တေနေဝ ကုက္ကုစ္စေန ဥပဟတာသယတ္တာ ကာလံ ကတ္ဝာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိတုမသက္ကောန္တာ ဧကာစရိယော ဟိမဝတိ ဟေမဝတေ ပဗ္ဗတေ နိဗ္ဗတ္တိ ဟေမဝတော ယက္ခောတိ နာမေန။ ဒုတိယာစရိယော မဇ္ဈိမဒေသေ သာတပဗ္ဗတေ သာတာဂိရောတိ နာမေန။ တေပိ နေသံ ပရိဝာရာ ဘိက္ခူ တေသံယေဝ အနုဝတ္တိတ္ဝာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိတုမသက္ကောန္တာ တေသံ ပရိဝာရာ ယက္ခာဝ ဟုတ္ဝာ နိဗ္ဗတ္တိံသု။ တေသံ ပန ပစ္စယဒာယကာ ဂဟဋ္ဌာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတိံသု။ ဟေမဝတသာတာဂိရာ အဋ္ဌဝီသတိယက္ခသေနာပတီနမဗ္ဘန္တရာ မဟာနုဘာဝာ ယက္ခရာဇာနော အဟေသုံ။
Atha kho te bhikkhū saṃviggamānasā ‘‘mayaṃ puggalamanurakkhantā sāsanaratanaṃ sobbhe pakkhipimhā’’ti kukkuccaṃ uppādesuṃ . Te teneva kukkuccena upahatāsayattā kālaṃ katvā sagge nibbattitumasakkontā ekācariyo himavati hemavate pabbate nibbatti hemavato yakkhoti nāmena. Dutiyācariyo majjhimadese sātapabbate sātāgiroti nāmena. Tepi nesaṃ parivārā bhikkhū tesaṃyeva anuvattitvā sagge nibbattitumasakkontā tesaṃ parivārā yakkhāva hutvā nibbattiṃsu. Tesaṃ pana paccayadāyakā gahaṭṭhā devaloke nibbatiṃsu. Hemavatasātāgirā aṭṭhavīsatiyakkhasenāpatīnamabbhantarā mahānubhāvā yakkharājāno ahesuṃ.
ယက္ခသေနာပတီနဉ္စ အယံ ဓမ္မတာ – မာသေ မာသေ အဋ္ဌ ဒိဝသာနိ ဓမ္မဝိနိစ္ဆယတ္ထံ ဟိမဝတိ မနောသိလာတလေ နာဂဝတိမဏ္ဍပေ ဒေဝတာနံ သန္နိပာတော ဟောတိ, တတ္ထ သန္နိပတိတဗ္ဗန္တိ။ အထ သာတာဂိရဟေမဝတာ တသ္မိံ သမာဂမေ အညမညံ ဒိသ္ဝာ သဉ္ဇာနိံသု – ‘‘တ္ဝံ, သမ္မ, ကုဟိံ ဥပ္ပန္နော, တ္ဝံ ကုဟိ’’န္တိ အတ္တနော အတ္တနော ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဉ္စ ပုစ္ဆိတ္ဝာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟေသုံ။ ‘‘နဋ္ဌာ မယံ, သမ္မ, ပုဗ္ဗေ ဝီသတိ ဝသ္သသဟသ္သာနိ သမဏဓမ္မံ ကတ္ဝာ ဧကံ ပာပသဟာယံ နိသ္သာယ ယက္ခယောနိယံ ဥပ္ပန္နာ, အမ္ဟာကံ ပန ပစ္စယဒာယကာ ကာမာဝစရဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ။ အထ သာတာဂိရော အာဟ – ‘‘မာရိသ, ဟိမဝာ နာမ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသမ္မတော, ကိဉ္စိ အစ္ဆရိယံ ဒိသ္ဝာ ဝာ သုတ္ဝာ ဝာ မမာပိ အာရောစေယ္ယာသီ’’တိ။ ဟေမဝတောပိ အာဟ – ‘‘မာရိသ, မဇ္ဈိမဒေသော နာမ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသမ္မတော, ကိဉ္စိ အစ္ဆရိယံ ဒိသ္ဝာ ဝာ သုတ္ဝာ ဝာ မမာပိ အာရောစေယ္ယာသီ’’တိ။ ဧဝံ တေသု ဒ္ဝီသု သဟာယေသု အညမညံ ကတိကံ ကတ္ဝာ, တမေဝ ဥပ္ပတ္တိံ အဝိဝဇ္ဇေတ္ဝာ ဝသမာနေသု ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဝီတိဝတ္တံ, မဟာပထဝီ ဧကယောဇနတိဂာဝုတမတ္တံ ဥသ္သဒာ။
Yakkhasenāpatīnañca ayaṃ dhammatā – māse māse aṭṭha divasāni dhammavinicchayatthaṃ himavati manosilātale nāgavatimaṇḍape devatānaṃ sannipāto hoti, tattha sannipatitabbanti. Atha sātāgirahemavatā tasmiṃ samāgame aññamaññaṃ disvā sañjāniṃsu – ‘‘tvaṃ, samma, kuhiṃ uppanno, tvaṃ kuhi’’nti attano attano uppattiṭṭhānañca pucchitvā vippaṭisārino ahesuṃ. ‘‘Naṭṭhā mayaṃ, samma, pubbe vīsati vassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā ekaṃ pāpasahāyaṃ nissāya yakkhayoniyaṃ uppannā, amhākaṃ pana paccayadāyakā kāmāvacaradevesu nibbattā’’ti. Atha sātāgiro āha – ‘‘mārisa, himavā nāma acchariyabbhutasammato, kiñci acchariyaṃ disvā vā sutvā vā mamāpi āroceyyāsī’’ti. Hemavatopi āha – ‘‘mārisa, majjhimadeso nāma acchariyabbhutasammato, kiñci acchariyaṃ disvā vā sutvā vā mamāpi āroceyyāsī’’ti. Evaṃ tesu dvīsu sahāyesu aññamaññaṃ katikaṃ katvā, tameva uppattiṃ avivajjetvā vasamānesu ekaṃ buddhantaraṃ vītivattaṃ, mahāpathavī ekayojanatigāvutamattaṃ ussadā.
အထမ္ဟာကံ ဗောဓိသတ္တော ဒီပင္ကရပာဒမူလေ ကတပဏိဓာနော ယာဝ ဝေသ္သန္တရဇာတကံ, တာဝ ပာရမိယော ပူရေတ္ဝာ, တုသိတဘဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ဝာ, တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတ္ဝာ, ဓမ္မပဒနိဒာနေ ဝုတ္တနယေန ဒေဝတာဟိ အာယာစိတော ပဉ္စ မဟာဝိလောကနာနိ ဝိလောကေတ္ဝာ, ဒေဝတာနံ အာရောစေတ္ဝာ, ဒ္ဝတ္တိံသာယ ပုဗ္ဗနိမိတ္တေသု ဝတ္တမာနေသု ဣဓ ပဋိသန္ဓိံ အဂ္ဂဟေသိ ဒသသဟသ္သိလောကဓာတုံ ကမ္ပေတ္ဝာ။ တာနိ ဒိသ္ဝာပိ ဣမေ ရာဇယက္ခာ ‘‘ဣမိနာ ကာရဏေန နိဗ္ဗတ္တာနီ’’တိ န ဇာနိံသု။ ‘‘ခိဍ္ဍာပသုတတ္တာ နေဝာဒ္ဒသံသူ’’တိ ဧကေ။ ဧသ နယော ဇာတိယံ အဘိနိက္ခမနေ ဗောဓိယဉ္စ။ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ ပန ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ အာမန္တေတ္ဝာ ဘဂဝတိ တိပရိဝဋ္ဋံ ဒ္ဝာဒသာကာရံ ဝရဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေန္တေ မဟာဘူမိစာလံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ပာဋိဟာရိယာနိ စ ဧတေသံ ဧကော သာတာဂိရောယေဝ ပဌမံ အဒ္ဒသ။ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏဉ္စ တေသံ ဉတ္ဝာ သပရိသော ဘဂဝန္တံ ဥပသင္ကမ္မ ဓမ္မဒေသနံ အသ္သောသိ, န စ ကိဉ္စိ ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆိ။ ကသ္မာ? သော ဟိ ဓမ္မံ သုဏန္တော ဟေမဝတံ အနုသ္သရိတ္ဝာ ‘‘အာဂတော နု ခော မေ သဟာယကော, နော’’တိ ပရိသံ ဩလောကေတ္ဝာ တံ အပသ္သန္တော ‘‘ဝဉ္စိတော မေ သဟာယော, ယော ဧဝံ ဝိစိတ္ရပဋိဘာနံ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ န သုဏာတီ’’တိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော အဟောသိ။ ဘဂဝာ စ အတ္ထင္ဂတေပိ စ သူရိယေ ဒေသနံ န နိဋ္ဌာပေသိ။
Athamhākaṃ bodhisatto dīpaṅkarapādamūle katapaṇidhāno yāva vessantarajātakaṃ, tāva pāramiyo pūretvā, tusitabhavane uppajjitvā, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā, dhammapadanidāne vuttanayena devatāhi āyācito pañca mahāvilokanāni viloketvā, devatānaṃ ārocetvā, dvattiṃsāya pubbanimittesu vattamānesu idha paṭisandhiṃ aggahesi dasasahassilokadhātuṃ kampetvā. Tāni disvāpi ime rājayakkhā ‘‘iminā kāraṇena nibbattānī’’ti na jāniṃsu. ‘‘Khiḍḍāpasutattā nevāddasaṃsū’’ti eke. Esa nayo jātiyaṃ abhinikkhamane bodhiyañca. Dhammacakkappavattane pana pañcavaggiye āmantetvā bhagavati tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ varadhammacakkaṃ pavattente mahābhūmicālaṃ pubbanimittaṃ pāṭihāriyāni ca etesaṃ eko sātāgiroyeva paṭhamaṃ addasa. Nibbattikāraṇañca tesaṃ ñatvā sapariso bhagavantaṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ assosi, na ca kiñci visesaṃ adhigacchi. Kasmā? So hi dhammaṃ suṇanto hemavataṃ anussaritvā ‘‘āgato nu kho me sahāyako, no’’ti parisaṃ oloketvā taṃ apassanto ‘‘vañcito me sahāyo, yo evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ bhagavato dhammadesanaṃ na suṇātī’’ti vikkhittacitto ahosi. Bhagavā ca atthaṅgatepi ca sūriye desanaṃ na niṭṭhāpesi.
အထ သာတာဂိရော ‘‘သဟာယံ ဂဟေတ္ဝာ တေန သဟာဂမ္မ ဓမ္မဒေသနံ သောသ္သာမီ’’တိ ဟတ္ထိယာနအသ္သယာနဂရုဠယာနာဒီနိ မာပေတ္ဝာ ပဉ္စဟိ ယက္ခသတေဟိ ပရိဝုတော ဟိမဝန္တာဘိမုခော ပာယာသိ, တဒာ ဟေမဝတောပိ။ ယသ္မာ ပဋိသန္ဓိဇာတိ-အဘိနိက္ခမန-ဗောဓိပရိနိဗ္ဗာနေသ္ဝေဝ ဒ္ဝတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဟုတ္ဝာဝ ပတိဝိဂစ္ဆန္တိ, န စိရဋ္ဌိတိကာနိ ဟောန္တိ, ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနေ ပန တာနိ သဝိသေသာနိ ဟုတ္ဝာ, စိရတရံ ဌတ္ဝာ နိရုဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ ဟိမဝတိ တံ အစ္ဆရိယပာတုဘာဝံ ဒိသ္ဝာ ‘‘ယတော အဟံ ဇာတော, န ကဒာစိ အယံ ပဗ္ဗတော ဧဝံ အဘိရာမော ဘူတပုဗ္ဗော, ဟန္ဒ ဒာနိ မမ သဟာယံ ဂဟေတ္ဝာ အာဂမ္မ တေန သဟ ဣမံ ပုပ္ဖသိရိံ အနုဘဝိသ္သာမီ’’တိ တထေဝ မဇ္ဈိမဒေသာဘိမုခော အာဂစ္ဆတိ။ တေ ဥဘောပိ ရာဇဂဟသ္သ ဥပရိ သမာဂန္တ္ဝာ အညမညသ္သ အာဂမနကာရဏံ ပုစ္ဆိံသု။ ဟေမဝတော အာဟ – ‘‘ယတော အဟံ, မာရိသ, ဇာတော, နာယံ ပဗ္ဗတော ဧဝံ အကာလကုသုမိတေဟိ ရုက္ခေဟိ အဘိရာမော ဘူတပုဗ္ဗော, တသ္မာ ဧတံ ပုပ္ဖသိရိံ တယာ သဒ္ဓိံ အနုဘဝိသ္သာမီတိ အာဂတောမ္ဟီ’’တိ ။ သာတာဂိရော အာဟ – ‘‘ဇာနာသိ, ပန, တ္ဝံ မာရိသ, ယေန ကာရဏေန ဣမံ အကာလပုပ္ဖပာဋိဟာရိယံ ဇာတ’’န္တိ? ‘‘န ဇာနာမိ, မာရိသာ’’တိ။ ‘‘ဣမံ, မာရိသ, ပာဋိဟာရိယံ န ကေဝလ ဟိမဝန္တေယေဝ, အပိစ ခော ပန ဒသသဟသ္သိလောကဓာတူသု နိဗ္ဗတ္တံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓော လောကေ ဥပ္ပန္နော, အဇ္ဇ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေသိ, တေန ကာရဏေနာ’’တိ။ ဧဝံ သာတာဂိရော ဟေမဝတသ္သ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒံ ကထေတ္ဝာ, တံ ဘဂဝတော သန္တိကံ အာနေတုကာမော ဣမံ ဂာထမာဟ။ ကေစိ ပန ဂောတမကေ စေတိယေ ဝိဟရန္တေ ဘဂဝတိ အယမေဝမာဟာတိ ဘဏန္တိ ‘‘အဇ္ဇ ပန္နရသော’’တိ။
Atha sātāgiro ‘‘sahāyaṃ gahetvā tena sahāgamma dhammadesanaṃ sossāmī’’ti hatthiyānaassayānagaruḷayānādīni māpetvā pañcahi yakkhasatehi parivuto himavantābhimukho pāyāsi, tadā hemavatopi. Yasmā paṭisandhijāti-abhinikkhamana-bodhiparinibbānesveva dvattiṃsa pubbanimittāni hutvāva pativigacchanti, na ciraṭṭhitikāni honti, dhammacakkapavattane pana tāni savisesāni hutvā, cirataraṃ ṭhatvā nirujjhanti, tasmā himavati taṃ acchariyapātubhāvaṃ disvā ‘‘yato ahaṃ jāto, na kadāci ayaṃ pabbato evaṃ abhirāmo bhūtapubbo, handa dāni mama sahāyaṃ gahetvā āgamma tena saha imaṃ pupphasiriṃ anubhavissāmī’’ti tatheva majjhimadesābhimukho āgacchati. Te ubhopi rājagahassa upari samāgantvā aññamaññassa āgamanakāraṇaṃ pucchiṃsu. Hemavato āha – ‘‘yato ahaṃ, mārisa, jāto, nāyaṃ pabbato evaṃ akālakusumitehi rukkhehi abhirāmo bhūtapubbo, tasmā etaṃ pupphasiriṃ tayā saddhiṃ anubhavissāmīti āgatomhī’’ti . Sātāgiro āha – ‘‘jānāsi, pana, tvaṃ mārisa, yena kāraṇena imaṃ akālapupphapāṭihāriyaṃ jāta’’nti? ‘‘Na jānāmi, mārisā’’ti. ‘‘Imaṃ, mārisa, pāṭihāriyaṃ na kevala himavanteyeva, apica kho pana dasasahassilokadhātūsu nibbattaṃ, sammāsambuddho loke uppanno, ajja dhammacakkaṃ pavattesi, tena kāraṇenā’’ti. Evaṃ sātāgiro hemavatassa buddhuppādaṃ kathetvā, taṃ bhagavato santikaṃ ānetukāmo imaṃ gāthamāha. Keci pana gotamake cetiye viharante bhagavati ayamevamāhāti bhaṇanti ‘‘ajja pannaraso’’ti.
၁၅၃. တတ္ထ အဇ္ဇာတိ အယံ ရတ္တိန္ဒိဝော ပက္ခဂဏနတော ပန္နရသော, ဥပဝသိတဗ္ဗတော ဥပောသထော။ တီသု ဝာ ဥပောသထေသု အဇ္ဇ ပန္နရသော ဥပောသထော, န စာတုဒ္ဒသီ ဥပောသထော, န သာမဂ္ဂီဥပောသထော။ ယသ္မာ ဝာ ပာတိမောက္ခုဒ္ဒေသအဋ္ဌင္ဂဥပဝာသပညတ္တိဒိဝသာဒီသု သမ္ဗဟုလေသု အတ္ထေသု ဥပောသထသဒ္ဒော ဝတ္တတိ။ ‘‘အာယာမာဝုသော, ကပ္ပိန, ဥပောသထံ ဂမိသ္သာမာ’’တိအာဒီသု ဟိ ပာတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ ဥပောသထသဒ္ဒော။ ‘‘ဧဝံ အဋ္ဌင္ဂသမန္နာဂတော ခော ဝိသာခေ ဥပောသထော ဥပဝုတ္ထော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၄၃) ပာဏာတိပာတာ ဝေရမဏိအာဒိကေသု အဋ္ဌင္ဂေသု။ ‘‘သုဒ္ဓသ္သ ဝေ သဒာ ဖဂ္ဂု, သုဒ္ဓသ္သုပောသထော သဒာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၇၉) ဥပဝာသေ။ ‘‘ဥပောသထော နာမ နာဂရာဇာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၆; မ. နိ. ၃.၂၅၈) ပညတ္တိယံ။ ‘‘တဒဟုပောသထေ ပန္နရသေ သီသံန္ဟာတသ္သာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၈၅; မ. နိ. ၃.၂၅၆) ဒိဝသေ။ တသ္မာ အဝသေသတ္ထံ ပဋိက္ခိပိတ္ဝာ အာသာဠ္ဟီပုဏ္ဏမဒိဝသံယေဝ နိယာမေန္တော အာဟ – ‘‘အဇ္ဇ ပန္နရသော ဥပောသထော’’တိ။ ပာဋိပဒော ဒုတိယောတိ ဧဝံ ဂဏိယမာနေ အဇ္ဇ ပန္နရသော ဒိဝသောတိ အတ္ထော။
153. Tattha ajjāti ayaṃ rattindivo pakkhagaṇanato pannaraso, upavasitabbato uposatho. Tīsu vā uposathesu ajja pannaraso uposatho, na cātuddasī uposatho, na sāmaggīuposatho. Yasmā vā pātimokkhuddesaaṭṭhaṅgaupavāsapaññattidivasādīsu sambahulesu atthesu uposathasaddo vattati. ‘‘Āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu hi pātimokkhuddese uposathasaddo. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) pāṇātipātā veramaṇiādikesu aṭṭhaṅgesu. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāse. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246; ma. ni. 3.258) paññattiyaṃ. ‘‘Tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassā’’tiādīsu (dī. ni. 3.85; ma. ni. 3.256) divase. Tasmā avasesatthaṃ paṭikkhipitvā āsāḷhīpuṇṇamadivasaṃyeva niyāmento āha – ‘‘ajja pannaraso uposatho’’ti. Pāṭipado dutiyoti evaṃ gaṇiyamāne ajja pannaraso divasoti attho.
ဒိဝိ ဘဝာနိ ဒိဗ္ဗာနိ, ဒိဗ္ဗာနိ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ ဒိဗ္ဗာ။ ကာနိ တာနိ? ရူပာနိ။ တဉ္ဟိ ရတ္တိံ ဒေဝာနံ ဒသသဟသ္သိလောကဓာတုတော သန္နိပတိတာနံ သရီရဝတ္ထာဘရဏဝိမာနပ္ပဘာဟိ အဗ္ဘာဒိဥပက္ကိလေသဝိရဟိတာယ စန္ဒပ္ပဘာယ စ သကလဇမ္ဗုဒီပော အလင္ကတော အဟောသိ။ ဝိသေသာလင္ကတော စ ပရမဝိသုဒ္ဓိဒေဝသ္သ ဘဂဝတော သရီရပ္ပဘာယ။ တေနာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗာ ရတ္တိ ဥပဋ္ဌိတာ’’တိ။
Divi bhavāni dibbāni, dibbāni ettha atthīti dibbā. Kāni tāni? Rūpāni. Tañhi rattiṃ devānaṃ dasasahassilokadhātuto sannipatitānaṃ sarīravatthābharaṇavimānappabhāhi abbhādiupakkilesavirahitāya candappabhāya ca sakalajambudīpo alaṅkato ahosi. Visesālaṅkato ca paramavisuddhidevassa bhagavato sarīrappabhāya. Tenāha ‘‘dibbā ratti upaṭṭhitā’’ti.
ဧဝံ ရတ္တိဂုဏဝဏ္ဏနာပဒေသေနာပိ သဟာယသ္သ စိတ္တပ္ပသာဒံ ဇနေန္တော ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒံ ကထေတ္ဝာ အာဟ ‘‘အနောမနာမံ သတ္ထာရံ, ဟန္ဒ ပသ္သာမ ဂောတမ’’န္တိ။ တတ္ထ အနောမေဟိ အလာမကေဟိ သဗ္ဗာကာရပရိပူရေဟိ ဂုဏေဟိ နာမံ အသ္သာတိ အနောမနာမော။ တထာ ဟိသ္သ ‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓော, ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓော’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁၉၂; စူဠနိ. ပာရာယနတ္ထုတိဂာထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂) နယေန ဗုဒ္ဓောတိ အနောမေဟိ ဂုဏေဟိ နာမံ, ‘‘ဘဂ္ဂရာဂောတိ ဘဂဝာ, ဘဂ္ဂဒောသောတိ ဘဂဝာ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၈၄) နယေန စ အနောမေဟိ ဂုဏေဟိ နာမံ။ ဧသ နယော ‘‘အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓော ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော’’တိအာဒီသု။ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒီသု အတ္ထေသု ဒေဝမနုသ္သေ အနုသာသတိ ‘‘ဣမံ ပဇဟထ, ဣမံ သမာဒာယ ဝတ္တထာ’’တိ သတ္ထာ။ အပိစ ‘‘သတ္ထာ ဘဂဝာ သတ္ထဝာဟော, ယထာ သတ္ထဝာဟော သတ္တေ ကန္တာရံ တာရေတီ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁၉၀) နိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယေနာပိ သတ္ထာ။ တံ အနောမနာမံ သတ္ထာရံ။ ဟန္ဒာတိ ဗ္ယဝသာနတ္ထေ နိပာတော။ ပသ္သာမာတိ တေန အတ္တာနံ သဟ သင္ဂဟေတ္ဝာ ပစ္စုပ္ပန္နဝစနံ။ ဂောတမန္တိ ဂောတမဂောတ္တံ။ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ? ‘‘သတ္ထာ, န သတ္ထာ’’တိ မာ ဝိမတိံ အကာသိ, ဧကန္တဗ္ယဝသိတော ဟုတ္ဝာဝ ဧဟိ ပသ္သာမ ဂောတမန္တိ။
Evaṃ rattiguṇavaṇṇanāpadesenāpi sahāyassa cittappasādaṃ janento buddhuppādaṃ kathetvā āha ‘‘anomanāmaṃ satthāraṃ, handa passāma gotama’’nti. Tattha anomehi alāmakehi sabbākāraparipūrehi guṇehi nāmaṃ assāti anomanāmo. Tathā hissa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddhoti anomehi guṇehi nāmaṃ, ‘‘bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā’’tiādinā (mahāni. 84) nayena ca anomehi guṇehi nāmaṃ. Esa nayo ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu. Diṭṭhadhammikādīsu atthesu devamanusse anusāsati ‘‘imaṃ pajahatha, imaṃ samādāya vattathā’’ti satthā. Apica ‘‘satthā bhagavā satthavāho, yathā satthavāho satte kantāraṃ tāretī’’tiādinā (mahāni. 190) niddese vuttanayenāpi satthā. Taṃ anomanāmaṃ satthāraṃ. Handāti byavasānatthe nipāto. Passāmāti tena attānaṃ saha saṅgahetvā paccuppannavacanaṃ. Gotamanti gotamagottaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti ? ‘‘Satthā, na satthā’’ti mā vimatiṃ akāsi, ekantabyavasito hutvāva ehi passāma gotamanti.
၁၅၄. ဧဝံ ဝုတ္တေ ဟေမဝတော ‘‘အယံ သာတာဂိရော ‘အနောမနာမံ သတ္ထာရ’န္တိ ဘဏန္တော တသ္သ သဗ္ဗညုတံ ပကာသေတိ, သဗ္ဗညုနော စ ဒုလ္လဘာ လောကေ, သဗ္ဗညုပဋိညေဟိ ပူရဏာဒိသဒိသေဟေဝ လောကော ဥပဒ္ဒုတော။ သော ပန ယဒိ သဗ္ဗညူ, အဒ္ဓာ တာဒိလက္ခဏပ္ပတ္တော ဘဝိသ္သတိ, တေန တံ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏ္ဟိသ္သာမီ’’တိ စိန္တေတ္ဝာ တာဒိလက္ခဏံ ပုစ္ဆန္တော အာဟ – ‘‘ကစ္စိ မနော’’တိ။
154. Evaṃ vutte hemavato ‘‘ayaṃ sātāgiro ‘anomanāmaṃ satthāra’nti bhaṇanto tassa sabbaññutaṃ pakāseti, sabbaññuno ca dullabhā loke, sabbaññupaṭiññehi pūraṇādisadiseheva loko upadduto. So pana yadi sabbaññū, addhā tādilakkhaṇappatto bhavissati, tena taṃ evaṃ pariggaṇhissāmī’’ti cintetvā tādilakkhaṇaṃ pucchanto āha – ‘‘kacci mano’’ti.
တတ္ထ ကစ္စီတိ ပုစ္ဆာ။ မနောတိ စိတ္တံ။ သုပဏိဟိတောတိ သုဋ္ဌု ဌပိတော, အစလော အသမ္ပဝေဓီ။ သဗ္ဗေသု ဘူတေသု သဗ္ဗဘူတေသု။ တာဒိနောတိ တာဒိလက္ခဏပ္ပတ္တသ္သေဝ သတော။ ပုစ္ဆာ ဧဝ ဝာ အယံ ‘‘သော တေ သတ္ထာ သဗ္ဗဘူတေသု တာဒီ, ဥဒာဟု နော’’တိ။ ဣဋ္ဌေ အနိဋ္ဌေ စာတိ ဧဝရူပေ အာရမ္မဏေ။ သင္ကပ္ပာတိ ဝိတက္ကာ။ ဝသီကတာတိ ဝသံ ဂမိတာ။ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယံ တ္ဝံ သတ္ထာရံ ဝဒသိ, တသ္သ တေ သတ္ထုနော ကစ္စိ တာဒိလက္ခဏပ္ပတ္တသ္သ သတော သဗ္ဗဘူတေသု မနော သုပဏိဟိတော, ဥဒာဟု ယာဝ စလနပစ္စယံ န လဘတိ, တာဝ သုပဏိဟိတော ဝိယ ခာယတိ။ သော ဝာ တေ သတ္ထာ ကစ္စိ သဗ္ဗဘူတေသု သမစိတ္တေန တာဒီ, ဥဒာဟု နော, ယေ စ ခော ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အာရမ္မဏေသု ရာဂဒောသဝသေန သင္ကပ္ပာ ဥပ္ပဇ္ဇေယ္ယုံ, တ္ယာသ္သ ကစ္စိ ဝသီကတာ, ဥဒာဟု ကဒာစိ တေသမ္ပိ ဝသေန ဝတ္တတီတိ။
Tattha kaccīti pucchā. Manoti cittaṃ. Supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito, acalo asampavedhī. Sabbesu bhūtesu sabbabhūtesu. Tādinoti tādilakkhaṇappattasseva sato. Pucchā eva vā ayaṃ ‘‘so te satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti. Iṭṭhe aniṭṭhe cāti evarūpe ārammaṇe. Saṅkappāti vitakkā. Vasīkatāti vasaṃ gamitā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ tvaṃ satthāraṃ vadasi, tassa te satthuno kacci tādilakkhaṇappattassa sato sabbabhūtesu mano supaṇihito, udāhu yāva calanapaccayaṃ na labhati, tāva supaṇihito viya khāyati. So vā te satthā kacci sabbabhūtesu samacittena tādī, udāhu no, ye ca kho iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa kacci vasīkatā, udāhu kadāci tesampi vasena vattatīti.
၁၅၅. တတော သာတာဂိရော ဘဂဝတော သဗ္ဗညုဘာဝေ ဗ္ယဝသိတတ္တာ သဗ္ဗေ သဗ္ဗညုဂုဏေ အနုဇာနန္တော အာဟ ‘‘မနော စသ္သ သုပဏိဟိတော’’တိအာဒိ။ တတ္ထ သုပဏိဟိတောတိ သုဋ္ဌု ဌပိတော, ပထဝီသမော အဝိရုဇ္ဈနဋ္ဌေန, သိနေရုသမော သုပ္ပတိဋ္ဌိတာစလနဋ္ဌေန, ဣန္ဒခီလသမော စတုဗ္ဗိဓမာရပရဝာဒိဂဏေဟိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန။ အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ, ဘဂဝတော ဣဒာနိ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နတ္တာ သဗ္ဗညုဘာဝေ ဌိတသ္သ မနော သုပဏိဟိတော အစလော ဘဝေယ္ယ။ ယသ္သ တိရစ္ဆာနဘူတသ္သာပိ သရာဂာဒိကာလေ ဆဒ္ဒန္တနာဂကုလေ ဥပ္ပန္နသ္သ သဝိသေန သလ္လေန ဝိဒ္ဓသ္သ အစလော အဟောသိ, ဝဓကေပိ တသ္မိံ နပ္ပဒုသ္သိ, အညဒတ္ထု တသ္သေဝ အတ္တနော ဒန္တေ ဆေတ္ဝာ အဒာသိ; တထာ မဟာကပိဘူတသ္သ မဟတိယာ သိလာယ သီသေ ပဟဋသ္သာပိ တသ္သေဝ စ မဂ္ဂံ ဒသ္သေသိ; တထာ ဝိဓုရပဏ္ဍိတဘူတသ္သ ပာဒေသု ဂဟေတ္ဝာ သဋ္ဌိယောဇနေ ကာဠပဗ္ဗတပပာတေ ပက္ခိတ္တသ္သာပိ အညဒတ္ထု တသ္သေဝ ယက္ခသ္သတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ တသ္မာ သမ္မဒေဝ အာဟ သာတာဂိရော – ‘‘မနော စသ္သ သုပဏိဟိတော’’တိ။
155. Tato sātāgiro bhagavato sabbaññubhāve byavasitattā sabbe sabbaññuguṇe anujānanto āha ‘‘mano cassa supaṇihito’’tiādi. Tattha supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito, pathavīsamo avirujjhanaṭṭhena, sinerusamo suppatiṭṭhitācalanaṭṭhena, indakhīlasamo catubbidhamāraparavādigaṇehi akampiyaṭṭhena. Anacchariyañcetaṃ, bhagavato idāni sabbākārasampannattā sabbaññubhāve ṭhitassa mano supaṇihito acalo bhaveyya. Yassa tiracchānabhūtassāpi sarāgādikāle chaddantanāgakule uppannassa savisena sallena viddhassa acalo ahosi, vadhakepi tasmiṃ nappadussi, aññadatthu tasseva attano dante chetvā adāsi; tathā mahākapibhūtassa mahatiyā silāya sīse pahaṭassāpi tasseva ca maggaṃ dassesi; tathā vidhurapaṇḍitabhūtassa pādesu gahetvā saṭṭhiyojane kāḷapabbatapapāte pakkhittassāpi aññadatthu tasseva yakkhassatthāya dhammaṃ desesi. Tasmā sammadeva āha sātāgiro – ‘‘mano cassa supaṇihito’’ti.
သဗ္ဗဘူတေသု တာဒိနောတိ သဗ္ဗသတ္တေသု တာဒိလက္ခဏပ္ပတ္တသ္သေဝ သတော မနော သုပဏိဟိတော, န ယာဝ ပစ္စယံ န လဘတီတိ အတ္ထော ။ တတ္ထ ဘဂဝတော တာဒိလက္ခဏံ ပဉ္စဓာ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ယထာဟ –
Sabbabhūtesutādinoti sabbasattesu tādilakkhaṇappattasseva sato mano supaṇihito, na yāva paccayaṃ na labhatīti attho . Tattha bhagavato tādilakkhaṇaṃ pañcadhā veditabbaṃ. Yathāha –
‘‘ဘဂဝာ ပဉ္စဟာကာရေဟိ တာဒီ, ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ တာဒီ, စတ္တာဝီတိ တာဒီ, မုတ္တာဝီတိ တာဒီ, တိဏ္ဏာဝီတိ တာဒီ, တန္နိဒ္ဒေသာတိ တာဒီ။ ကထံ ဘဂဝာ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ တာဒီ? ဘဂဝာ လာဘေပိ တာဒီ’’တိ (မဟာနိ. ၃၈)။
‘‘Bhagavā pañcahākārehi tādī, iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, muttāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, tanniddesāti tādī. Kathaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Bhagavā lābhepi tādī’’ti (mahāni. 38).
ဧဝမာဒိ သဗ္ဗံ နိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ။ လာဘာဒယော စ တသ္သ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝိတ္ထာရိတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ‘‘ပုစ္ဆာ ဧဝ ဝာ အယံ။ သော တေ သတ္ထာ သဗ္ဗဘူတေသု တာဒီ, ဥဒာဟု နော’’တိ ဣမသ္မိမ္ပိ ဝိကပ္ပေ သဗ္ဗဘူတေသု သမစိတ္တတာယ တာဒီ အမ္ဟာကံ သတ္ထာတိ အတ္ထော။ အယဉ္ဟိ ဘဂဝာ သုခူပသံဟာရကာမတာယ ဒုက္ခာပနယနကာမတာယ စ သဗ္ဗသတ္တေသု သမစိတ္တော, ယာဒိသော အတ္တနိ, တာဒိသော ပရေသု, ယာဒိသော မာတရိ မဟာမာယာယ, တာဒိသော စိဉ္စမာဏဝိကာယ, ယာဒိသော ပိတရိ သုဒ္ဓောဒနေ, တာဒိသော သုပ္ပဗုဒ္ဓေ, ယာဒိသော ပုတ္တေ ရာဟုလေ, တာဒိသော ဝဓကေသု ဒေဝဒတ္တဓနပာလကအင္ဂုလိမာလာဒီသု။ သဒေဝကေ လောကေပိ တာဒီ။ တသ္မာ သမ္မဒေဝာဟ သာတာဂိရော – ‘‘သဗ္ဗဘူတေသု တာဒိနော’’တိ။
Evamādi sabbaṃ niddese vuttanayeneva gahetabbaṃ. Lābhādayo ca tassa mahāaṭṭhakathāyaṃ vitthāritanayena veditabbā. ‘‘Pucchā eva vā ayaṃ. So te satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti imasmimpi vikappe sabbabhūtesu samacittatāya tādī amhākaṃ satthāti attho. Ayañhi bhagavā sukhūpasaṃhārakāmatāya dukkhāpanayanakāmatāya ca sabbasattesu samacitto, yādiso attani, tādiso paresu, yādiso mātari mahāmāyāya, tādiso ciñcamāṇavikāya, yādiso pitari suddhodane, tādiso suppabuddhe, yādiso putte rāhule, tādiso vadhakesu devadattadhanapālakaaṅgulimālādīsu. Sadevake lokepi tādī. Tasmā sammadevāha sātāgiro – ‘‘sabbabhūtesu tādino’’ti.
အထော ဣဋ္ဌေ အနိဋ္ဌေ စာတိ။ ဧတ္ထ ပန ဧဝံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ယံ ကိဉ္စိ ဣဋ္ဌံ ဝာ အနိဋ္ဌံ ဝာ အာရမ္မဏံ, သဗ္ဗပ္ပကာရေဟိ တတ္ထ ယေ ရာဂဒောသဝသေန သင္ကပ္ပာ ဥပ္ပဇ္ဇေယ္ယုံ, တ္ယာသ္သ အနုတ္တရေန မဂ္ဂေန ရာဂာဒီနံ ပဟီနတ္တာ ဝသီကတာ, န ကဒာစိ တေသံ ဝသေ ဝတ္တတိ။ သော ဟိ ဘဂဝာ အနာဝိလသင္ကပ္ပော သုဝိမုတ္တစိတ္တော သုဝိမုတ္တပညောတိ။ ဧတ္ထ စ သုပဏိဟိတမနတာယ အယောနိသောမနသိကာရာဘာဝော ဝုတ္တော။ သဗ္ဗဘူတေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေဟိ သော ယတ္ထ ဘဝေယ္ယ, တံ သတ္တသင္ခာရဘေဒတော ဒုဝိဓမာရမ္မဏံ ဝုတ္တံ။ သင္ကပ္ပဝသီဘာဝေန တသ္မိံ အာရမ္မဏေ တသ္သ မနသိကာရာဘာဝတော ကိလေသပ္ပဟာနံ ဝုတ္တံ။ သုပဏိဟိတမနတာယ စ မနောသမာစာရသုဒ္ဓိ, သဗ္ဗဘူတေသု တာဒိတာယ ကာယသမာစာရသုဒ္ဓိ, သင္ကပ္ပဝသီဘာဝေန ဝိတက္ကမူလကတ္တာ ဝာစာယ ဝစီသမာစာရသုဒ္ဓိ။ တထာ သုပဏိဟိတမနတာယ လောဘာဒိသဗ္ဗဒောသာဘာဝော , သဗ္ဗဘူတေသု တာဒိတာယ မေတ္တာဒိဂုဏသဗ္ဘာဝော, သင္ကပ္ပဝသီဘာဝေန ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညိတာဒိဘေဒာ အရိယိဒ္ဓိ, တာယ စသ္သ သဗ္ဗညုဘာဝော ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။
Atho iṭṭhe aniṭṭhe cāti. Ettha pana evaṃ attho daṭṭhabbo – yaṃ kiñci iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ārammaṇaṃ, sabbappakārehi tattha ye rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa anuttarena maggena rāgādīnaṃ pahīnattā vasīkatā, na kadāci tesaṃ vase vattati. So hi bhagavā anāvilasaṅkappo suvimuttacitto suvimuttapaññoti. Ettha ca supaṇihitamanatāya ayonisomanasikārābhāvo vutto. Sabbabhūtesu iṭṭhāniṭṭhehi so yattha bhaveyya, taṃ sattasaṅkhārabhedato duvidhamārammaṇaṃ vuttaṃ. Saṅkappavasībhāvena tasmiṃ ārammaṇe tassa manasikārābhāvato kilesappahānaṃ vuttaṃ. Supaṇihitamanatāya ca manosamācārasuddhi, sabbabhūtesu tāditāya kāyasamācārasuddhi, saṅkappavasībhāvena vitakkamūlakattā vācāya vacīsamācārasuddhi. Tathā supaṇihitamanatāya lobhādisabbadosābhāvo , sabbabhūtesu tāditāya mettādiguṇasabbhāvo, saṅkappavasībhāvena paṭikūle appaṭikūlasaññitādibhedā ariyiddhi, tāya cassa sabbaññubhāvo vutto hotīti veditabbo.
၁၅၆. ဧဝံ ဟေမဝတော ပုဗ္ဗေ မနောဒ္ဝာရဝသေနေဝ တာဒိဘာဝံ ပုစ္ဆိတ္ဝာ တဉ္စ ပဋိဇာနန္တမိမံ သုတ္ဝာ ဒဠ္ဟီကမ္မတ္ထံ ဣဒာနိ ဒ္ဝာရတ္တယဝသေနာပိ, ပုဗ္ဗေ ဝာ သင္ခေပေန ကာယဝစီမနောဒ္ဝာရသုဒ္ဓိံ ပုစ္ဆိတ္ဝာ တဉ္စ ပဋိဇာနန္တမိမံ သုတ္ဝာ ဒဠ္ဟီကမ္မတ္ထမေဝ ဝိတ္ထာရေနာပိ ပုစ္ဆန္တော အာဟ ‘‘ကစ္စိ အဒိန္န’’န္တိ။ တတ္ထ ဂာထာဗန္ဓသုခတ္ထာယ ပဌမံ အဒိန္နာဒာနဝိရတိံ ပုစ္ဆတိ။ အာရာ ပမာဒမ္ဟာတိ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု စိတ္တဝောသ္သဂ္ဂတော ဒူရီဘာဝေန အဗ္ရဟ္မစရိယဝိရတိံ ပုစ္ဆတိ။ ‘‘အာရာ ပမဒမ္ဟာ’’တိပိ ပဌန္တိ, အာရာ မာတုဂာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဈာနံ န ရိဉ္စတီတိ ဣမိနာ ပန တသ္သာယေဝ တိဝိဓာယ ကာယဒုစ္စရိတဝိရတိယာ ဗလဝဘာဝံ ပုစ္ဆတိ။ ဈာနယုတ္တသ္သ ဟိ ဝိရတိ ဗလဝတီ ဟောတီတိ။
156. Evaṃ hemavato pubbe manodvāravaseneva tādibhāvaṃ pucchitvā tañca paṭijānantamimaṃ sutvā daḷhīkammatthaṃ idāni dvārattayavasenāpi, pubbe vā saṅkhepena kāyavacīmanodvārasuddhiṃ pucchitvā tañca paṭijānantamimaṃ sutvā daḷhīkammatthameva vitthārenāpi pucchanto āha ‘‘kacci adinna’’nti. Tattha gāthābandhasukhatthāya paṭhamaṃ adinnādānaviratiṃ pucchati. Ārā pamādamhāti pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggato dūrībhāvena abrahmacariyaviratiṃ pucchati. ‘‘Ārā pamadamhā’’tipi paṭhanti, ārā mātugāmāti vuttaṃ hoti. Jhānaṃ na riñcatīti iminā pana tassāyeva tividhāya kāyaduccaritaviratiyā balavabhāvaṃ pucchati. Jhānayuttassa hi virati balavatī hotīti.
၁၅၇. အထ သာတာဂိရော ယသ္မာ ဘဂဝာ န ကေဝလံ ဧတရဟိ, အတီတေပိ အဒ္ဓာနေ ဒီဃရတ္တံ အဒိန္နာဒာနာဒီဟိ ပဋိဝိရတော, တသ္သာ တသ္သာယေဝ စ ဝိရတိယာ အာနုဘာဝေန တံ တံ မဟာပုရိသလက္ခဏံ ပဋိလဘိ, သဒေဝကော စသ္သ လောကော ‘‘အဒိန္နာဒာနာ ပဋိဝိရတော သမဏော ဂောတမော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ။ တသ္မာ ဝိသ္သဋ္ဌာယ ဝာစာယ သီဟနာဒံ နဒန္တော အာဟ ‘‘န သော အဒိန္နံ အာဒိယတီ’’တိ။ တံ အတ္ထတော ပာကဋမေဝ။ ဣမိသ္သာပိ ဂာထာယ တတိယပာဒေ ‘‘ပမာဒမ္ဟာ ပမဒမ္ဟာ’’တိ ဒ္ဝိဓာ ပာဌော။ စတုတ္ထပာဒေ စ ဈာနံ န ရိဉ္စတီတိ ဈာနံ ရိတ္တကံ သုညကံ န ကရောတိ, န ပရိစ္စဇတီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
157. Atha sātāgiro yasmā bhagavā na kevalaṃ etarahi, atītepi addhāne dīgharattaṃ adinnādānādīhi paṭivirato, tassā tassāyeva ca viratiyā ānubhāvena taṃ taṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhi, sadevako cassa loko ‘‘adinnādānā paṭivirato samaṇo gotamo’’tiādinā nayena vaṇṇaṃ bhāsati. Tasmā vissaṭṭhāya vācāya sīhanādaṃ nadanto āha ‘‘na so adinnaṃ ādiyatī’’ti. Taṃ atthato pākaṭameva. Imissāpi gāthāya tatiyapāde ‘‘pamādamhā pamadamhā’’ti dvidhā pāṭho. Catutthapāde ca jhānaṃ na riñcatīti jhānaṃ rittakaṃ suññakaṃ na karoti, na pariccajatīti attho veditabbo.
၁၅၈. ဧဝံ ကာယဒ္ဝာရေ သုဒ္ဓိံ သုတ္ဝာ ဣဒာနိ ဝစီဒ္ဝာရေ သုဒ္ဓိံ ပုစ္ဆန္တော အာဟ – ‘‘ကစ္စိ မုသာ န ဘဏတီ’’တိ။ ဧတ္ထ ခီဏာတီတိ ခီဏော, ဝိဟိံသတိ ဗဓတီတိ အတ္ထော။ ဝာစာယ ပထော ဗ္ယပ္ပထော, ခီဏော ဗ္ယပ္ပထော အသ္သာတိ ခီဏဗ္ယပ္ပထော။ တံ န-ကာရေန ပဋိသေဓေတ္ဝာ ပုစ္ဆတိ ‘‘န ခီဏဗ္ယပ္ပထော’’တိ, န ဖရုသဝာစောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ‘‘နာခီဏဗ္ယပ္ပထော’’တိပိ ပာဌော, န အခီဏဝစနောတိ အတ္ထော။ ဖရုသဝစနဉ္ဟိ ပရေသံ ဟဒယေ အခီယမာနံ တိဋ္ဌတိ။ တာဒိသဝစနော ကစ္စိ န သောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝိဘူတီတိ ဝိနာသော, ဝိဘူတိံ ကာသတိ ကရောတိ ဝာတိ ဝိဘူတိကံ, ဝိဘူတိကမေဝ ဝေဘူတိကံ, ဝေဘူတိယန္တိပိ ဝုစ္စတိ, ပေသုညသ္သေတံ အဓိဝစနံ။ တဉ္ဟိ သတ္တာနံ အညမညတော ဘေဒနေန ဝိနာသံ ကရောတိ။ သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ။
158. Evaṃ kāyadvāre suddhiṃ sutvā idāni vacīdvāre suddhiṃ pucchanto āha – ‘‘kacci musā na bhaṇatī’’ti. Ettha khīṇātīti khīṇo, vihiṃsati badhatīti attho. Vācāya patho byappatho, khīṇo byappatho assāti khīṇabyappatho. Taṃ na-kārena paṭisedhetvā pucchati ‘‘na khīṇabyappatho’’ti, na pharusavācoti vuttaṃ hoti. ‘‘Nākhīṇabyappatho’’tipi pāṭho, na akhīṇavacanoti attho. Pharusavacanañhi paresaṃ hadaye akhīyamānaṃ tiṭṭhati. Tādisavacano kacci na soti vuttaṃ hoti. Vibhūtīti vināso, vibhūtiṃ kāsati karoti vāti vibhūtikaṃ, vibhūtikameva vebhūtikaṃ, vebhūtiyantipi vuccati, pesuññassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi sattānaṃ aññamaññato bhedanena vināsaṃ karoti. Sesaṃ uttānatthameva.
၁၅၉. အထ သာတာဂိရော ယသ္မာ ဘဂဝာ န ကေဝလံ ဧတရဟိ, အတီတေပိ အဒ္ဓာနေ ဒီဃရတ္တံ မုသာဝာဒာဒီဟိ ပဋိဝိရတော, တသ္သာ တသ္သာယေဝ စ ဝိရတိယာ အာနုဘာဝေန တံ တံ မဟာပုရိသလက္ခဏံ ပဋိလဘိ, သဒေဝကော စသ္သ လောကော ‘‘မုသာဝာဒာ ပဋိဝိရတော သမဏော ဂောတမော’’တိ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ။ တသ္မာ ဝိသ္သဋ္ဌာယ ဝာစာယ သီဟနာဒံ နဒန္တော အာဟ, ‘‘မုသာ စ သော န ဘဏတီ’’တိ။ တတ္ထ မုသာတိ ဝိနိဓာယ ဒိဋ္ဌာဒီနိ ပရဝိသံဝာဒနဝစနံ။ တံ သော န ဘဏတိ။ ဒုတိယပာဒေ ပန ပဌမတ္ထဝသေန န ခီဏဗ္ယပ္ပထောတိ, ဒုတိယတ္ထဝသေန နာခီဏဗ္ယပ္ပထောတိ ပာဌော။ စတုတ္ထပာဒေ မန္တာတိ ပညာ ဝုစ္စတိ။ ဘဂဝာ ယသ္မာ တာယ မန္တာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတ္ဝာ အတ္ထမေဝ ဘာသတိ အတ္ထတော အနပေတဝစနံ, န သမ္ဖံ ။ အညာဏပုရေက္ခာရဉ္ဟိ နိရတ္ထကဝစနံ ဗုဒ္ဓာနံ နတ္ထိ။ တသ္မာ အာဟ – ‘‘မန္တာ အတ္ထံ သော ဘာသတီ’’တိ။ သေသမေတ္ထ ပာကဋမေဝ။
159. Atha sātāgiro yasmā bhagavā na kevalaṃ etarahi, atītepi addhāne dīgharattaṃ musāvādādīhi paṭivirato, tassā tassāyeva ca viratiyā ānubhāvena taṃ taṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhi, sadevako cassa loko ‘‘musāvādā paṭivirato samaṇo gotamo’’ti vaṇṇaṃ bhāsati. Tasmā vissaṭṭhāya vācāya sīhanādaṃ nadanto āha, ‘‘musā ca so na bhaṇatī’’ti. Tattha musāti vinidhāya diṭṭhādīni paravisaṃvādanavacanaṃ. Taṃ so na bhaṇati. Dutiyapāde pana paṭhamatthavasena na khīṇabyappathoti, dutiyatthavasena nākhīṇabyappathoti pāṭho. Catutthapāde mantāti paññā vuccati. Bhagavā yasmā tāya mantāya paricchinditvā atthameva bhāsati atthato anapetavacanaṃ, na samphaṃ . Aññāṇapurekkhārañhi niratthakavacanaṃ buddhānaṃ natthi. Tasmā āha – ‘‘mantā atthaṃ so bhāsatī’’ti. Sesamettha pākaṭameva.
၁၆၀. ဧဝံ ဝစီဒ္ဝာရသုဒ္ဓိမ္ပိ သုတ္ဝာ ဣဒာနိ မနောဒ္ဝာရသုဒ္ဓိံ ပုစ္ဆန္တော အာဟ ‘‘ကစ္စိ န ရဇ္ဇတိ ကာမေသူ’’တိ။ တတ္ထ ကာမာတိ ဝတ္ထုကာမာ။ တေသု ကိလေသကာမေန န ရဇ္ဇတီတိ ပုစ္ဆန္တော အနဘိဇ္ဈာလုတံ ပုစ္ဆတိ။ အနာဝိလန္တိ ပုစ္ဆန္တော ဗ္ယာပာဒေန အာဝိလဘာဝံ သန္ဓာယ အဗ္ယာပာဒတံ ပုစ္ဆတိ။ မောဟံ အတိက္ကန္တောတိ ပုစ္ဆန္တော ယေန မောဟေန မူဠ္ဟော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ဂဏ္ဟာတိ, တသ္သာတိက္ကမေန သမ္မာဒိဋ္ဌိတံ ပုစ္ဆတိ။ ဓမ္မေသု စက္ခုမာတိ ပုစ္ဆန္တော သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတသ္သ ဉာဏစက္ခုနော, ပဉ္စစက္ခုဝိသယေသု ဝာ ဓမ္မေသု ပဉ္စန္နမ္ပိ စက္ခူနံ ဝသေန သဗ္ဗညုတံ ပုစ္ဆတိ ‘‘ဒ္ဝာရတ္တယပာရိသုဒ္ဓိယာပိ သဗ္ဗညူ န ဟောတီ’’တိ စိန္တေတ္ဝာ။
160. Evaṃ vacīdvārasuddhimpi sutvā idāni manodvārasuddhiṃ pucchanto āha ‘‘kacci na rajjati kāmesū’’ti. Tattha kāmāti vatthukāmā. Tesu kilesakāmena na rajjatīti pucchanto anabhijjhālutaṃ pucchati. Anāvilanti pucchanto byāpādena āvilabhāvaṃ sandhāya abyāpādataṃ pucchati. Mohaṃ atikkantoti pucchanto yena mohena mūḷho micchādiṭṭhiṃ gaṇhāti, tassātikkamena sammādiṭṭhitaṃ pucchati. Dhammesu cakkhumāti pucchanto sabbadhammesu appaṭihatassa ñāṇacakkhuno, pañcacakkhuvisayesu vā dhammesu pañcannampi cakkhūnaṃ vasena sabbaññutaṃ pucchati ‘‘dvārattayapārisuddhiyāpi sabbaññū na hotī’’ti cintetvā.
၁၆၁. အထ သာတာဂိရော ယသ္မာ ဘဂဝာ အပ္ပတ္ဝာဝ အရဟတ္တံ အနာဂာမိမဂ္ဂေန ကာမရာဂဗ္ယာပာဒာနံ ပဟီနတ္တာ နေဝ ကာမေသု ရဇ္ဇတိ, န ဗ္ယာပာဒေန အာဝိလစိတ္တော, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေနေဝ စ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယသ္သ သစ္စပဋိစ္ဆာဒကမောဟသ္သ ပဟီနတ္တာ မောဟံ အတိက္ကန္တော, သာမဉ္စ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတ္ဝာ ဗုဒ္ဓောတိ ဝိမောက္ခန္တိကံ နာမံ ယထာဝုတ္တာနိ စ စက္ခူနိ ပဋိလဘိ, တသ္မာ တသ္သ မနောဒ္ဝာရသုဒ္ဓိံ သဗ္ဗညုတဉ္စ ဥဂ္ဃောသေန္တော အာဟ ‘‘န သော ရဇ္ဇတိ ကာမေသူ’’တိ။
161. Atha sātāgiro yasmā bhagavā appatvāva arahattaṃ anāgāmimaggena kāmarāgabyāpādānaṃ pahīnattā neva kāmesu rajjati, na byāpādena āvilacitto, sotāpattimaggeneva ca micchādiṭṭhipaccayassa saccapaṭicchādakamohassa pahīnattā mohaṃ atikkanto, sāmañca saccāni abhisambujjhitvā buddhoti vimokkhantikaṃ nāmaṃ yathāvuttāni ca cakkhūni paṭilabhi, tasmā tassa manodvārasuddhiṃ sabbaññutañca ugghosento āha ‘‘na so rajjati kāmesū’’ti.
၁၆၂. ဧဝံ ဟေမဝတော ဘဂဝတော ဒ္ဝာရတ္တယပာရိသုဒ္ဓိံ သဗ္ဗညုတဉ္စ သုတ္ဝာ ဟဋ္ဌော ဥဒဂ္ဂော အတီတဇာတိယံ ဗာဟုသစ္စဝိသဒာယ ပညာယ အသဇ္ဇမာနဝစနပ္ပထော ဟုတ္ဝာ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတရူပေ သဗ္ဗညုဂုဏေ သောတုကာမော အာဟ ‘‘ကစ္စိ ဝိဇ္ဇာယ သမ္ပန္နော’’တိ။ တတ္ထ ဝိဇ္ဇာယ သမ္ပန္နောတိ ဣမိနာ ဒသ္သနသမ္ပတ္တိံ ပုစ္ဆတိ, သံသုဒ္ဓစာရဏောတိ ဣမိနာ ဂမနသမ္ပတ္တိံ။ ဆန္ဒဝသေန စေတ္ထ ဒီဃံ ကတ္ဝာ စာကာရမာဟ, သံသုဒ္ဓစရဏောတိ အတ္ထော။ အာသဝာ ခီဏာတိ ဣမိနာ ဧတာယ ဒသ္သနဂမနသမ္ပတ္တိယာ ပတ္တဗ္ဗာယ အာသဝက္ခယသညိတာယ ပဌမနိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပတ္တိံ ပုစ္ဆတိ, နတ္ထိ ပုနဗ္ဘဝောတိ ဣမိနာ ဒုတိယနိဗ္ဗာနဓာတုပတ္တိသမတ္ထတံ, ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန ဝာ ပရမသ္သာသပ္ပတ္တိံ ဉတ္ဝာ ဌိတဘာဝံ။
162. Evaṃ hemavato bhagavato dvārattayapārisuddhiṃ sabbaññutañca sutvā haṭṭho udaggo atītajātiyaṃ bāhusaccavisadāya paññāya asajjamānavacanappatho hutvā acchariyabbhutarūpe sabbaññuguṇe sotukāmo āha ‘‘kacci vijjāya sampanno’’ti. Tattha vijjāya sampannoti iminā dassanasampattiṃ pucchati, saṃsuddhacāraṇoti iminā gamanasampattiṃ. Chandavasena cettha dīghaṃ katvā cākāramāha, saṃsuddhacaraṇoti attho. Āsavā khīṇāti iminā etāya dassanagamanasampattiyā pattabbāya āsavakkhayasaññitāya paṭhamanibbānadhātuyā pattiṃ pucchati, natthi punabbhavoti iminā dutiyanibbānadhātupattisamatthataṃ, paccavekkhaṇañāṇena vā paramassāsappattiṃ ñatvā ṭhitabhāvaṃ.
၁၆၃. တတော ယာ ဧသာ ‘‘သော အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝာသ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၅၂) နယေန ဘယဘေရဝာဒီသု တိဝိဓာ, ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ။ပေ.။ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တေ ဉာဏဒသ္သနာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၉) နယေန အမ္ဗဋ္ဌာဒီသု အဋ္ဌဝိဓာ ဝိဇ္ဇာ ဝုတ္တာ, တာယ ယသ္မာ သဗ္ဗာယပိ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာယ ဘဂဝာ ဥပေတော။ ယဉ္စေတံ ‘‘ဣဓ, မဟာနာမ, အရိယသာဝကော သီလသမ္ပန္နော ဟောတိ, ဣန္ဒ္ရိယေသု ဂုတ္တဒ္ဝာရော ဟောတိ, ဘောဇနေ မတ္တညူ ဟောတိ , ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော ဟောတိ, သတ္တဟိ သဒ္ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ဟောတိ, စတုန္နံ ဈာနာနံ အာဘိစေတသိကာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနံ နိကာမလာဘီ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ဥဒ္ဒိသိတ္ဝာ ‘‘ကထဉ္စ, မဟာနာမ, အရိယသာဝကော သီလသမ္ပန္နော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၂၄) နယေန သေခသုတ္တေ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ပန္နရသပ္ပဘေဒံ စရဏံ။ တဉ္စ ယသ္မာ သဗ္ဗူပက္ကိလေသပ္ပဟာနေန ဘဂဝတော အတိဝိယ သံသုဒ္ဓံ။ ယေပိမေ ကာမာသဝာဒယော စတ္တာရော အာသဝာ, တေပိ ယသ္မာ သဗ္ဗေ သပရိဝာရာ သဝာသနာ ဘဂဝတော ခီဏာ။ ယသ္မာ စ ဣမာယ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒာယ ခီဏာသဝော ဟုတ္ဝာ တဒာ ဘဂဝာ ‘‘နတ္ထိ ဒာနိ ပုနဗ္ဘဝော’’တိ ပစ္စဝေက္ခိတ္ဝာ ဌိတော, တသ္မာ သာတာဂိရော ဘဂဝတော သဗ္ဗညုဘာဝေ ဗ္ယဝသာယေန သမုသ္သာဟိတဟဒယော သဗ္ဗေပိ ဂုဏေ အနုဇာနန္တော အာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇာယ စေဝ သမ္ပန္နော’’တိ။
163. Tato yā esā ‘‘so anekavihitaṃ pubbenivāsa’’ntiādinā (ma. ni. 1.52) nayena bhayabheravādīsu tividhā, ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.279) nayena ambaṭṭhādīsu aṭṭhavidhā vijjā vuttā, tāya yasmā sabbāyapi sabbākārasampannāya bhagavā upeto. Yañcetaṃ ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hoti, indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti , jāgariyaṃ anuyutto hoti, sattahi saddhammehi samannāgato hoti, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hotī’’ti evaṃ uddisitvā ‘‘kathañca, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hotī’’tiādinā (ma. ni. 2.24) nayena sekhasutte niddiṭṭhaṃ pannarasappabhedaṃ caraṇaṃ. Tañca yasmā sabbūpakkilesappahānena bhagavato ativiya saṃsuddhaṃ. Yepime kāmāsavādayo cattāro āsavā, tepi yasmā sabbe saparivārā savāsanā bhagavato khīṇā. Yasmā ca imāya vijjācaraṇasampadāya khīṇāsavo hutvā tadā bhagavā ‘‘natthi dāni punabbhavo’’ti paccavekkhitvā ṭhito, tasmā sātāgiro bhagavato sabbaññubhāve byavasāyena samussāhitahadayo sabbepi guṇe anujānanto āha ‘‘vijjāya ceva sampanno’’ti.
၁၆၄. တတော ဟေမဝတော ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓော ဘဂဝာ’’တိ ဘဂဝတိ နိက္ကင္ခော ဟုတ္ဝာ အာကာသေ ဌိတောယေဝ ဘဂဝန္တံ ပသံသန္တော သာတာဂိရဉ္စ အာရာဓေန္တော အာဟ ‘‘သမ္ပန္နံ မုနိနော စိတ္တ’’န္တိ။ တသ္သတ္ထော – သမ္ပန္နံ မုနိနော စိတ္တံ, ‘‘မနော စသ္သ သုပဏိဟိတော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တတာဒိဘာဝေန ပုဏ္ဏံ သမ္ပုဏ္ဏံ, ‘‘န သော အဒိန္နံ အာဒိယတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တကာယကမ္မုနာ, ‘‘န သော ရဇ္ဇတိ ကာမေသူ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တမနောကမ္မုနာ စ ပုဏ္ဏံ သမ္ပုဏ္ဏံ, ‘‘မုသာ စ သော န ဘဏတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဗ္ယပ္ပထေန စ ဝစီကမ္မုနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧဝံ သမ္ပန္နစိတ္တဉ္စ အနုတ္တရာယ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒာယ သမ္ပန္နတ္တာ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နဉ္စ ဣမေဟိ ဂုဏေဟိ ‘‘မနော စသ္သ သုပဏိဟိတော’’တိအာဒိနာ နယေန ဓမ္မတော နံ ပသံသသိ, သဘာဝတော တစ္ဆတော ဘူတတော ဧဝ နံ ပသံသသိ, န ကေဝလံ သဒ္ဓာမတ္တကေနာတိ ဒသ္သေတိ။
164. Tato hemavato ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti bhagavati nikkaṅkho hutvā ākāse ṭhitoyeva bhagavantaṃ pasaṃsanto sātāgirañca ārādhento āha ‘‘sampannaṃ munino citta’’nti. Tassattho – sampannaṃ munino cittaṃ, ‘‘mano cassa supaṇihito’’ti ettha vuttatādibhāvena puṇṇaṃ sampuṇṇaṃ, ‘‘na so adinnaṃ ādiyatī’’ti ettha vuttakāyakammunā, ‘‘na so rajjati kāmesū’’ti ettha vuttamanokammunā ca puṇṇaṃ sampuṇṇaṃ, ‘‘musā ca so na bhaṇatī’’ti ettha vuttabyappathena ca vacīkammunāti vuttaṃ hoti. Evaṃ sampannacittañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sampannattā vijjācaraṇasampannañca imehi guṇehi ‘‘mano cassa supaṇihito’’tiādinā nayena dhammato naṃ pasaṃsasi, sabhāvato tacchato bhūtato eva naṃ pasaṃsasi, na kevalaṃ saddhāmattakenāti dasseti.
၁၆၅-၁၆၆. တတော သာတာဂိရောပိ ‘‘ဧဝမေတံ, မာရိသ, သုဋ္ဌု တယာ ဉာတဉ္စ အနုမောဒိတဉ္စာ’’တိ အဓိပ္ပာယေန တမေဝ သံရာဓေန္တော အာဟ – ‘‘သမ္ပန္နံ မုနိနော။ပေ.။ ဓမ္မတော အနုမောဒသီ’’တိ။ ဧဝဉ္စ ပန ဝတ္ဝာ ပုန ဘဂဝတော ဒသ္သနေ တံ အဘိတ္ထဝယမာနော အာဟ ‘‘သမ္ပန္နံ။ပေ.။ ဟန္ဒ ပသ္သာမ ဂောတမ’’န္တိ။
165-166. Tato sātāgiropi ‘‘evametaṃ, mārisa, suṭṭhu tayā ñātañca anumoditañcā’’ti adhippāyena tameva saṃrādhento āha – ‘‘sampannaṃ munino…pe… dhammato anumodasī’’ti. Evañca pana vatvā puna bhagavato dassane taṃ abhitthavayamāno āha ‘‘sampannaṃ…pe… handa passāma gotama’’nti.
၁၆၇. အထ ဟေမဝတော အတ္တနော အဘိရုစိတဂုဏေဟိ ပုရိမဇာတိဗာဟုသစ္စဗလေန ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထုနန္တော သာတာဂိရံ အာဟ – ‘‘ဧဏိဇင္ဃံ။ပေ.။ ဧဟိ ပသ္သာမ ဂောတမ’’န္တိ။ တသ္သတ္ထော – ဧဏိမိဂသ္သေဝ ဇင္ဃာ အသ္သာတိ ဧဏိဇင္ဃော။ ဗုဒ္ဓာနဉ္ဟိ ဧဏိမိဂသ္သေဝ အနုပုဗ္ဗဝဋ္ဋာ ဇင္ဃာ ဟောန္တိ, န ပုရတော နိမ္မံသာ ပစ္ဆတော သုသုမာရကုစ္ဆိ ဝိယ ဥဒ္ဓုမာတာ။ ကိသာ စ ဗုဒ္ဓာ ဟောန္တိ ဒီဃရသ္သသမဝဋ္ဋိတယုတ္တဋ္ဌာနေသု တထာရူပာယ အင္ဂပစ္စင္ဂသမ္ပတ္တိယာ, န ဝဌရပုရိသာ ဝိယ ထူလာ။ ပညာယ ဝိလိခိတကိလေသတ္တာ ဝာ ကိသာ။ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရသပတ္တဝိဒ္ဓံသနတော ဝီရာ။ ဧကာသနဘောဇိတာယ ပရိမိတဘောဇိတာယ စ အပ္ပာဟာရာ, န ဒ္ဝတ္တိမတ္တာလောပဘောဇိတာယ။ ယထာဟ –
167. Atha hemavato attano abhirucitaguṇehi purimajātibāhusaccabalena bhagavantaṃ abhitthunanto sātāgiraṃ āha – ‘‘eṇijaṅghaṃ…pe… ehi passāma gotama’’nti. Tassattho – eṇimigasseva jaṅghā assāti eṇijaṅgho. Buddhānañhi eṇimigasseva anupubbavaṭṭā jaṅghā honti, na purato nimmaṃsā pacchato susumārakucchi viya uddhumātā. Kisā ca buddhā honti dīgharassasamavaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathārūpāya aṅgapaccaṅgasampattiyā, na vaṭharapurisā viya thūlā. Paññāya vilikhitakilesattā vā kisā. Ajjhattikabāhirasapattaviddhaṃsanato vīrā. Ekāsanabhojitāya parimitabhojitāya ca appāhārā, na dvattimattālopabhojitāya. Yathāha –
‘‘အဟံ ခော ပန, ဥဒာယိ, အပ္ပေကဒာ ဣမိနာ ပတ္တေန သမတိတ္တိကမ္ပိ ဘုဉ္ဇာမိ, ဘိယ္ယောပိ ဘုဉ္ဇာမိ။ ‘အပ္ပာဟာရော သမဏော ဂောတမော အပ္ပာဟာရတာယ စ ဝဏ္ဏဝာဒီ’တိ ဣတိ စေ မံ, ဥဒာယိ, သာဝကာ သက္ကရေယ္ယုံ, ဂရုံ ကရေယ္ယုံ, မာနေယ္ယုံ, ပူဇေယ္ယုံ, သက္ကတ္ဝာ, ဂရုံ ကတ္ဝာ, ဥပနိသ္သာယ ဝိဟရေယ္ယုံ။ ယေ တေ, ဥဒာယိ, မမ သာဝကာ ကောသကာဟာရာပိ အဍ္ဎကောသကာဟာရာပိ ဗေလုဝာဟာရာပိ အဍ္ဎဗေလုဝာဟာရာပိ, န မံ တေ ဣမိနာ ဓမ္မေန သက္ကရေယ္ယုံ။ပေ.။ ဥပနိသ္သာယ ဝိဟရေယ္ယု’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၄၂)။
‘‘Ahaṃ kho pana, udāyi, appekadā iminā pattena samatittikampi bhuñjāmi, bhiyyopi bhuñjāmi. ‘Appāhāro samaṇo gotamo appāhāratāya ca vaṇṇavādī’ti iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ, garuṃ kareyyuṃ, māneyyuṃ, pūjeyyuṃ, sakkatvā, garuṃ katvā, upanissāya vihareyyuṃ. Ye te, udāyi, mama sāvakā kosakāhārāpi aḍḍhakosakāhārāpi beluvāhārāpi aḍḍhabeluvāhārāpi, na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ…pe… upanissāya vihareyyu’’nti (ma. ni. 2.242).
အာဟာရေ ဆန္ဒရာဂာဘာဝေန အလောလုပာ အဋ္ဌင္ဂသမန္နာဂတံ အာဟာရံ အာဟာရေန္တိ မောနေယ္ယသမ္ပတ္တိယာ မုနိနော။ အနဂာရိကတာယ ဝိဝေကနိန္နမာနသတာယ စ ဝနေ ဈာယန္တိ။ တေနာဟ ဟေမဝတော ယက္ခော ‘‘ဧဏိဇင္ဃံ။ပေ.။ ဧဟိ ပသ္သာမ ဂောတမ’’န္တိ။
Āhāre chandarāgābhāvena alolupā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārenti moneyyasampattiyā munino. Anagārikatāya vivekaninnamānasatāya ca vane jhāyanti. Tenāha hemavato yakkho ‘‘eṇijaṅghaṃ…pe… ehi passāma gotama’’nti.
၁၆၈. ဧဝဉ္စ ဝတ္ဝာ ပုန တသ္သ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မံ သောတုကာမတာယ ‘‘သီဟံဝေကစရ’’န္တိ ဣမံ ဂာထမာဟ။ တသ္သတ္ထော – သီဟံဝာတိ ဒုရာသဒဋ္ဌေန ခမနဋ္ဌေန နိဗ္ဘယဋ္ဌေန စ ကေသရသီဟသဒိသံ။ ယာယ တဏ္ဟာယ ‘‘တဏ္ဟာဒုတိယော ပုရိသော’’တိ ဝုစ္စတိ, တသ္သာ အဘာဝေန ဧကစရံ, ဧကိသ္သာ လောကဓာတုယာ ဒ္ဝိန္နံ ဗုဒ္ဓာနံ အနုပ္ပတ္တိတောပိ ဧကစရံ။ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနာပိ စေတ္ထ တံ တံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ နာဂန္တိ ပုနဗ္ဘဝံ နေဝ ဂန္တာရံ နာဂန္တာရံ။ အထ ဝာ အာဂုံ န ကရောတီတိပိ နာဂော။ ဗလဝာတိပိ နာဂော။ တံ နာဂံ။ ကာမေသု အနပေက္ခိနန္တိ ဒ္ဝီသုပိ ကာမေသု ဆန္ဒရာဂာဘာဝေန အနပေက္ခိနံ။ ဥပသင္ကမ္မ ပုစ္ဆာမ, မစ္စုပာသပ္ပမောစနန္တိ တံ ဧဝရူပံ မဟေသိံ ဥပသင္ကမိတ္ဝာ တေဘူမကဝဋ္ဋသ္သ မစ္စုပာသသ္သ ပမောစနံ ဝိဝဋ္ဋံ နိဗ္ဗာနံ ပုစ္ဆာမ။ ယေန ဝာ ဥပာယေန ဒုက္ခသမုဒယသင္ခာတာ မစ္စုပာသာ ပမုစ္စတိ, တံ မစ္စုပာသပ္ပမောစနံ ပုစ္ဆာမာတိ။ ဣမံ ဂာထံ ဟေမဝတော သာတာဂိရဉ္စ သာတာဂိရပရိသဉ္စ အတ္တနော ပရိသဉ္စ သန္ဓာယ အာဟ။
168. Evañca vatvā puna tassa bhagavato santike dhammaṃ sotukāmatāya ‘‘sīhaṃvekacara’’nti imaṃ gāthamāha. Tassattho – sīhaṃvāti durāsadaṭṭhena khamanaṭṭhena nibbhayaṭṭhena ca kesarasīhasadisaṃ. Yāya taṇhāya ‘‘taṇhādutiyo puriso’’ti vuccati, tassā abhāvena ekacaraṃ, ekissā lokadhātuyā dvinnaṃ buddhānaṃ anuppattitopi ekacaraṃ. Khaggavisāṇasutte vuttanayenāpi cettha taṃ taṃ attho daṭṭhabbo. Nāganti punabbhavaṃ neva gantāraṃ nāgantāraṃ. Atha vā āguṃ na karotītipi nāgo. Balavātipi nāgo. Taṃ nāgaṃ. Kāmesu anapekkhinanti dvīsupi kāmesu chandarāgābhāvena anapekkhinaṃ. Upasaṅkamma pucchāma, maccupāsappamocananti taṃ evarūpaṃ mahesiṃ upasaṅkamitvā tebhūmakavaṭṭassa maccupāsassa pamocanaṃ vivaṭṭaṃ nibbānaṃ pucchāma. Yena vā upāyena dukkhasamudayasaṅkhātā maccupāsā pamuccati, taṃ maccupāsappamocanaṃ pucchāmāti. Imaṃ gāthaṃ hemavato sātāgirañca sātāgiraparisañca attano parisañca sandhāya āha.
တေန ခော ပန သမယေန အာသာဠ္ဟီနက္ခတ္တံ ဃောသိတံ အဟောသိ။ အထ သမန္တတော အလင္ကတပဋိယတ္တေ ဒေဝနဂရေ သိရိံ ပစ္စနုဘောန္တီ ဝိယ ရာဇဂဟေ ကာဠီ နာမ ကုရရဃရိကာ ဥပာသိကာ ပာသာဒမာရုယ္ဟ သီဟပဉ္ဇရံ ဝိဝရိတ္ဝာ ဂဗ္ဘပရိသ္သမံ ဝိနောဒေန္တီ သဝာတပ္ပဒေသေ ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဌိတာ တေသံ ယက္ခသေနာပတီနံ တံ ဗုဒ္ဓဂုဏပဋိသံယုတ္တံ ကထံ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနတော အသ္သောသိ။ သုတ္ဝာ စ ‘‘ဧဝံ ဝိဝိဓဂုဏသမန္နာဂတာ ဗုဒ္ဓာ’’တိ ဗုဒ္ဓာရမ္မဏံ ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတ္ဝာ တာယ နီဝရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘေတ္ဝာ တတ္ထေဝ ဌိတာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ။ တတော ဧဝ ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝိကာနံ ဥပာသိကာနံ အနုသ္သဝပ္ပသန္နာနံ, ယဒိဒံ ကာဠီ ဥပာသိကာ ကုရရဃရိကာ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၆၇) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတာ။
Tena kho pana samayena āsāḷhīnakkhattaṃ ghositaṃ ahosi. Atha samantato alaṅkatapaṭiyatte devanagare siriṃ paccanubhontī viya rājagahe kāḷī nāma kuraragharikā upāsikā pāsādamāruyha sīhapañjaraṃ vivaritvā gabbhaparissamaṃ vinodentī savātappadese utuggahaṇatthaṃ ṭhitā tesaṃ yakkhasenāpatīnaṃ taṃ buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ ādimajjhapariyosānato assosi. Sutvā ca ‘‘evaṃ vividhaguṇasamannāgatā buddhā’’ti buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tāya nīvaraṇāni vikkhambhetvā tattheva ṭhitā sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Tato eva bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ upāsikānaṃ anussavappasannānaṃ, yadidaṃ kāḷī upāsikā kuraragharikā’’ti (a. ni. 1.267) etadagge ṭhapitā.
၁၆၉. တေပိ ယက္ခသေနာပတယော သဟသ္သယက္ခပရိဝာရာ မဇ္ဈိမယာမသမယေ ဣသိပတနံ ပတ္ဝာ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တိတပလ္လင္ကေနေဝ နိသိန္နံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင္ကမ္မ ဝန္ဒိတ္ဝာ, ဣမာယ ဂာထာယ ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝိတ္ဝာ ဩကာသမကာရယိံသု ‘‘အက္ခာတာရံ ပဝတ္တာရ’’န္တိ။ တသ္သတ္ထော – ဌပေတ္ဝာ တဏ္ဟံ တေဘူမကေ ဓမ္မေ ‘‘ဣဒံ ခော ပန, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ အရိယသစ္စ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၄) နယေန သစ္စာနံ ဝဝတ္ထာနကထာယ အက္ခာတာရံ, ‘‘‘တံ ခော ပနိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပရိညေယ္ယ’န္တိ မေ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ နယေန တေသု ကိစ္စဉာဏကတဉာဏပ္ပဝတ္တနေန ပဝတ္တာရံ။ ယေ ဝာ ဓမ္မာ ယထာ ဝောဟရိတဗ္ဗာ, တေသု တထာ ဝောဟာရကထနေန အက္ခာတာရံ, တေသံယေဝ ဓမ္မာနံ သတ္တာနုရူပတော ပဝတ္တာရံ။ ဥဂ္ဃဋိတညုဝိပဉ္စိတညူနံ ဝာ ဒေသနာယ အက္ခာတာရံ, နေယ္ယာနံ ပဋိပာဒနေန ပဝတ္တာရံ။ ဥဒ္ဒေသေန ဝာ အက္ခာတာရံ, ဝိဘင္ဂေန တေဟိ တေဟိ ပကာရေဟိ ဝစနတော ပဝတ္တာရံ။ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဝာ သလက္ခဏကထနေန အက္ခာတာရံ, သတ္တာနံ စိတ္တသန္တာနေ ပဝတ္တနေန ပဝတ္တာရံ။ သင္ခေပတော ဝာ တီဟိ ပရိဝဋ္ဋေဟိ သစ္စာနံ ကထနေန အက္ခာတာရံ, ဝိတ္ထာရတော ပဝတ္တာရံ။ ‘‘သဒ္ဓိန္ဒ္ရိယံ ဓမ္မော, တံ ဓမ္မံ ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္က’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၂.၄၀) ဧဝမာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒာနယေန ဝိတ္ထာရိတသ္သ ဓမ္မစက္ကသ္သ ပဝတ္တနတော ပဝတ္တာရံ။
169. Tepi yakkhasenāpatayo sahassayakkhaparivārā majjhimayāmasamaye isipatanaṃ patvā, dhammacakkappavattitapallaṅkeneva nisinnaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamma vanditvā, imāya gāthāya bhagavantaṃ abhitthavitvā okāsamakārayiṃsu ‘‘akkhātāraṃ pavattāra’’nti. Tassattho – ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmake dhamme ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14) nayena saccānaṃ vavatthānakathāya akkhātāraṃ, ‘‘‘taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’nti me bhikkhave’’tiādinā nayena tesu kiccañāṇakatañāṇappavattanena pavattāraṃ. Ye vā dhammā yathā voharitabbā, tesu tathā vohārakathanena akkhātāraṃ, tesaṃyeva dhammānaṃ sattānurūpato pavattāraṃ. Ugghaṭitaññuvipañcitaññūnaṃ vā desanāya akkhātāraṃ, neyyānaṃ paṭipādanena pavattāraṃ. Uddesena vā akkhātāraṃ, vibhaṅgena tehi tehi pakārehi vacanato pavattāraṃ. Bodhipakkhiyānaṃ vā salakkhaṇakathanena akkhātāraṃ, sattānaṃ cittasantāne pavattanena pavattāraṃ. Saṅkhepato vā tīhi parivaṭṭehi saccānaṃ kathanena akkhātāraṃ, vitthārato pavattāraṃ. ‘‘Saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavattetīti dhammacakka’’nti (paṭi. ma. 2.40) evamādinā paṭisambhidānayena vitthāritassa dhammacakkassa pavattanato pavattāraṃ.
သဗ္ဗဓမ္မာနန္တိ စတုဘူမကဓမ္မာနံ။ ပာရဂုန္တိ ဆဟာကာရေဟိ ပာရံ ဂတံ အဘိညာယ, ပရိညာယ, ပဟာနေန, ဘာဝနာယ, သစ္ဆိကိရိယာယ, သမာပတ္တိယာ။ သော ဟိ ဘဂဝာ သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိဇာနန္တော ဂတောတိ အဘိညာပာရဂူ, ပဉ္စုပာဒာနက္ခန္ဓေ ပရိဇာနန္တော ဂတောတိ ပရိညာပာရဂူ, သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟန္တော ဂတောတိ ပဟာနပာရဂူ, စတ္တာရော မဂ္ဂေ ဘာဝေန္တော ဂတောတိ ဘာဝနာပာရဂူ, နိရောဓံ သစ္ဆိကရောန္တော ဂတောတိ သစ္ဆိကိရိယာပာရဂူ, သဗ္ဗာ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇန္တော ဂတောတိ သမာပတ္တိပာရဂူ။ ဧဝံ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပာရဂုံ။ ဗုဒ္ဓံ ဝေရဘယာတီတန္တိ အညာဏသယနတော ပဋိဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓံ, သဗ္ဗေန ဝာ သရဏဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တေနတ္ထေန ဗုဒ္ဓံ, ပဉ္စဝေရဘယာနံ အတီတတ္တာ ဝေရဘယာတီတံ။ ဧဝံ ဘဂဝန္တံ အတိတ္ထဝန္တာ ‘‘မယံ ပုစ္ဆာမ ဂောတမ’’န္တိ ဩကာသမကာရယိံသု။
Sabbadhammānanti catubhūmakadhammānaṃ. Pāragunti chahākārehi pāraṃ gataṃ abhiññāya, pariññāya, pahānena, bhāvanāya, sacchikiriyāya, samāpattiyā. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū, pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū, sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū, cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū, nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū, sabbā samāpattiyo samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Evaṃ sabbadhammānaṃ pāraguṃ. Buddhaṃ verabhayātītanti aññāṇasayanato paṭibuddhattā buddhaṃ, sabbena vā saraṇavaṇṇanāyaṃ vuttenatthena buddhaṃ, pañcaverabhayānaṃ atītattā verabhayātītaṃ. Evaṃ bhagavantaṃ atitthavantā ‘‘mayaṃ pucchāma gotama’’nti okāsamakārayiṃsu.
၁၇၀. အထ နေသံ ယက္ခာနံ တေဇေန စ ပညာယ စ အဂ္ဂော ဟေမဝတော ယထာဓိပ္ပေတံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကိသ္မိံ လောကော’’တိ ဣမံ ဂာထမာဟ။ တသ္သာဒိပာဒေ ကိသ္မိန္တိ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏေ ဘုမ္မဝစနံ, ကိသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ လောကော သမုပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉ္ဟေတ္ထ အဓိပ္ပာယော။ သတ္တလောကသင္ခာရလောကေ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတိ။ ကိသ္မိံ ကုဗ္ဗတိ သန္ထဝန္တိ အဟန္တိ ဝာ မမန္တိ ဝာ တဏ္ဟာဒိဋ္ဌိသန္ထဝံ ကိသ္မိံ ကုဗ္ဗတိ, အဓိကရဏတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ။ ကိသ္သ လောကောတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ, ကိံ ဥပာဒာယ လောကောတိ သင္ခ္ယံ ဂစ္ဆတီတိ အယဉ္ဟေတ္ထ အဓိပ္ပာယော။ ကိသ္မိံ လောကောတိ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏကာရဏတ္ထေသု ဘုမ္မဝစနံ။ ကိသ္မိံ သတိ ကေန ကာရဏေန လောကော ဝိဟညတိ ပီဠီယတိ ဗာဓီယတီတိ အယဉ္ဟေတ္ထ အဓိပ္ပာယော။
170. Atha nesaṃ yakkhānaṃ tejena ca paññāya ca aggo hemavato yathādhippetaṃ pucchitabbaṃ pucchanto ‘‘kismiṃ loko’’ti imaṃ gāthamāha. Tassādipāde kisminti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ, kismiṃ uppanne loko samuppanno hotīti ayañhettha adhippāyo. Sattalokasaṅkhāraloke sandhāya pucchati. Kismiṃ kubbati santhavanti ahanti vā mamanti vā taṇhādiṭṭhisanthavaṃ kismiṃ kubbati, adhikaraṇatthe bhummavacanaṃ. Kissa lokoti upayogatthe sāmivacanaṃ, kiṃ upādāya lokoti saṅkhyaṃ gacchatīti ayañhettha adhippāyo. Kismiṃ lokoti bhāvenabhāvalakkhaṇakāraṇatthesu bhummavacanaṃ. Kismiṃ sati kena kāraṇena loko vihaññati pīḷīyati bādhīyatīti ayañhettha adhippāyo.
၁၇၁. အထ ဘဂဝာ ယသ္မာ ဆသု အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု အာယတနေသု ဥပ္ပန္နေသု သတ္တလောကော စ ဓနဓညာဒိဝသေန သင္ခာရလောကော စ ဥပ္ပန္နော ဟောတိ, ယသ္မာ စေတ္ထ သတ္တလောကော တေသ္ဝေဝ ဆသု ဒုဝိဓမ္ပိ သန္ထဝံ ကရောတိ။ စက္ခာယတနံ ဝာ ဟိ ‘‘အဟံ မမ’’န္တိ ဂဏ္ဟာတိ အဝသေသေသု ဝာ အညတရံ။ ယထာဟ – ‘‘စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယ္ယ, တံ န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၄၂၂)။ ယသ္မာ စ ဧတာနိယေဝ ဆ ဥပာဒာယ ဒုဝိဓောပိ လောကောတိ သင္ခ္ယံ ဂစ္ဆတိ, ယသ္မာ စ တေသ္ဝေဝ ဆသု သတိ သတ္တလောကော ဒုက္ခပာတုဘာဝေန ဝိဟညတိ။ ယထာဟ –
171. Atha bhagavā yasmā chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu uppannesu sattaloko ca dhanadhaññādivasena saṅkhāraloko ca uppanno hoti, yasmā cettha sattaloko tesveva chasu duvidhampi santhavaṃ karoti. Cakkhāyatanaṃ vā hi ‘‘ahaṃ mama’’nti gaṇhāti avasesesu vā aññataraṃ. Yathāha – ‘‘cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjatī’’tiādi (ma. ni. 3.422). Yasmā ca etāniyeva cha upādāya duvidhopi lokoti saṅkhyaṃ gacchati, yasmā ca tesveva chasu sati sattaloko dukkhapātubhāvena vihaññati. Yathāha –
‘‘ဟတ္ထေသု, ဘိက္ခဝေ, သတိ အာဒာနနိက္ခေပနံ ဟောတိ, ပာဒေသု သတိ အဘိက္ကမပဋိက္ကမော ဟောတိ, ပဗ္ဗေသု သတိ သမိဉ္ဇနပသာရဏံ ဟောတိ, ကုစ္ဆိသ္မိံ သတိ ဇိဃစ္ဆာပိပာသာ ဟောတိ; ဧဝမေဝ ခော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသ္မိံ သတိ စက္ခုသမ္ဖသ္သပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ သုခံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၇)။
‘‘Hatthesu, bhikkhave, sati ādānanikkhepanaṃ hoti, pādesu sati abhikkamapaṭikkamo hoti, pabbesu sati samiñjanapasāraṇaṃ hoti, kucchismiṃ sati jighacchāpipāsā hoti; evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’ntiādi (saṃ. ni. 4.237).
တထာ တေသု အာဓာရဘူတေသု ပဋိဟတော သင္ခာရလောကော ဝိဟညတိ။ ယထာဟ –
Tathā tesu ādhārabhūtesu paṭihato saṅkhāraloko vihaññati. Yathāha –
‘‘စက္ခုသ္မိံ အနိဒသ္သနေ သပ္ပဋိဃေ ပဋိဟညိ ဝာ’’ဣတိ (ဓ. သ. ၅၉၇-၈) စ။
‘‘Cakkhusmiṃ anidassane sappaṭighe paṭihaññi vā’’iti (dha. sa. 597-8) ca.
‘‘စက္ခု, ဘိက္ခဝေ, ပဋိဟညတိ မနာပာမနာပေသု ရူပေသူ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၈) ဧဝမာဒိ။
‘‘Cakkhu, bhikkhave, paṭihaññati manāpāmanāpesu rūpesū’’ti (saṃ. ni. 4.238) evamādi.
တထာ တေဟိယေဝ ကာရဏဘူတေဟိ ဒုဝိဓောပိ လောကော ဝိဟညတိ။ ယထာဟ –
Tathā tehiyeva kāraṇabhūtehi duvidhopi loko vihaññati. Yathāha –
‘‘စက္ခု ဝိဟညတိ မနာပာမနာပေသု ရူပေသူ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၈) စ။
‘‘Cakkhu vihaññati manāpāmanāpesu rūpesū’’ti (saṃ. ni. 4.238) ca.
‘‘စက္ခု, ဘိက္ခဝေ, အာဒိတ္တံ, ရူပာ အာဒိတ္တာ။ ကေန အာဒိတ္တံ? ရာဂဂ္ဂိနာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၈; မဟာဝ. ၅၄) ဧဝမာဒိ။
‘‘Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā. Kena ādittaṃ? Rāgagginā’’ti (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) evamādi.
တသ္မာ ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနဝသေန တံ ပုစ္ဆံ ဝိသ္သဇ္ဇေန္တော အာဟ ‘‘ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော’’တိ။
Tasmā chaajjhattikabāhirāyatanavasena taṃ pucchaṃ vissajjento āha ‘‘chasu loko samuppanno’’ti.
၁၇၂. အထ သော ယက္ခော အတ္တနာ ဝဋ္ဋဝသေန ပုဋ္ဌပဉ္ဟံ ဘဂဝတာ ဒ္ဝာဒသာယတနဝသေန သင္ခိပိတ္ဝာ ဝိသ္သဇ္ဇိတံ န သုဋ္ဌု ဥပလက္ခေတ္ဝာ တဉ္စ အတ္ထံ တပ္ပဋိပက္ခဉ္စ ဉာတုကာမော သင္ခေပေနေဝ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော အာဟ ‘‘ကတမံ တ’’န္တိ။ တတ္ထ ဥပာဒာတဗ္ဗဋ္ဌေန ဥပာဒာနံ, ဒုက္ခသစ္စသ္သေတံ အဓိဝစနံ။ ယတ္ထ လောကော ဝိဟညတီတိ ‘‘ဆသု လောကော ဝိဟညတီ’’တိ ဧဝံ ဘဂဝတာ ယတ္ထ ဆဗ္ဗိဓေ ဥပာဒာနေ လောကော ဝိဟညတီတိ ဝုတ္တော, တံ ကတမံ ဥပာဒာနန္တိ? ဧဝံ ဥပဍ္ဎဂာထာယ သရူပေနေဝ ဒုက္ခသစ္စံ ပုစ္ဆိ။ သမုဒယသစ္စံ ပန တသ္သ ကာရဏဘာဝေန ဂဟိတမေဝ ဟောတိ။ နိယ္ယာနံ ပုစ္ဆိတောတိ ဣမာယ ပန ဥပဍ္ဎဂာထာယ မဂ္ဂသစ္စံ ပုစ္ဆိ။ မဂ္ဂသစ္စေန ဟိ အရိယသာဝကော ဒုက္ခံ ပရိဇာနန္တော, သမုဒယံ ပဇဟန္တော, နိရောဓံ သစ္ဆိကရောန္တော, မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော လောကမ္ဟာ နိယ္ယာတိ, တသ္မာ နိယ္ယာနန္တိ ဝုစ္စတိ။ ကထန္တိ ကေန ပကာရေန။ ဒုက္ခာ ပမုစ္စတီတိ ‘‘ဥပာဒာန’’န္တိ ဝုတ္တာ ဝဋ္ဋဒုက္ခာ ပမောက္ခံ ပာပုဏာတိ။ ဧဝမေတ္ထ သရူပေနေဝ မဂ္ဂသစ္စံ ပုစ္ဆိ, နိရောဓသစ္စံ ပန တသ္သ ဝိသယဘာဝေန ဂဟိတမေဝ ဟောတိ။
172. Atha so yakkho attanā vaṭṭavasena puṭṭhapañhaṃ bhagavatā dvādasāyatanavasena saṅkhipitvā vissajjitaṃ na suṭṭhu upalakkhetvā tañca atthaṃ tappaṭipakkhañca ñātukāmo saṅkhepeneva vaṭṭavivaṭṭaṃ pucchanto āha ‘‘katamaṃ ta’’nti. Tattha upādātabbaṭṭhena upādānaṃ, dukkhasaccassetaṃ adhivacanaṃ. Yattha loko vihaññatīti ‘‘chasu loko vihaññatī’’ti evaṃ bhagavatā yattha chabbidhe upādāne loko vihaññatīti vutto, taṃ katamaṃ upādānanti? Evaṃ upaḍḍhagāthāya sarūpeneva dukkhasaccaṃ pucchi. Samudayasaccaṃ pana tassa kāraṇabhāvena gahitameva hoti. Niyyānaṃ pucchitoti imāya pana upaḍḍhagāthāya maggasaccaṃ pucchi. Maggasaccena hi ariyasāvako dukkhaṃ parijānanto, samudayaṃ pajahanto, nirodhaṃ sacchikaronto, maggaṃ bhāvento lokamhā niyyāti, tasmā niyyānanti vuccati. Kathanti kena pakārena. Dukkhā pamuccatīti ‘‘upādāna’’nti vuttā vaṭṭadukkhā pamokkhaṃ pāpuṇāti. Evamettha sarūpeneva maggasaccaṃ pucchi, nirodhasaccaṃ pana tassa visayabhāvena gahitameva hoti.
၁၇၃. ဧဝံ ယက္ခေန သရူပေန ဒသ္သေတ္ဝာ စ အဒသ္သေတ္ဝာ စ စတုသစ္စဝသေန ပဉ္ဟံ ပုဋ္ဌော ဘဂဝာ တေနေဝ နယေန ဝိသ္သဇ္ဇေန္တော အာဟ ‘‘ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိ။ တတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏသင္ခာတဂောစရဂ္ဂဟဏေန တဂ္ဂောစရာနိ ပဉ္စာယတနာနိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တိ။ မနော ဆဋ္ဌော ဧတေသန္တိ မနောဆဋ္ဌာ။ ပဝေဒိတာတိ ပကာသိတာ။ ဧတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကေသု ဆဋ္ဌသ္သ မနာယတနသ္သ ဂဟဏေန တသ္သ ဝိသယဘူတံ ဓမ္မာယတနံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ။ ဧဝံ ‘‘ကတမံ တံ ဥပာဒာန’’န္တိ ဣမံ ပဉ္ဟံ ဝိသ္သဇ္ဇေန္တော ပုနပိ ဒ္ဝာဒသာယတနာနံ ဝသေနေဝ ဒုက္ခသစ္စံ ပကာသေသိ။ မနောဂဟဏေန ဝာ သတ္တန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ ဂဟိတတ္တာ တာသု ပုရိမပဉ္စဝိညာဏဓာတုဂ္ဂဟဏေန တာသံ ဝတ္ထူနိ ပဉ္စ စက္ခာဒီနိ အာယတနာနိ, မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတုဂ္ဂဟဏေန တာသံ ဝတ္ထုဂောစရဘေဒံ ဓမ္မာယတနံ ဂဟိတမေဝာတိ ဧဝမ္ပိ ဒ္ဝာဒသာယတနဝသေန ဒုက္ခသစ္စံ ပကာသေသိ။ လောကုတ္တရမနာယတနဓမ္မာယတနေကဒေသော ပနေတ္ထ ယတ္ထ လောကော ဝိဟညတိ, တံ သန္ဓာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ န သင္ဂယ္ဟတိ။
173. Evaṃ yakkhena sarūpena dassetvā ca adassetvā ca catusaccavasena pañhaṃ puṭṭho bhagavā teneva nayena vissajjento āha ‘‘pañca kāmaguṇā’’ti. Tattha pañcakāmaguṇasaṅkhātagocaraggahaṇena taggocarāni pañcāyatanāni gahitāneva honti. Mano chaṭṭho etesanti manochaṭṭhā. Paveditāti pakāsitā. Ettha ajjhattikesu chaṭṭhassa manāyatanassa gahaṇena tassa visayabhūtaṃ dhammāyatanaṃ gahitameva hoti. Evaṃ ‘‘katamaṃ taṃ upādāna’’nti imaṃ pañhaṃ vissajjento punapi dvādasāyatanānaṃ vaseneva dukkhasaccaṃ pakāsesi. Manogahaṇena vā sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ gahitattā tāsu purimapañcaviññāṇadhātuggahaṇena tāsaṃ vatthūni pañca cakkhādīni āyatanāni, manodhātumanoviññāṇadhātuggahaṇena tāsaṃ vatthugocarabhedaṃ dhammāyatanaṃ gahitamevāti evampi dvādasāyatanavasena dukkhasaccaṃ pakāsesi. Lokuttaramanāyatanadhammāyatanekadeso panettha yattha loko vihaññati, taṃ sandhāya niddiṭṭhattā na saṅgayhati.
ဧတ္ထ ဆန္ဒံ ဝိရာဇေတ္ဝာတိ ဧတ္ထ ဒ္ဝာဒသာယတနဘေဒေ ဒုက္ခသစ္စေ တာနေဝာယတနာနိ ခန္ဓတော ဓာတုတော နာမရူပတောတိ တထာ တထာ ဝဝတ္ထပေတ္ဝာ, တိလက္ခဏံ အာရောပေတ္ဝာ, ဝိပသ္သန္တော အရဟတ္တမဂ္ဂပရိယောသာနာယ ဝိပသ္သနာယ တဏ္ဟာသင္ခာတံ ဆန္ဒံ သဗ္ဗသော ဝိရာဇေတ္ဝာ ဝိနေတ္ဝာ ဝိဒ္ဓံသေတ္ဝာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ ဒုက္ခာ ပမုစ္စတီတိ ဣမိနာ ပကာရေန ဧတသ္မာ ဝဋ္ဋဒုက္ခာ ပမုစ္စတီတိ ။ ဧဝမိမာယ ဥပဍ္ဎဂာထာယ ‘‘နိယ္ယာနံ ပုစ္ဆိတော ဗ္ရူဟိ, ကထံ ဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ အယံ ပဉ္ဟော ဝိသ္သဇ္ဇိတော ဟောတိ, မဂ္ဂသစ္စဉ္စ ပကာသိတံ သမုဒယနိရောဓသစ္စာနိ ပနေတ္ထ ပုရိမနယေနေဝ သင္ဂဟိတတ္တာ ပကာသိတာနေဝ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ ဥပဍ္ဎဂာထာယ ဝာ ဒုက္ခသစ္စံ, ဆန္ဒေန သမုဒယသစ္စံ, ‘‘ဝိရာဇေတ္ဝာ’’တိ ဧတ္ထ ဝိရာဂေန နိရောဓသစ္စံ, ‘‘ဝိရာဂာဝိမုစ္စတီ’’တိ ဝစနတော ဝာ မဂ္ဂသစ္စံ။ ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဥပာယနိဒသ္သနေန မဂ္ဂသစ္စံ, ဒုက္ခနိရောဓန္တိ ဝစနတော ဝာ။ ‘‘ဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ ဒုက္ခပမောက္ခေန နိရောဓသစ္စန္တိ ဧဝမေတ္ထ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပကာသိတာနိ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။
Ettha chandaṃ virājetvāti ettha dvādasāyatanabhede dukkhasacce tānevāyatanāni khandhato dhātuto nāmarūpatoti tathā tathā vavatthapetvā, tilakkhaṇaṃ āropetvā, vipassanto arahattamaggapariyosānāya vipassanāya taṇhāsaṅkhātaṃ chandaṃ sabbaso virājetvā vinetvā viddhaṃsetvāti attho. Evaṃ dukkhā pamuccatīti iminā pakārena etasmā vaṭṭadukkhā pamuccatīti . Evamimāya upaḍḍhagāthāya ‘‘niyyānaṃ pucchito brūhi, kathaṃ dukkhā pamuccatī’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti, maggasaccañca pakāsitaṃ samudayanirodhasaccāni panettha purimanayeneva saṅgahitattā pakāsitāneva hontīti veditabbāni. Upaḍḍhagāthāya vā dukkhasaccaṃ, chandena samudayasaccaṃ, ‘‘virājetvā’’ti ettha virāgena nirodhasaccaṃ, ‘‘virāgāvimuccatī’’ti vacanato vā maggasaccaṃ. ‘‘Eva’’nti upāyanidassanena maggasaccaṃ, dukkhanirodhanti vacanato vā. ‘‘Dukkhā pamuccatī’’ti dukkhapamokkhena nirodhasaccanti evamettha cattāri saccāni pakāsitāni hontīti veditabbāni.
၁၇၄. ဧဝံ စတုသစ္စဂဗ္ဘာယ ဂာထာယ လက္ခဏတော နိယ္ယာနံ ပကာသေတ္ဝာ ပုန တဒေဝ သကေန နိရုတ္တာဘိလာပေန နိဂမေန္တော အာဟ ‘‘ဧတံ လောကသ္သ နိယ္ယာန’’န္တိ။ ဧတ္ထ ဧတန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသ္သ နိဒ္ဒေသော, လောကသ္သာတိ တေဓာတုကလောကသ္သ။ ယထာတထန္တိ အဝိပရီတံ။ ဧတံ ဝော အဟမက္ခာမီတိ သစေပိ မံ သဟသ္သက္ခတ္တုံ ပုစ္ဆေယ္ယာထ, ဧတံ ဝော အဟမက္ခာမိ, န အညံ။ ကသ္မာ? ယသ္မာ ဧဝံ ဒုက္ခာ ပမုစ္စတိ, န အညထာတိ အဓိပ္ပာယော။ အထ ဝာ ဧတေန နိယ္ယာနေန ဧကဒ္ဝတ္တိက္ခတုံ နိဂ္ဂတာနမ္ပိ ဧတံ ဝော အဟမက္ခာမိ, ဥပရိဝိသေသာဓိဂမာယပိ ဧတဒေဝ အဟမက္ခာမီတိ အတ္ထော။ ကသ္မာ? ယသ္မာ ဧဝံ ဒုက္ခာ ပမုစ္စတိ အသေသနိသ္သေသာတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ။ ဒေသနာပရိယောသာနေ ဒ္ဝေပိ ယက္ခသေနာပတယော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု သဒ္ဓိံ ယက္ခသဟသ္သေန။
174. Evaṃ catusaccagabbhāya gāthāya lakkhaṇato niyyānaṃ pakāsetvā puna tadeva sakena niruttābhilāpena nigamento āha ‘‘etaṃ lokassa niyyāna’’nti. Ettha etanti pubbe vuttassa niddeso, lokassāti tedhātukalokassa. Yathātathanti aviparītaṃ. Etaṃ vo ahamakkhāmīti sacepi maṃ sahassakkhattuṃ puccheyyātha, etaṃ vo ahamakkhāmi, na aññaṃ. Kasmā? Yasmā evaṃ dukkhā pamuccati, na aññathāti adhippāyo. Atha vā etena niyyānena ekadvattikkhatuṃ niggatānampi etaṃ vo ahamakkhāmi, uparivisesādhigamāyapi etadeva ahamakkhāmīti attho. Kasmā? Yasmā evaṃ dukkhā pamuccati asesanissesāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne dvepi yakkhasenāpatayo sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu saddhiṃ yakkhasahassena.
၁၇၅. အထ ဟေမဝတော ပကတိယာပိ ဓမ္မဂရု ဣဒာနိ အရိယဘူမိယံ ပတိဋ္ဌာယ သုဋ္ဌုတရံ အတိတ္တော ဘဂဝတော ဝိစိတ္ရပဋိဘာနာယ ဒေသနာယ ဘဂဝန္တံ သေက္ခာသေက္ခဘူမိံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကော သူဓ တရတီ’’တိ ဂာထမဘာသိ။ တတ္ထ ကော သူဓ တရတိ ဩဃန္တိ ဣမိနာ စတုရောဃံ ကော တရတီတိ သေက္ခဘူမိံ ပုစ္ဆတိ အဝိသေသေန။ ယသ္မာ အဏ္ဏဝန္တိ န ဝိတ္ထတမတ္တံ နာပိ ဂမ္ဘီရမတ္တံ အပိစ ပန ယံ ဝိတ္ထတတရဉ္စ ဂမ္ဘီရတရဉ္စ, တံ ဝုစ္စတိ။ တာဒိသော စ သံသာရဏ္ဏဝော။ အယဉ္ဟိ သမန္တတော ပရိယန္တာဘာဝေန ဝိတ္ထတော, ဟေဋ္ဌာ ပတိဋ္ဌာဘာဝေန ဥပရိ အာလမ္ဗနာဘာဝေန စ ဂမ္ဘီရော, တသ္မာ ‘‘ကော ဣဓ တရတိ အဏ္ဏဝံ, တသ္မိဉ္စ အပ္ပတိဋ္ဌေ အနာလမ္ဗေ ဂမ္ဘီရေ အဏ္ဏဝေ ကော န သီဒတီ’’တိ အသေက္ခဘူမိံ ပုစ္ဆတိ။
175. Atha hemavato pakatiyāpi dhammagaru idāni ariyabhūmiyaṃ patiṭṭhāya suṭṭhutaraṃ atitto bhagavato vicitrapaṭibhānāya desanāya bhagavantaṃ sekkhāsekkhabhūmiṃ pucchanto ‘‘ko sūdha taratī’’ti gāthamabhāsi. Tattha ko sūdha tarati oghanti iminā caturoghaṃ ko taratīti sekkhabhūmiṃ pucchati avisesena. Yasmā aṇṇavanti na vitthatamattaṃ nāpi gambhīramattaṃ apica pana yaṃ vitthatatarañca gambhīratarañca, taṃ vuccati. Tādiso ca saṃsāraṇṇavo. Ayañhi samantato pariyantābhāvena vitthato, heṭṭhā patiṭṭhābhāvena upari ālambanābhāvena ca gambhīro, tasmā ‘‘ko idha tarati aṇṇavaṃ, tasmiñca appatiṭṭhe anālambe gambhīre aṇṇave ko na sīdatī’’ti asekkhabhūmiṃ pucchati.
၁၇၆. အထ ဘဂဝာ ယော ဘိက္ခု ဇီဝိတဟေတုပိ ဝီတိက္ကမံ အကရောန္တော သဗ္ဗဒာ သီလသမ္ပန္နော လောကိယလောကုတ္တရာယ စ ပညာယ ပညဝာ, ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိနာ ဣရိယာပထဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဖလေဟိ စ သုသမာဟိတော, တိလက္ခဏံ အာရောပေတ္ဝာ ဝိပသ္သနာယ နိယကဇ္ဈတ္တစိန္တနသီလော, သာတစ္စကိရိယာဝဟာယ အပ္ပမာဒသတိယာ စ သမန္နာဂတော။ ယသ္မာ သော စတုတ္ထေန မဂ္ဂေန ဣမံ သုဒုတ္တရံ ဩဃံ အနဝသေသံ တရတိ, တသ္မာ သေက္ခဘူမိံ ဝိသ္သဇ္ဇေန္တော ‘‘သဗ္ဗဒာ သီလသမ္ပန္နော’’တိ ဣမံ တိသိက္ခာဂဗ္ဘံ ဂာထမာဟ။ ဧတ္ထ ဟိ သီလသမ္ပဒာယ အဓိသီလသိက္ခာ, သတိသမာဓီဟိ အဓိစိတ္တသိက္ခာ, အဇ္ဈတ္တစိန္တိတာပညာဟိ အဓိပညာသိက္ခာတိ တိသ္သော သိက္ခာ သဥပကာရာ သာနိသံသာ စ ဝုတ္တာ။ ဥပကာရော ဟိ သိက္ခာနံ လောကိယပညာ သတိ စ, အနိသံသော သာမညဖလာနီတိ။
176. Atha bhagavā yo bhikkhu jīvitahetupi vītikkamaṃ akaronto sabbadā sīlasampanno lokiyalokuttarāya ca paññāya paññavā, upacārappanāsamādhinā iriyāpathaheṭṭhimamaggaphalehi ca susamāhito, tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāya niyakajjhattacintanasīlo, sātaccakiriyāvahāya appamādasatiyā ca samannāgato. Yasmā so catutthena maggena imaṃ suduttaraṃ oghaṃ anavasesaṃ tarati, tasmā sekkhabhūmiṃ vissajjento ‘‘sabbadā sīlasampanno’’ti imaṃ tisikkhāgabbhaṃ gāthamāha. Ettha hi sīlasampadāya adhisīlasikkhā, satisamādhīhi adhicittasikkhā, ajjhattacintitāpaññāhi adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā saupakārā sānisaṃsā ca vuttā. Upakāro hi sikkhānaṃ lokiyapaññā sati ca, anisaṃso sāmaññaphalānīti.
၁၇၇. ဧဝံ ပဌမဂာထာယ သေက္ခဘူမိံ ဒသ္သေတ္ဝာ ဣဒာနိ အသေက္ခဘူမိံ ဒသ္သေန္တော ဒုတိယဂာထမာဟ။ တသ္သတ္ထော ဝိရတော ကာမသညာယာတိ ယာ ကာစိ ကာမသညာ, တတော သဗ္ဗတော စတုတ္ထမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာယ သမုစ္ဆေဒဝိရတိယာ ဝိရတော။ ‘‘ဝိရတ္တော’’တိပိ ပာဌော။ တဒာ ‘‘ကာမသညာယာ’’တိ ဘုမ္မဝစနံ ဟောတိ, သဂာထာဝဂ္ဂေ ပန ‘‘ကာမသညာသူ’’တိပိ (သံ. နိ. ၁.၉၆) ပာဌော။ စတူဟိပိ မဂ္ဂေဟိ ဒသန္နံ သံယောဇနာနံ အတီတတ္တာ သဗ္ဗသံယောဇနာတိဂော, စတုတ္ထေနေဝ ဝာ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသဗ္ဗသံယောဇနာတိဂော , တတ္ရတတ္ရာဘိနန္ဒိနီတဏ္ဟာသင္ခာတာယ နန္ဒိယာ တိဏ္ဏဉ္စ ဘဝာနံ ပရိက္ခီဏတ္တာ နန္ဒီဘဝပရိက္ခီဏော သော တာဒိသော ခီဏာသဝော ဘိက္ခု ဂမ္ဘီရေ သံသာရဏ္ဏဝေ န သီဒတိ နန္ဒီပရိက္ခယေန သဥပာဒိသေသံ, ဘဝပရိက္ခယေန စ အနုပာဒိသေသံ နိဗ္ဗာနထလံ သမာပဇ္ဇ ပရမသ္သာသပ္ပတ္တိယာတိ။
177. Evaṃ paṭhamagāthāya sekkhabhūmiṃ dassetvā idāni asekkhabhūmiṃ dassento dutiyagāthamāha. Tassattho virato kāmasaññāyāti yā kāci kāmasaññā, tato sabbato catutthamaggasampayuttāya samucchedaviratiyā virato. ‘‘Viratto’’tipi pāṭho. Tadā ‘‘kāmasaññāyā’’ti bhummavacanaṃ hoti, sagāthāvagge pana ‘‘kāmasaññāsū’’tipi (saṃ. ni. 1.96) pāṭho. Catūhipi maggehi dasannaṃ saṃyojanānaṃ atītattā sabbasaṃyojanātigo, catuttheneva vā uddhambhāgiyasabbasaṃyojanātigo , tatratatrābhinandinītaṇhāsaṅkhātāya nandiyā tiṇṇañca bhavānaṃ parikkhīṇattā nandībhavaparikkhīṇo so tādiso khīṇāsavo bhikkhu gambhīre saṃsāraṇṇave na sīdati nandīparikkhayena saupādisesaṃ, bhavaparikkhayena ca anupādisesaṃ nibbānathalaṃ samāpajja paramassāsappattiyāti.
၁၇၈. အထ ဟေမဝတော သဟာယဉ္စ ယက္ခပရိသဉ္စ ဩလောကေတ္ဝာ ပီတိသောမနသ္သဇာတော ‘‘ဂမ္ဘီရပည’’န္တိ ဧဝမာဒီဟိ ဂာထာဟိ ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝိတ္ဝာ သဗ္ဗာဝတိယာ ပရိသာယ သဟာယေန စ သဒ္ဓိံ အဘိဝာဒေတ္ဝာ, ပဒက္ခိဏံ ကတ္ဝာ, အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ အဂမာသိ။
178. Atha hemavato sahāyañca yakkhaparisañca oloketvā pītisomanassajāto ‘‘gambhīrapañña’’nti evamādīhi gāthāhi bhagavantaṃ abhitthavitvā sabbāvatiyā parisāya sahāyena ca saddhiṃ abhivādetvā, padakkhiṇaṃ katvā, attano vasanaṭṭhānaṃ agamāsi.
တာသံ ပန ဂာထာနံ အယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ဂမ္ဘီရပညန္တိ ဂမ္ဘီရာယ ပညာယ သမန္နာဂတံ။ တတ္ထ ပဋိသမ္ဘိဒာယံ ဝုတ္တနယေန ဂမ္ဘီရပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဝုတ္တဉ္ဟိ တတ္ထ ‘‘ဂမ္ဘီရေသု ခန္ဓေသု ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ဂမ္ဘီရပညာ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၃.၄)။ နိပုဏတ္ထဒသ္သိန္တိ နိပုဏေဟိ ခတ္တိယပဏ္ဍိတာဒီဟိ အဘိသင္ခတာနံ ပဉ္ဟာနံ အတ္ထဒသ္သိံ အတ္ထာနံ ဝာ ယာနိ နိပုဏာနိ ကာရဏာနိ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈာနိ အညေဟိ တေသံ ဒသ္သနေန နိပုဏတ္ထဒသ္သိံ။ ရာဂာဒိကိဉ္စနာဘာဝေန အကိဉ္စနံ။ ဒုဝိဓေ ကာမေ တိဝိဓေ စေ ဘဝေ အလဂ္ဂနေန ကာမဘဝေ အသတ္တံ။ ခန္ဓာဒိဘေဒေသု သဗ္ဗာရမ္မဏေသု ဆန္ဒရာဂဗန္ဓနာဘာဝေန သဗ္ဗဓိ ဝိပ္ပမုတ္တံ။ ဒိဗ္ဗေ ပထေ ကမမာနန္တိ အဋ္ဌသမာပတ္တိဘေဒေ ဒိဗ္ဗေ ပထေ သမာပဇ္ဇနဝသေန စင္ကမန္တံ။ တတ္ထ ကိဉ္စာပိ န တာယ ဝေလာယ ဘဂဝာ ဒိဗ္ဗေ ပထေ ကမတိ, အပိစ ခော ပုဗ္ဗေ ကမနံ ဥပာဒာယ ကမနသတ္တိသဗ္ဘာဝေန တတ္ထ လဒ္ဓဝသီဘာဝတာယ ဧဝံ ဝုစ္စတိ။ အထ ဝာ ယေ တေ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝာ အရဟန္တော, တေသံ ပထေ သန္တဝိဟာရေ ကမနေနာပေတံ ဝုတ္တံ။ မဟန္တာနံ ဂုဏာနံ ဧသနေန မဟေသိံ။
Tāsaṃ pana gāthānaṃ ayaṃ atthavaṇṇanā – gambhīrapaññanti gambhīrāya paññāya samannāgataṃ. Tattha paṭisambhidāyaṃ vuttanayena gambhīrapaññā veditabbā. Vuttañhi tattha ‘‘gambhīresu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā’’tiādi (paṭi. ma. 3.4). Nipuṇatthadassinti nipuṇehi khattiyapaṇḍitādīhi abhisaṅkhatānaṃ pañhānaṃ atthadassiṃ atthānaṃ vā yāni nipuṇāni kāraṇāni duppaṭivijjhāni aññehi tesaṃ dassanena nipuṇatthadassiṃ. Rāgādikiñcanābhāvena akiñcanaṃ. Duvidhe kāme tividhe ce bhave alagganena kāmabhave asattaṃ. Khandhādibhedesu sabbārammaṇesu chandarāgabandhanābhāvena sabbadhi vippamuttaṃ. Dibbe pathe kamamānanti aṭṭhasamāpattibhede dibbe pathe samāpajjanavasena caṅkamantaṃ. Tattha kiñcāpi na tāya velāya bhagavā dibbe pathe kamati, apica kho pubbe kamanaṃ upādāya kamanasattisabbhāvena tattha laddhavasībhāvatāya evaṃ vuccati. Atha vā ye te visuddhidevā arahanto, tesaṃ pathe santavihāre kamanenāpetaṃ vuttaṃ. Mahantānaṃ guṇānaṃ esanena mahesiṃ.
၁၇၉. ဒုတိယဂာထာယ အပရေန ပရိယာယေန ထုတိ အာရဒ္ဓာတိ ကတ္ဝာ ပုန နိပုဏတ္ထဒသ္သိဂ္ဂဟဏံ နိဒသ္သေတိ။ အထ ဝာ နိပုဏတ္ထေ ဒသ္သေတာရန္တိ အတ္ထော။ ပညာဒဒန္တိ ပညာပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာယ ပဋိပတ္တိယာ ကထနေန ပညာဒာယကံ။ ကာမာလယေ အသတ္တန္တိ ယ္ဝာယံကာမေသု တဏ္ဟာဒိဋ္ဌိဝသေန ဒုဝိဓော အာလယော, တတ္ထ အသတ္တံ။ သဗ္ဗဝိဒုန္တိ သဗ္ဗဓမ္မဝိဒုံ, သဗ္ဗညုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ သုမေဓန္တိ တသ္သ သဗ္ဗညုဘာဝသ္သ မဂ္ဂဘူတာယ ပာရမီပညာသင္ခာတာယ မေဓာယ သမန္နာဂတံ။ အရိယေ ပထေတိ အဋ္ဌင္ဂိကေ မဂ္ဂေ, ဖလသမာပတ္တိယံ ဝာ။ ကမမာနန္တိ ပညာယ အဇ္ဈောဂာဟမာနံ မဂ္ဂလက္ခဏံ ဉတ္ဝာ ဒေသနတော, ပဝိသမာနံ ဝာ ခဏေ ခဏေ ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနတော, စတုဗ္ဗိဓမဂ္ဂဘာဝနာသင္ခာတာယ ကမနသတ္တိယာ ကမိတပုဗ္ဗံ ဝာ။
179. Dutiyagāthāya aparena pariyāyena thuti āraddhāti katvā puna nipuṇatthadassiggahaṇaṃ nidasseti. Atha vā nipuṇatthe dassetāranti attho. Paññādadanti paññāpaṭilābhasaṃvattanikāya paṭipattiyā kathanena paññādāyakaṃ. Kāmālaye asattanti yvāyaṃkāmesu taṇhādiṭṭhivasena duvidho ālayo, tattha asattaṃ. Sabbavidunti sabbadhammaviduṃ, sabbaññunti vuttaṃ hoti. Sumedhanti tassa sabbaññubhāvassa maggabhūtāya pāramīpaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgataṃ. Ariye patheti aṭṭhaṅgike magge, phalasamāpattiyaṃ vā. Kamamānanti paññāya ajjhogāhamānaṃ maggalakkhaṇaṃ ñatvā desanato, pavisamānaṃ vā khaṇe khaṇe phalasamāpattisamāpajjanato, catubbidhamaggabhāvanāsaṅkhātāya kamanasattiyā kamitapubbaṃ vā.
၁၈၀. သုဒိဋ္ဌံ ဝတ နော အဇ္ဇာတိ။ အဇ္ဇ အမ္ဟေဟိ သုန္ဒရံ ဒိဋ္ဌံ, အဇ္ဇ ဝာ အမ္ဟာကံ သုန္ဒရံ ဒိဋ္ဌံ, ဒသ္သနန္တိ အတ္ထော။ သုပ္ပဘာတံ သုဟုဋ္ဌိတန္တိ အဇ္ဇ အမ္ဟာကံ သုဋ္ဌု ပဘာတံ သောဘနံ ဝာ ပဘာတံ အဟောသိ။ အဇ္ဇ စ နော သုန္ဒရံ ဥဋ္ဌိတံ အဟောသိ, အနုပရောဓေန သယနတော ဥဋ္ဌိတံ။ ကိံ ကာရဏံ? ယံ အဒ္ဒသာမ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ယသ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓံ အဒ္ဒသာမာတိ အတ္တနော လာဘသမ္ပတ္တိံ အာရဗ္ဘ ပာမောဇ္ဇံ ပဝေဒေတိ။
180.Sudiṭṭhaṃ vata no ajjāti. Ajja amhehi sundaraṃ diṭṭhaṃ, ajja vā amhākaṃ sundaraṃ diṭṭhaṃ, dassananti attho. Suppabhātaṃ suhuṭṭhitanti ajja amhākaṃ suṭṭhu pabhātaṃ sobhanaṃ vā pabhātaṃ ahosi. Ajja ca no sundaraṃ uṭṭhitaṃ ahosi, anuparodhena sayanato uṭṭhitaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Yaṃ addasāma sambuddhaṃ, yasmā sambuddhaṃ addasāmāti attano lābhasampattiṃ ārabbha pāmojjaṃ pavedeti.
၁၈၁. ဣဒ္ဓိမန္တောတိ ကမ္မဝိပာကဇိဒ္ဓိယာ သမန္နာဂတာ။ ယသသ္သိနောတိ လာဘဂ္ဂပရိဝာရဂ္ဂသမ္ပန္နာ။ သရဏံ ယန္တီတိ ကိဉ္စာပိ မဂ္ဂေနေဝ ဂတာ, တထာပိ သောတာပန္နဘာဝပရိဒီပနတ္ထံ ပသာဒဒသ္သနတ္ထဉ္စ ဝာစံ ဘိန္ဒတိ။
181.Iddhimantoti kammavipākajiddhiyā samannāgatā. Yasassinoti lābhaggaparivāraggasampannā. Saraṇaṃ yantīti kiñcāpi maggeneva gatā, tathāpi sotāpannabhāvaparidīpanatthaṃ pasādadassanatthañca vācaṃ bhindati.
၁၈၂. ဂာမာ ဂာမန္တိ ဒေဝဂာမာ ဒေဝဂာမံ။ နဂာ နဂန္တိ ဒေဝပဗ္ဗတာ ဒေဝပဗ္ဗတံ။ နမသ္သမာနာ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဓမ္မသ္သ စ သုဓမ္မတန္တိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓော ဝတ ဘဂဝာ, သ္ဝာက္ခာတော ဝတ ဘဂဝတော ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ နယေန ဗုဒ္ဓသုဗောဓိတဉ္စ ဓမ္မသုဓမ္မတဉ္စ။ ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော ဝတ ဘဂဝတော သာဝကသင္ဃော’’တိအာဒိနာ သင္ဃ-သုပ္ပဋိပတ္တိဉ္စ အဘိတ္ထဝိတ္ဝာ အဘိတ္ထဝိတ္ဝာ နမသ္သမာနာ ဓမ္မဃောသကာ ဟုတ္ဝာ ဝိစရိသ္သာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝာတိ။
182.Gāmā gāmanti devagāmā devagāmaṃ. Nagā naganti devapabbatā devapabbataṃ. Namassamānā sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammatanti ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā, svākkhāto vata bhagavato dhammo’’tiādinā nayena buddhasubodhitañca dhammasudhammatañca. ‘‘Suppaṭipanno vata bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā saṅgha-suppaṭipattiñca abhitthavitvā abhitthavitvā namassamānā dhammaghosakā hutvā vicarissāmāti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānatthamevāti.
ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒက-အဋ္ဌကထာယ
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
သုတ္တနိပာတ-အဋ္ဌကထာယ ဟေမဝတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
Suttanipāta-aṭṭhakathāya hemavatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
တိပိဋက (မူလ) • Tipiṭaka (Mūla) / သုတ္တပိဋက • Suttapiṭaka / ခုဒ္ဒကနိကာယ • Khuddakanikāya / သုတ္တနိပာတပာဠိ • Suttanipātapāḷi / ၉. ဟေမဝတသုတ္တံ • 9. Hemavatasuttaṃ
