Only Dharma. Since 1992

Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เปฎโกปเทสปาฬิ • Peṭakopadesapāḷi

๗. หารสมฺปาตภูมิ

7. Hārasampātabhūmi

๗๒. ฌานํ วิราโคฯ จตฺตาริ ฌานานิ วิตฺถาเรน กาตพฺพานิฯ ตานิ ทุวิธานิ; โพชฺฌงฺควิปฺปยุตฺตานิ จ โพชฺฌงฺคสมฺปยุตฺตานิ จฯ ตตฺถ โพชฺฌงฺควิปฺปยุตฺตานิ พาหิรกานิ, โพชฺฌงฺคสมฺปยุตฺตานิ อริยปุคฺคลานิฯ ตตฺถ เยน ฉ ปุคฺคลมูลานิ เตสํ นิกฺขิเปตฺวา ราคจริโต, โทสจริโต, โมหจริโต, ราคโทสจริโต, ราคโมหจริโต, โทสโมหจริโต, สมภาคจริโต, อิติ อิเมสํ ปุคฺคลานํ ฌานํ สมาปชฺชิตานํ ปญฺจ นีวรณานิ ปฎิปโกฺข เตสํ ปฎิฆาตาย ยถา อสมโตฺถ ตีณิ อกุสลมูลานิ นิคฺคณฺหาติฯ โลเภน อกุสลมูเลน อภิชฺฌา จ อุทฺธจฺจญฺจ อุปฺปิลวตํ อโลเภน กุสลมูเลน นิคฺคณฺหาติ, กุกฺกุจฺจญฺจ วิจิกิจฺฉา จ โมหปโกฺข, ตํ อโมเหน นิคฺคณฺหาติฯ โทโส จ ถินมิทฺธญฺจ โทสปโกฺข, ตํ อโทเสน นิคฺคณฺหาติฯ

72. Jhānaṃ virāgo. Cattāri jhānāni vitthārena kātabbāni. Tāni duvidhāni; bojjhaṅgavippayuttāni ca bojjhaṅgasampayuttāni ca. Tattha bojjhaṅgavippayuttāni bāhirakāni, bojjhaṅgasampayuttāni ariyapuggalāni. Tattha yena cha puggalamūlāni tesaṃ nikkhipetvā rāgacarito, dosacarito, mohacarito, rāgadosacarito, rāgamohacarito, dosamohacarito, samabhāgacarito, iti imesaṃ puggalānaṃ jhānaṃ samāpajjitānaṃ pañca nīvaraṇāni paṭipakkho tesaṃ paṭighātāya yathā asamattho tīṇi akusalamūlāni niggaṇhāti. Lobhena akusalamūlena abhijjhā ca uddhaccañca uppilavataṃ alobhena kusalamūlena niggaṇhāti, kukkuccañca vicikicchā ca mohapakkho, taṃ amohena niggaṇhāti. Doso ca thinamiddhañca dosapakkho, taṃ adosena niggaṇhāti.

ตตฺถ อโลภสฺส ปาริปูริยา เนกฺขมฺมวิตกฺกํ วิตเกฺกติฯ ตตฺถ อโทสสฺส ปาริปูริยา อพฺยาปาทวิตกฺกํ วิตเกฺกติฯ ตตฺถ อโมหสฺส ปาริปูริยา อวิหิํสาวิตกฺกํ วิตเกฺกติฯ ตตฺถ อโลภสฺส ปาริปูริยา วิวิโตฺต โหติ กาเมหิฯ ตตฺถ อโทสสฺส ปาริปูริยา อโมหสฺส ปาริปูริยา จ วิวิโตฺต โหติ ปาปเกหิ อกุสเลหิ ธเมฺมหิ, สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติฯ

Tattha alobhassa pāripūriyā nekkhammavitakkaṃ vitakketi. Tattha adosassa pāripūriyā abyāpādavitakkaṃ vitakketi. Tattha amohassa pāripūriyā avihiṃsāvitakkaṃ vitakketi. Tattha alobhassa pāripūriyā vivitto hoti kāmehi. Tattha adosassa pāripūriyā amohassa pāripūriyā ca vivitto hoti pāpakehi akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

วิตกฺกาติ ตโย วิตกฺกา – เนกฺขมฺมวิตโกฺก อพฺยาปาทวิตโกฺก อวิหิํสาวิตโกฺกฯ ตตฺถ ปฐมาภินิปาโต วิตโกฺก, ปฎิลทฺธสฺส วิจรณํ วิจาโรฯ ยถา ปุริโส ทูรโต ปุริสํ ปสฺสติ อาคจฺฉนฺตํ, น จ ตาว ชานาติ เอโส อิตฺถีติ วา ปุริโสติ วา ยทา ตุ ปฎิลภติ อิตฺถีติ วา ปุริโสติ วา เอวํ วโณฺณติ วา เอวํ สณฺฐาโนติ วา อิเม วิตกฺกยโนฺต อุตฺตริ อุปปริกฺขนฺติ กิํ นุ โข อยํ สีลวา อุทาหุ ทุสฺสีโล อโฑฺฒ วา ทุคฺคโตติ วาฯ เอวํ วิจาโร วิตเกฺก อเปฺปติ, วิจาโร จริยติ จ อนุวตฺตติ จฯ ยถา ปกฺขี ปุพฺพํ อายูหติ ปจฺฉา นายูหติ ยถา อายูหนา เอวํ วิตโกฺก, ยถา ปกฺขานํ ปสารณํ เอวํ วิจาโร อนุปาลติ วิตเกฺกติ วิจรติ วิจาเรติฯ วิตกฺกยติ วิตเกฺกติ, อนุวิจรติ วิจาเรติฯ กามสญฺญาย ปฎิปโกฺข วิตโกฺก, พฺยาปาทสญฺญาย วิหิํสสญฺญาย จ ปฎิปโกฺข วิจาโรฯ วิตกฺกานํ กมฺมํ อกุสลสฺส อมนสิกาโร, วิจารานํ กมฺมํ เชฎฺฐานํ สํวารณาฯ ยถา ปลิโก ตุณฺหิโก สชฺฌายํ กโรติ เอวํ วิตโกฺก, ยถา ตํเยว อนุปสฺสติ เอวํ วิจาโรฯ ยถา อปริญฺญา เอวํ วิตโกฺกฯ ยถา ปริญฺญา เอวํ วิจาโรฯ นิรุตฺติปฎิสมฺภิทายญฺจ ปฎิภานปฎิสมฺภิทายญฺจ วิตโกฺก, ธมฺมปฎิสมฺภิทายญฺจ อตฺถปฎิสมฺภิทายญฺจ วิจาโรฯ กลฺลิตา โกสลฺลตฺตํ จิตฺตสฺส วิตโกฺก, อภินีหารโกสลฺลํ จิตฺตสฺส วิจาโร ฯ อิทํ กุสลํ อิทํ อกุสลํ อิทํ ภาเวตพฺพํ อิทํ ปหาตพฺพํ อิทํ สจฺฉิกาตพฺพนฺติ วิตโกฺก, ยถา ปหานญฺจ ภาวนา จ สจฺฉิกิริยา จ เอวํ วิจาโรฯ อิเมสุ วิตกฺกวิจาเรสุ ฐิตสฺส ทุวิธํ ทุกฺขํ น อุปฺปชฺชติ กายิกญฺจ เจตสิกญฺจ; ทุวิธํ สุขํ อุปฺปชฺชติ กายิกญฺจ เจตสิกญฺจฯ อิติ วิตกฺกชนิตํ เจตสิกํ สุขํ ปีติ กายิกํ สุขํ กายิโกเยวฯ ยา ตตฺถ จิตฺตสฺส เอกคฺคตา, อยํ สมาธิฯ อิติ ปฐมํ ฌานํ ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํฯ

Vitakkāti tayo vitakkā – nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko. Tattha paṭhamābhinipāto vitakko, paṭiladdhassa vicaraṇaṃ vicāro. Yathā puriso dūrato purisaṃ passati āgacchantaṃ, na ca tāva jānāti eso itthīti vā purisoti vā yadā tu paṭilabhati itthīti vā purisoti vā evaṃ vaṇṇoti vā evaṃ saṇṭhānoti vā ime vitakkayanto uttari upaparikkhanti kiṃ nu kho ayaṃ sīlavā udāhu dussīlo aḍḍho vā duggatoti vā. Evaṃ vicāro vitakke appeti, vicāro cariyati ca anuvattati ca. Yathā pakkhī pubbaṃ āyūhati pacchā nāyūhati yathā āyūhanā evaṃ vitakko, yathā pakkhānaṃ pasāraṇaṃ evaṃ vicāro anupālati vitakketi vicarati vicāreti. Vitakkayati vitakketi, anuvicarati vicāreti. Kāmasaññāya paṭipakkho vitakko, byāpādasaññāya vihiṃsasaññāya ca paṭipakkho vicāro. Vitakkānaṃ kammaṃ akusalassa amanasikāro, vicārānaṃ kammaṃ jeṭṭhānaṃ saṃvāraṇā. Yathā paliko tuṇhiko sajjhāyaṃ karoti evaṃ vitakko, yathā taṃyeva anupassati evaṃ vicāro. Yathā apariññā evaṃ vitakko. Yathā pariññā evaṃ vicāro. Niruttipaṭisambhidāyañca paṭibhānapaṭisambhidāyañca vitakko, dhammapaṭisambhidāyañca atthapaṭisambhidāyañca vicāro. Kallitā kosallattaṃ cittassa vitakko, abhinīhārakosallaṃ cittassa vicāro . Idaṃ kusalaṃ idaṃ akusalaṃ idaṃ bhāvetabbaṃ idaṃ pahātabbaṃ idaṃ sacchikātabbanti vitakko, yathā pahānañca bhāvanā ca sacchikiriyā ca evaṃ vicāro. Imesu vitakkavicāresu ṭhitassa duvidhaṃ dukkhaṃ na uppajjati kāyikañca cetasikañca; duvidhaṃ sukhaṃ uppajjati kāyikañca cetasikañca. Iti vitakkajanitaṃ cetasikaṃ sukhaṃ pīti kāyikaṃ sukhaṃ kāyikoyeva. Yā tattha cittassa ekaggatā, ayaṃ samādhi. Iti paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ.

เตสํเยว วิตกฺกวิจารานํ อภิกฺขณํ อาเสวนาย ตสฺส ตโปฺปณมานสํ โหติฯ ตสฺส วิตกฺกวิจารา โอฬาริกา ขายนฺติฯ ยญฺจ ปีติสุขญฺจ เนกฺขมฺมญฺจ โอฬาริกํ ภวติฯ อปิ จ สมาธิชา ปีติ รติ จ ชายติฯ ตสฺส วิจารารมฺมณํฯ เตสํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ เจโต สมฺปสีทติฯ เย วิตกฺกวิจารา เทฺว ธมฺมานุสฺสริตพฺพาฯ ปจฺจุปฺปนฺนา ทรณิตพฺพํฯ เตสํ วูปสมา เอโกทิภาวํ จิเตฺตกคฺคตํ โหติฯ ตสฺส เอโกทิภาเวน ปีติ ปาริปูริํ คจฺฉติฯ ยา ปีติ, ตํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ยํ สุขํ, ตํ สุขินฺทฺริยํฯ ยา จิเตฺตกคฺคตา, อยํ สมาธิฯ ตํ ทุติยํ ฌานํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํฯ โส ปีติยา วิราคา ยาติ โอชหิ ชลฺลสหคตํฯ

Tesaṃyeva vitakkavicārānaṃ abhikkhaṇaṃ āsevanāya tassa tappoṇamānasaṃ hoti. Tassa vitakkavicārā oḷārikā khāyanti. Yañca pītisukhañca nekkhammañca oḷārikaṃ bhavati. Api ca samādhijā pīti rati ca jāyati. Tassa vicārārammaṇaṃ. Tesaṃ vūpasamā ajjhattaṃ ceto sampasīdati. Ye vitakkavicārā dve dhammānussaritabbā. Paccuppannā daraṇitabbaṃ. Tesaṃ vūpasamā ekodibhāvaṃ cittekaggataṃ hoti. Tassa ekodibhāvena pīti pāripūriṃ gacchati. Yā pīti, taṃ somanassindriyaṃ, yaṃ sukhaṃ, taṃ sukhindriyaṃ. Yā cittekaggatā, ayaṃ samādhi. Taṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ. So pītiyā virāgā yāti ojahi jallasahagataṃ.

๗๓. ตตฺถ โสมนสฺสจิตฺตมุปาทานนฺติ จ โส ตํ วิจินโนฺต อุเปกฺขเมว มนสิกโรติฯ โส ปีติยา วิราคา อุเปกฺขโก วิหรติฯ ยถา จ ปีติยา สุขมานิตํ, ตํ กาเยน ปฎิสํเวเทติ สมฺปชาโน วิหรติฯ เยน สติสมฺปชเญฺญน อุเปกฺขาปาริปูริํ คจฺฉติฯ อิทํ ตติยํ ฌานํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํฯ

73. Tattha somanassacittamupādānanti ca so taṃ vicinanto upekkhameva manasikaroti. So pītiyā virāgā upekkhako viharati. Yathā ca pītiyā sukhamānitaṃ, taṃ kāyena paṭisaṃvedeti sampajāno viharati. Yena satisampajaññena upekkhāpāripūriṃ gacchati. Idaṃ tatiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ.

ตถา กายิกสฺส สุขสฺส ปหานาย ปฐเม ฌาเน โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌติฯ ทุติเย ฌาเน ทุกฺขินฺทฺริยํ นิรุชฺฌติฯ โส สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุเพฺพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิํ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ฯ ตตฺถ จตูหิ อินฺทฺริเยหิ อุเปกฺขา ปสาทา โหติ, ทุกฺขินฺทฺริเยน โทมนสฺสินฺทฺริเยน สุขินฺทฺริเยน โสมนสฺสินฺทฺริเยน จฯ เตสํ นิโรธา อุเปกฺขาสมฺปชญฺญํ โหติ, ตตฺถ สุขินฺทฺริเยน โสมนสฺสินฺทฺริเยน จ อสติ โหติ, เตสํ นิโรธา สติมา โหติ, ทุกฺขินฺทฺริเยน โทมนสฺสินฺทฺริเยน จ อสมฺปชญฺญํ, เตสํ นิโรธา สมฺปชญฺญํ โหติ, อิติ อุเปกฺขาย จ สญฺญา, สโต สมฺปชาโน จิเตฺตกคฺคตา จ อิทํ วุจฺจเต จ จตุตฺถํ ฌานํฯ

Tathā kāyikassa sukhassa pahānāya paṭhame jhāne somanassindriyaṃ nirujjhati. Dutiye jhāne dukkhindriyaṃ nirujjhati. So sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati . Tattha catūhi indriyehi upekkhā pasādā hoti, dukkhindriyena domanassindriyena sukhindriyena somanassindriyena ca. Tesaṃ nirodhā upekkhāsampajaññaṃ hoti, tattha sukhindriyena somanassindriyena ca asati hoti, tesaṃ nirodhā satimā hoti, dukkhindriyena domanassindriyena ca asampajaññaṃ, tesaṃ nirodhā sampajaññaṃ hoti, iti upekkhāya ca saññā, sato sampajāno cittekaggatā ca idaṃ vuccate ca catutthaṃ jhānaṃ.

ตตฺถ โย ราคจริโต ปุคฺคโล ตสฺส สุขินฺทฺริยญฺจ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ; โย โทสจริโต ปุคฺคโล ตสฺส ทุกฺขินฺทฺริยญฺจ โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ; โย โมหจริโต ปุคฺคโล ตสฺส อสติ จ อสมฺปชญฺญญฺจฯ

Tattha yo rāgacarito puggalo tassa sukhindriyañca somanassindriyañca; yo dosacarito puggalo tassa dukkhindriyañca domanassindriyañca; yo mohacarito puggalo tassa asati ca asampajaññañca.

ตตฺถ ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ตติเย ฌาเน จตุเตฺถ จ อนุนโย นิรุชฺฌติ, โทสจริตสฺส ปฐเม ฌาเน ทุติเย จ ปฎิฆํ นิรุชฺฌติ, โมหจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ปฐเม ฌาเน ทุติเย จ อสมฺปชญฺญํ นิรุชฺฌติฯ ตติเย ฌาเน จตุเตฺถ จ อสติ นิรุชฺฌติ, เอวเมว เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ จตฺตาริ ฌานานิ โวทานํ คมิสฺสนฺติฯ

Tattha rāgacaritassa puggalassa tatiye jhāne catutthe ca anunayo nirujjhati, dosacaritassa paṭhame jhāne dutiye ca paṭighaṃ nirujjhati, mohacaritassa puggalassa paṭhame jhāne dutiye ca asampajaññaṃ nirujjhati. Tatiye jhāne catutthe ca asati nirujjhati, evameva tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ cattāri jhānāni vodānaṃ gamissanti.

ตตฺถ ราคโทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสมฺปชญฺญญฺจ อนุนโย จ ปฎิฆญฺจ, เตน หานภาคิยํ ¹ ฌานํ โหติฯ ตตฺถ ราคโมหจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อนุนยตฺตํ จ อาทีนวํ ทสฺสิตา, ตํ ตสฺส หานภาคิยํ ฌานํ โหติฯ ตตฺถ โทสโมหจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ปฎิโฆ จ อสติ จ อสมฺปชญฺญญฺจ อาทีนวํ ทสฺสิตา เตน ตสฺส หานภาคิยํ ฌานํ โหติฯ

Tattha rāgadosacaritassa puggalassa asampajaññañca anunayo ca paṭighañca, tena hānabhāgiyaṃ ² jhānaṃ hoti. Tattha rāgamohacaritassa puggalassa anunayattaṃ ca ādīnavaṃ dassitā, taṃ tassa hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. Tattha dosamohacaritassa puggalassa paṭigho ca asati ca asampajaññañca ādīnavaṃ dassitā tena tassa hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti.

ตตฺถ ราคโทสโมหสมภาคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส วิเสสภาคิยํ ฌานํ โหติ, อิมานิ จตฺตาริ ฌานานิ สตฺตสุ ปุคฺคเลสุ นิทฺทิสิตพฺพานิฯ จตูสุ จ สมาธีสุ ฉนฺทสมาธินา ปฐมํ ฌานํ, วีริยสมาธินา ทุติยํ ฌานํ, จิตฺตสมาธินา ตติยํ ฌานํ, วีมํสาสมาธินา จตุตฺถํ ฌานํฯ อปฺปณิหิเตน ปฐมํ ฌานํ, สุญฺญตาย ทุติยํ ฌานํ, อนิมิเตฺตน ตติยํ ฌานํ, อานาปานสฺสติยา จตุตฺถํ ฌานํฯ กามวิตกฺกพฺยาปาทานญฺจ ตํ ตํ วูปสเมน ปฐมํ ฌานํ โหติ, วิตกฺกวิจารานํ วูปสเมน ทุติยํ ฌานํ, สุขินฺทฺริยโสมนสฺสินฺทฺริยานํ วูปสเมน ตติยํ ฌานํ, กายสงฺขารานํ วูปสเมน จตุตฺถํ ฌานญฺจฯ จาคาธิฎฺฐาเนน ปฐมํ ฌานํ, สจฺจาธิฎฺฐาเนน ทุติยํ ฌานํ, ปญฺญาธิฎฺฐาเนน ตติยํ ฌานํ, อุปสมาธิฎฺฐาเนน จตุตฺถํ ฌานํฯ อิมานิ จตฺตาริ ฌานานิ สเงฺขปนิเทฺทเสน นิทฺทิฎฺฐานิ, ตตฺถ สมาธินฺทฺริยํ ปาริปูริํ คจฺฉติฯ อนุวตฺตนกานิ จตฺตาริ, ตตฺถ โย ปฐมํ ฌานํ นิสฺสาย อาสวกฺขยํ ปาปุณาติ, โส สุขาย ปฎิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย โทมนสฺสินฺทฺริยปฎิปเกฺขนฯ โย ทุติยํ ฌานํ นิสฺสาย อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ, โส สุขาย ปฎิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย ทุกฺขินฺทฺริยปฎิปเกฺขนฯ โย ตติยํ ฌานํ นิสฺสาย อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ, โส สุขาย ปฎิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย โสมนสฺสินฺทฺริยปฎิปเกฺขนฯ โย จตุตฺถํ ฌานํ นิสฺสาย อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ, โส สุขาย ปฎิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย สุขินฺทฺริยปฎิปเกฺขน คโตฯ

Tattha rāgadosamohasamabhāgacaritassa puggalassa visesabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti, imāni cattāri jhānāni sattasu puggalesu niddisitabbāni. Catūsu ca samādhīsu chandasamādhinā paṭhamaṃ jhānaṃ, vīriyasamādhinā dutiyaṃ jhānaṃ, cittasamādhinā tatiyaṃ jhānaṃ, vīmaṃsāsamādhinā catutthaṃ jhānaṃ. Appaṇihitena paṭhamaṃ jhānaṃ, suññatāya dutiyaṃ jhānaṃ, animittena tatiyaṃ jhānaṃ, ānāpānassatiyā catutthaṃ jhānaṃ. Kāmavitakkabyāpādānañca taṃ taṃ vūpasamena paṭhamaṃ jhānaṃ hoti, vitakkavicārānaṃ vūpasamena dutiyaṃ jhānaṃ, sukhindriyasomanassindriyānaṃ vūpasamena tatiyaṃ jhānaṃ, kāyasaṅkhārānaṃ vūpasamena catutthaṃ jhānañca. Cāgādhiṭṭhānena paṭhamaṃ jhānaṃ, saccādhiṭṭhānena dutiyaṃ jhānaṃ, paññādhiṭṭhānena tatiyaṃ jhānaṃ, upasamādhiṭṭhānena catutthaṃ jhānaṃ. Imāni cattāri jhānāni saṅkhepaniddesena niddiṭṭhāni, tattha samādhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Anuvattanakāni cattāri, tattha yo paṭhamaṃ jhānaṃ nissāya āsavakkhayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya domanassindriyapaṭipakkhena. Yo dutiyaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya dukkhindriyapaṭipakkhena. Yo tatiyaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya somanassindriyapaṭipakkhena. Yo catutthaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya sukhindriyapaṭipakkhena gato.

ปกิณฺณกนิเทฺทโสฯ

Pakiṇṇakaniddeso.

๗๔. ยานิ จตฺตาริ ฌานานิ, เตสํ ฌานานํ อิมานิ องฺคานิ, เตสํ องฺคานํ สมูโห ³ อสฺส องฺคา, อยํ ฌานภูมิ โก วิเสโสติ อสฺส วิเสโสฯ อิเม สมฺภารา เตหิ อยํ สมุทาคโม, ตสฺส สมุทาคมสฺส อยํ อุปนิสา, ตาย อุปนิสาย อยํ ภาวนาฯ ตสฺสา ภาวนาย อยํ อาทีนโวฯ เตน อยํ ปริหานิฯ กสฺส ปริหานีติ ตทุปคชฺฌายิโน ⁴ฯ ตํ ยถา ภณิตํ ปจฺจเวกฺขโนฺต อยํ วิเสโสฯ เตน วิเสเสน อยํ อสฺสาโท, โส กสฺส อสฺสาโท อฌานิยา ฌายิโน, ตสฺสา อฌานิยา ฌายิโน, อิทํ กลฺลิตา โกสเลฺล ฐิตชฺฌานํ อโนมทฺทิยตํ คจฺฉติ ฌานพลํ, ฌานพเล ฐิตสฺส อยํ ปารมิปฺปตฺตสฺส อิมานิ ฌานงฺคานิ อนาวิลสงฺกโปฺป ปฐเม ฌาเน ฌานงฺคานิ ภาวีฯ โส ปีติ ตทนุสาริตฺตาว ปฐเม ฌาเน ฌานงฺคํ ตสฺสงฺคุโน จ ธมฺมา ตทภิสนฺนิตาย จฯ ปีติ ทุติเย ฌาเน ฌานงฺคธมฺมตา โข ปน ตถา ปวตฺตสฺส สหคตํ ฌานงฺคธมฺมํ สสุขตาย อชฺฌตฺตํ สมฺปสาโท ทุติเย ฌาเน ฌานงฺคํ มโนสมฺปสาทนตาย ตทภิสนฺนิตาย จฯ ปีติ ทุติเย ฌาเน ฌานงฺคํ อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ สมาธิตา ⁵ ปีติ ทุติเย ฌาเน ฌานงฺคํ, เจตโส เอโกทิภาโว ทุติเย ฌาเน ฌานงฺคํ, อุเปกฺขา ผสฺสตา ตติเย ฌาเน ฌานงฺคํ, สุขํ ตสฺส องฺคนฺติ จฯ เจตโส เอโกทิภาโว จตุเตฺถ ฌาเน ฌานงฺคํ, อุเปกฺขา อทุกฺขมสุขา จตุเตฺถ ฌาเน ฌานงฺคํ, อภินิสาภูมิ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ จตุเตฺถ ฌาเน ฌานงฺคํฯ สติปาริสุทฺธิ จ อเนกชฺฌาภูมีสุ ฌานงฺคสมายุตฺตา ปีติ เจตโส เอโกทิภาโว จตุเตฺถ ฌาเน ฌานงฺคํฯ

74. Yāni cattāri jhānāni, tesaṃ jhānānaṃ imāni aṅgāni, tesaṃ aṅgānaṃ samūho ⁶ assa aṅgā, ayaṃ jhānabhūmi ko visesoti assa viseso. Ime sambhārā tehi ayaṃ samudāgamo, tassa samudāgamassa ayaṃ upanisā, tāya upanisāya ayaṃ bhāvanā. Tassā bhāvanāya ayaṃ ādīnavo. Tena ayaṃ parihāni. Kassa parihānīti tadupagajjhāyino ⁷. Taṃ yathā bhaṇitaṃ paccavekkhanto ayaṃ viseso. Tena visesena ayaṃ assādo, so kassa assādo ajhāniyā jhāyino, tassā ajhāniyā jhāyino, idaṃ kallitā kosalle ṭhitajjhānaṃ anomaddiyataṃ gacchati jhānabalaṃ, jhānabale ṭhitassa ayaṃ pāramippattassa imāni jhānaṅgāni anāvilasaṅkappo paṭhame jhāne jhānaṅgāni bhāvī. So pīti tadanusārittāva paṭhame jhāne jhānaṅgaṃ tassaṅguno ca dhammā tadabhisannitāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgadhammatā kho pana tathā pavattassa sahagataṃ jhānaṅgadhammaṃ sasukhatāya ajjhattaṃ sampasādo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ manosampasādanatāya tadabhisannitāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ ajjhattaṃ sampasādanaṃ samādhitā ⁸ pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, cetaso ekodibhāvo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā phassatā tatiye jhāne jhānaṅgaṃ, sukhaṃ tassa aṅganti ca. Cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā adukkhamasukhā catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, abhinisābhūmi upekkhāsatipārisuddhi catutthe jhāne jhānaṅgaṃ. Satipārisuddhi ca anekajjhābhūmīsu jhānaṅgasamāyuttā pīti cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ.

ตตฺถ กตมา ฌานภูมิ? สวิตเกฺก สวิจาเร วิเวกา อนุคตา ปฐเม ฌาเน ฌานภูมิฯ อวิตเกฺก อวิจาเร อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ ชนิตํ ปีติมนุคตา ทุติเย ฌาเน ฌานภูมิฯ สุขสาตสโมหิตา สปฺปีติกา ตติเย ฌาเน ฌานภูมิฯ ตสฺส สุขทุกฺขสหคตา อภินีหารสหคตา จตุเตฺถ ฌาเน ฌานภูมิฯ อปฺปมาณสหคตา สตฺตารมฺมณา ปฐเม ฌาเน ฌานภูมิฯ อภิภูมิอายตนสหคตา รูปสญฺญีสุ ทุติเย ฌาเน ฌานภูมิฯ วิโมกฺขสหคตานํ วิโมเกฺขสุ ตติเย ฌาเน ฌานภูมิฯ อนุปสฺสนาสหคตา กายสงฺขารา สมฺมา จตุตฺถสฺส ฌานสฺส ภูมิฯ

Tattha katamā jhānabhūmi? Savitakke savicāre vivekā anugatā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Avitakke avicāre ajjhattaṃ sampasādanaṃ janitaṃ pītimanugatā dutiye jhāne jhānabhūmi. Sukhasātasamohitā sappītikā tatiye jhāne jhānabhūmi. Tassa sukhadukkhasahagatā abhinīhārasahagatā catutthe jhāne jhānabhūmi. Appamāṇasahagatā sattārammaṇā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Abhibhūmiāyatanasahagatā rūpasaññīsu dutiye jhāne jhānabhūmi. Vimokkhasahagatānaṃ vimokkhesu tatiye jhāne jhānabhūmi. Anupassanāsahagatā kāyasaṅkhārā sammā catutthassa jhānassa bhūmi.

๗๕. ตตฺถ กตเม ฌานวิเสสา? วิวิเจฺจว กาเมหิ วิวิจฺจ ปาปเกหิ อกุสเลหิ ธเมฺมหิ จิตฺตเจตสิกสหคตา กามธาตุสมติกฺกมนตาปิ, อยํ ฌานวิเสโสฯ อวิตกฺกา เจว อวิจารา จ สปฺปีติกาย สติสหคตาย ปีติสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติฯ อยํ ฌานวิเสโสฯ อวิตกฺกาย ภูมิยา อวิจาเรเยว สติ อนุคตา อุเปกฺขาสหคตา มนสิการา สมุทาจรนฺติฯ ตทนุธมฺมตาย จ สติ สณฺฑหติ ⁹ฯ ตญฺจ ภูมิํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อยํ ฌานวิเสโสฯ สติปาริสุทฺธิสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, ตญฺจ ภูมิํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อยํ ฌานวิเสโสฯ วิญฺญาณญฺจายตนสหคตาย ภูมิยํ อากิญฺจญฺญายตนสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, ตญฺจ ภูมิํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อยํ ฌานวิเสโสฯ

75. Tattha katame jhānavisesā? Vivicceva kāmehi vivicca pāpakehi akusalehi dhammehi cittacetasikasahagatā kāmadhātusamatikkamanatāpi, ayaṃ jhānaviseso. Avitakkā ceva avicārā ca sappītikāya satisahagatāya pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Ayaṃ jhānaviseso. Avitakkāya bhūmiyā avicāreyeva sati anugatā upekkhāsahagatā manasikārā samudācaranti. Tadanudhammatāya ca sati saṇḍahati ¹⁰. Tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Satipārisuddhisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Viññāṇañcāyatanasahagatāya bhūmiyaṃ ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso.

ฌานสมฺภารา เนกฺขมฺมวิตโกฺก สมฺภาโร กามวิตกฺกวิโนทนาธิปฺปายตาฯ อพฺยาปาทวิตโกฺก สมฺภาโร พฺยาปาทวิตกฺกปฎิวิโนทนาธิปฺปายตาฯ อวิหิํสาวิตโกฺก สมฺภาโร วิหิํสาวิตกฺกปฎิวิโนทนาธิปฺปายตาฯ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา อปฺปิจฺฉตา สมฺภาโร ปริสุทฺธาชีโว จตุนฺนํ สมาปตฺตีนํ สมฺภาโร อกมฺมสฺส วิหาริตาฯ มคฺคสมฺภาโร สมาปตฺติปชฺชนตาฯ ผลสมฺภาโร ฌานนิพฺพตฺติตาย ฌานสมุทาคโมฯ กุสลเหตุ ยํ ฌานํ สมุทยํ คจฺฉนฺติ โก จ ¹¹ น กุโตจิ เนกฺขมฺมปฺปตฺตา สมุทาคจฺฉนฺติฯ อาลมฺพนิโรธสมาธิ สโนฺต สมุทาคจฺฉนฺติฯ อวีติกฺกนฺตา สมุทาคจฺฉนฺติฯ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ปหานาย เต จ อพฺยาปชฺชตาย สมุทาคจฺฉนฺติฯ ตํ ปน สนฺธาย สมุทาคจฺฉนฺติฯ อปริทาหนาย สมุทาคจฺฉนฺติฯ อยํ ญาณสมุทาคโมฯ

Jhānasambhārā nekkhammavitakko sambhāro kāmavitakkavinodanādhippāyatā. Abyāpādavitakko sambhāro byāpādavitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Avihiṃsāvitakko sambhāro vihiṃsāvitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Indriyesu guttadvāratā appicchatā sambhāro parisuddhājīvo catunnaṃ samāpattīnaṃ sambhāro akammassa vihāritā. Maggasambhāro samāpattipajjanatā. Phalasambhāro jhānanibbattitāya jhānasamudāgamo. Kusalahetu yaṃ jhānaṃ samudayaṃ gacchanti ko ca ¹² na kutoci nekkhammappattā samudāgacchanti. Ālambanirodhasamādhi santo samudāgacchanti. Avītikkantā samudāgacchanti. Sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ pahānāya te ca abyāpajjatāya samudāgacchanti. Taṃ pana sandhāya samudāgacchanti. Aparidāhanāya samudāgacchanti. Ayaṃ ñāṇasamudāgamo.

๗๖. ตตฺถ กตมา อุปนิสา? กลฺยาณมิตฺตตา ฌานสฺส อุปนิสาฯ กลฺยาณสมฺปวงฺกตา ฌานสฺส อุปนิสาฯ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา ฌานสฺส อุปนิสาฯ อสนฺตุฎฺฐิตา กุสเลสุ ธเมฺมสุ ฌานสฺส อุปนิสาฯ สทฺธมฺมสฺสวนํ ฌานสฺส อุปนิสาฯ สํเวชนิเย ฐาเน สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธานํฯ อยํ ฌาโนปนิสาฯ

76. Tattha katamā upanisā? Kalyāṇamittatā jhānassa upanisā. Kalyāṇasampavaṅkatā jhānassa upanisā. Indriyesu guttadvāratā jhānassa upanisā. Asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu jhānassa upanisā. Saddhammassavanaṃ jhānassa upanisā. Saṃvejaniye ṭhāne saṃviggassa yoniso padhānaṃ. Ayaṃ jhānopanisā.

ตตฺถ กตมา ภาวนา? เมตฺตาเสวนา อพฺยาปาทวิตกฺกภาวนาฯ กรุณาเสวนา อวิหิํสาวิตกฺกภาวนาฯ มุทิตาภาวนา ปีติสุขสมฺปชญฺญา การิตาฯ อุเปกฺขาภาวนา ปสฺสวตา อุเปกฺขาภาวนา อปสฺสวตา อุเปกฺขา จ อชฺฌุเปกฺขา จ, อสุภสญฺญาภาวนา ทุกฺขาปฎิปทา ทนฺธาภิญฺญา ภวสนฺธาภิญฺญา ภวสนฺธานํ, สา ฉพฺพิธา ภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา อนุฎฺฐิตา วตฺถุกตา ยานีกตา ปริจิตา สุสมารทฺธาฯ อยํ ภาวนาฯ

Tattha katamā bhāvanā? Mettāsevanā abyāpādavitakkabhāvanā. Karuṇāsevanā avihiṃsāvitakkabhāvanā. Muditābhāvanā pītisukhasampajaññā kāritā. Upekkhābhāvanā passavatā upekkhābhāvanā apassavatā upekkhā ca ajjhupekkhā ca, asubhasaññābhāvanā dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā bhavasandhābhiññā bhavasandhānaṃ, sā chabbidhā bhāvanā bhāvitā bahulīkatā anuṭṭhitā vatthukatā yānīkatā paricitā susamāraddhā. Ayaṃ bhāvanā.

เอวํ ภาวยนฺตสฺส อยํ อาทีนโวฯ ปฐเม ฌาเน สงฺขารสมนฺนาคโต เอโส ธโมฺม อสฺสุโต สาสโวฯ สเจ เอส ธโมฺม อยํ สีโล อาสนฺนปฎิปโกฺข จ เอส ธโมฺม กาโม ปติจาโร ปติวิจาโร สมาปตฺตีนํ จ สโพฺพฬาริโก เอส ธโมฺม วิตกฺกวิจาโร จฯ ตตฺถ จิตฺตํ โขเภนฺติ, กาโย เจตฺถ กิลมติ, กายมฺหิ เจตฺถ กิลเนฺต จิตฺตํ วิหญฺญติฯ อนภินีหารกฺขโมว อภิญฺญานํ อิเม อาทีนวา ปฐเม ฌาเนฯ

Evaṃ bhāvayantassa ayaṃ ādīnavo. Paṭhame jhāne saṅkhārasamannāgato eso dhammo assuto sāsavo. Sace esa dhammo ayaṃ sīlo āsannapaṭipakkho ca esa dhammo kāmo paticāro pativicāro samāpattīnaṃ ca sabboḷāriko esa dhammo vitakkavicāro ca. Tattha cittaṃ khobhenti, kāyo cettha kilamati, kāyamhi cettha kilante cittaṃ vihaññati. Anabhinīhārakkhamova abhiññānaṃ ime ādīnavā paṭhame jhāne.

ทุติเย ฌาเน อิเม อาทีนวา ปีติผรณสหคโต จ เอโส ธโมฺม, น สมุทาจารเสฺสติ จิตฺตํฯ อโสธยํ อุปคโม เจส ธโมฺม อุปคมิปริสฺสโย ¹³ โทมนสฺสปจฺจตฺถิโก เจส ธโมฺมฯ ตตฺถ ตตฺถ ยุตฺตีนํ ปีติ ปรชฺชโต เจส ธโมฺม ทุกฺกรํ โหติ, อวตฺตสนฺตาสภูมิปริวชฺชยโนฺต จตูสุ ทุกฺขตาสุ เอส ธโมฺม อนุวิทฺธาปนสทฺธาย ¹⁴ ทุกฺขตาย จ น ปลิโพธทุกฺขตาย จ อภิญฺญาทุกฺขตาย จ โรคทุกฺขตาย จ, อิเม อาทีนวา ทุติเย ฌาเนฯ

Dutiye jhāne ime ādīnavā pītipharaṇasahagato ca eso dhammo, na samudācārasseti cittaṃ. Asodhayaṃ upagamo cesa dhammo upagamiparissayo ¹⁵ domanassapaccatthiko cesa dhammo. Tattha tattha yuttīnaṃ pīti parajjato cesa dhammo dukkaraṃ hoti, avattasantāsabhūmiparivajjayanto catūsu dukkhatāsu esa dhammo anuviddhāpanasaddhāya ¹⁶ dukkhatāya ca na palibodhadukkhatāya ca abhiññādukkhatāya ca rogadukkhatāya ca, ime ādīnavā dutiye jhāne.

ตตฺถ กตเม อาทีนวา ตติเย ฌาเน? อุเปกฺขาสุขสหคตาย ตตฺถ สาตาวีนํ ปญฺจนฺนํ อุเปกฺขาสุขํ ปริวตฺติโต เอส ธโมฺม เตน นิจฺจสญฺญิตานญฺจ ยํ โหติฯ ทุโกฺขปนิยํ สุขํ จิตฺตสฺส สโงฺขภตํ อุปาทาย สุขทุกฺขาย คโต สวติฯ สุขทุกฺขานุกตญฺจ อุปาทาย อนภิหารกฺขมํ จิตฺตํ โหติฯ อภิญฺญาย สจฺฉิกิริยาสุ สเพฺพปิ เจเต ธมฺมา ตีสุ ฌานสมาปตฺตีสุ จตูหิ จ ทุกฺขตาหิ อนุวิทฺธานํ สา ภยา ทุกฺขตาย ปลิโพธทุกฺขตาย จ อภิญฺญาย ทุกฺขตาย จ อิเม อาทีนวา ตติเย ฌาเนฯ

Tattha katame ādīnavā tatiye jhāne? Upekkhāsukhasahagatāya tattha sātāvīnaṃ pañcannaṃ upekkhāsukhaṃ parivattito esa dhammo tena niccasaññitānañca yaṃ hoti. Dukkhopaniyaṃ sukhaṃ cittassa saṅkhobhataṃ upādāya sukhadukkhāya gato savati. Sukhadukkhānukatañca upādāya anabhihārakkhamaṃ cittaṃ hoti. Abhiññāya sacchikiriyāsu sabbepi cete dhammā tīsu jhānasamāpattīsu catūhi ca dukkhatāhi anuviddhānaṃ sā bhayā dukkhatāya palibodhadukkhatāya ca abhiññāya dukkhatāya ca ime ādīnavā tatiye jhāne.

ตตฺถ กตเม อาทีนวา จตุเตฺถ ฌาเน? อากิญฺจญฺญาสมาปตฺติกา เต ธมฺมานุสมาปตฺติกา เอติสฺสา จ ภูมิยํ สาตานํ พาลปุถุชฺชนานํ อเนกวิธานิ ทิฎฺฐิคตานิ อุปฺปชฺชนฺติฯ โอฬาริกา สุขุเมหิ จ รูปสญฺญาหิ อนุวิธานิ เอตานิ ฌานานิ สทา อนุทยเมตฺตาฌานกลานุทนุกลาย สาธารณา, ทุกฺกรา จ สเพฺพ จตฺตาโร มหาสมฺภารา สมุทาคตานิ จ เอตานิ ฌานานิ อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย สมุทาคจฺฉนฺติฯ เอตฺถ สมุทาคตา จ เอเต ธมฺมา น สมตฺตา โหนฺติฯ อสมุคฺคหิตนิมิตฺตา จ เอเต ธมฺมา ปริหายนฺติฯ นิรุชฺฌนฺติ จ เอเต ธมฺมา น อุปาทิยนฺติ นิรุชฺฌงฺคานิ จ, เอเตสํ ธมฺมานํ ฌานานิ นิมิตฺตานิ น ฌานนิมิตฺตสญฺญา โวกิรติฯ อปฺปฎิลทฺธปุพฺพา จ ฌายีวเสน จ ภวติ ¹⁷ฯ อิเมหิ อาทีนเวหิ อยํ ฌานปริหานิฯ

Tattha katame ādīnavā catutthe jhāne? Ākiñcaññāsamāpattikā te dhammānusamāpattikā etissā ca bhūmiyaṃ sātānaṃ bālaputhujjanānaṃ anekavidhāni diṭṭhigatāni uppajjanti. Oḷārikā sukhumehi ca rūpasaññāhi anuvidhāni etāni jhānāni sadā anudayamettājhānakalānudanukalāya sādhāraṇā, dukkarā ca sabbe cattāro mahāsambhārā samudāgatāni ca etāni jhānāni aññamaññaṃ nissāya samudāgacchanti. Ettha samudāgatā ca ete dhammā na samattā honti. Asamuggahitanimittā ca ete dhammā parihāyanti. Nirujjhanti ca ete dhammā na upādiyanti nirujjhaṅgāni ca, etesaṃ dhammānaṃ jhānāni nimittāni na jhānanimittasaññā vokirati. Appaṭiladdhapubbā ca jhāyīvasena ca bhavati ¹⁸. Imehi ādīnavehi ayaṃ jhānaparihāni.

๗๗. นิโรธสมาปตฺติยา อปฎิสงฺขาย อวเสสสญฺญิโน อากิญฺจญฺญายตนสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, โส นิโรธสมาปตฺติโต ปริหายติฯ อาเนญฺชสญฺญิโน อสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อากิญฺจญฺญายตนสหคตา มนสิการา สมุทาจรนฺติ, ตญฺจ ภูมิํ น ปชานาติ, โส ตโต ปริหายติฯ อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา มนสิการา สมุทาจรนฺติ, ตญฺจ ภูมิํ น ปชานาติ, โส ตโต ปริหายติฯ วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส รูปสญฺญาสหคตาฯ วิตฺถาเรน…เป.… ยาว ปฐเม ฌาเน กามสญฺญาสหคตา กาตพฺพาฯ สกสฺส ¹⁹ ปริหายติ, กลงฺกชฺฌาเน กลงฺกํ ฌายติ, ปริสมนฺตโต ฌายติ, ภินฺทโนฺต ฌายติ, น สชฺฌายติ, อายูหโนฺต ฌายติ, กิญฺจิ จ นิปริจิโต ฌายติฯ อติวิธาวโนฺต ฌายติ, อติมญฺญโนฺต ฌายติ, กายสงฺขาเร อปฺปฎิสมฺภาเร ฌายติ, ปริยุฎฺฐานสฺส นิสฺสรณํ อชานโนฺต ฌายติ, นีวรณาภิภูโต ฌายติ, อสฺสาปตฺติมนสิกโรโนฺต ฌานสฺส อสฺสาโท กามราคปริยุฎฺฐานํ ปหานํ ฌานสฺส อสฺสาโท กามราคเหตูนํ ธมฺมานํ อุทยนฺติ, นิรุชฺฌงฺคานิ เอเตสํ ธมฺมานํ ฌานานิ อุปริมา สุขุเปกฺขา กามกมฺมกิเลสานํ ปหานํ อสฺสาโท, เอวํ โข ปุน ฌานสฺส อสฺสาโท มหาสํวาสมปฺปีฬิเต โลกสํนิวาเส อสโมฺพโธกาสา วิคเมสฺสมิทํ ฌานปฺปหานาฯ อยํ ปลิโรธมปฺปลิโรธโลกสนฺนิวาเส เอสนิธมิทํ ฌานํ อนมตคฺคสํสารสมาปนฺนานํ สตฺตานํ สํสารปฺปหานนา อานิสํโส, ยมิทํ ฌานสฺส อสฺสาโท กายสฺส อฌานิยฌายิโน ภวติฯ อฌานิยฌานิยฌายีหิ อปรามสโนฺต อฌานิยฌายิตํ ฌายติ, ยานิ กลงฺกชฺฌายิโน ปทานิ, ตานิ อนุธิตานิ ปฎิปเกฺขฯ

77. Nirodhasamāpattiyā apaṭisaṅkhāya avasesasaññino ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, so nirodhasamāpattito parihāyati. Āneñjasaññino asaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasahagatā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāsahagatā. Vitthārena…pe… yāva paṭhame jhāne kāmasaññāsahagatā kātabbā. Sakassa ²⁰ parihāyati, kalaṅkajjhāne kalaṅkaṃ jhāyati, parisamantato jhāyati, bhindanto jhāyati, na sajjhāyati, āyūhanto jhāyati, kiñci ca niparicito jhāyati. Atividhāvanto jhāyati, atimaññanto jhāyati, kāyasaṅkhāre appaṭisambhāre jhāyati, pariyuṭṭhānassa nissaraṇaṃ ajānanto jhāyati, nīvaraṇābhibhūto jhāyati, assāpattimanasikaronto jhānassa assādo kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ pahānaṃ jhānassa assādo kāmarāgahetūnaṃ dhammānaṃ udayanti, nirujjhaṅgāni etesaṃ dhammānaṃ jhānāni uparimā sukhupekkhā kāmakammakilesānaṃ pahānaṃ assādo, evaṃ kho puna jhānassa assādo mahāsaṃvāsamappīḷite lokasaṃnivāse asambodhokāsā vigamessamidaṃ jhānappahānā. Ayaṃ palirodhamappalirodhalokasannivāse esanidhamidaṃ jhānaṃ anamataggasaṃsārasamāpannānaṃ sattānaṃ saṃsārappahānanā ānisaṃso, yamidaṃ jhānassa assādo kāyassa ajhāniyajhāyino bhavati. Ajhāniyajhāniyajhāyīhi aparāmasanto ajhāniyajhāyitaṃ jhāyati, yāni kalaṅkajjhāyino padāni, tāni anudhitāni paṭipakkhe.

๗๘. ตตฺถ กตมํ ฌานโกสลฺลํ? สมาปตฺติโกสลฺลํ ฌานโกสลฺลํ, ฌานวิเสสโกสลฺลํ ฌานโกสลฺลํ, ฌานนฺตริกโกสลฺลํ ฌานโกสลฺลํ, สมาปตฺติวุฎฺฐานโกสลฺลํ ฌานโกสลฺลํ, ฌาเน สภาวโกสลฺลํ ฌานโกสลฺลํ, ฌาเน อาทีนวโกสลฺลํ ฌานโกสลฺลํ, ฌาเน นิสฺสรณโกสลฺลํ ฌานโกสลฺลํ, ฌานผเลน อุปาทาย โกสลฺลํ, ฌานผเลน ปฎิสงฺขานผเล อปริหานธมฺมตา นิพฺพตฺติฌาเน จ กีฬิตาปิ วิเสสภาคิยํ ฌานํ ปฎิลพฺภติฯ อิทํ ปนสฺสาติ ภวหาริตา จ อารมฺมณานิมิตฺตคฺคาโห อนภินีหารพลํ, จิเตฺตกคฺคตา นิมิตฺตาสุ คติสหิตา สมถพเลน อสํสีทนญฺจ ฌาเน มคฺคผลํ สมถํ ปวเตฺต สมาธิโน อุเปกฺขาปลิปุพฺพาปรนิมิตฺตาสโย ปคฺคาหิโน ²¹ สติพลํ ตํ ปวตฺติตานญฺจ วิปสฺสนานํ สมญฺญาพเลฯ

78. Tattha katamaṃ jhānakosallaṃ? Samāpattikosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānavisesakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānantarikakosallaṃ jhānakosallaṃ, samāpattivuṭṭhānakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne sabhāvakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne ādīnavakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne nissaraṇakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānaphalena upādāya kosallaṃ, jhānaphalena paṭisaṅkhānaphale aparihānadhammatā nibbattijhāne ca kīḷitāpi visesabhāgiyaṃ jhānaṃ paṭilabbhati. Idaṃ panassāti bhavahāritā ca ārammaṇānimittaggāho anabhinīhārabalaṃ, cittekaggatā nimittāsu gatisahitā samathabalena asaṃsīdanañca jhāne maggaphalaṃ samathaṃ pavatte samādhino upekkhāpalipubbāparanimittāsayo paggāhino ²² satibalaṃ taṃ pavattitānañca vipassanānaṃ samaññābale.

ตตฺถ กตมา ฌานปารมิตา? สุปารมิตา เมตฺตา กาเมสุ สตฺตา กามสงฺคสตฺตาติ ²³ ยมฺหิ สุเตฺต เทสนาย โวหาเรน เทฺว สจฺจานิ นิทฺทิฎฺฐานิ, ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ, วิจเยน หาเรน เย สํโยชนีเยสุ ธเมฺมสุ วชฺชํ น ปสฺสนฺติ, เต โอฆํ ตริสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ น ตริสฺสนฺตีติ อตฺถิ เอสา ยุตฺติ จ วิจโย จ อิทํ นุ กิสฺส ปทฎฺฐานํ, กาเมสุ สตฺตาติ ปญฺจ กามคุณา, ตํ กามตณฺหาย ปทฎฺฐานํฯ สํโยชเน วชฺชมปสฺสมานาติ อวิชฺชาย ปทฎฺฐานํ, น หิ ชาตุ สํโยชนสงฺคสตฺตา โอฆํ ตเรยฺยุํ วิปุลํ มหนฺตนฺติ อุปาทานสฺส ปทฎฺฐานํฯ กาเมสุ สตฺตาติ กามา ทฺวิธา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ, ตตฺถ กิเลสกามา กามตณฺหา กามตณฺหาย ยุตฺตา ภวนฺติ รูปตณฺหา ภวตณฺหา ลกฺขเณน หาเรน, สํโยชเน วชฺชมปสฺสมานาติ สํโยชนสฺสฯ โย ตตฺถ ฉนฺทราโค ตสฺส กิํ ปทฎฺฐานํ? สุขา เวทนา เทฺว จ อินฺทฺริยานิ – สุขินฺทฺริยญฺจ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจฯ อิติ สุขาย เวทนาย คหิตาย ตโยปิ เวทนา คหิตา โหนฺติฯ เวทนากฺขเนฺธ คหิเต สเพฺพ ปญฺจกฺขนฺธา คหิตา โหนฺติฯ รูปสทฺทคนฺธรสโผฎฺฐพฺพา คหิตา, วตฺถุกาเมสุ คหิเตสุ สพฺพานิ ฉ พาหิรานิ อายตนานิ คหิตานิ โหนฺติฯ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ โย สโต, อยํ วุจฺจเต ลกฺขโณ หาโร, ตตฺถ โย โอฬาริกมฺหิ กิเลเส อชฺฌาวสิโต สพฺพกิเลเสสุ โย น ตโต สุขุมตเรสุ น วีตราโค ภวติฯ ตตฺถ พาหิรสํโยชนํ มมนฺติ อชฺฌตฺตสํโยชนํ อหนฺติฯ ตตฺถ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย โอฆํ ตริตุกามา เต สํโยชนีเยสุ ธเมฺมสุ อาทีนวานุปสฺสิโน วิหริสฺสนฺตีติ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยฯ กาเมสุ สตฺตาติ เยสุ จ สตฺตา เยน จ สตฺตา เยสญฺจ สตฺตา อยํ จตุพฺพิโธ อากาโร สเพฺพสํ หารภาคิโยฯ

Tattha katamā jhānapāramitā? Supāramitā mettā kāmesu sattā kāmasaṅgasattāti ²⁴ yamhi sutte desanāya vohārena dve saccāni niddiṭṭhāni, dukkhañca samudayo ca, vicayena hārena ye saṃyojanīyesu dhammesu vajjaṃ na passanti, te oghaṃ tarissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na tarissantīti atthi esā yutti ca vicayo ca idaṃ nu kissa padaṭṭhānaṃ, kāmesu sattāti pañca kāmaguṇā, taṃ kāmataṇhāya padaṭṭhānaṃ. Saṃyojane vajjamapassamānāti avijjāya padaṭṭhānaṃ, na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantanti upādānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmesu sattāti kāmā dvidhā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca, tattha kilesakāmā kāmataṇhā kāmataṇhāya yuttā bhavanti rūpataṇhā bhavataṇhā lakkhaṇena hārena, saṃyojane vajjamapassamānāti saṃyojanassa. Yo tattha chandarāgo tassa kiṃ padaṭṭhānaṃ? Sukhā vedanā dve ca indriyāni – sukhindriyañca somanassindriyañca. Iti sukhāya vedanāya gahitāya tayopi vedanā gahitā honti. Vedanākkhandhe gahite sabbe pañcakkhandhā gahitā honti. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā gahitā, vatthukāmesu gahitesu sabbāni cha bāhirāni āyatanāni gahitāni honti. Ajjhattikabāhiresu āyatanesu yo sato, ayaṃ vuccate lakkhaṇo hāro, tattha yo oḷārikamhi kilese ajjhāvasito sabbakilesesu yo na tato sukhumataresu na vītarāgo bhavati. Tattha bāhirasaṃyojanaṃ mamanti ajjhattasaṃyojanaṃ ahanti. Tattha bhagavato ko adhippāyo? Ye oghaṃ taritukāmā te saṃyojanīyesu dhammesu ādīnavānupassino viharissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Kāmesu sattāti yesu ca sattā yena ca sattā yesañca sattā ayaṃ catubbidho ākāro sabbesaṃ hārabhāgiyo.

๗๙. ตตฺถ กตมานิ ตีณิ วิปลฺลาสานิ ปทฎฺฐานานิ จ? จิตฺตวิปลฺลาสสฺส ทิฎฺฐิวิปลฺลาสสฺส สญฺญาวิปลฺลาสสฺส ตโย วิปลฺลาสา ตีณิ อกุสลมูลานิ ปทฎฺฐานํฯ ตีณิ อกุสลมูลานิ หีนปฺปณีตการิยกมฺมสฺส ปทฎฺฐานํฯ จตุนฺนญฺจ อุปาทานานํ โทโส อกุสลมูลํ ทิสฺสติฯ หีนปฺปณีตการิยกมฺมสฺส ปทฎฺฐานํฯ ยถา มาตุยา วา ปิตุโน วา อญฺญตรสฺส วา ปุน อุฬารสฺส ภิกฺขุโน อภยํ เทติฯ ตตฺถ อโญฺญ มิจฺฉา ปฎิปเชฺชยฺย กาเยน วา วาจาย วาฯ ตตฺถ โส พฺยาปาทมุปาทาย เตสํ อุฬารานํ รกฺขาวรณคุตฺติยา อนุปาลยโนฺต โย อุฬารานํ อภยํ เทติฯ เตสํ อภเย ทิเนฺน โย ตตฺถ มิจฺฉา ปฎิปเชฺชยฺยฯ ตตฺถ โส พฺยาปาทํ อุปาทายโนฺต โทสชํ กมฺมํ กโรติฯ โย ตตฺถ อสาธุ อินฺทฺริยา นีวรณํ ยํ เตสํ อภยํ ทกฺขิณโต สญฺญํ อิทํ ปณีตํ การณํ มยา ปุน ตตฺถ มิจฺฉาปฎิปตฺติ อยํ พฺยาปาโท หีนคมิวกมฺมํ โลโภ โมโห จ อิมานิ นีวรณานิ วจนานิ ตานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ โย โส อุปาทาโน อิตฺถี วา ปุริโส วา เตสํ ปญฺจกฺขนฺธานํ เตเยว อุปาทาโน สมุทโย อิทํ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ โสเยว เทสนาหาโรฯ

79. Tattha katamāni tīṇi vipallāsāni padaṭṭhānāni ca? Cittavipallāsassa diṭṭhivipallāsassa saññāvipallāsassa tayo vipallāsā tīṇi akusalamūlāni padaṭṭhānaṃ. Tīṇi akusalamūlāni hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṃ. Catunnañca upādānānaṃ doso akusalamūlaṃ dissati. Hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṃ. Yathā mātuyā vā pituno vā aññatarassa vā puna uḷārassa bhikkhuno abhayaṃ deti. Tattha añño micchā paṭipajjeyya kāyena vā vācāya vā. Tattha so byāpādamupādāya tesaṃ uḷārānaṃ rakkhāvaraṇaguttiyā anupālayanto yo uḷārānaṃ abhayaṃ deti. Tesaṃ abhaye dinne yo tattha micchā paṭipajjeyya. Tattha so byāpādaṃ upādāyanto dosajaṃ kammaṃ karoti. Yo tattha asādhu indriyā nīvaraṇaṃ yaṃ tesaṃ abhayaṃ dakkhiṇato saññaṃ idaṃ paṇītaṃ kāraṇaṃ mayā puna tattha micchāpaṭipatti ayaṃ byāpādo hīnagamivakammaṃ lobho moho ca imāni nīvaraṇāni vacanāni tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi yo so upādāno itthī vā puriso vā tesaṃ pañcakkhandhānaṃ teyeva upādāno samudayo idaṃ dukkhañca samudayo ca soyeva desanāhāro.

ตตฺถ กาเมสุ เย น ปชฺชนฺติ, เต อาทีนวานุปสฺสนาย ปชฺชนฺติฯ อิติสฺสา กามธาตุยา นิกฺขมิตุกามตา, อยํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมจฺฉโนฺทฯ โย ตตฺถ อนภิสงฺขารานํ กิญฺจิ วิโสเธติ ตสฺส ธาวรา วา, อยํ อพฺยาปาทจฺฉโนฺทฯ กิญฺจิ วิหิํสติ, อยํ วิหิํสาฉโนฺทฯ อิติ เนกฺขมฺมาภินีหตา ตโย ฉนฺทา – เนกฺขมฺมจฺฉโนฺท อพฺยาปาทจฺฉโนฺท อวิหิํสาฉโนฺทฯ ตตฺถ เนกฺขมฺมจฺฉโนฺท อโลโภ; อพฺยาปาทจฺฉโนฺท อโทโส; อวิหิํสาฉโนฺท อโมโหฯ อิมานิ ตีณิ กุสลมูลานิ อฎฺฐสุ สมฺปเตฺตสุ ปรหิตานิ, เตสํเยว จตุนฺนํ อุปาทานานํ นิโรธาย สํวตฺตนฺติฯ สเจ วา ปุน กมฺมํ กเรยฺย กณฺหํ วา สุกฺกํ วา ตสฺส วิปากหานาย สํวตฺตนฺติฯ อิทํ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติฯ ตตฺถ โย ติณฺณํ อกุสลมูลานํ นิโรโธ, อยํ นิโรโธฯ โสเยว มโคฺค ตตฺถ ปฎิปทานิ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ อาวโฎฺฎ หาโรฯ

Tattha kāmesu ye na pajjanti, te ādīnavānupassanāya pajjanti. Itissā kāmadhātuyā nikkhamitukāmatā, ayaṃ vuccati nekkhammacchando. Yo tattha anabhisaṅkhārānaṃ kiñci visodheti tassa dhāvarā vā, ayaṃ abyāpādacchando. Kiñci vihiṃsati, ayaṃ vihiṃsāchando. Iti nekkhammābhinīhatā tayo chandā – nekkhammacchando abyāpādacchando avihiṃsāchando. Tattha nekkhammacchando alobho; abyāpādacchando adoso; avihiṃsāchando amoho. Imāni tīṇi kusalamūlāni aṭṭhasu sampattesu parahitāni, tesaṃyeva catunnaṃ upādānānaṃ nirodhāya saṃvattanti. Sace vā puna kammaṃ kareyya kaṇhaṃ vā sukkaṃ vā tassa vipākahānāya saṃvattanti. Idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Tattha yo tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ nirodho, ayaṃ nirodho. Soyeva maggo tattha paṭipadāni imāni dve saccāni imāni cattāri saccāni āvaṭṭo hāro.

กาเมสุ สตฺตาติ เย เสกฺขา, เต เอเกเนวากาเรน สตฺตาฯ เย ปุถุชฺชนา, เต ทฺวีหากาเรหิ สตฺตา, ตสฺสายํ ปโญฺห วิภชฺชพฺยากรณีโย วตฺตโพฺพฯ กิญฺจาปิ โสตาปโนฺน ปฎิเสวนาย, โน จ โข อภินิเวเส สโตฺต โย หิ อปจยาย ปทหติ, น อุปจยายฯ เสโกฺข หิ กิเลสวเสน กาเม ปฎิเสวติฯ ปุถุชฺชโน ปน กิเลสสมุฎฺฐานาย กาเม ปฎิเสวติฯ ตตฺถ กาเมสุ สตฺตานํ จตุโอฆํ ตริสฺสตีติ วิภชฺชพฺยากรณีโย, อยํ วิภตฺติฯ

Kāmesu sattāti ye sekkhā, te ekenevākārena sattā. Ye puthujjanā, te dvīhākārehi sattā, tassāyaṃ pañho vibhajjabyākaraṇīyo vattabbo. Kiñcāpi sotāpanno paṭisevanāya, no ca kho abhinivese satto yo hi apacayāya padahati, na upacayāya. Sekkho hi kilesavasena kāme paṭisevati. Puthujjano pana kilesasamuṭṭhānāya kāme paṭisevati. Tattha kāmesu sattānaṃ catuoghaṃ tarissatīti vibhajjabyākaraṇīyo, ayaṃ vibhatti.

๘๐. ปริวตฺตโนติ กาเม เย เนว สชฺชนฺติ น จ สํโยชเนหิ สํยุตฺตา, เต โอฆํ ตริสฺสนฺติ วิปุลํ มหนฺตนฺติฯ อยํ สุตฺตสฺส ปฎิปโกฺขฯ

80. Parivattanoti kāme ye neva sajjanti na ca saṃyojanehi saṃyuttā, te oghaṃ tarissanti vipulaṃ mahantanti. Ayaṃ suttassa paṭipakkho.

เววจนนฺติ โย กาเมสุ สโตฺต โย จ ตตฺถ กามานํ คุโณ, ตตฺถ วิโส สโตฺตฯ เยปิ กามานํ อาหารา ธมฺมา, ตตฺถ วิโส สโตฺตฯ ตตฺถิมํ กามานํ เววจนํ ปาโก รโช สลฺลํ คโณฺฑ อีติ อุปทฺทโวติฯ ยานิ วา ปน อญฺญานิ เววจนานิ ตตฺถ วิโส สโตฺตติ เววจนํฯ สโตฺต พโนฺธ มุจฺฉิโต คธิโต อโชฺฌสิโต กาเม อชฺฌาปนฺนา ปริมุโตฺต ตพฺพหุลวิหารีติฯ ยานิ วา ปน อญฺญานิ เววจนานิ, อยํ เววจโน นามฯ กามปฺปจารปญฺญตฺติยา กิเลสโคจรปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตา จิตฺตนฺติ เววจนํฯ สโตฺต ตพฺพหุลวิหารีติ ยานิ วา ปน อญฺญานิฯ อิเม กามปฺปจารปญฺญตฺติยา กิเลสโคจร ปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตา, พีชปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตา, สงฺขารา สํโยชนปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตา, อุปาทานํ เหตุปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํ, ปุคฺคโล ปุถุปญฺญตฺติยา ปญฺญโตฺตฯ

Vevacananti yo kāmesu satto yo ca tattha kāmānaṃ guṇo, tattha viso satto. Yepi kāmānaṃ āhārā dhammā, tattha viso satto. Tatthimaṃ kāmānaṃ vevacanaṃ pāko rajo sallaṃ gaṇḍo īti upaddavoti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni tattha viso sattoti vevacanaṃ. Satto bandho mucchito gadhito ajjhosito kāme ajjhāpannā parimutto tabbahulavihārīti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni, ayaṃ vevacano nāma. Kāmappacārapaññattiyā kilesagocarapaññattiyā paññattā cittanti vevacanaṃ. Satto tabbahulavihārīti yāni vā pana aññāni. Ime kāmappacārapaññattiyā kilesagocara paññattiyā paññattā, bījapaññattiyā paññattā, saṅkhārā saṃyojanapaññattiyā paññattā, upādānaṃ hetupaññattiyā paññattaṃ, puggalo puthupaññattiyā paññatto.

โอตรโณติ อิมาย ปฎิจฺจสมุปฺปาโท ทุกฺขญฺจ สมุทโย จฯ เย กิเลสา เย สงฺขารา สํโยชนานิ จ ปญฺจสุ ขเนฺธสุ สงฺขารกฺขโนฺธ ธมฺมายตเนสุ อกุสลา ธมฺมายตนานิ อินฺทฺริเยสุ สุขินฺทฺริยญฺจ, โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ, อยํ อินฺทฺริโยตรโณฯ

Otaraṇoti imāya paṭiccasamuppādo dukkhañca samudayo ca. Ye kilesā ye saṅkhārā saṃyojanāni ca pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandho dhammāyatanesu akusalā dhammāyatanāni indriyesu sukhindriyañca, somanassindriyañca, ayaṃ indriyotaraṇo.

โสธโนติ เอตฺตโกฯ เอเสว อารโมฺภ นิทฺทิสิตโพฺพ สุตฺตโตฺถฯ

Sodhanoti ettako. Eseva ārambho niddisitabbo suttattho.

อธิฎฺฐาโนติ อิเม ธมฺมา อตฺถิ เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตา อตฺถิ เวมตฺตตายฯ เย สญฺญา พาหิโร กาเม, เต เวมตฺตตาย ปญฺญตฺตาฯ ปญฺจสุ กามคุเณสุ สตฺตาติ ปริยุฎฺฐานวิปลฺลาสา เวมตฺตตาย ปญฺญตฺตา โอฆํ ตเรยฺยุํฯ วิปุลํ มหนฺตนฺติ อวิชฺชา เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตาฯ

Adhiṭṭhānoti ime dhammā atthi ekattatāya paññattā atthi vemattatāya. Ye saññā bāhiro kāme, te vemattatāya paññattā. Pañcasu kāmaguṇesu sattāti pariyuṭṭhānavipallāsā vemattatāya paññattā oghaṃ tareyyuṃ. Vipulaṃ mahantanti avijjā ekattatāya paññattā.

ปริกฺขาโรติ ตสฺส โก เหตุ โก ปจฺจโย? อารมฺมณปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ อโยนิโส จ มนสิกาโร สนฺนิสฺสยสฺส ปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ อวิชฺชา สมนนฺตรปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ ราคานุสโย เหตุปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ อยํ เหตุ, อยํ ปจฺจโยฯ

Parikkhāroti tassa ko hetu ko paccayo? Ārammaṇapaccayatāya paccayo. Ayoniso ca manasikāro sannissayassa paccayatāya paccayo. Avijjā samanantarapaccayatāya paccayo. Rāgānusayo hetupaccayatāya paccayo. Ayaṃ hetu, ayaṃ paccayo.

สมาโรปโน ปจฺจโยติ เย กาเมสุ สตฺตา สุคตา สุรูปาติ อยํ กามธาตุยา ฉโนฺท ราโค เต อปุญฺญมยา สงฺขาราฯ เต กิํ ปจฺจยา? อวิชฺชา ปจฺจยาฯ เต กิสฺส ปจฺจยา? วิญฺญาณสฺส ปจฺจยาฯ อิติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราฯ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ ยาว ชรามรณํ เอวเมตสฺส เกวลสฺส มหโต ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ เอกํ สุตฺตํ คตํฯ ปญฺจนีวรณิกํ สุตฺตํ กาตพฺพํฯ

Samāropano paccayoti ye kāmesu sattā sugatā surūpāti ayaṃ kāmadhātuyā chando rāgo te apuññamayā saṅkhārā. Te kiṃ paccayā? Avijjā paccayā. Te kissa paccayā? Viññāṇassa paccayā. Iti avijjāpaccayā saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ evametassa kevalassa mahato dukkhakkhandhassa samudayo hoti ekaṃ suttaṃ gataṃ. Pañcanīvaraṇikaṃ suttaṃ kātabbaṃ.

๘๑. ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร นาม? ยา จ อภิชฺฌา โย จ พฺยาปาโท ยญฺจ อุทฺธจฺจํ, อยํ ตณฺหาฯ ยญฺจ ถินมิทฺธํ, ยญฺจ กุกฺกุจฺจํ ยา จ วิจิกิจฺฉา, อยํ ทิฎฺฐิฯ ยา ปน กายสฺส อกมฺมนิยตา กิญฺจาปิ ตํ มิทฺธํ โน ตุ สภาวกิเลสตาย กิเลโส, อิติ ยา จ จิตฺตสลฺลียนา ยา จ กายากมฺมนิยตา, อยํ ปโกฺขปกิเลโส น ตุ สภาวกิเลโสฯ ตตฺถ อตฺตสญฺญานุปจิตฺตํ กิลมโถ กุกฺกุจฺจานุปจิตฺตํ ถินํ ยา จิตฺตสฺส ลียนา, อิติ อิเม ปญฺจ นีวรณา จตฺตาริ นีวรณานิ สภาวกิเลสา ถินมิทฺธํ นีวรณปโกฺขปกิเลโสฯ ยถา จตฺตาโร อาสวา สภาวอาสวตาย อาสวา โน ตุ จิตฺตสาสวตาย อาสวาฯ สภาวตาย อาสวาฯ ปเกฺข อาสวตาย อาสวาฯ อถ ปนาห สุตฺตนฺตํ เยน เต สมฺปยุตฺตา วา วิปฺปยุตฺตา วา อาสวา, เตเยว เอเต วตฺตพฺพา สาสวา วา อนาสวา วาฯ

81. Tattha katamo desanāhāro nāma? Yā ca abhijjhā yo ca byāpādo yañca uddhaccaṃ, ayaṃ taṇhā. Yañca thinamiddhaṃ, yañca kukkuccaṃ yā ca vicikicchā, ayaṃ diṭṭhi. Yā pana kāyassa akammaniyatā kiñcāpi taṃ middhaṃ no tu sabhāvakilesatāya kileso, iti yā ca cittasallīyanā yā ca kāyākammaniyatā, ayaṃ pakkhopakileso na tu sabhāvakileso. Tattha attasaññānupacittaṃ kilamatho kukkuccānupacittaṃ thinaṃ yā cittassa līyanā, iti ime pañca nīvaraṇā cattāri nīvaraṇāni sabhāvakilesā thinamiddhaṃ nīvaraṇapakkhopakileso. Yathā cattāro āsavā sabhāvaāsavatāya āsavā no tu cittasāsavatāya āsavā. Sabhāvatāya āsavā. Pakkhe āsavatāya āsavā. Atha panāha suttantaṃ yena te sampayuttā vā vippayuttā vā āsavā, teyeva ete vattabbā sāsavā vā anāsavā vā.

ตตฺถ กตโม วิจโยฯ อภิชฺฌา กามตณฺหา รูปตณฺหา ภวตณฺหาฯ ยํ วา ปน กิญฺจิ อโชฺฌสานคตํ สาสวา อภิชฺฌิตสฺส เมตฺตานุปสฺสิย โย อนตฺถํ จรติฯ ตตฺถ โย พฺยาปาทํ อุปฺปาเทติ, อจริ จริสฺสตีติฯ เอวํ นว อาฆาตวตฺถูนิ กตฺตพฺพานิ, ตเสฺสวํ พฺยาปาทานุปสฺสิสฺส กิเลโส โย ปริทาโห กายกิลมโถ อกมฺมนิยตา มิทฺธํฯ จิตฺตานุปสฺสิสฺส ปฎิฆาเตน ขิยนา, อิทํ ถินมิทฺธํฯ ตตฺถ อธิกรณอวูปสโม, อิทํ อุทฺธจฺจํฯ ยํ กิํ กสถมีติ ²⁵ อิทํ กุกฺกุจฺจํฯ ยํ ยถา อิทํ สนฺตีรณํ, อยํ วิจิกิจฺฉาฯ ตตฺถ อวิชฺชา จ ตณฺหา จ อตฺถิ, อิทํ ปริยุฎฺฐานํฯ อาวรณํ นีวรณํ ฉทนํ อุปกฺกิเลโส จ อตฺถิ, อิทํ กามจฺฉโนฺท กามราคปริยุฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ พฺยาปาโท พฺยาปาทปริยุฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ ถินมิทฺธํ ถินมิทฺธปริยุฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ อวิชฺชาปริยุฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ กามราคปริยุฎฺฐานํ อนุสยสํโยชนสฺส ปทฎฺฐานํฯ พฺยาปาทปริยุฎฺฐานํ ปฎิฆสํโยชนสฺส ปทฎฺฐานํฯ ถินมิทฺธปริยุฎฺฐานํ มานสํโยชนสฺส ปทฎฺฐานํฯ อวิชฺชาปริยุฎฺฐานญฺจ วิจิกิจฺฉาปริยุฎฺฐานญฺจ ทิฎฺฐิสํโยชนสฺส ปทฎฺฐานํฯ

Tattha katamo vicayo. Abhijjhā kāmataṇhā rūpataṇhā bhavataṇhā. Yaṃ vā pana kiñci ajjhosānagataṃ sāsavā abhijjhitassa mettānupassiya yo anatthaṃ carati. Tattha yo byāpādaṃ uppādeti, acari carissatīti. Evaṃ nava āghātavatthūni kattabbāni, tassevaṃ byāpādānupassissa kileso yo paridāho kāyakilamatho akammaniyatā middhaṃ. Cittānupassissa paṭighātena khiyanā, idaṃ thinamiddhaṃ. Tattha adhikaraṇaavūpasamo, idaṃ uddhaccaṃ. Yaṃ kiṃ kasathamīti ²⁶ idaṃ kukkuccaṃ. Yaṃ yathā idaṃ santīraṇaṃ, ayaṃ vicikicchā. Tattha avijjā ca taṇhā ca atthi, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso ca atthi, idaṃ kāmacchando kāmarāgapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādo byāpādapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhaṃ thinamiddhapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Uddhaccakukkuccaṃ avijjāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Vicikicchā vicikicchāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ anusayasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādapariyuṭṭhānaṃ paṭighasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhapariyuṭṭhānaṃ mānasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Avijjāpariyuṭṭhānañca vicikicchāpariyuṭṭhānañca diṭṭhisaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร? กามราคปริยุฎฺฐาเน วุเตฺต สพฺพานิ ปริยุฎฺฐานานิ วุตฺตานิ โหนฺตีติฯ สํโยชเนสุ วุเตฺตสุ สพฺพสํโยชนานิ วุตฺตานิ โหนฺติฯ อยํ ลกฺขโณ หาโรฯ

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Kāmarāgapariyuṭṭhāne vutte sabbāni pariyuṭṭhānāni vuttāni hontīti. Saṃyojanesu vuttesu sabbasaṃyojanāni vuttāni honti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

๘๒. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? เย อิเม ปญฺจ นีวรณา ฌานปฎิปโกฺข โส ทุกฺขสมุทโยฯ ยํ ผลํ, อิทํ ทุกฺขํฯ ตตฺถ กามจฺฉนฺทสฺส เนกฺขมฺมวิตโกฺก ปฎิปโกฺข; พฺยาปาทสฺส อพฺยาปาทวิตโกฺก ปฎิปโกฺข; ติณฺณํ นีวรณานํ อวิหิํสาวิตโกฺก ปฎิปโกฺขฯ อิติ อิเม ตโย วิตกฺกาฯ เนกฺขมฺมวิตโกฺก สมาธิกฺขนฺธํ ภชติฯ อพฺยาปาทวิตโกฺก สีลกฺขนฺธํ ภชติฯ อวิหิํสาวิตโกฺก ปญฺญากฺขนฺธํ ภชติฯ อิเม ตโย ขนฺธาฯ อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค นีวรณปฺปหานาย สํวตฺตติฯ ยํ นีวรณปฺปหานํ, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิฯ อยํ จตุพฺยูโห หาโรฯ

82. Tattha katamo catubyūho hāro? Ye ime pañca nīvaraṇā jhānapaṭipakkho so dukkhasamudayo. Yaṃ phalaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Tattha kāmacchandassa nekkhammavitakko paṭipakkho; byāpādassa abyāpādavitakko paṭipakkho; tiṇṇaṃ nīvaraṇānaṃ avihiṃsāvitakko paṭipakkho. Iti ime tayo vitakkā. Nekkhammavitakko samādhikkhandhaṃ bhajati. Abyāpādavitakko sīlakkhandhaṃ bhajati. Avihiṃsāvitakko paññākkhandhaṃ bhajati. Ime tayo khandhā. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nīvaraṇappahānāya saṃvattati. Yaṃ nīvaraṇappahānaṃ, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ catubyūho hāro.

ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎ หาโร? ปญฺจ นีวรณานิ ทส ภวนฺติฯ ยทปิ อชฺฌตฺตํ สารชฺชติ , ตทปิ นีวรณํฯ ยทปิ พหิทฺธา สารชฺชติ, ตทปิ นีวรณํ, เอวํ ยาว วิจิกิจฺฉา อิเม ทส นีวรณาฯ อชฺฌตฺตพหิทฺธา กิเลสา อิมานิ เทฺว สํโยชนานิ อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ พหิทฺธาสํโยชนญฺจฯ ตตฺถ อหนฺติ อชฺฌตฺตํ, มมนฺติ พหิทฺธาฯ สกฺกายทิฎฺฐิ อชฺฌตฺตํ, เอกสฎฺฐิ ทิฎฺฐิคตานิ พหิทฺธาฯ โย อชฺฌตฺตํ ฉนฺทราโค รูเปสุ อวีตราโค ภวติ อวีตจฺฉโนฺทฯ เอวํ ยาว วิญฺญาเณ, อยํ อชฺฌตฺตา ตณฺหาฯ ยํ ฉสุ พาหิเรสุ อายตเนสุ ตีสุ จ ภเวสุ อโชฺฌสานํ, อยํ พหิทฺธา ตณฺหาฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ สํโยชนานิ สํโยชนียา จ ธมฺมาฯ ตตฺถ สํโยชเนสุ ธเมฺมสุ ยา นิพฺพิทานุปสฺสนา จ, อยํ มโคฺคฯ ยํ สํโยชนปฺปหานํ, อยํ นิโรโธฯ อยํ อาวโฎฺฎ หาโรฯ

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Pañca nīvaraṇāni dasa bhavanti. Yadapi ajjhattaṃ sārajjati , tadapi nīvaraṇaṃ. Yadapi bahiddhā sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ, evaṃ yāva vicikicchā ime dasa nīvaraṇā. Ajjhattabahiddhā kilesā imāni dve saṃyojanāni ajjhattasaṃyojanañca bahiddhāsaṃyojanañca. Tattha ahanti ajjhattaṃ, mamanti bahiddhā. Sakkāyadiṭṭhi ajjhattaṃ, ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni bahiddhā. Yo ajjhattaṃ chandarāgo rūpesu avītarāgo bhavati avītacchando. Evaṃ yāva viññāṇe, ayaṃ ajjhattā taṇhā. Yaṃ chasu bāhiresu āyatanesu tīsu ca bhavesu ajjhosānaṃ, ayaṃ bahiddhā taṇhā. Imāni dve saccāni saṃyojanāni saṃyojanīyā ca dhammā. Tattha saṃyojanesu dhammesu yā nibbidānupassanā ca, ayaṃ maggo. Yaṃ saṃyojanappahānaṃ, ayaṃ nirodho. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

ตตฺถ กตโม วิภตฺติหาโร? สํโยชนนฺติ น เอตํ เอกํเสนฯ มานสํโยชนํ ทิฎฺฐิภาคิยนฺติ น ตํ เอกํเสน อทิฎฺฐมานํ นิสฺสายมานํ น ปชหติฯ โย ปญฺจ อุทฺธมฺภาคิโย มาโน กิญฺจาปิ โส ทิฎฺฐิปเกฺข สิยาฯ น ตุ โอรมฺภาคิยํ สํโยชนํ ตสฺส ปหานาย สํวตฺตตีติฯ โย จ อหํกาโร น ปวิโทฺธยํ ปนสฺส เอวํ โหติฯ กทาสุ นามาหํ ตํ สนฺตํ อายตนํ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ, ยํ อริยา สนฺตํ อายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสนฺตีติ, อยํ อภิชฺฌา น จ ตํ นีวรณํฯ อตฺถิ ปน อรหโต กายกิเลสมิทฺธญฺจ โอกฺกมติ น จ ตํ นีวรณํ ตสฺส ถินมิทฺธํ นีวรณนฺติฯ น เอกํเสนฯ อยํ วิภตฺติหาโรฯ

Tattha katamo vibhattihāro? Saṃyojananti na etaṃ ekaṃsena. Mānasaṃyojanaṃ diṭṭhibhāgiyanti na taṃ ekaṃsena adiṭṭhamānaṃ nissāyamānaṃ na pajahati. Yo pañca uddhambhāgiyo māno kiñcāpi so diṭṭhipakkhe siyā. Na tu orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ tassa pahānāya saṃvattatīti. Yo ca ahaṃkāro na paviddhoyaṃ panassa evaṃ hoti. Kadāsu nāmāhaṃ taṃ santaṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharissāmi, yaṃ ariyā santaṃ āyatanaṃ upasampajja viharissantīti, ayaṃ abhijjhā na ca taṃ nīvaraṇaṃ. Atthi pana arahato kāyakilesamiddhañca okkamati na ca taṃ nīvaraṇaṃ tassa thinamiddhaṃ nīvaraṇanti. Na ekaṃsena. Ayaṃ vibhattihāro.

ปริวตฺตโนติ ปญฺจ นีวรณา ปญฺจงฺคิเกน ฌาเนน ปหานํ คจฺฉนฺติฯ อยํ เตสํ ปฎิปโกฺข นีวรโณ อสุกสฺส ปหีนาติ น อญฺญานุมินิตพฺพํ, ปรมตฺถมชฺฌตฺตํ, อยํ ปริวตฺตนาฯ

Parivattanoti pañca nīvaraṇā pañcaṅgikena jhānena pahānaṃ gacchanti. Ayaṃ tesaṃ paṭipakkho nīvaraṇo asukassa pahīnāti na aññānuminitabbaṃ, paramatthamajjhattaṃ, ayaṃ parivattanā.

ตตฺถ กตโม เววจโน? กามจฺฉโนฺท ฉนฺทราโค เปมํ นิกนฺตีติ เววจนํฯ นีวรณํ ฉทนํ อุปกฺกิเลโส ปริยุฎฺฐานนฺติ เววจนํฯ

Tattha katamo vevacano? Kāmacchando chandarāgo pemaṃ nikantīti vevacanaṃ. Nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso pariyuṭṭhānanti vevacanaṃ.

ปญฺญตฺตีติ อวิชฺชาปจฺจยา กิจฺจปญฺญตฺติยา ²⁷ ปญฺญตฺติ, พฺยาปาโท วิเกฺขปปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺติ, ถินมิทฺธํ อสมุคฺฆาตปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺติฯ เอวํ สเพฺพปิ เอเต ปญฺจ นีวรณา อิมมฺหิ สุเตฺต วิเกฺขปปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺติฯ

Paññattīti avijjāpaccayā kiccapaññattiyā ²⁸ paññatti, byāpādo vikkhepapaññattiyā paññatti, thinamiddhaṃ asamugghātapaññattiyā paññatti. Evaṃ sabbepi ete pañca nīvaraṇā imamhi sutte vikkhepapaññattiyā paññatti.

ตตฺถ กตโม โอตรโณ? อิเม ปญฺจ นีวรณา อวิชฺชา จ ตณฺหา จ ตตฺถ อวิชฺชามูลา นีวรณาฯ ยา ตณฺหา อิเม สงฺขารา, เต อวิชฺชาปจฺจยา อิเม เทฺว ธมฺมา ปญฺจสุ ขเนฺธสุ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา, อายตเนสุ ธมฺมายตนํ, ธาตูสุ ธมฺมธาตุ, อินฺทฺริเยสุ อิเมสํ ธมฺมานํ ปทฎฺฐานํ สุขินฺทฺริยสฺส จ โสมนสฺสินฺทฺริยสฺส จ อิตฺถินฺทฺริยสฺส จ ปุริสินฺทฺริยสฺส จฯ

Tattha katamo otaraṇo? Ime pañca nīvaraṇā avijjā ca taṇhā ca tattha avijjāmūlā nīvaraṇā. Yā taṇhā ime saṅkhārā, te avijjāpaccayā ime dve dhammā pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpannā, āyatanesu dhammāyatanaṃ, dhātūsu dhammadhātu, indriyesu imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ sukhindriyassa ca somanassindriyassa ca itthindriyassa ca purisindriyassa ca.

ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? อิทํ สุตฺตํ ยถา อารพฺภ นิกฺขิตฺตํ โส อโตฺถ ภาสิโต อิเมหิ ปญฺจหิ ปเทหิฯ

Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ suttaṃ yathā ārabbha nikkhittaṃ so attho bhāsito imehi pañcahi padehi.

ตตฺถ กามจฺฉโนฺท จ พฺยาปาโท จ วิจิกิจฺฉา จ น เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตา, กามาติ น เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตา, อถ ขลุ เวมตฺตตาย ปญฺญตฺตาฯ อยํ อธิฎฺฐาโน หาโรฯ

Tattha kāmacchando ca byāpādo ca vicikicchā ca na ekattatāya paññattā, kāmāti na ekattatāya paññattā, atha khalu vemattatāya paññattā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร? กามจฺฉนฺทสฺส อโยนิโส มนสิกาโร สุภารมฺมณปจฺจโย; สุภนิมิตฺตญฺจ เหตุฯ พฺยาปาทสฺส อโยนิโส มนสิกาโร อาฆาตวตฺถูนิ จ ปจฺจโย; ปฎิฆานุสโย เหตุฯ ถินมิทฺธสฺส ปฎิสํหาโร ปจฺจโย; ปวตฺติยา กิลมถา จลนา ตญฺจ เหตุฯ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส รชนียํ อารมฺมณิยํ อสฺสาทิยากินฺทฺริยํ ตาว อปริปุณฺณญฺจ ญาณํ ปจฺจโย; กามสญฺญา จ ทิฎฺฐิอนุสโย จ เหตุฯ วิจิกิจฺฉาย นว มานวิธา อารมฺมณํ มานานุสโย, โสว ปจฺจโย; วิจิกิจฺฉานุสโย เหตุฯ เอเต ปญฺจ ธมฺมา สเหตุ สปฺปจฺจยา อุปฺปชฺชนฺติฯ

Tattha katamo parikkhāro? Kāmacchandassa ayoniso manasikāro subhārammaṇapaccayo; subhanimittañca hetu. Byāpādassa ayoniso manasikāro āghātavatthūni ca paccayo; paṭighānusayo hetu. Thinamiddhassa paṭisaṃhāro paccayo; pavattiyā kilamathā calanā tañca hetu. Uddhaccakukkuccassa rajanīyaṃ ārammaṇiyaṃ assādiyākindriyaṃ tāva aparipuṇṇañca ñāṇaṃ paccayo; kāmasaññā ca diṭṭhianusayo ca hetu. Vicikicchāya nava mānavidhā ārammaṇaṃ mānānusayo, sova paccayo; vicikicchānusayo hetu. Ete pañca dhammā sahetu sappaccayā uppajjanti.

ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หาโร? อิเม ปญฺจ นีวรณา จตฺตาโรปิ เอเต อาสวา คณฺฑาปิ ²⁹ เอเต สลฺลาปิ เอเต อุปาทานานิ เอเตฯ เตสุ เอว พาหิเรสุ ธเมฺมสุ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตนฺติ ปญฺญตฺติํ คจฺฉติฯ อยํ สมาโรปโน หาโรฯ

Tattha katamo samāropano hāro? Ime pañca nīvaraṇā cattāropi ete āsavā gaṇḍāpi ³⁰ ete sallāpi ete upādānāni ete. Tesu eva bāhiresu dhammesu saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti paññattiṃ gacchati. Ayaṃ samāropano hāro.

นิทฺทิฎฺฐํ สํกิเลสิกภาคิยํ สุตฺตํฯ

Niddiṭṭhaṃ saṃkilesikabhāgiyaṃ suttaṃ.

๘๓. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ คาถาฯ

83. Manopubbaṅgamā dhammāti gāthā.

ตตฺถ กตโม เทสนา หาโร? อิมมฺหิ สุเตฺต โก อโตฺถ ขนฺธววตฺถาเนน วิญฺญาณกฺขนฺธํ เทเสติ, ธาตุววตฺถาเนน มโนวิญฺญาณธาตุํ, อายตนววตฺถาเนน มนายตนํ, อินฺทฺริยววตฺถาเนน มนินฺทฺริยํฯ ตสฺส กิํ ปุพฺพงฺคมา ธมฺมา? สํขิเตฺตน ฉ ธมฺมา ปุพฺพงฺคมา ธมฺมา กุสลมูลานิ จ อกุสลมูลานิ จ อนิมิตฺตํ อิมมฺหิ สุเตฺต กุสลมูลํ เทสิตํฯ ตตฺถ กตมา มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา? มโน เตสํ ปุพฺพงฺคมํ, ยถาปิ พลสฺส ราชา ปุพฺพงฺคโม, เอวเมว ธมฺมานํ มโนปุพฺพงฺคมาฯ ตตฺถ ติวิธานํ ปุพฺพงฺคมานํ เนกฺขมฺมจฺฉเนฺทน อพฺยาปาทจฺฉเนฺทน อวิหิํสาฉเนฺทนฯ อโลภสฺส เนกฺขมฺมจฺฉเนฺทน ปุพฺพงฺคมาฯ อโทสสฺส อพฺยาปาทจฺฉเนฺทน ปุพฺพงฺคมาฯ อโมหสฺส อวิหิํสาฉเนฺทน ปุพฺพงฺคมาฯ ตตฺถ มโนเสฎฺฐาติ มนสา อิเม ธมฺมา อุสฺสฎา มเนน วา นิมฺมิตาฯ มโนว อิเมสํ ธมฺมานํ เสโฎฺฐติ มโนว อิเมสํ ธมฺมานํ เสฎฺฐเชโฎฺฐติ มโนว อิเมสํ ธมฺมานํ อาธิปจฺจํ กโรตีติ มโนเสฎฺฐาฯ มโนชวาติ ยตฺถ มโน คจฺฉติฯ ตตฺถ อิเม ธมฺมา คจฺฉนฺตีติ มโนชวาฯ ยถา วาโต สีฆํ คจฺฉติ อโญฺญ วา โกจิ สีฆํ คามโก วุจฺจเต วาตชโวติ ปกฺขิคามิโกติ, เอวเมว อิเม ธมฺมา มเนน สมฺปชายมานา คจฺฉนฺติ, ตตฺถ อิเม ธมฺมา คจฺฉนฺตีติ มโนชวาติฯ เต ติวิธา ฉนฺทสมุทานิตา อนาวิลตา จ สงฺกโปฺปฯ สตฺตวิธา จ กายิกํ สุจริตํ วาจสิกํ สุจริตํ, เต ทส กุสลกมฺมปถาฯ ตตฺถ มนสา เจ ปสเนฺนนาติ มโนกมฺมํฯ ภาสติ วาติ วจีกมฺมํฯ กโรติ วาติ กายกมฺมํฯ อิเมหิ อิมสฺมิํ สุเตฺต ทส กุสลกมฺมปถา ปรมาปิ สนฺตา สีลวตา ปรมาฯ โส ภวติ วิวตฺติยํ น โลกนิยฺยานาย วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ ภวติฯ อยํ เทสนาฯ

Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte ko attho khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṃ deseti, dhātuvavatthānena manoviññāṇadhātuṃ, āyatanavavatthānena manāyatanaṃ, indriyavavatthānena manindriyaṃ. Tassa kiṃ pubbaṅgamā dhammā? Saṃkhittena cha dhammā pubbaṅgamā dhammā kusalamūlāni ca akusalamūlāni ca animittaṃ imamhi sutte kusalamūlaṃ desitaṃ. Tattha katamā manopubbaṅgamā dhammā? Mano tesaṃ pubbaṅgamaṃ, yathāpi balassa rājā pubbaṅgamo, evameva dhammānaṃ manopubbaṅgamā. Tattha tividhānaṃ pubbaṅgamānaṃ nekkhammacchandena abyāpādacchandena avihiṃsāchandena. Alobhassa nekkhammacchandena pubbaṅgamā. Adosassa abyāpādacchandena pubbaṅgamā. Amohassa avihiṃsāchandena pubbaṅgamā. Tattha manoseṭṭhāti manasā ime dhammā ussaṭā manena vā nimmitā. Manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhajeṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ ādhipaccaṃ karotīti manoseṭṭhā. Manojavāti yattha mano gacchati. Tattha ime dhammā gacchantīti manojavā. Yathā vāto sīghaṃ gacchati añño vā koci sīghaṃ gāmako vuccate vātajavoti pakkhigāmikoti, evameva ime dhammā manena sampajāyamānā gacchanti, tattha ime dhammā gacchantīti manojavāti. Te tividhā chandasamudānitā anāvilatā ca saṅkappo. Sattavidhā ca kāyikaṃ sucaritaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ, te dasa kusalakammapathā. Tattha manasā ce pasannenāti manokammaṃ. Bhāsati vāti vacīkammaṃ. Karoti vāti kāyakammaṃ. Imehi imasmiṃ sutte dasa kusalakammapathā paramāpi santā sīlavatā paramā. So bhavati vivattiyaṃ na lokaniyyānāya vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ bhavati. Ayaṃ desanā.

ตตฺถ กตโม วิจโย หาโร? มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ กุสลมูลานิ จ อฎฺฐงฺคสมฺมตฺตานิฯ อิทํ สุตฺตํฯ

Tattha katamo vicayo hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti kusalamūlāni ca aṭṭhaṅgasammattāni. Idaṃ suttaṃ.

ยุตฺตีติ ทสนฺนํ กุสลกมฺมปถานํ โย วิปาโก, โส สุขเวทนีโย อพฺยาปาทสฺสงฺคมาโนฯ ฉายาว อนปายินีติ อนุคจฺฉติ อตฺถิ เอสา ยุตฺติฯ

Yuttīti dasannaṃ kusalakammapathānaṃ yo vipāko, so sukhavedanīyo abyāpādassaṅgamāno. Chāyāva anapāyinīti anugacchati atthi esā yutti.

ปทฎฺฐานนฺติ อฎฺฐารสนฺนํ มโนปวิจารานํ ปทฎฺฐานํฯ มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ สพฺพกุสลปกฺขสฺส อิเม ธมฺมา ปทฎฺฐานํฯ มนสา เจ ปสเนฺนนาติ โย เจตโส ปสาโท, อิทํ สทฺธินฺทฺริยสฺส ปทฎฺฐานํฯ ภาสติ วาติ สมฺมาวาจายฯ กโรติ วาติ สมฺมากมฺมนฺตสฺส จ สมฺมาวายามสฺส จ ปทฎฺฐานํฯ

Padaṭṭhānanti aṭṭhārasannaṃ manopavicārānaṃ padaṭṭhānaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti sabbakusalapakkhassa ime dhammā padaṭṭhānaṃ. Manasā ce pasannenāti yo cetaso pasādo, idaṃ saddhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāya. Karoti vāti sammākammantassa ca sammāvāyāmassa ca padaṭṭhānaṃ.

ลกฺขโณติ อิติ ปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ เวทนาปุพฺพงฺคมาปิ เอเต, สญฺญาปุพฺพงฺคมาปิ เอเต, สงฺขารปุพฺพงฺคมาปิ เอเตฯ เย เกจิ ธมฺมา สหชาตา สเพฺพ ปุพฺพงฺคมา เอเตสํ ธมฺมานํฯ ตโต นํ สุขมเนฺวตีติ โสมนสฺสมปิ นํ อเนฺวติ ยํ สุสุขจฺฉายา ตทาปิ นํ สุขํ ตทปิ อเนฺวติฯ

Lakkhaṇoti iti pubbaṅgamā dhammāti vedanāpubbaṅgamāpi ete, saññāpubbaṅgamāpi ete, saṅkhārapubbaṅgamāpi ete. Ye keci dhammā sahajātā sabbe pubbaṅgamā etesaṃ dhammānaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti somanassamapi naṃ anveti yaṃ susukhacchāyā tadāpi naṃ sukhaṃ tadapi anveti.

๘๔. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? มโนปุพฺพงฺคมาติ น อิทํ เอกาทิวจนํฯ กิํ การณา? สเพฺพ เยว อิเม ฉวิญฺญาณกายา, อิมมฺหิ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย สุเขน อตฺถิกา, เต มนํ ปสาเทนฺตีติ อยํ อิมมฺหิ สุเตฺต ภควโต อธิปฺปาโยฯ อโตฺถ ปุเพฺพเยว นิทฺทิโฎฺฐฯ

84. Tattha katamo catubyūho hāro? Manopubbaṅgamāti na idaṃ ekādivacanaṃ. Kiṃ kāraṇā? Sabbe yeva ime chaviññāṇakāyā, imamhi bhagavato ko adhippāyo? Ye sukhena atthikā, te manaṃ pasādentīti ayaṃ imamhi sutte bhagavato adhippāyo. Attho pubbeyeva niddiṭṭho.

ยานิ หิ กุสลมูลานิ, ตานิ อฎฺฐานิสํสมตฺตา เหตุ, อยํ อฎฺฐงฺคิโก มโคฺคฯ ทส ฐานานิ เทสนาเหตูนิ เทสนาปจฺจยา นิเทฺทสนา จฯ ตตฺถ ยํ มเญฺญ ทุเกฺขน สห นามรูปํ วิญฺญาณสจฺจนฺติ อเงฺคน กุสลมูลํ ปหียติ, อยํ อปฺปหีนภูมิยํ สมุทโยฯ ยํ เตสํ ปหานา, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิฯ อยํ อาวโฎฺฎ หาโรฯ

Yāni hi kusalamūlāni, tāni aṭṭhānisaṃsamattā hetu, ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo. Dasa ṭhānāni desanāhetūni desanāpaccayā niddesanā ca. Tattha yaṃ maññe dukkhena saha nāmarūpaṃ viññāṇasaccanti aṅgena kusalamūlaṃ pahīyati, ayaṃ appahīnabhūmiyaṃ samudayo. Yaṃ tesaṃ pahānā, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

วิภตฺตีติ –

Vibhattīti –

มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฎฺฐา มโนมยา;

Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;

มนสา เจ ปสเนฺนน, ภาสติ วา กโรติ วา;

Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā;

ตโต นํ สุขมเนฺวติ, ฉายาว อนปายินีติฯ

Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinīti.

ตํ น เอกํเสน สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา ปน โหติฯ ตสฺส วา มิจฺฉาทิฎฺฐิกสฺส สกสเตฺถ จิตฺตํ ปสาเทติ, เตน จ ปสเนฺนน จิเตฺตน ภาสติ พฺยากโรติ น ตํ สุขมเนฺวติ น ฉายาว อนุคามินี, ทุกฺขเมว ตํ อเนฺวติฯ ยถา วหนฺตํ จกฺกํ ปทมเนฺวติ, อิทํ ตํ วิภชฺชพฺยากรณียํฯ มนสา เจ ปสเนฺนน กายกมฺมํ วจีกมฺมํ สุขเวทนียนฺติ สมคฺคเต สุขเวทนียํ มิจฺฉคฺคเต ทุกฺขเวทนียํ, อยํ วิภตฺติฯ

Taṃ na ekaṃsena samaṇassa vā brāhmaṇassa vā pana hoti. Tassa vā micchādiṭṭhikassa sakasatthe cittaṃ pasādeti, tena ca pasannena cittena bhāsati byākaroti na taṃ sukhamanveti na chāyāva anugāminī, dukkhameva taṃ anveti. Yathā vahantaṃ cakkaṃ padamanveti, idaṃ taṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Manasā ce pasannena kāyakammaṃ vacīkammaṃ sukhavedanīyanti samaggate sukhavedanīyaṃ micchaggate dukkhavedanīyaṃ, ayaṃ vibhatti.

ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หาโร? มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ ยํ มนสา ปทุเฎฺฐน ภาสติ วา กโรติ วา ทุกฺขมสฺสานุคามินี, เอตานิเยว เทฺว สุตฺตานิ ภาสิตานิ เอส เอว จ ปฎิปโกฺขฯ เววจนนฺติ ยทิทํ มโนจิตฺตํ วิญฺญาณํ มนินฺทฺริยํ มโนวิญฺญาณธาตุฯ

Tattha katamo parivattano hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti yaṃ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhamassānugāminī, etāniyeva dve suttāni bhāsitāni esa eva ca paṭipakkho. Vevacananti yadidaṃ manocittaṃ viññāṇaṃ manindriyaṃ manoviññāṇadhātu.

ปญฺญตฺตีติ มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ อยํ มโน กิญฺจิ ปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ ธมฺมาติ กุสลกมฺมปถปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ มโนเสฎฺฐาติ วิสิฎฺฐปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ มโนชวาติ สหปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ จิตฺตนฺติ เนกฺขมฺมปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ มนสา เจ ปสเนฺนนาติ สทฺธินฺทฺริยปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ มนสา เจ ปสเนฺนนาติ อนาวิลสงฺกปฺปทุติยชฺฌานปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํ ฯ มนสา เจ ปสเนฺนนาติ อสฺสทฺธานํ ปฎิปกฺขปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ ภาสติ วาติ สมฺมาวาจาปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ กโรติ วาติ สมฺมากมฺมนฺตปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ ตโต นํ สุขมเนฺวตีติ ฌานสมาธานํฯ อินฺทฺริเยสุ มนินฺทฺริยํฯ ปฎิจฺจสมุปฺปาเท วิญฺญาณํฯ มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ เมตฺตา จ มุทุตา จ ฌาเนสุ ทุติยํ ฌานํ ตติยญฺจฯ ขเนฺธสุ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปโนฺนฯ ธาตูสุ ธมฺมธาตุ, อายตเนสุ ธมฺมายตนํฯ ยํ กุสลํ อินฺทฺริเยสุ สุขินฺทฺริยญฺจ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ ปทฎฺฐานํฯ อิเมสํ ธมฺมานํ ปฎิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ผสฺสปจฺจยา สุขเวทนีโย ผโสฺส สุขเวทนา มโนปวิจาเรสุ โสมนสฺสวิจาโร ฉตฺติํเสสุ ปฐมปเทสุ ฉ โสมนสฺสเนกฺขมฺมสฺสิตาฯ อิติ อยํ โอตรโณ หาโรฯ

Paññattīti manopubbaṅgamā dhammāti ayaṃ mano kiñci paññattiyā paññattaṃ. Dhammāti kusalakammapathapaññattiyā paññattaṃ. Manoseṭṭhāti visiṭṭhapaññattiyā paññattaṃ. Manojavāti sahapaññattiyā paññattaṃ. Cittanti nekkhammapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti saddhindriyapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti anāvilasaṅkappadutiyajjhānapaññattiyā paññattaṃ . Manasā ce pasannenāti assaddhānaṃ paṭipakkhapaññattiyā paññattaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāpaññattiyā paññattaṃ. Karoti vāti sammākammantapaññattiyā paññattaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti jhānasamādhānaṃ. Indriyesu manindriyaṃ. Paṭiccasamuppāde viññāṇaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti mettā ca mudutā ca jhānesu dutiyaṃ jhānaṃ tatiyañca. Khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpanno. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Yaṃ kusalaṃ indriyesu sukhindriyañca somanassindriyañca padaṭṭhānaṃ. Imesaṃ dhammānaṃ paṭiccasamuppannānaṃ phassapaccayā sukhavedanīyo phasso sukhavedanā manopavicāresu somanassavicāro chattiṃsesu paṭhamapadesu cha somanassanekkhammassitā. Iti ayaṃ otaraṇo hāro.

ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? ยํ อตฺถํ อารพฺภ อิทํ สุตฺตํ ภาสิตํฯ โส อโตฺถ นิยุโตฺต เอตมตฺถํ อารพฺภ สุตฺตํฯ อยํ โสธโน หาโรฯ

Tattha katamo sodhano hāro? Yaṃ atthaṃ ārabbha idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ. So attho niyutto etamatthaṃ ārabbha suttaṃ. Ayaṃ sodhano hāro.

๘๕. ตตฺถ กตโม อธิฎฺฐาโน หาโร? มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ เววจนปญฺญตฺติ, น เอกตฺตปญฺญตฺติฯ ธมฺมาติ เอกโต น เววจนปญฺญตฺติฯ มนสา เจ ปสเนฺนนาติ โส ปสาโท ทฺวิโธ อชฺฌตฺตญฺจ อพฺยาปาทาวิกฺขมฺภนพหิทฺธา จ โอกปฺปนโตฯ โส อชฺฌตฺตปสาโท ทฺวิโธฯ สมุคฺฆาตปสาโท จ วิกฺขมฺภนปสาโท จ พฺยาปาทปริยุฎฺฐานํฯ วิฆาโต น มูลปสาโท ชาตมูลมฺปิ วาฯ ปสาโท สพฺยาปาทํ วิฆาเตนฯ ตโต นํ สุขมเนฺวตีติ สุขํ กายิกญฺจ เจตสิกญฺจ อปฺปิยวิปฺปโยโคปิ ปิยสมฺปโยโคปิ เนกฺขมฺมสุขมฺปิ ปุถุชฺชนสุขมฺปิ ปีติสโมฺพชฺฌงฺคมฺปิ เจตสิกํ สุขํ ฯ ยมฺปิ ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, ตมฺปิ กายิกํ สุขํ โพชฺฌงฺคา จ เจตสิกํ สุขํฯ ยมฺปิ ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทสิ, ตมฺปิ ตญฺจ สุขปทฎฺฐานํ ปญฺญตฺติยา ยถาวุตฺตํ ตํ อปรามฎฺฐํ กุสลานํ ธมฺมานํฯ อเนฺวตีติ อปฺปนา สนฺทิสฺสติ น จายํ วา ปตฺตภูโต อเนฺวติฯ ตทิทํ สุตฺตํ ทฺวีหิ อากาเรหิ อธิฎฺฐาตพฺพํฯ เหตุนา จ โย ปสนฺนมานโส วิปาเกน จ โย ทุกฺขเวทนีโยฯ

85. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti vevacanapaññatti, na ekattapaññatti. Dhammāti ekato na vevacanapaññatti. Manasā ce pasannenāti so pasādo dvidho ajjhattañca abyāpādāvikkhambhanabahiddhā ca okappanato. So ajjhattapasādo dvidho. Samugghātapasādo ca vikkhambhanapasādo ca byāpādapariyuṭṭhānaṃ. Vighāto na mūlapasādo jātamūlampi vā. Pasādo sabyāpādaṃ vighātena. Tato naṃ sukhamanvetīti sukhaṃ kāyikañca cetasikañca appiyavippayogopi piyasampayogopi nekkhammasukhampi puthujjanasukhampi pītisambojjhaṅgampi cetasikaṃ sukhaṃ . Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tampi kāyikaṃ sukhaṃ bojjhaṅgā ca cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedesi, tampi tañca sukhapadaṭṭhānaṃ paññattiyā yathāvuttaṃ taṃ aparāmaṭṭhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Anvetīti appanā sandissati na cāyaṃ vā pattabhūto anveti. Tadidaṃ suttaṃ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṃ. Hetunā ca yo pasannamānaso vipākena ca yo dukkhavedanīyo.

ปริกฺขาโรติ ภควา ปญฺจสเตน ภิกฺขุสเงฺฆน นครํ ปวิสติ ราชคหํฯ ตตฺถ มนุโสฺส ปุคฺคโล ภควนฺตํ ปริวิสติ, ตสฺส ปสาโท อุปฺปโนฺน กุสลมูลปุพฺพโยคาวจโรปิฯ โส อเญฺญสญฺจ อกฺขาติ, อิทํ วาจํ ภาสติ ลาภา เตสํ, เยสํ นิเวสนํ ภควา ปวิสติ, อมฺหากมฺปิ ยทิ ภเวยฺย มยมฺปิ ภควโต สํปสาทํ ลจฺฉมฺหาติฯ เยน ภควา เตนญฺชลิํ ปณาเมตฺวา ‘‘นโม ภควโต นโม ภควโต’’ติ อพฺยาปาทมาโน เอกมเนฺต อฎฺฐาสิฯ ตทนนฺตเร ภควา อิมํ สุตฺตํ อภาสิตฺถ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติฯ สพฺพํ สุตฺตํ ตถา ยํ ปเรสํ ภาสติ อิทํ วาจากมฺมํฯ ยํ อญฺชลิํ ปณาเมติ, อิทํ กายกมฺมํฯ โย มโนปสาโท, อิทํ มโนกมฺมํฯ ตตฺถ ยํ ปเรสํ ปกาเสติ ภาสติ วณฺณํฯ เยสํ ภควา นิเวสนํ คจฺฉตีติฯ สพฺพํ ตสฺส อโลโภ กุสลมูลํฯ ยํ ภควติ เมตฺตจิโตฺต, ตสฺส อโทโส กุสลมูลํ ฯ ยํ อญฺชลิํ ปณาเมติ มานญฺจ นิคฺคณฺหาติ, ตตฺถสฺส อโมโห กุสลมูลํ ปาตุภวติฯ ยํ อุฬารปญฺญํ ปฎิลภติ, อิทมสฺส ทิฎฺฐิวิปลฺลาสปฺปหานํฯ ยํ ตถาเยว สํวโร โหติ, อิทมสฺส สญฺญาวิปลฺลาสปฺปหานํฯ ยํ มนสฺส ปสาทนํ, อิทมสฺส จิตฺตวิปลฺลาสปฺปหานนฺติ อกุสลวิปลฺลาสานํ วิกฺขมฺภนํ ปหานํ ปจฺจโยฯ ตีณิ กุสลมูลานิ โย อนาวิลจิตฺตสงฺกโปฺป, โส ตสฺส มนสิกาโรติ วุจฺจติฯ ยํ กิเลเสหิ วิกฺขมฺภนํ อิติ วิปลฺลาสา จ อารมฺมณา สปฺปจฺจยตาย ปจฺจโย กุสลมูลานิ จ สนฺทิสฺสยตาย ปจฺจโย, โส จ มนสิกาโร เหตุนา อิมินา ปจฺจเยน จิตฺตํ อุปฺปนฺนํฯ ตตฺถ ยํ สสตฺถารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺตํ อยํ พุทฺธานุสฺสติฯ ยมฺปิ ภควโต คุเณ มนสิ กโรติ, อยมสฺส ธมฺมานุสฺสติฯ ตตฺถ สติสมฺปชญฺญํ เหตุ, อยญฺจ ปจฺจโยฯ วาจา ปญฺญา เหตุ วิตกฺกวิจารา ปจฺจโยฯ กายสงฺขารา กมฺมสฺส อภิสงฺขาโร นาม เหตุ วา อปฺปจฺจโย สุขเวทนียสฺส กมฺมสฺส อุปจโย เหตุกา กมฺมสฺส ปจฺจโยฯ

Parikkhāroti bhagavā pañcasatena bhikkhusaṅghena nagaraṃ pavisati rājagahaṃ. Tattha manusso puggalo bhagavantaṃ parivisati, tassa pasādo uppanno kusalamūlapubbayogāvacaropi. So aññesañca akkhāti, idaṃ vācaṃ bhāsati lābhā tesaṃ, yesaṃ nivesanaṃ bhagavā pavisati, amhākampi yadi bhaveyya mayampi bhagavato saṃpasādaṃ lacchamhāti. Yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘namo bhagavato namo bhagavato’’ti abyāpādamāno ekamante aṭṭhāsi. Tadanantare bhagavā imaṃ suttaṃ abhāsittha ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. Sabbaṃ suttaṃ tathā yaṃ paresaṃ bhāsati idaṃ vācākammaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti, idaṃ kāyakammaṃ. Yo manopasādo, idaṃ manokammaṃ. Tattha yaṃ paresaṃ pakāseti bhāsati vaṇṇaṃ. Yesaṃ bhagavā nivesanaṃ gacchatīti. Sabbaṃ tassa alobho kusalamūlaṃ. Yaṃ bhagavati mettacitto, tassa adoso kusalamūlaṃ . Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti mānañca niggaṇhāti, tatthassa amoho kusalamūlaṃ pātubhavati. Yaṃ uḷārapaññaṃ paṭilabhati, idamassa diṭṭhivipallāsappahānaṃ. Yaṃ tathāyeva saṃvaro hoti, idamassa saññāvipallāsappahānaṃ. Yaṃ manassa pasādanaṃ, idamassa cittavipallāsappahānanti akusalavipallāsānaṃ vikkhambhanaṃ pahānaṃ paccayo. Tīṇi kusalamūlāni yo anāvilacittasaṅkappo, so tassa manasikāroti vuccati. Yaṃ kilesehi vikkhambhanaṃ iti vipallāsā ca ārammaṇā sappaccayatāya paccayo kusalamūlāni ca sandissayatāya paccayo, so ca manasikāro hetunā iminā paccayena cittaṃ uppannaṃ. Tattha yaṃ sasatthārammaṇaṃ cittaṃ pavattaṃ ayaṃ buddhānussati. Yampi bhagavato guṇe manasi karoti, ayamassa dhammānussati. Tattha satisampajaññaṃ hetu, ayañca paccayo. Vācā paññā hetu vitakkavicārā paccayo. Kāyasaṅkhārā kammassa abhisaṅkhāro nāma hetu vā appaccayo sukhavedanīyassa kammassa upacayo hetukā kammassa paccayo.

๘๖. ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หาโร? มนสาเยว ปสเนฺนน สโตเยเวตฺถ ปสโนฺน อปิ จ จิตฺตโวทานา สตฺตา วิมุจฺจนฺตีติ เตน สตฺตา จิตฺตปุพฺพงฺคมา จิเตฺตน ปสเนฺนน เจตนาปิ ตตฺถ จิตฺตภูตา ภวนฺตีติ ปฎิฆา อยํ เจตนานํ ปสาเทน กาโย จสฺส ปสาโท , โส จ อารภติ ปสาเทน ปสโนฺน สญฺญานนฺติ จสฺส อวิปรีตา, โส ปญฺจวิโธ วิกฺขมฺภนา, กายปสฺสมฺภนาเยวา ปสาโท จิตฺตสิโต จิตฺตํ ปน ปุพฺพํเยว ปสนฺนํฯ อยํ สมาโรปนาฯ เอวํ ปญฺจนฺนมฺปิ ปสาโทฯ ตโต นํ สุขมเนฺวตีติ กตมํ ภควา นิทฺทิสติ? น หิ อตฺตสจฺจํ ตสฺส กมฺมสฺส วิปาโก อเนฺวติฯ ตสฺส อุปาโย อนุคจฺฉติ ยทา สิตปจฺจยา อุปฺปชฺชเต โสมนสฺสํ อวิปฺปฎิสาโรปิ อเนฺวติฯ อยํ สมาโรปโน หาโรฯ

86. Tattha katamo samāropano hāro? Manasāyeva pasannena satoyevettha pasanno api ca cittavodānā sattā vimuccantīti tena sattā cittapubbaṅgamā cittena pasannena cetanāpi tattha cittabhūtā bhavantīti paṭighā ayaṃ cetanānaṃ pasādena kāyo cassa pasādo , so ca ārabhati pasādena pasanno saññānanti cassa aviparītā, so pañcavidho vikkhambhanā, kāyapassambhanāyevā pasādo cittasito cittaṃ pana pubbaṃyeva pasannaṃ. Ayaṃ samāropanā. Evaṃ pañcannampi pasādo. Tato naṃ sukhamanvetīti katamaṃ bhagavā niddisati? Na hi attasaccaṃ tassa kammassa vipāko anveti. Tassa upāyo anugacchati yadā sitapaccayā uppajjate somanassaṃ avippaṭisāropi anveti. Ayaṃ samāropano hāro.

มหานาม สกฺกสฺส สุตฺตํ ³¹ฯ ตสฺมิํ เจ สมเย อสฺสโต อสมฺปชาโน กาลํ กเรยฺย กาเม ภวติฯ อสฺสโต อภิสมาหาโร โย มา ภายิ, มหานาม, ยํ ตํ จิตฺตํ ทีฆรตฺตํ สทฺธาปริภาวิตํ สีลปริภาวิตํ สุตจาคปริภาวิตนฺติ วิตฺถาเรน กาตพฺพํฯ จาเคน จ ปญฺญาย จ กิํ ทเสฺสติ? ยา สทฺธา, สา เจตโส ปสาโทฯ ยา อนาวิลสงฺกปฺปิตา, สา สทฺธาฯ กิํ การณา? อนาวิลลกฺขณาฯ อนาวิลลกฺขณา หิ สทฺธาฯ อปเร อาหุ คุณปริสุทฺธินิฎฺฐาคมนลกฺขณา, ยญฺจ อปเร วา วจนปฎิคฺคหลกฺขณา สทฺธาฯ อปโร ปริยาโย อตฺตานํ ยทิ เอวํ โอกเปฺปติ ‘‘นาหํ กิญฺจิ ชานามีติ เอสา อหํ ตตฺถ อนุญฺญตฺตา อนญฺญตา’’ติฯ อยํ สทฺธาติฯ อปโร ปริยาโย เอกสฎฺฐิยา ทิฎฺฐิคตานํ อาทีนวานุปสฺสนา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติฯ เตน จ ปทิฎฺฐํ ภวติ ยถา คมฺภีเร อุทปาเน อุทกํ จกฺขุนา ปสฺสติ น จ กาเยน อภิสมฺภุนาติฯ เอวมสฺส อริยา นิชฺฌานกฺขนฺติยา ทิฎฺฐิ ภวติ, น จ สจฺฉิกตาฯ อยํ วุจฺจติ สทฺธาฯ สา จ โลกิกาฯ อปโร ปริยาโย ขมติ ปุถุชฺชนภูตสฺส วีสติ จาติ โก สกฺกายาธีนา น นิเวโสฯ น เอตํ เอกนฺติ นยสญฺญา ยถาภูตํ ทิฎฺฐิยา ตุ ขลุ มุทูหิ ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ ทสฺสนมเคฺคน ปหีนา ภวนฺติฯ ทิเฎฺฐกฎฺฐา จ กิเลสา, อยํ สทฺธาฯ

Mahānāma sakkassa suttaṃ ³². Tasmiṃ ce samaye assato asampajāno kālaṃ kareyya kāme bhavati. Assato abhisamāhāro yo mā bhāyi, mahānāma, yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ saddhāparibhāvitaṃ sīlaparibhāvitaṃ sutacāgaparibhāvitanti vitthārena kātabbaṃ. Cāgena ca paññāya ca kiṃ dasseti? Yā saddhā, sā cetaso pasādo. Yā anāvilasaṅkappitā, sā saddhā. Kiṃ kāraṇā? Anāvilalakkhaṇā. Anāvilalakkhaṇā hi saddhā. Apare āhu guṇaparisuddhiniṭṭhāgamanalakkhaṇā, yañca apare vā vacanapaṭiggahalakkhaṇā saddhā. Aparo pariyāyo attānaṃ yadi evaṃ okappeti ‘‘nāhaṃ kiñci jānāmīti esā ahaṃ tattha anuññattā anaññatā’’ti. Ayaṃ saddhāti. Aparo pariyāyo ekasaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ ādīnavānupassanā aniccaṃ dukkhamanattāti. Tena ca padiṭṭhaṃ bhavati yathā gambhīre udapāne udakaṃ cakkhunā passati na ca kāyena abhisambhunāti. Evamassa ariyā nijjhānakkhantiyā diṭṭhi bhavati, na ca sacchikatā. Ayaṃ vuccati saddhā. Sā ca lokikā. Aparo pariyāyo khamati puthujjanabhūtassa vīsati cāti ko sakkāyādhīnā na niveso. Na etaṃ ekanti nayasaññā yathābhūtaṃ diṭṭhiyā tu khalu mudūhi pañcahi indriyehi dassanamaggena pahīnā bhavanti. Diṭṭhekaṭṭhā ca kilesā, ayaṃ saddhā.

โสตาปตฺตงฺคมทุกฺขายํ ภูมิยํ ปริปุณฺณา วุจฺจติฯ ตสฺมิํเยว ภูมิยํ เสกฺขสีลํ อริยา ธารนฺติ วุจฺจติฯ ตสฺมิํเยว ภูมิยํ มุทุปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยนฺติ วุจฺจติฯ ตสฺมิํเยว ภูมิยํ ขเนฺธหิ อนตฺถิกตา, อยํ จาโคฯ ตสฺมา สทฺธา จาคาธิฎฺฐาเนน นิทฺทิสิตพฺพาฯ ยติเกน ³³ ภิโยฺย มเนน สา หิสฺส วิปรีตา ทิฎฺฐิกา อสฺสทฺธา, สา นยนอุปธีสุ ปมตฺตา สมาทินฺนาฯ ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ โย กามํ ปริวิสฺสนฺติ อิติ สนฺตปาปปฎินิสฺสคฺคา น จาคาธิฎฺฐานํ ปญฺญินฺทฺริเยน ปญฺญาธิฎฺฐานํ, สีเลน อุปสมาธิฎฺฐานํฯ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา สีลํ ปริภาวยนฺติ สทฺธา สีลํ จาโค จ ปญฺญาติฯ ตตฺถ สทฺธาย โอฆํ ตรติฯ ยํ สีลํ, อยํ อปฺปมาโทฯ โย จาโค, อิทํ ปญฺญาย กมฺมํฯ ยา ปญฺญา, อิทํ ปญฺญินฺทฺริยํ, ตตฺถ ยํ สทฺธินฺทฺริยํฯ ตํ ตีสุ อเวจฺจปฺปสาเทสุฯ ยํ สีลํ, ตํ สทฺธินฺทฺริเยสุฯ โย จาโค, โส จตูสุ ฌาเนสุฯ ยา ปญฺญา, สา สเจฺจสุ, สติ สพฺพตฺถคามินีฯ ตสฺส เสกฺขสฺส ภทฺทิกา ภติ, ภทฺทิโก อภิสมฺปราโยฯ ตสฺส สมฺมุฎฺฐสฺสติกสฺส สีลํ กโรนฺตสฺส น กายสมฺมุฎฺฐสฺสติตาย ตานิ วา อินฺทฺริยานิ ตํ วา กุสลมูลํ กมฺมวิปากํ ภวติฯ ตสฺส ติกสฺส อตฺถนิเทฺทโสฯ ตตฺถ สทฺธา สีลํ จาโค ปญฺญา จตฺตาโร ธมฺมาฯ ยา สทฺธา ยา จ ปญฺญา, อิทํ มโนสุจริตํฯ ยํ สีลํ, อิทํ กายิกํ วาจสิกํ สุจริตํฯ โย จาโค, อิทํ เจตสิกํ อโลโภ สุจริตํฯ อิติ จิเตฺต คหิเต ปญฺจกฺขนฺธา คหิตา ภวนฺติฯ อิเมหิ ธเมฺมหิ สุจริตํ อิทํ ทุกฺขญฺจ อริยสจฺจํ ปทฎฺฐานํ มคฺคสฺสฯ

Sotāpattaṅgamadukkhāyaṃ bhūmiyaṃ paripuṇṇā vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ sekkhasīlaṃ ariyā dhāranti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ mudupaññā paññindriyanti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ khandhehi anatthikatā, ayaṃ cāgo. Tasmā saddhā cāgādhiṭṭhānena niddisitabbā. Yatikena ³⁴ bhiyyo manena sā hissa viparītā diṭṭhikā assaddhā, sā nayanaupadhīsu pamattā samādinnā. Tattha saddhindriyaṃ yo kāmaṃ parivissanti iti santapāpapaṭinissaggā na cāgādhiṭṭhānaṃ paññindriyena paññādhiṭṭhānaṃ, sīlena upasamādhiṭṭhānaṃ. Ime cattāro dhammā sīlaṃ paribhāvayanti saddhā sīlaṃ cāgo ca paññāti. Tattha saddhāya oghaṃ tarati. Yaṃ sīlaṃ, ayaṃ appamādo. Yo cāgo, idaṃ paññāya kammaṃ. Yā paññā, idaṃ paññindriyaṃ, tattha yaṃ saddhindriyaṃ. Taṃ tīsu aveccappasādesu. Yaṃ sīlaṃ, taṃ saddhindriyesu. Yo cāgo, so catūsu jhānesu. Yā paññā, sā saccesu, sati sabbatthagāminī. Tassa sekkhassa bhaddikā bhati, bhaddiko abhisamparāyo. Tassa sammuṭṭhassatikassa sīlaṃ karontassa na kāyasammuṭṭhassatitāya tāni vā indriyāni taṃ vā kusalamūlaṃ kammavipākaṃ bhavati. Tassa tikassa atthaniddeso. Tattha saddhā sīlaṃ cāgo paññā cattāro dhammā. Yā saddhā yā ca paññā, idaṃ manosucaritaṃ. Yaṃ sīlaṃ, idaṃ kāyikaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ. Yo cāgo, idaṃ cetasikaṃ alobho sucaritaṃ. Iti citte gahite pañcakkhandhā gahitā bhavanti. Imehi dhammehi sucaritaṃ idaṃ dukkhañca ariyasaccaṃ padaṭṭhānaṃ maggassa.

๘๗. ตตฺถ กตโม วิจโย หาโร? ยา จ สทฺธา ยญฺจ สีลํฯ ตํ กิสฺส กโรติ? ยา สทฺธา ตาย ภควนฺตํ อนุสฺสรติ มเตฺตนปิ หตฺถินา สมาคตา, อสฺส โภ กุกฺกุรา สพฺพํ สีเลน นปฺปฎิปชฺชติ กาเยน วา วาจาย วา ฐานํ วิสารโท ภวตีติ อวิปฺปฎิสารี ปญฺญา ยสฺส ปญฺญตฺตํ อุปฎฺฐเปติฯ ตสฺส อขณฺฑสฺส สีลํ ยํ น ปจฺฉิ ตสฺสํ โมหสฺส อกุสลจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ มิจฺฉาทิฎฺฐิสหคตํ วา, อยํ วิจโย หาโรฯ ธมฺมวาทิโน ภทฺทิการาติ ภวิสฺสติ อตฺถิ เอสา ยุตฺติฯ

87. Tattha katamo vicayo hāro? Yā ca saddhā yañca sīlaṃ. Taṃ kissa karoti? Yā saddhā tāya bhagavantaṃ anussarati mattenapi hatthinā samāgatā, assa bho kukkurā sabbaṃ sīlena nappaṭipajjati kāyena vā vācāya vā ṭhānaṃ visārado bhavatīti avippaṭisārī paññā yassa paññattaṃ upaṭṭhapeti. Tassa akhaṇḍassa sīlaṃ yaṃ na pacchi tassaṃ mohassa akusalacittaṃ uppajjati micchādiṭṭhisahagataṃ vā, ayaṃ vicayo hāro. Dhammavādino bhaddikārāti bhavissati atthi esā yutti.

ตตฺถ กตโม ปทฎฺฐาโน หาโร? ยมิทํ จิตฺตํ ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตํ สทฺธาย สีเลน จาเคน ปญฺญาย สมาธินา ปฐมชฺฌานสฺส ปทฎฺฐานํฯ ยา สทฺธา อสฺส อนาวิลสงฺกโปฺป, ตํ ทุติยชฺฌานสฺส ปทฎฺฐานํฯ ตีณิ จ อเวจฺจปฺปสาทา ยํ สีลํ, ตํ อริยกนฺตํ, ตํ สีลกฺขนฺธสฺส ปทฎฺฐานํฯ ยา ปญฺญา, สา ปญฺญากฺขนฺธสฺส ปทฎฺฐานํฯ อิเม จ ธมฺมา อิทญฺจ จิตฺตํ เอโกทิภูตสมาธิสฺส ปทฎฺฐานํฯ สทฺธา สทฺธินฺทฺริยสฺส ปทฎฺฐานํฯ จาโค สมาธินฺทฺริยสฺส ปทฎฺฐานํฯ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยสฺส ปทฎฺฐานํฯ สทฺธา จ ปญฺญา จ วิปสฺสนา ปทฎฺฐานํฯ สีลญฺจ จาโค จ สมถสฺส ปทฎฺฐานํฯ สทฺธา จ ปญฺญา จ อวิชฺชา วิราคาย ปญฺญาวิมุตฺติยา ปทฎฺฐานํฯ สีลญฺจ จาโค จ ราควิราคาย เจโตวิมุตฺติยา ปทฎฺฐานํฯ

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yamidaṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ saddhāya sīlena cāgena paññāya samādhinā paṭhamajjhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā saddhā assa anāvilasaṅkappo, taṃ dutiyajjhānassa padaṭṭhānaṃ. Tīṇi ca aveccappasādā yaṃ sīlaṃ, taṃ ariyakantaṃ, taṃ sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Yā paññā, sā paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ime ca dhammā idañca cittaṃ ekodibhūtasamādhissa padaṭṭhānaṃ. Saddhā saddhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Cāgo samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca vipassanā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca samathassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca avijjā virāgāya paññāvimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca rāgavirāgāya cetovimuttiyā padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร? วิญฺญาเณ วุเตฺต สทฺธาสติภาวิเต สเพฺพ ปญฺจกฺขนฺธา วุตฺตา ภวนฺติฯ สทฺธาย ภณิตาย สพฺพานิ สตฺต ธนานิ ภณิตานิ โหนฺติ สทฺธาธนํ…เป.… สีลกฺขเนฺธ วุเตฺต สมาธิกฺขโนฺธ จ ปญฺญากฺขโนฺธ จ วุตฺตา ภวนฺติฯ ยํ ตํ จิตฺตํ ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตํ ปจฺฉิมเก กาเล น ตทนุปริวตฺติ ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ ตตฺถ สญฺญาปิ ตทนุปริวตฺตินี ภวติฯ เยปิ ตชฺชาติกา ธมฺมา, เตปิ ตทนุปริวตฺติโน ภวนฺติฯ รูปสญฺญา รูปสเญฺจตนานุปสฺสนมนสิกาโร เอวํ ฉนฺนํ อายตนานํ วิญฺญาณกาเย, อยํ ลกฺขโณ หาโรฯ

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Viññāṇe vutte saddhāsatibhāvite sabbe pañcakkhandhā vuttā bhavanti. Saddhāya bhaṇitāya sabbāni satta dhanāni bhaṇitāni honti saddhādhanaṃ…pe… sīlakkhandhe vutte samādhikkhandho ca paññākkhandho ca vuttā bhavanti. Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ pacchimake kāle na tadanuparivatti bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Tattha saññāpi tadanuparivattinī bhavati. Yepi tajjātikā dhammā, tepi tadanuparivattino bhavanti. Rūpasaññā rūpasañcetanānupassanamanasikāro evaṃ channaṃ āyatanānaṃ viññāṇakāye, ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? อิธ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ภทฺทิกํ ภติํ อากเงฺขยฺย ภทฺทิกญฺจ อภิสมฺปรายํ, เต สทฺธํ สีลํ จาคํ ปญฺญญฺจ มนสิ กริสฺสนฺติ, อยํ อธิปฺปาโยฯ เย จเญฺญปิ สตฺตา ตถาคตสฺส สมฺมุขํ น ปฎิยุชฺฌเนฺต, อิมํ ธมฺมํ โสตา อวิปฺปฎิสารโต กาลํ กริสฺสนฺตีติ, อยํ อธิปฺปาโยฯ

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye bhaddikaṃ bhatiṃ ākaṅkheyya bhaddikañca abhisamparāyaṃ, te saddhaṃ sīlaṃ cāgaṃ paññañca manasi karissanti, ayaṃ adhippāyo. Ye caññepi sattā tathāgatassa sammukhaṃ na paṭiyujjhante, imaṃ dhammaṃ sotā avippaṭisārato kālaṃ karissantīti, ayaṃ adhippāyo.

๘๘. ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎ หาโร? อิทมฺปิ จตฺตาโร ธมฺมา สทฺธา จ ปญฺญา จ อสฺสทฺธิยญฺจ อวิชฺชญฺจ หนนฺติฯ สีลญฺจ จาโค จ ตณฺหา จ โทสญฺจ หนนฺติฯ ตสฺส เทฺว มูลานิ ปหียนฺติฯ ทุกฺขํ นิวเตฺตติ อปฺปหีนภูมิยญฺจ ทฺวิมูลานิ ปญฺจกฺขนฺธาฯ เทฺว อริยสจฺจานิ สมโถ จ วิปสฺสนา จฯ ทฺวินฺนํ มูลานํ ปหานํฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ นิโรโธ จ มโคฺค จฯ อยํ อาวโฎฺฎ หาโรฯ

88. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Idampi cattāro dhammā saddhā ca paññā ca assaddhiyañca avijjañca hananti. Sīlañca cāgo ca taṇhā ca dosañca hananti. Tassa dve mūlāni pahīyanti. Dukkhaṃ nivatteti appahīnabhūmiyañca dvimūlāni pañcakkhandhā. Dve ariyasaccāni samatho ca vipassanā ca. Dvinnaṃ mūlānaṃ pahānaṃ. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

ตตฺถ กตโม วิภตฺติ? ยํ ตํ จิตฺตํ สทฺธาปริภาวิตํ…เป.… สเจ ปุถุชฺชนสฺส ตสฺสปิ ภทฺทิกา ภติ ภวิสฺสตีติ น เอกํเสน ตสฺส กมฺมํ ทิเฎฺฐเยว ธเมฺม วิปากนฺติ ปเจฺจสฺสติ, อปรมฺหิ วา ปริยาเย ภวิสฺสติฯ ยํ วา อตีตํ วิปากาย ปจฺจุปฎฺฐิตํ, ตปฺปจฺจยานิ เจตานิ, เย ยถา มหากมฺมวิภเงฺค ‘‘เตนายํ วิภชฺชพฺยากรณิโย นิเทฺทโส ธมฺมจาริโน ยา ภทฺทิกา ภตี’’ติฯ

Tattha katamo vibhatti? Yaṃ taṃ cittaṃ saddhāparibhāvitaṃ…pe… sace puthujjanassa tassapi bhaddikā bhati bhavissatīti na ekaṃsena tassa kammaṃ diṭṭheyeva dhamme vipākanti paccessati, aparamhi vā pariyāye bhavissati. Yaṃ vā atītaṃ vipākāya paccupaṭṭhitaṃ, tappaccayāni cetāni, ye yathā mahākammavibhaṅge ‘‘tenāyaṃ vibhajjabyākaraṇiyo niddeso dhammacārino yā bhaddikā bhatī’’ti.

ตตฺถ กตมา ปริวตฺตนา? อสฺสทฺธิยํ ทุสฺสีลฺยํ ยํ มเจฺฉรํ ทุปฺปญฺญํ จ ³⁵ ยญฺจ ปฎิปเกฺขน ปหีนา ภวนฺติ, อยํ ปริวตฺตนาฯ

Tattha katamā parivattanā? Assaddhiyaṃ dussīlyaṃ yaṃ maccheraṃ duppaññaṃ ca ³⁶ yañca paṭipakkhena pahīnā bhavanti, ayaṃ parivattanā.

ตตฺถ กตมํ เววจนํ? ยํ ตํ จิตฺตํ ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตํ จิตฺตํ มโนวิญฺญาณํ…เป.… ยํ สทฺธาพลํ สทฺธินฺทฺริยํ, ยํ สีลํ ตํ สุจริตํ, สํยโม นิยโม ทโม ขนฺธตา อิมานิ ตสฺส เววจนานิฯ โย จาโค โส ปฎินิสฺสโคฺค อโลโภ โวสโคฺค จาโคยิฎฺฐานํฯ ยา ปญฺญา สา ปญฺญตฺตา ปญฺญปฺปภา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํฯ

Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ cittaṃ manoviññāṇaṃ…pe… yaṃ saddhābalaṃ saddhindriyaṃ, yaṃ sīlaṃ taṃ sucaritaṃ, saṃyamo niyamo damo khandhatā imāni tassa vevacanāni. Yo cāgo so paṭinissaggo alobho vosaggo cāgoyiṭṭhānaṃ. Yā paññā sā paññattā paññappabhā paññindriyaṃ paññābalaṃ.

ตตฺถ กตมา ปญฺญตฺติ? ยํ ตํ จิตฺตํ พีชํ ปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ ปริภาวนา วาสนา ปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺติฯ สทฺธา ปสาทปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาฯ สีลํ สุจริตปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ จาโค ปุญฺญกิริยปญฺญตฺติยา ปญฺญโตฺตฯ ปญฺญา วีมํสปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาฯ อิเม ตโย ธมฺมา สทฺธา สีลํ จาโค ปญฺญวโต ปาริสุทฺธิํ คจฺฉนฺติฯ

Tattha katamā paññatti? Yaṃ taṃ cittaṃ bījaṃ paññattiyā paññattaṃ. Paribhāvanā vāsanā paññattiyā paññatti. Saddhā pasādapaññattiyā paññattā. Sīlaṃ sucaritapaññattiyā paññattaṃ. Cāgo puññakiriyapaññattiyā paññatto. Paññā vīmaṃsapaññattiyā paññattā. Ime tayo dhammā saddhā sīlaṃ cāgo paññavato pārisuddhiṃ gacchanti.

ตตฺถ กตโม โอตรโณ? ยํ จิตฺตํ, ตํ ขเนฺธสุ วิญฺญาณกฺขโนฺธ, ธาตูสุ มโนวิญฺญาณธาตุ, อายตเนสุ มนายตนํฯ เย จตฺตาโร ธมฺมา, เต ขเนฺธสุ สงฺขารกฺขเนฺธ ปริยาปนฺนา…เป.… ธาตูสุ อายตเนสุฯ

Tattha katamo otaraṇo? Yaṃ cittaṃ, taṃ khandhesu viññāṇakkhandho, dhātūsu manoviññāṇadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ. Ye cattāro dhammā, te khandhesu saṅkhārakkhandhe pariyāpannā…pe… dhātūsu āyatanesu.

ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? อิทํ ภควโต ภาสิตํ มหานาเมน สเกฺกน ปุจฺฉิเตน สพฺพํ ตํ นิยุตฺตํฯ

Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ bhagavato bhāsitaṃ mahānāmena sakkena pucchitena sabbaṃ taṃ niyuttaṃ.

ตตฺถ กตโม อธิฎฺฐาโน? อิทํ จิตฺตํ เวมตฺตตาย ปญฺญตฺตํ อกุสเลหิ จิเตฺตหิ อปริภาวิเตหิ ปริภาวิตนฺติ ยานิ ปุน ปริภาวิตานิ อเญฺญสมฺปิ ตตฺถ อุปาทาย ปญฺญตฺตํ สเพฺพปิเม จตฺตาโร ธมฺมา เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตาฯ ภทฺทิกา ภตีติ กามโภคิโน เตว รูปธาตุ อรูปธาตุ มนุสฺสาติ สพฺพา ภทฺทิกา ภติ ตเทว กถาย ปญฺญตฺตํ, อยํ ปญฺญตฺติฯ

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Idaṃ cittaṃ vemattatāya paññattaṃ akusalehi cittehi aparibhāvitehi paribhāvitanti yāni puna paribhāvitāni aññesampi tattha upādāya paññattaṃ sabbepime cattāro dhammā ekattatāya paññattā. Bhaddikā bhatīti kāmabhogino teva rūpadhātu arūpadhātu manussāti sabbā bhaddikā bhati tadeva kathāya paññattaṃ, ayaṃ paññatti.

ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร? จิตฺตสฺส อินฺทฺริยานิ ปจฺจโย อาธิปเตยฺยปจฺจยตาย มนสิกาโรฯ เหตุปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ สทฺธาย โลกิกา ปญฺญา เหตุปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ โยนิโส จ มนสิกาโร ปจฺจโยฯ สีลสฺส ปติรูปเทสวาโส ปจฺจโยฯ อตฺตสมฺมาปณิธานญฺจ เหตุฯ จาคสฺส อโลโภ เหตุฯ อวิปฺปฎิสาโร จ เหตุปจฺจโยฯ ปญฺญา ปรโต จ โฆโส อชฺฌตฺตญฺจ โยนิโส มนสิกาโร เหตุปจฺจโย จฯ

Tattha katamo parikkhāro? Cittassa indriyāni paccayo ādhipateyyapaccayatāya manasikāro. Hetupaccayatāya paccayo. Saddhāya lokikā paññā hetupaccayatāya paccayo. Yoniso ca manasikāro paccayo. Sīlassa patirūpadesavāso paccayo. Attasammāpaṇidhānañca hetu. Cāgassa alobho hetu. Avippaṭisāro ca hetupaccayo. Paññā parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro hetupaccayo ca.

ตตฺถ กตโม สมาโรปโน? ยํ ตํ จิตฺตํ ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตนฺติ เจตสิกาปิฯ เอตฺถ สเพฺพ ธมฺมา ปริภาวิตา ภทฺทิกา เต ภติ ภวิสฺสติ, ภทฺทิกา อุปปตฺติโก อภิสมฺปราโยฯ อิติ เย เกจิ มนุสฺสกา อุปโภคปริโภคา สเพฺพ ภทฺทิกา ภติเยว, อยํ สมาโรปโนฯ

Tattha katamo samāropano? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitanti cetasikāpi. Ettha sabbe dhammā paribhāvitā bhaddikā te bhati bhavissati, bhaddikā upapattiko abhisamparāyo. Iti ye keci manussakā upabhogaparibhogā sabbe bhaddikā bhatiyeva, ayaṃ samāropano.

๘๙. อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วีตราโคติ คาถา ³⁷ฯ ตตฺถ กิํ อุทฺธํ นาม? ยํ อิโต อุทฺธํ ภวิสฺสติ อนาคามี, อิทํ อุทฺธํฯ อโธ นาม ยมติกฺกนฺตมตีตํ, อิทมโวจ อปทานตนฺติ อุทฺธํฯ ตตฺถ อตีเตน สสฺสตทิฎฺฐิ ปุพฺพนฺตากปฺปิกานํ อปรนฺตทิฎฺฐิ เกสญฺจิ, อุเจฺฉททิฎฺฐิํ ยํ ³⁸ วุตฺตกปฺปิกานํ อิมา เจว ทิฎฺฐิโย อุเจฺฉททิฎฺฐิ จ สสฺสตทิฎฺฐิ จฯ ตตฺถายํ สสฺสตทิฎฺฐิ อิมานิ ปนฺนรส ปทานิ สกฺกายทิฎฺฐิ สสฺสตํ ภชนฺติฯ รูปวนฺตํ เม อตฺตา, อตฺตนิ เม รูปํ, รูปํ เม อตฺตาติ ยทุจฺจเต ปญฺญํ ปริทหนฺติฯ ยา อุเจฺฉททิฎฺฐิ สา ปญฺจสตานิ อุเจฺฉทํ ภชนฺติฯ เต ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ ปสฺสนฺติ, รูปํ เม อตฺตาติ ตถารูปา จตุพฺพิธา สกฺกายทิฎฺฐิ อุเจฺฉเทน จ สสฺสเตน จฯ เอวํ ปญฺจสุ ขเนฺธสุ วีสติวตฺถุกาย ทิฎฺฐิยา ปนฺนรส ปทานิ ปุพฺพนฺตํ ภชนฺติฯ สสฺสตทิฎฺฐิยา ปญฺจ ปทานิ อปรนฺตํ ภชนฺติ อุเจฺฉททิฎฺฐิยาฯ ตตฺถ ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ ปสฺสนฺตา รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, โส อุเจฺฉทวาที รูปวนฺตญฺจ อตฺตานํ, อตฺตนิ จ รูปํ, รูปสฺมิํ วา อตฺตาติ โส ปสฺสติ จาติ อิติ อุเจฺฉททิฎฺฐิ จ, อตฺตโต ปฎิสฺสรติ สสฺสตทิฎฺฐิ ปุพฺพนฺตโต จ ปฎิสฺสรติฯ ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ น สมนุปสฺสติฯ ตสฺส ทิฎฺฐาสวา ปหานํ คจฺฉนฺติฯ โย ตีสุ อทฺธาสุ ปุพฺพเนฺต จ อปรเนฺต จ เตน เตน นิทฺทิฎฺฐาเนน อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วีตราโค ‘‘อหมสฺมี’’ติ น อนุปสฺสตีติ อิมินา ทฺวาเรน อิมินา ปโยเคน อิมินา อุปาเยน อิทํ ทสฺสนภูมิ จ โสตาปตฺติผลญฺจ โส อริโย ปโยโค อนภาวํคเตน สํสาเรน อปุนพฺภวาติ โย โกจิ อริโย ปโยโค ปุนพฺภวาย มุทูนิ วา ปญฺจินฺทฺริยานิ มชฺฌานิ อธิมตฺตานิ วา สพฺพํ อปุนพฺภวปฺปหานาย สํวตฺตนฺติฯ อหนฺติ ทิโฎฺฐโฆ กาโมโฆ ภโวโฆ อวิโชฺชโฆ จ โอธิโสฯ ตตฺถ เทสนาหาเรน จตฺตาริ สจฺจานิ ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ โสตาปตฺติผเลน จ เทฺว สจฺจานิ มโคฺค จ นิโรโธ จฯ สกฺกายสมุทเยน เทฺว สจฺจานิ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ, อยํ เทสนา หาโรฯ

89. Uddhaṃ adho sabbadhi vītarāgoti gāthā ³⁹. Tattha kiṃ uddhaṃ nāma? Yaṃ ito uddhaṃ bhavissati anāgāmī, idaṃ uddhaṃ. Adho nāma yamatikkantamatītaṃ, idamavoca apadānatanti uddhaṃ. Tattha atītena sassatadiṭṭhi pubbantākappikānaṃ aparantadiṭṭhi kesañci, ucchedadiṭṭhiṃ yaṃ ⁴⁰ vuttakappikānaṃ imā ceva diṭṭhiyo ucchedadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca. Tatthāyaṃ sassatadiṭṭhi imāni pannarasa padāni sakkāyadiṭṭhi sassataṃ bhajanti. Rūpavantaṃ me attā, attani me rūpaṃ, rūpaṃ me attāti yaduccate paññaṃ paridahanti. Yā ucchedadiṭṭhi sā pañcasatāni ucchedaṃ bhajanti. Te ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti passanti, rūpaṃ me attāti tathārūpā catubbidhā sakkāyadiṭṭhi ucchedena ca sassatena ca. Evaṃ pañcasu khandhesu vīsativatthukāya diṭṭhiyā pannarasa padāni pubbantaṃ bhajanti. Sassatadiṭṭhiyā pañca padāni aparantaṃ bhajanti ucchedadiṭṭhiyā. Tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti passantā rūpaṃ attato samanupassati, so ucchedavādī rūpavantañca attānaṃ, attani ca rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attāti so passati cāti iti ucchedadiṭṭhi ca, attato paṭissarati sassatadiṭṭhi pubbantato ca paṭissarati. ‘‘Ayamahamasmī’’ti na samanupassati. Tassa diṭṭhāsavā pahānaṃ gacchanti. Yo tīsu addhāsu pubbante ca aparante ca tena tena niddiṭṭhānena uddhaṃ adho sabbadhi vītarāgo ‘‘ahamasmī’’ti na anupassatīti iminā dvārena iminā payogena iminā upāyena idaṃ dassanabhūmi ca sotāpattiphalañca so ariyo payogo anabhāvaṃgatena saṃsārena apunabbhavāti yo koci ariyo payogo punabbhavāya mudūni vā pañcindriyāni majjhāni adhimattāni vā sabbaṃ apunabbhavappahānāya saṃvattanti. Ahanti diṭṭhogho kāmogho bhavogho avijjogho ca odhiso. Tattha desanāhārena cattāri saccāni pañcahi indriyehi sotāpattiphalena ca dve saccāni maggo ca nirodho ca. Sakkāyasamudayena dve saccāni dukkhañca samudayo ca, ayaṃ desanā hāro.

ตตฺถ กตโม วิจโย? ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ อสมนุปสฺสโนฺต ตีณิ ทสฺสนปฺปหาตพฺพานิ สํโยชนานิ ปชหติฯ อยํ วิจโยฯ

Tattha katamo vicayo? ‘‘Ayamahamasmī’’ti asamanupassanto tīṇi dassanappahātabbāni saṃyojanāni pajahati. Ayaṃ vicayo.

ตตฺถ กตมา ยุตฺติ? ติวิธา ปุคฺคลา โกจิ อุคฺฆฎิตญฺญู โกจิ วิปญฺจิตญฺญู โกจิ เนโยฺยฯ อุคฺฆฎิตญฺญู ติกฺขินฺทฺริโย จ ตโต วิปญฺจิตญฺญู มุทินฺทฺริโย ตโต มุทินฺทฺริเยหิ เนโยฺยฯ ตตฺถ อุคฺฆฎิตญฺญู ติกฺขินฺทฺริยตาย ทสฺสนภูมิมาคมฺม โสตาปตฺติผลํ ปาปุณาติ, เอกพีชโก ภวติฯ อยํ ปฐโม โสตาปโนฺนฯ วิปญฺจิตญฺญู มุทูหิ อินฺทฺริเยหิ ทสฺสนภูมิมาคมฺม โสตาปตฺติผลํ ปาปุณาติ, โกลํโกโล จ โหติฯ อยํ ทุติโย โสตาปโนฺนฯ ตตฺถ เนโยฺย ทสฺสนภูมิมาคมฺม โสตาปตฺติผลํ ปาปุณาติ, สตฺตกฺขตฺตุปรโม จ ภวติฯ อยํ ตติโย โสตาปโนฺนฯ

Tattha katamā yutti? Tividhā puggalā koci ugghaṭitaññū koci vipañcitaññū koci neyyo. Ugghaṭitaññū tikkhindriyo ca tato vipañcitaññū mudindriyo tato mudindriyehi neyyo. Tattha ugghaṭitaññū tikkhindriyatāya dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, ekabījako bhavati. Ayaṃ paṭhamo sotāpanno. Vipañcitaññū mudūhi indriyehi dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti. Ayaṃ dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca bhavati. Ayaṃ tatiyo sotāpanno.

อตฺถิ เอสา ยุตฺติ มุทุมชฺฌาธิมเตฺตหิ อินฺทฺริเยหิ มุทุมชฺฌาธิมตฺตํ ภูมิํ สจฺฉิกเรยฺย สกฺกายทิฎฺฐิปฺปหาเนน วา ทิฎฺฐิคตานิ ปชหติฯ อยํ ยุตฺติฯ

Atthi esā yutti mudumajjhādhimattehi indriyehi mudumajjhādhimattaṃ bhūmiṃ sacchikareyya sakkāyadiṭṭhippahānena vā diṭṭhigatāni pajahati. Ayaṃ yutti.

ตตฺถ กตโม ปทฎฺฐาโน? ตตฺถ สกฺกายทิฎฺฐิ สพฺพมิจฺฉาทิฎฺฐิยา ปทฎฺฐานํฯ สกฺกาโย นามรูปสฺส ปทฎฺฐานํฯ นามรูปํ สกฺกายทิฎฺฐิยา ปทฎฺฐานํฯ ปญฺจ อินฺทฺริยานิ รูปีนิ รูปราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ สฬายตนํ อหํการสฺส ปทฎฺฐานํฯ ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ? ทฺวีสุ ทิฎฺฐีสุ ปหีนาสุ ตตฺถ เอกา ทิฎฺฐิ ทิฎฺฐิคตานิ ปหานํ คจฺฉนฺติฯ อุทฺธํ จ อโธ จ วีตราโค สพฺพรชนีเยสุ วีตราโค โหติฯ ตชฺชา ปรภูมิยํ, อิทํ ปจฺจยนฺติ ยถาภูตํ ปสฺสติฯ โส สพฺพปฎิจฺจสมุปฺปาทํ อามสติฯ อยํ ลกฺขโณ หาโรฯ

Tattha katamo padaṭṭhāno? Tattha sakkāyadiṭṭhi sabbamicchādiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Sakkāyo nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpaṃ sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Pañca indriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Saḷāyatanaṃ ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Tattha katamo lakkhaṇo? Dvīsu diṭṭhīsu pahīnāsu tattha ekā diṭṭhi diṭṭhigatāni pahānaṃ gacchanti. Uddhaṃ ca adho ca vītarāgo sabbarajanīyesu vītarāgo hoti. Tajjā parabhūmiyaṃ, idaṃ paccayanti yathābhūtaṃ passati. So sabbapaṭiccasamuppādaṃ āmasati. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

๙๐. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? อิมมฺหิ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย สตฺตา เย นาภิรมิสฺสนฺติ, เต ทิฎฺฐิปฺปหานาย วายมิสฺสนฺติฯ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยฯ อยํ จตุพฺยูโห หาโรฯ

90. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā ye nābhiramissanti, te diṭṭhippahānāya vāyamissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro.

ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎ หาโร? ยานิมานิ มุทูนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ตานิ โอรมฺภาคิยานิ ปญฺจินฺทฺริยานิฯ สเพฺพน สพฺพํ สมูหนนฺติ อภิชฺฌาพฺยาปาโท จ ภาวนากาเรน เสกฺขาย วิมุตฺติยา พลํ สทฺธา, อุทฺธมฺภาคิยานิ ทิฎฺฐิวเสน พลํ สทฺธา, วีริยินฺทฺริยํ อารภิตตฺตา สตินฺทฺริยํ ปคฺคหิตตฺตา อจฺจนฺตํ นิฎฺฐํ คจฺฉนฺติฯ ตตฺถ ยานิ อินฺทฺริยานิ, อยํ มโคฺค สํกิเลสปฺปหานํฯ อยํ นิโรโธ อายติํ อนุปฺปาทธโมฺม, อิทํ ทุกฺขํฯ อยํ อาวโฎฺฎ หาโรฯ

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yānimāni mudūni pañcindriyāni tāni orambhāgiyāni pañcindriyāni. Sabbena sabbaṃ samūhananti abhijjhābyāpādo ca bhāvanākārena sekkhāya vimuttiyā balaṃ saddhā, uddhambhāgiyāni diṭṭhivasena balaṃ saddhā, vīriyindriyaṃ ārabhitattā satindriyaṃ paggahitattā accantaṃ niṭṭhaṃ gacchanti. Tattha yāni indriyāni, ayaṃ maggo saṃkilesappahānaṃ. Ayaṃ nirodho āyatiṃ anuppādadhammo, idaṃ dukkhaṃ. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

ตตฺถ กตโม วิภตฺติ หาโร? ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ โย สมนุปสฺสติ, โส จ โข อธิมเตฺตน โลกิกา ยํ ภูมิยํ น ตุ อริเยน ปโยเคน โส สกฺกายทิฎฺฐิ ปชหติฯ ยํ วุจฺจติ ตชฺชาย ภูมิยา อธิมตฺตายฯ ตตฺถ ตชฺชาย ภูมิยํ ปญฺจหิ อากาเรหิ อธิมตฺตตํ ปฎิลภติ สีเลน วเตน พาหุสฺสเจฺจน สมาธินา เนกฺขมฺมสุเขนฯ ตตฺถ อปฺปเตฺต ปตฺตสญฺญี อธิมานํ คณฺหาติฯ เอตสฺมิํเยว วตฺถุปฺปตฺติยํ ภควา อิทํ สุตฺตํ ภาสติฯ สีลวา วตมเตฺตนาติฯ ตตฺถ โย อปฺปเตฺต ปตฺตสญฺญี ตสฺส โย สมาธิ, โส สามิโส กาปุริสเสวิโต ปน โส กาปุริสา วุจฺจนฺติ ปุถุชฺชนาฯ อามิสํ ยญฺจ อริยมคฺคมาคมฺม โลกิกา อนริยํ เตน สมาธิ โหติ อนริโย กาปุริสเสวิโตฯ โย ปน อริยากาเรน ยถาภูตํ น ชานาติ น ปสฺสติ ⁴¹, โส อธิคมนํ ปชหติ โย อริเยน สมาธินา อกาปุริสเสวิเตน นิรามิเสน นียติ, ตตฺถ อกาปุริสา วุจฺจนฺติ อริยปุคฺคลาฯ โย เตหิ เสวิโต สมาธิ, โส อกาปุริสเสวิโตฯ ตสฺมา เอกํ วิภชฺชพฺยากรณียํ ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ อสมนุปสฺสโนฺต ตถา ปาเตติฯ

Tattha katamo vibhatti hāro? ‘‘Ayamahamasmī’’ti yo samanupassati, so ca kho adhimattena lokikā yaṃ bhūmiyaṃ na tu ariyena payogena so sakkāyadiṭṭhi pajahati. Yaṃ vuccati tajjāya bhūmiyā adhimattāya. Tattha tajjāya bhūmiyaṃ pañcahi ākārehi adhimattataṃ paṭilabhati sīlena vatena bāhussaccena samādhinā nekkhammasukhena. Tattha appatte pattasaññī adhimānaṃ gaṇhāti. Etasmiṃyeva vatthuppattiyaṃ bhagavā idaṃ suttaṃ bhāsati. Sīlavā vatamattenāti. Tattha yo appatte pattasaññī tassa yo samādhi, so sāmiso kāpurisasevito pana so kāpurisā vuccanti puthujjanā. Āmisaṃ yañca ariyamaggamāgamma lokikā anariyaṃ tena samādhi hoti anariyo kāpurisasevito. Yo pana ariyākārena yathābhūtaṃ na jānāti na passati ⁴², so adhigamanaṃ pajahati yo ariyena samādhinā akāpurisasevitena nirāmisena nīyati, tattha akāpurisā vuccanti ariyapuggalā. Yo tehi sevito samādhi, so akāpurisasevito. Tasmā ekaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ ‘‘ayamahamasmī’’ti asamanupassanto tathā pāteti.

ตตฺถ กตมา ปริวตฺตนา? อิมาย ทสฺสนภูมิยา กิเลสา ปหาตพฺพา, เตหิ ปหียนฺติ อนิทฺทิฎฺฐาปิ ภควตา นิทฺทิสิตพฺพา โยฯ

Tattha katamā parivattanā? Imāya dassanabhūmiyā kilesā pahātabbā, tehi pahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā niddisitabbā yo.

ตตฺถ กตมํ เววจนํ? ยา สกฺกายทิฎฺฐิยา อตฺตทิฎฺฐิยาฯ อยํ ภูมิฯ เย กิเลสา ปหาตพฺพาฯ เต อปฺปหียนฺติ อนิทฺทิฎฺฐาปิ ภควตา สสฺสตทิฎฺฐิ จ อุเจฺฉททิฎฺฐิ จ, สา ปริยนฺตทิฎฺฐิ จฯ ยา อปริยนฺตทิฎฺฐิ จ, สา สสฺสตทิฎฺฐิ จฯ ยา อุเจฺฉททิฎฺฐิ, สา นตฺถิกา ทิฎฺฐิฯ ยา สสฺสตทิฎฺฐิ, สา อกิริยทิฎฺฐิฯ อิทํ เววจนํฯ

Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yā sakkāyadiṭṭhiyā attadiṭṭhiyā. Ayaṃ bhūmi. Ye kilesā pahātabbā. Te appahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca, sā pariyantadiṭṭhi ca. Yā apariyantadiṭṭhi ca, sā sassatadiṭṭhi ca. Yā ucchedadiṭṭhi, sā natthikā diṭṭhi. Yā sassatadiṭṭhi, sā akiriyadiṭṭhi. Idaṃ vevacanaṃ.

ตตฺถ กตมา ปญฺญตฺติ? ตณฺหา สํโยชนปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาฯ มโคฺค ปฎิลาภปญฺญตฺติยา ปญฺญโตฺตฯ อินฺทฺริยา ปฎิลาภปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาติฯ ตตฺถ กตโม โอตรโณ? สกฺกาโย ทุกฺขํ ทสฺสนปฺปหาตโพฺพฯ สมุทโย มโคฺคฯ อินฺทฺริยานิ ตานิ จ นิทฺทิฎฺฐานิ ขนฺธธาตุอายตเนสุฯ

Tattha katamā paññatti? Taṇhā saṃyojanapaññattiyā paññattā. Maggo paṭilābhapaññattiyā paññatto. Indriyā paṭilābhapaññattiyā paññattāti. Tattha katamo otaraṇo? Sakkāyo dukkhaṃ dassanappahātabbo. Samudayo maggo. Indriyāni tāni ca niddiṭṭhāni khandhadhātuāyatanesu.

ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? ยญฺหิ อารพฺภ ภควตา อิทํ สุตฺตํ ภาสิตํ, โส อารพฺภ นิทฺทิโฎฺฐฯ ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร? นามรูปสฺส เหตุปจฺจโยปิ วิญฺญาณํ เหตุ พีชํฯ เตน อวิชฺชา จ สงฺขารา จ ปจฺจโยฯ นิวตฺตินโย น อปโร ปริยาโย สพฺพภโว, เย จ สพฺพภวสฺส เหตุ ปรภณฺฑปจฺจโย อิติ สมฺมาทิฎฺฐิ ปรโต จ โฆโส โยนิโส จ มนสิกาโร ปจฺจโย ฯ ยา ปญฺญา อุปฺปาเทติ, เอสา เหตุ สมฺมาทิฎฺฐิยา สมฺมาสงฺกโปฺป ภวติ, ยา สมฺมาสมาธิ ⁴³, อยํ ปริกฺขาโรฯ

Tattha katamo sodhano hāro? Yañhi ārabbha bhagavatā idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ, so ārabbha niddiṭṭho. Tattha katamo parikkhāro? Nāmarūpassa hetupaccayopi viññāṇaṃ hetu bījaṃ. Tena avijjā ca saṅkhārā ca paccayo. Nivattinayo na aparo pariyāyo sabbabhavo, ye ca sabbabhavassa hetu parabhaṇḍapaccayo iti sammādiṭṭhi parato ca ghoso yoniso ca manasikāro paccayo . Yā paññā uppādeti, esā hetu sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo bhavati, yā sammāsamādhi ⁴⁴, ayaṃ parikkhāro.

ตตฺถ กตโม สมาโรปโน? ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ อสมนุปสฺสี ทุกฺขโต โรคโต…เป.… ปนฺนรส ปทานิฯ สีลานิ ภควา กิมตฺถิยานิ กิมานิสํสานิฯ สีลานิ, อานนฺท, อวิปฺปฎิสารตฺถานิ ยาว วิมุตฺติฯ ตตฺถ ทุวิโธ อโตฺถ – ปุริสโตฺถ จ วจนโตฺถ จฯ

Tattha katamo samāropano? ‘‘Ayamahamasmī’’ti asamanupassī dukkhato rogato…pe… pannarasa padāni. Sīlāni bhagavā kimatthiyāni kimānisaṃsāni. Sīlāni, ānanda, avippaṭisāratthāni yāva vimutti. Tattha duvidho attho – purisattho ca vacanattho ca.

๙๑. ตตฺถ กตโม ปุริสโตฺถ? ยายํ น ปจฺฉานุตาปิตา อยํ อวิปฺปฎิสาโร, อยํ ปุริสโตฺถฯ ยถา โกจิ พฺรูหยติ อิมตฺถมาเสวติ โส ภเณยฺย, กิญฺจิ มเมตฺถ อธีนํ ตสฺสตฺถาย อิทํ กิริยํ อารภามีติฯ อยํ ปุริสโตฺถฯ

91. Tattha katamo purisattho? Yāyaṃ na pacchānutāpitā ayaṃ avippaṭisāro, ayaṃ purisattho. Yathā koci brūhayati imatthamāsevati so bhaṇeyya, kiñci mamettha adhīnaṃ tassatthāya idaṃ kiriyaṃ ārabhāmīti. Ayaṃ purisattho.

ตตฺถ กตโม วจนโตฺถ? สีลานิ กายิกํ วา วาจสิกํ วา สุจริตํ อวิปฺปฎิสาโรติฯ ตตฺถ สีลสฺส วตสฺส จ ภาโสเยวฯ อนญฺญา สุคตกมฺมตา สุจริตํ อยํ อวิปฺปฎิสาโรฯ เอวํ ยาว วิมุตฺตีติ เอกเมกสฺมิํ ปเท เทฺว อตฺถา – ปุริสโตฺถ จ วจนโตฺถ จ, ยถา อิมมฺหิ สุเตฺต เอวํ สเพฺพสุ สุเตฺตสุ เทฺว เทฺว อตฺถาฯ อยํ หิ ปรมโตฺถ อุตฺตมโตฺถ จฯ ยํ นิพฺพานสจฺฉิกํ นิสฺสาย ยํ สกํ สจฺฉิกาตพฺพํ ภวติ, โส วุจฺจติ กตสฺส ⁴⁵ กโตฺถติฯ อยํ ปุน เววจนํ สมฺปชานาติฯ อิมินา นิยุตฺตตฺถมภิลพฺภนฺติ วจนโตฺถฯ ตตฺถ ยํ อตฺถํ สาวโก อภิกงฺขติฯ ตสฺส โย ปฎิลาโภ, อยํ ปุริสโตฺถฯ ยํ ยํ ภควา ธมฺมํ เทเสติ, ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส ยา อตฺถวิญฺญตฺติฯ อยํ อโตฺถ, ตตฺถ สีลานํ อวิปฺปฎิสาโร อโตฺถปิ อานิสํโสปิฯ เอโส จ อานิสํโส ยํ ทุคฺคติํ น คจฺฉติฯ ยถา ตํ ภควตา เอสานิสํโส ธเมฺม สุจิเณฺณ น ทุคฺคติํ คจฺฉติ ธมฺมจารี, อยํ อโตฺถฯ

Tattha katamo vacanattho? Sīlāni kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā sucaritaṃ avippaṭisāroti. Tattha sīlassa vatassa ca bhāsoyeva. Anaññā sugatakammatā sucaritaṃ ayaṃ avippaṭisāro. Evaṃ yāva vimuttīti ekamekasmiṃ pade dve atthā – purisattho ca vacanattho ca, yathā imamhi sutte evaṃ sabbesu suttesu dve dve atthā. Ayaṃ hi paramattho uttamattho ca. Yaṃ nibbānasacchikaṃ nissāya yaṃ sakaṃ sacchikātabbaṃ bhavati, so vuccati katassa ⁴⁶ katthoti. Ayaṃ puna vevacanaṃ sampajānāti. Iminā niyuttatthamabhilabbhanti vacanattho. Tattha yaṃ atthaṃ sāvako abhikaṅkhati. Tassa yo paṭilābho, ayaṃ purisattho. Yaṃ yaṃ bhagavā dhammaṃ deseti, tassa tassa dhammassa yā atthaviññatti. Ayaṃ attho, tattha sīlānaṃ avippaṭisāro atthopi ānisaṃsopi. Eso ca ānisaṃso yaṃ duggatiṃ na gacchati. Yathā taṃ bhagavatā esānisaṃso dhamme suciṇṇe na duggatiṃ gacchati dhammacārī, ayaṃ attho.

ยํ ปุริโส ภาวนาภูมิยํ สีลานิ อารพฺภ สีเลน สํยุโตฺต โหติ เอวํ ยาว วิมุตฺติ ตถา สีลกฺขโนฺธฯ ตตฺถ โย จ อวิปฺปฎิสาโร อนุสยวเสน นิทฺทิโฎฺฐ, ตญฺจ สีลํ อยํ สีลกฺขโนฺธฯ ปาโมชฺชปีติปสฺสทฺธีติ จ สมาธินฺทฺริเยน, อยํ สมาธิกฺขโนฺธฯ ยํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ปญฺญากฺขโนฺธฯ อิเม ตโย ขนฺธา สีลํ สมาธิ ปญฺญา จ ตถา สีลํ ปริปูเรติ ยํ วีริยินฺทฺริยํ เตน การเณน โส สีลํ ปริปูเรติ, อนุปฺปนฺนสฺส จ อกุสลสฺส อนุปฺปาทาย วายมติ, อุปฺปนฺนสฺส จ ปหานาย อนุปฺปนฺนสฺส จ กุสลสฺส อุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนสฺส จ กุสลสฺส ภิโยฺยภาวาย อิติ วีริยินฺทฺริยํ นิทฺทิฎฺฐํฯ ตตฺถ โย สมาธิกฺขโนฺธ , อิทํ สมาธินฺทฺริยํฯ ปญฺญากฺขโนฺธ ปญฺญินฺทฺริยํ, ตํ จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ทฎฺฐพฺพํฯ ตถา โย อนุปฺปนฺนสฺส จ อกุสลสฺส อนุปฺปาทาย วายมติ, อิทํ ปฐมํ สมฺมปฺปธานํฯ ยํ อุปฺปนฺนสฺส, อิทํ ทุติยํฯ จตฺตาริ สมฺมปฺปธานานิ จตูสุ ฌาเนสุ ปสฺสิตพฺพานิฯ ตถา สีลกฺขเนฺธน เนกฺขมฺมธาตุ จ อธิกา ⁴⁷, ตโย จ วิตกฺกา เนกฺขมฺมวิตโกฺก อพฺยาปาทวิตโกฺก อวิหิํสาวิตโกฺก จฯ สาธารณภูตาฯ ยา ปิยายมานสฺส ปาโมเชฺชน อิทํ กายิกํ สุขํ อานิตํ อนิยมีติเปเมน, อิทํ ทุกฺขํฯ โย ตตฺถ อวิเกฺขโป, อยํ สมาธิฯ อิทํ ปญฺจงฺคิกํ ปฐมํ ฌานํฯ ยา เจตสิกา ปสฺสทฺธิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิโรธนํ, โย กิเลโส จ ปริทาโห, โส ปฐเม ฌาเน นิรุโทฺธฯ ตถา ยา จ กิเลสปสฺสทฺธิ ยา จ วิตกฺกวิจารานํ ปสฺสทฺธิ, อุภเยปิ เอเต ธเมฺม ปสฺสทฺธายํฯ ตตฺถ กายสฺส จิตฺตสฺส จ สุขํ สุขายนา, อิทํ ปีติสุขิโน ปสฺสทฺธิฯ โยปิ เอโกทิภาโว จิตฺตสฺส, เตน เอโกทิภาเวน ยํ จิตฺตสฺส อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ, อิทํ จตุตฺถํ ฌานงฺคํฯ อิติ อชฺฌตฺตญฺจ สมฺปสาโท เจตโส จ เอโกทิภาโว ปีติ จ สุขญฺจ, อิทํ ทุติยํ ฌานํ จตุรงฺคิกํฯ โย ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, เตน อธิมเตฺตน สุเขน ผริตฺวา สุขํ เจตสิกํ ยํ, โส ปีติวีตราโค เอวํ ตสฺส ปีติวีตราคตาย อุเปกฺขํ ปฎิลภติฯ โส ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขํ ปฎิลภติฯ สุขญฺจ ปฎิสํเวเทติฯ สติ จ สมฺมา ปญฺญาย ปฎิลภติฯ สเจ สติ เอกคฺคตา อิทํ ปญฺจงฺคิกํ ตติยํ ฌานํฯ ยํ สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ, อยํ เอกคฺคตาย ปราวิธานภาคิยา, ปฐเม ฌาเน อตฺถิ จิเตฺตกคฺคตา โน จกฺขุสฺส เวทนา สพฺพํ ปาริปูริํ คจฺฉติฯ ยถา จตุเตฺถ ฌาเน, ตถา ยา อุเปกฺขา ปสฺสมฺภยํ สติสมฺปชญฺญํ จิเตฺตกคฺคตา จ, อิทํ จตุตฺถํ ฌานํฯ

Yaṃ puriso bhāvanābhūmiyaṃ sīlāni ārabbha sīlena saṃyutto hoti evaṃ yāva vimutti tathā sīlakkhandho. Tattha yo ca avippaṭisāro anusayavasena niddiṭṭho, tañca sīlaṃ ayaṃ sīlakkhandho. Pāmojjapītipassaddhīti ca samādhindriyena, ayaṃ samādhikkhandho. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññākkhandho. Ime tayo khandhā sīlaṃ samādhi paññā ca tathā sīlaṃ paripūreti yaṃ vīriyindriyaṃ tena kāraṇena so sīlaṃ paripūreti, anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, uppannassa ca pahānāya anuppannassa ca kusalassa uppādāya, uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya iti vīriyindriyaṃ niddiṭṭhaṃ. Tattha yo samādhikkhandho , idaṃ samādhindriyaṃ. Paññākkhandho paññindriyaṃ, taṃ catūsu sammappadhānesu daṭṭhabbaṃ. Tathā yo anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, idaṃ paṭhamaṃ sammappadhānaṃ. Yaṃ uppannassa, idaṃ dutiyaṃ. Cattāri sammappadhānāni catūsu jhānesu passitabbāni. Tathā sīlakkhandhena nekkhammadhātu ca adhikā ⁴⁸, tayo ca vitakkā nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko ca. Sādhāraṇabhūtā. Yā piyāyamānassa pāmojjena idaṃ kāyikaṃ sukhaṃ ānitaṃ aniyamītipemena, idaṃ dukkhaṃ. Yo tattha avikkhepo, ayaṃ samādhi. Idaṃ pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Yā cetasikā passaddhi savitakkaṃ savicāraṃ virodhanaṃ, yo kileso ca paridāho, so paṭhame jhāne niruddho. Tathā yā ca kilesapassaddhi yā ca vitakkavicārānaṃ passaddhi, ubhayepi ete dhamme passaddhāyaṃ. Tattha kāyassa cittassa ca sukhaṃ sukhāyanā, idaṃ pītisukhino passaddhi. Yopi ekodibhāvo cittassa, tena ekodibhāvena yaṃ cittassa ajjhattaṃ sampasādanaṃ, idaṃ catutthaṃ jhānaṅgaṃ. Iti ajjhattañca sampasādo cetaso ca ekodibhāvo pīti ca sukhañca, idaṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgikaṃ. Yo passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tena adhimattena sukhena pharitvā sukhaṃ cetasikaṃ yaṃ, so pītivītarāgo evaṃ tassa pītivītarāgatāya upekkhaṃ paṭilabhati. So pītiyā ca virāgā upekkhaṃ paṭilabhati. Sukhañca paṭisaṃvedeti. Sati ca sammā paññāya paṭilabhati. Sace sati ekaggatā idaṃ pañcaṅgikaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ ekaggatāya parāvidhānabhāgiyā, paṭhame jhāne atthi cittekaggatā no cakkhussa vedanā sabbaṃ pāripūriṃ gacchati. Yathā catutthe jhāne, tathā yā upekkhā passambhayaṃ satisampajaññaṃ cittekaggatā ca, idaṃ catutthaṃ jhānaṃ.

๙๒. ยถา สมาธิ ทสฺสยิตพฺพํ, ตถา ปญฺญินฺทฺริยํ ตํ จตูสุ อริยสเจฺจสุ ปสฺสิตพฺพํฯ ยํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, สา ปชานนา จตุพฺพิธา อสุภโต ทุกฺขโต อนตฺตโต จ, ยทารมฺมณํ ตํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, ยํ ปชานโนฺต นิพฺพินฺทติ วิมุจฺจติ ตถา ยํ กามาสวสฺส ปหานํ ภวาสวสฺส ทิฎฺฐาสวสฺส อวิชฺชาสวสฺส, อยํ นิโรโธ อปฺปหีนภูมิยํ อาสวสมุทโยฯ อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ยถา ปญฺญินฺทฺริยํ ปสฺสิตพฺพํฯ ยถายํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทสฺสนภูมิฯ โสตาปตฺติผลญฺจ ยถาภูตํ ปชานโนฺต นิพฺพินฺทตีติ, อิทํ ตนุกญฺจฯ กามราคพฺยาปาทํ สกทาคามิผลญฺจ ยํ นิพฺพินฺทติ วิรชฺชติ, อยํ ปฐมชฺฌานภาวนาภูมิ จ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ อนาคามิผลญฺจฯ ยํ วิมุตฺติ วิมุจฺจติ, อยํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อรหตฺตญฺจฯ อิเม อวิปฺปฎิสารา จ วีริยินฺทฺริยญฺจ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา อวิปฺปฎิสารา ตญฺจ อุปริ ยาว สมาธิ, เอวํ เต จตฺตาริ ฌานานิ สมาธินฺทฺริยญฺจ ยํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติฯ อิเม จตฺตาโร สติปฎฺฐานา สีลปาริปูริมุปาทาย จาคสํหิเตน จ นิเพฺพธิกานญฺจ นิมิตฺตานํ อนาวิลมนา, อิทํ สตินฺทฺริยํ จตฺตาโร สติปฎฺฐานาฯ ยํ ปุน อิมาย ธมฺมเทสนาย ตีสุ ฐาเนสุ ทิโฎฺฐคมนกินฺทฺริยํ กิเลสปหาเนน จ เสกฺขสีลํ, อิทํ สทฺธินฺทฺริยํฯ จตฺตาริ จ โสตาปตฺติยงฺคานิ ผลานิฯ สมาธินฺทฺริยานิ โสปนิยาหารีนิ สพฺพสุเตฺตสุ นิทฺทิสิตพฺพานิฯ ยํ ฌานํ ปฎิลภนํ วีริยคหิตํเยว ญาณํ ปฎิสฺสรโต, อยํ สุตมยี ปญฺญาฯ โย สมาธิ ปุพฺพาปรนิมิตฺตาภาโส อโนมคติตาย ยถากาโม, อยํ จินฺตามยี ปญฺญา, ยํ ตถาสมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ภาวนามยี ปญฺญาฯ อยํ สุตฺตนิเทฺทโสฯ

92. Yathā samādhi dassayitabbaṃ, tathā paññindriyaṃ taṃ catūsu ariyasaccesu passitabbaṃ. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, sā pajānanā catubbidhā asubhato dukkhato anattato ca, yadārammaṇaṃ taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, yaṃ pajānanto nibbindati vimuccati tathā yaṃ kāmāsavassa pahānaṃ bhavāsavassa diṭṭhāsavassa avijjāsavassa, ayaṃ nirodho appahīnabhūmiyaṃ āsavasamudayo. Imāni cattāri ariyasaccāni yathā paññindriyaṃ passitabbaṃ. Yathāyaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca yathābhūtaṃ pajānanto nibbindatīti, idaṃ tanukañca. Kāmarāgabyāpādaṃ sakadāgāmiphalañca yaṃ nibbindati virajjati, ayaṃ paṭhamajjhānabhāvanābhūmi ca rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalañca. Yaṃ vimutti vimuccati, ayaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti arahattañca. Ime avippaṭisārā ca vīriyindriyañca cattāro sammappadhānā avippaṭisārā tañca upari yāva samādhi, evaṃ te cattāri jhānāni samādhindriyañca yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti. Ime cattāro satipaṭṭhānā sīlapāripūrimupādāya cāgasaṃhitena ca nibbedhikānañca nimittānaṃ anāvilamanā, idaṃ satindriyaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Yaṃ puna imāya dhammadesanāya tīsu ṭhānesu diṭṭhogamanakindriyaṃ kilesapahānena ca sekkhasīlaṃ, idaṃ saddhindriyaṃ. Cattāri ca sotāpattiyaṅgāni phalāni. Samādhindriyāni sopaniyāhārīni sabbasuttesu niddisitabbāni. Yaṃ jhānaṃ paṭilabhanaṃ vīriyagahitaṃyeva ñāṇaṃ paṭissarato, ayaṃ sutamayī paññā. Yo samādhi pubbāparanimittābhāso anomagatitāya yathākāmo, ayaṃ cintāmayī paññā, yaṃ tathāsamāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Ayaṃ suttaniddeso.

อิมํ สุตฺตํ นิเพฺพธภาคิยํ พุชฺฌการธิกํ พุชฺฌิตพฺพํฯ เยหิ อเงฺคหิ สมนฺนาคตํ ตํ พุชฺฌิสฺสนฺติ ตสฺส องฺคานิ พุชฺฌิสฺสนฺติ, เตน โพชฺฌงฺคาฯ ตถา อาทิโต ยาว สีลํ วตํ เจตนา กรณียา, กิสฺส สีลานิ ปาริปูเรติฯ อนุปฺปนฺนสฺส จ อกุสลสฺส อนุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส จ อกุสลสฺส ปหานาย อนุปฺปนฺนสฺส กุสลสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส จ กุสลสฺส ภิโยฺยภาวาย, อิทํ วีริยํ ตสฺส ตสฺส พุชฺฌิตสฺส องฺคนฺติฯ อยํ วีริยสโมฺพชฺฌโงฺคฯ อิมินา วีริเยน เทฺว ธมฺมา อาทิโต อวิปฺปฎิสาโร ปาโมชฺชญฺจ ยา ปุน ปีติ อวิปฺปฎิสารปจฺจยา ปาโมชฺชปจฺจยา, อยํ ปีติสโมฺพชฺฌโงฺคฯ ยํ ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติฯ อยํ ปสฺสทฺธิสโมฺพชฺฌโงฺคฯ เตน กายิกสุขมานิตํ ยํ สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ, อยํ สมาธิสโมฺพชฺฌโงฺคฯ ยํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ธมฺมวิจยสโมฺพชฺฌโงฺคฯ ยา สีลมุปาทาย ปญฺจนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ อุปาทายานุโลมตา นิมิตฺตายนา ปีติภาคิยานญฺจ วิเสสภาคิยานญฺจ อปิลาปนตา สหคตา โหติ อนวมโคฺค, อยํ สติสโมฺพชฺฌโงฺคฯ ยํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อจฺจารทฺธวีริยํ กโรติฯ อุทฺธจฺจภูมีติ กตา อภิปตฺถิตํ เปเสติฯ โกสชฺชภูมีติ ครหิโต รหิเตหิ อเงฺคหิ พุชฺฌติ ยํ จกฺขุสมถปถํ, สา อุเปกฺขาติฯ เตน สา อุเปกฺขา ตสฺส โพชฺฌงฺคสฺส องฺคนฺติ กริตฺวา อุเปกฺขาสโมฺพชฺฌโงฺคติ วุจฺจเตฯ เอโส สุตฺตนิเทฺทโสฯ

Imaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ bujjhakāradhikaṃ bujjhitabbaṃ. Yehi aṅgehi samannāgataṃ taṃ bujjhissanti tassa aṅgāni bujjhissanti, tena bojjhaṅgā. Tathā ādito yāva sīlaṃ vataṃ cetanā karaṇīyā, kissa sīlāni pāripūreti. Anuppannassa ca akusalassa anuppādāya uppannassa ca akusalassa pahānāya anuppannassa kusalassa uppādāya uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya, idaṃ vīriyaṃ tassa tassa bujjhitassa aṅganti. Ayaṃ vīriyasambojjhaṅgo. Iminā vīriyena dve dhammā ādito avippaṭisāro pāmojjañca yā puna pīti avippaṭisārapaccayā pāmojjapaccayā, ayaṃ pītisambojjhaṅgo. Yaṃ pītimanassa kāyo passambhati. Ayaṃ passaddhisambojjhaṅgo. Tena kāyikasukhamānitaṃ yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ samādhisambojjhaṅgo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo. Yā sīlamupādāya pañcannaṃ bojjhaṅgānaṃ upādāyānulomatā nimittāyanā pītibhāgiyānañca visesabhāgiyānañca apilāpanatā sahagatā hoti anavamaggo, ayaṃ satisambojjhaṅgo. Yaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, accāraddhavīriyaṃ karoti. Uddhaccabhūmīti katā abhipatthitaṃ peseti. Kosajjabhūmīti garahito rahitehi aṅgehi bujjhati yaṃ cakkhusamathapathaṃ, sā upekkhāti. Tena sā upekkhā tassa bojjhaṅgassa aṅganti karitvā upekkhāsambojjhaṅgoti vuccate. Eso suttaniddeso.

๙๓. ตตฺถ กตมา เทสนา? อสฺมิํ สุเตฺต จตฺตาริ อริยสจฺจานิ เทสิตานิฯ ตตฺถ กตโม วิจโย? สีลวโต อวิปฺปฎิสาโร ยาว วิมุตฺติ อิมิสฺสาย ปุจฺฉาย มินิกิมตฺถสฺสมีติ เทฺว ปทานิ ปุจฺฉา เทฺว ปทานิ วิสชฺชนานิ ทฺวีหิ ปเทหิ เทฺว อภิญฺญํ ทฺวีหิ เจว ปเทหิ วิสชฺชนา กิํ ปุจฺฉติ นิพฺพาธิกํ กายภูมิํ กมฺมสฺส ตถา หิ ปติฎฺฐา จ อเสเกฺข ธเมฺม อุปฺปาเทติฯ ตตฺถ กตมา ยุตฺติ? สีลวโต อวิปฺปฎิสาโร ภวติ กิํ นิจฺฉนฺทสฺส จ วิราโค อตฺถิ เอสา ยุตฺติฯ ตตฺถ กตมํ ปทฎฺฐานํ? วีริยํ วีริยินฺทฺริยสฺส ปทฎฺฐานํฯ สมาธิ สมาธินฺทฺริยสฺส ปทฎฺฐานํฯ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยสฺส ปทฎฺฐานํฯ วีริยํ อโทสสฺส ปทฎฺฐานํฯ สมาธิ อโลภสฺส ปทฎฺฐานํฯ ปญฺญา อโมหสฺส ปทฎฺฐานํฯ วีริยินฺทฺริยํ ติณฺณํ มคฺคงฺคานํ ปทฎฺฐานํ, สมฺมาวาจาย สมฺมากมฺมนฺตสฺส สมฺมาอาชีวสฺสฯ สมาธินฺทฺริยํ ติณฺณํ มคฺคงฺคานํ ปทฎฺฐานํ, สมฺมาสงฺกปฺปสฺส สมฺมาวาจาย สมฺมาสมาธิโนฯ ปญฺญินฺทฺริยํ ทฺวินฺนํ มคฺคงฺคานํ ปทฎฺฐานํ, สมฺมาสติยา สมฺมาทิฎฺฐิยา จฯ

93. Tattha katamā desanā? Asmiṃ sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tattha katamo vicayo? Sīlavato avippaṭisāro yāva vimutti imissāya pucchāya minikimatthassamīti dve padāni pucchā dve padāni visajjanāni dvīhi padehi dve abhiññaṃ dvīhi ceva padehi visajjanā kiṃ pucchati nibbādhikaṃ kāyabhūmiṃ kammassa tathā hi patiṭṭhā ca asekkhe dhamme uppādeti. Tattha katamā yutti? Sīlavato avippaṭisāro bhavati kiṃ nicchandassa ca virāgo atthi esā yutti. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ? Vīriyaṃ vīriyindriyassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyaṃ adosassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi alobhassa padaṭṭhānaṃ. Paññā amohassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa. Samādhindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsaṅkappassa sammāvācāya sammāsamādhino. Paññindriyaṃ dvinnaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsatiyā sammādiṭṭhiyā ca.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ? สีลกฺขเนฺธ วุเตฺต สเพฺพ ตโย ขนฺธา วุตฺตา ภวนฺติ, สีลเมว หิ เสโลปมตา ยถา เสโล สพฺพปจฺจตฺถิเกหิ อกรณีโย เอวํ ตํ จิตฺตํ สพฺพกิเลเสหิ น กมฺปตีติ, อยํ อโมโหฯ วิรตฺตํ ⁴⁹ รชนีเยสูติ อยํ อโลโภฯ โกปเนเยฺย น กุปฺปตีติ อยํ อโทโสฯ ตตฺถ ปญฺญา อโมโห กุสลมูลํ, อโลโภ อโลโภเยว, อโทโส อโทโสเยวฯ อิเมหิ ตีหิ กุสลมูเลหิ เสกฺขภูมิยํ ฐิโต อเสกฺขมคฺคํ อุปฺปาเทติฯ เสกฺขภูมิ สมฺปตฺติกมฺมธเมฺม อุปฺปาเทติ, สา จ สมฺมาวิมุตฺติ, ยญฺจ วิมุตฺติรสญาณทสฺสนํ อิเม ทส อเสกฺขานํ อรหตฺตํ ธมฺมาฯ ตตฺถ อฎฺฐงฺคิเกน มเคฺคน จตุพฺพิธา ภาวนาปิ ลพฺภติฯ สีลภาวนา กายภาวนา จิตฺตภาวนา ปญฺญาภาวนา จฯ ตตฺถ สมฺมากมฺมเนฺตน สมฺมาอาชีเวน จ กาโย ภาวิโตฯ สมฺมาวาจาย สมฺมาวายาเมน จ สีลํ ภาวิตํฯ สมฺมาสงฺกเปฺปน สมฺมาสมาธินา จ จิตฺตํ ภาวิตํฯ สมฺมาทิฎฺฐิยา สมฺมาสติยา จ ปญฺญา ภาวิตาฯ อิมาย จตุพฺพิธาย ภาวนาย เทฺว ธมฺมา ภาวนาปาริปูริํ คจฺฉนฺติ จิตฺตํ ปญฺญญฺจฯ จิตฺตํ ภาวนาย สมโถ, ปญฺญา ภาวนาย วิปสฺสนาฯ ตตฺถ ปญฺญา อวิชฺชาปหาเนน จิตฺตํ อุปกฺกิเลเสหิ อมิสฺสีกตนฺติฯ ปญฺญา ภาวนาย จิตฺตภาวนํเยว ปริปูเรติฯ เอวํ ยสฺส สุภาวิตํ จิตฺตํ กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตีติฯ อปิ จ โข ปน ตสฺส อายสฺมโต อพฺยาปาทธาตุ อธิมุตฺตา, น โส เปตํ สมาปโนฺน ตสฺส สงฺขาปหารํ เทติ, สงฺขาวิตกฺกิเต สรีเร ทุกฺขํ น เวทิยติ, อยํ สุตฺตโตฺถฯ

Tattha katamo lakkhaṇo? Sīlakkhandhe vutte sabbe tayo khandhā vuttā bhavanti, sīlameva hi selopamatā yathā selo sabbapaccatthikehi akaraṇīyo evaṃ taṃ cittaṃ sabbakilesehi na kampatīti, ayaṃ amoho. Virattaṃ ⁵⁰ rajanīyesūti ayaṃ alobho. Kopaneyye na kuppatīti ayaṃ adoso. Tattha paññā amoho kusalamūlaṃ, alobho alobhoyeva, adoso adosoyeva. Imehi tīhi kusalamūlehi sekkhabhūmiyaṃ ṭhito asekkhamaggaṃ uppādeti. Sekkhabhūmi sampattikammadhamme uppādeti, sā ca sammāvimutti, yañca vimuttirasañāṇadassanaṃ ime dasa asekkhānaṃ arahattaṃ dhammā. Tattha aṭṭhaṅgikena maggena catubbidhā bhāvanāpi labbhati. Sīlabhāvanā kāyabhāvanā cittabhāvanā paññābhāvanā ca. Tattha sammākammantena sammāājīvena ca kāyo bhāvito. Sammāvācāya sammāvāyāmena ca sīlaṃ bhāvitaṃ. Sammāsaṅkappena sammāsamādhinā ca cittaṃ bhāvitaṃ. Sammādiṭṭhiyā sammāsatiyā ca paññā bhāvitā. Imāya catubbidhāya bhāvanāya dve dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti cittaṃ paññañca. Cittaṃ bhāvanāya samatho, paññā bhāvanāya vipassanā. Tattha paññā avijjāpahānena cittaṃ upakkilesehi amissīkatanti. Paññā bhāvanāya cittabhāvanaṃyeva paripūreti. Evaṃ yassa subhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti. Api ca kho pana tassa āyasmato abyāpādadhātu adhimuttā, na so petaṃ samāpanno tassa saṅkhāpahāraṃ deti, saṅkhāvitakkite sarīre dukkhaṃ na vediyati, ayaṃ suttattho.

๙๔. ตตฺถ กตมา เทสนา? อิมมฺหิ สุเตฺต ทส อเสกฺขา อรหตฺตธมฺมา เทสิตา อปฺปมาณา จ สมฺมา วิภาวนาฯ ตตฺถ กตโม วิจโย? เสโลปมตา เย เย ธมฺมา เวทนียสุขทุโกฺขปคตา, เต สเพฺพ นิรูปํ วานุปสฺสนฺตานํ วูปคตา กายโต เวทยิตปริกฺขาโร อปฺปวตฺติโต ทุกฺขํ น เวทิยติฯ ตตฺถ กตมา ยุตฺติ, ยเสฺสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ กุโต ตํ ⁵¹ ทุกฺขเมสฺสตีติฯ ตีสุ ภาวนาสุ ทุกฺขํ นกฺขมติ จิตฺตํ จิตฺตภาวนาย จฯ นิโรธภาวนาย จ อานนฺตริกา สมาธิภาวนาย จฯ อิติ ยเสฺสวํ ภาวิตํ จิตฺตนฺติ สมาธิ ผลสฺส ปทฎฺฐานํฯ

94. Tattha katamā desanā? Imamhi sutte dasa asekkhā arahattadhammā desitā appamāṇā ca sammā vibhāvanā. Tattha katamo vicayo? Selopamatā ye ye dhammā vedanīyasukhadukkhopagatā, te sabbe nirūpaṃ vānupassantānaṃ vūpagatā kāyato vedayitaparikkhāro appavattito dukkhaṃ na vediyati. Tattha katamā yutti, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ ⁵² dukkhamessatīti. Tīsu bhāvanāsu dukkhaṃ nakkhamati cittaṃ cittabhāvanāya ca. Nirodhabhāvanāya ca ānantarikā samādhibhāvanāya ca. Iti yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti samādhi phalassa padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ? ยเสฺสวํ ภาวิตํ ⁵³ จิตฺตนฺติ จิตฺตานิ ภาวิตานิ ยถา ปฐมํ นิทฺทิฎฺฐานิ ปญฺญา สีลํ กาโย จิตฺตํ, สีลมฺปิ สุภาวิตํ กายิกเจตสิกญฺจ ฐิตตฺตา นานุปกมฺปตีติ เวทนาปิ ตถา สญฺญาปิ สงฺขาราปิฯ กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตีติ สุขมฺปิ นานุคจฺฉติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ นาคตนฺติฯ

Tattha katamo lakkhaṇo? Yassevaṃ bhāvitaṃ ⁵⁴ cittanti cittāni bhāvitāni yathā paṭhamaṃ niddiṭṭhāni paññā sīlaṃ kāyo cittaṃ, sīlampi subhāvitaṃ kāyikacetasikañca ṭhitattā nānupakampatīti vedanāpi tathā saññāpi saṅkhārāpi. Kuto taṃ dukkhamessatīti sukhampi nānugacchati, adukkhamasukhampi nāgatanti.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ทุเกฺขน อธิกา ภวิสฺสนฺติ, เต เอวรูปาหิ สมาปตฺตีหิ วิรหิสฺสนฺติฯ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยฯ เย จ อปฺปสนฺนา, เต หิ ภวิสฺสนฺติ, ปสนฺนานญฺจ ปีติปาโมชฺชํ ภวิสฺสติ, อยํ ตตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยฯ อาวโฎฺฎติ นตฺถิ อาวฎฺฎนสฺส ภูมิฯ

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhena adhikā bhavissanti, te evarūpāhi samāpattīhi virahissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ye ca appasannā, te hi bhavissanti, pasannānañca pītipāmojjaṃ bhavissati, ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Āvaṭṭoti natthi āvaṭṭanassa bhūmi.

วิภตฺตีติ ยเสฺสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตีติ ทุวิโธ นิเทฺทโส – ทุกฺขเหตุนิเทฺทโส จ ปฎิปกฺขนิเทฺทโส จฯ โก โส ทุกฺขเหตุ? ยโต ทุกฺขํ อาคจฺฉติ ปฎิปเกฺข วุเตฺต เสสธมฺมานํ สีลํ เหตุ จ ปจฺจโย จ, เต สเพฺพ ธมฺมา วุตฺตา โหนฺติฯ เอกโพธิปกฺขิเย ธเมฺม วุเตฺต สเพฺพ โพธคมนียา ธมฺมา วุตฺตา ภวนฺติฯ

Vibhattīti yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti duvidho niddeso – dukkhahetuniddeso ca paṭipakkhaniddeso ca. Ko so dukkhahetu? Yato dukkhaṃ āgacchati paṭipakkhe vutte sesadhammānaṃ sīlaṃ hetu ca paccayo ca, te sabbe dhammā vuttā honti. Ekabodhipakkhiye dhamme vutte sabbe bodhagamanīyā dhammā vuttā bhavanti.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? อิมมฺหิ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อวิปฺปฎิสาเรน ฉนฺทิกา, เต สีลปาริปูรี ภวนฺติ ปาโมชฺชฉนฺทิกา อวิปฺปฎิสารีปาริปูรี, อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย…เป.… อยํ จตุพฺยูโห หาโรฯ

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye avippaṭisārena chandikā, te sīlapāripūrī bhavanti pāmojjachandikā avippaṭisārīpāripūrī, ayamettha bhagavato adhippāyo…pe… ayaṃ catubyūho hāro.

ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎ? อิทํ สุตฺตํ นิเพฺพธภาคิยํฯ โย นิเพฺพโธ, อยํ นิโรโธฯ เยน นิพฺพิชฺฌติ, โส มโคฺคฯ ยํ นิพฺพิชฺฌติ, ตํ ทุกฺขํฯ ยํ นิเพฺพธคามินา มเคฺคน ปหียติ, สมุทโยยํ วุโตฺตฯ

Tattha katamo āvaṭṭo? Idaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yo nibbedho, ayaṃ nirodho. Yena nibbijjhati, so maggo. Yaṃ nibbijjhati, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ nibbedhagāminā maggena pahīyati, samudayoyaṃ vutto.

ตตฺถ กตมา วิภตฺติ? สีลวโต อวิปฺปฎิสาโรติ วิภชฺชพฺยากรณียํ, ปรามสนฺตสฺส นตฺถิ อวิปฺปฎิสาโร ยาว โทสกตํ กาเยน วา วาจาย วา อกุสลํ อารภติฯ กิญฺจิปิสฺส เอวํ โหติ ‘‘สุกตเมตํ สุจริตเมตํ โน จสฺส เตน อวิปฺปฎิสาเรน ปาโมชฺชํ ชายติ ยาว วิมุตฺติ, ตสฺส สีลวโต อวิปฺปฎิสาโร’’ติ วิภชฺชพฺยากรณียํ, อยํ วิภตฺติหาโรฯ

Tattha katamā vibhatti? Sīlavato avippaṭisāroti vibhajjabyākaraṇīyaṃ, parāmasantassa natthi avippaṭisāro yāva dosakataṃ kāyena vā vācāya vā akusalaṃ ārabhati. Kiñcipissa evaṃ hoti ‘‘sukatametaṃ sucaritametaṃ no cassa tena avippaṭisārena pāmojjaṃ jāyati yāva vimutti, tassa sīlavato avippaṭisāro’’ti vibhajjabyākaraṇīyaṃ, ayaṃ vibhattihāro.

ตตฺถ กตมา ปริวตฺตนา? อิเมหิ สตฺตหิ อุปนิสาสมฺปตฺตีหิ เอกาทส อุปนิสา วิภตฺติยํ ปชหานํ ปชหนฺติ, อยํ ปริวตฺตนาฯ

Tattha katamā parivattanā? Imehi sattahi upanisāsampattīhi ekādasa upanisā vibhattiyaṃ pajahānaṃ pajahanti, ayaṃ parivattanā.

ตตฺถ กตมา เววจนา? อิเมสํ อริยธมฺมานํ พลโพชฺฌงฺควิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ อิมานิ เววจนานิฯ

Tattha katamā vevacanā? Imesaṃ ariyadhammānaṃ balabojjhaṅgavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ imāni vevacanāni.

ตตฺถ กตมา ปญฺญตฺติ? สีลวโต อวิปฺปฎิสาโรติ สีลกฺขเนฺธ เนกฺขมฺมปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํ, นิสชฺชปญฺญตฺติ จ เอวํ ทส องฺคานิ ทฺวีหิ ทฺวีหิ อเงฺคหิ ปญฺญตฺตานิฯ

Tattha katamā paññatti? Sīlavato avippaṭisāroti sīlakkhandhe nekkhammapaññattiyā paññattaṃ, nisajjapaññatti ca evaṃ dasa aṅgāni dvīhi dvīhi aṅgehi paññattāni.

ตตฺถ กตโม โอตรโณ? อิทํ นิเพฺพธภาคิยสุตฺตํ ปญฺจสุ โอติณฺณํ ยถา ยํ ปฐมํ นิทฺทิฎฺฐํ เอวมินฺทฺริยาทิขนฺธธาตุอายตเนสุ นิทฺทิสิตพฺพานิฯ

Tattha katamo otaraṇo? Idaṃ nibbedhabhāgiyasuttaṃ pañcasu otiṇṇaṃ yathā yaṃ paṭhamaṃ niddiṭṭhaṃ evamindriyādikhandhadhātuāyatanesu niddisitabbāni.

ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? สีลวโต อวิปฺปฎิสาโรติ น ตาว สุโทฺธ อารโมฺภ อวิปฺปฎิสาริโน ปาโมชฺชนฺติ น ตาว สุโทฺธ อารโมฺภ ยานิ เอกาทส ปทานิ เทสิตานิ ยทา ตทา สุโทฺธ อารโมฺภ, อยํ โสธโนฯ

Tattha katamo sodhano hāro? Sīlavato avippaṭisāroti na tāva suddho ārambho avippaṭisārino pāmojjanti na tāva suddho ārambho yāni ekādasa padāni desitāni yadā tadā suddho ārambho, ayaṃ sodhano.

ตตฺถ กตโม อธิฎฺฐาโน? สีลเวมตฺตตาย ปญฺญตฺตํ เอวํ ทส ปทานิ สพฺพานิ สีลกฺขนฺธสฺส อานิสํโส, เต จ ปติรูปเทสวาโส จ ปจฺจโย อตฺตสมฺมาปณิธานญฺจ เหตุ, สมาธิกฺขนฺธสฺส สุขํ เหตุ ปสฺสทฺธิ ปจฺจโย, เยน ฌานสหชาติ จ ฐานนฺติ ฌานงฺคา อปโร ปริยาโย กาเมสุ อาทีนวานุปสฺสนา สมาธิโน ปจฺจโย เนกฺขเมฺม อานิสํสทสฺสาวิตา เหตุฯ

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Sīlavemattatāya paññattaṃ evaṃ dasa padāni sabbāni sīlakkhandhassa ānisaṃso, te ca patirūpadesavāso ca paccayo attasammāpaṇidhānañca hetu, samādhikkhandhassa sukhaṃ hetu passaddhi paccayo, yena jhānasahajāti ca ṭhānanti jhānaṅgā aparo pariyāyo kāmesu ādīnavānupassanā samādhino paccayo nekkhamme ānisaṃsadassāvitā hetu.

ตตฺถ กตมา สมาโรปนา? ยํ วีริยินฺทฺริยํ, โส สีลกฺขโนฺธฯ ยํ สีลํ, เต จตฺตาโร ธมฺมา ปธานาฯ ยํ ธมฺมานุธมฺมปฎิปตฺติ, โส ปาติโมกฺขสํวโรฯ

Tattha katamā samāropanā? Yaṃ vīriyindriyaṃ, so sīlakkhandho. Yaṃ sīlaṃ, te cattāro dhammā padhānā. Yaṃ dhammānudhammapaṭipatti, so pātimokkhasaṃvaro.

๙๕. ยสฺส เสโลปมํ จิตฺตนฺติ คาถา ⁵⁵, เสโลปมนฺติ อุปมา ยถา เสโล วาเตน น กมฺปติ น อุเณฺหน น สีเตน สํกมฺปติฯ ยถา อเนกา อเจตนา, เต อุเณฺหน มิลายนฺติ, สีเตน อวสุสฺสนฺติ, วาเตน ภชนฺติฯ น เอวํ เสโล วิรตฺตํ รชนีเยสุ โทสนีเย น ทุสฺสตีติ การณํ โทสนีเย โทมนสฺสนฺตํ, น ทุเฎฺฐน วา กมฺปติ อุเณฺหน วา, โส มิลายติ สีเตน วา อวสุสฺสติ, เอวํ จิตฺตํ ราเคน นานุสฺสติ สีเตน กมฺปตีติฯ กิํ การณํ? วิรตฺตํ รชนีเยสุ โทสนีเย น ทุสฺสติฯ กิํ การณํ? โทสนีเย ปนสฺสนฺติ น ทุสฺสติ, อทุฎฺฐํ ตํ น โกสิสฺสนฺติ, เตน กุปฺปนีเย น กุปฺปติ, ยเสฺสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ กุโต ตํ ทุกฺขนิเทฺทโส จ กุโต เอวรูปสฺส ทุกฺขํ อาคมิสฺสตีติ นิทฺทิฎฺฐํฯ

95. Yassa selopamaṃ cittanti gāthā ⁵⁶, selopamanti upamā yathā selo vātena na kampati na uṇhena na sītena saṃkampati. Yathā anekā acetanā, te uṇhena milāyanti, sītena avasussanti, vātena bhajanti. Na evaṃ selo virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussatīti kāraṇaṃ dosanīye domanassantaṃ, na duṭṭhena vā kampati uṇhena vā, so milāyati sītena vā avasussati, evaṃ cittaṃ rāgena nānussati sītena kampatīti. Kiṃ kāraṇaṃ? Virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussati. Kiṃ kāraṇaṃ? Dosanīye panassanti na dussati, aduṭṭhaṃ taṃ na kosissanti, tena kuppanīye na kuppati, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhaniddeso ca kuto evarūpassa dukkhaṃ āgamissatīti niddiṭṭhaṃ.

ปริวตฺตนาติ กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตีติ ยํ เจตสิกํ สุขํ อนุปาทิเสสา อยํ นตฺถิ โสปาทิเสสา อยํ อตฺถิฯ ปุน เอวมาหํสุ ตํ ขณํ ตํ มุหุตฺตํ อุภยเมว อเวทยิตํ โสปาทิเสสํ ยญฺจ อนุปาทิเสสํ ยญฺจ ตํ ขณํ ตํ มุหุตฺตํ อนุปาทิเสสํ ยญฺจ โสปาทิเสสํ จ อเวทยิตํฯ สุขมาปนฺนสฺส อนาวตฺติกนฺติ อยเมตฺถ วิเสโส ปริวตฺตนาฯ

Parivattanāti kuto taṃ dukkhamessatīti yaṃ cetasikaṃ sukhaṃ anupādisesā ayaṃ natthi sopādisesā ayaṃ atthi. Puna evamāhaṃsu taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ ubhayameva avedayitaṃ sopādisesaṃ yañca anupādisesaṃ yañca taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ anupādisesaṃ yañca sopādisesaṃ ca avedayitaṃ. Sukhamāpannassa anāvattikanti ayamettha viseso parivattanā.

ตตฺถ กตโม เววจโน? ยเสฺสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ วา ภาวิตํ สุภาวิตํ อนุฎฺฐิตํ วตฺถุกตํ สุสมารทฺธํฯ จิตฺตนฺติ มโน วิญฺญาณํ มนินฺทฺริยํ มโนวิญฺญาณธาตุฯ

Tattha katamo vevacano? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ vā bhāvitaṃ subhāvitaṃ anuṭṭhitaṃ vatthukataṃ susamāraddhaṃ. Cittanti mano viññāṇaṃ manindriyaṃ manoviññāṇadhātu.

ตตฺถ กตมา ปญฺญตฺติ? จิตฺตํ มโน สงฺขารา วูปสมปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ สมาธิ อเสกฺขปญฺญตฺติยา ปญฺญโตฺตฯ ทุกฺขํ อุจฺฉินฺนปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ

Tattha katamā paññatti? Cittaṃ mano saṅkhārā vūpasamapaññattiyā paññattaṃ. Samādhi asekkhapaññattiyā paññatto. Dukkhaṃ ucchinnapaññattiyā paññattaṃ.

ตตฺถ กตโม โอตรโณ? จิเตฺต นิทฺทิเฎฺฐ ปญฺจกฺขนฺธา นิทฺทิฎฺฐา โหนฺติ, อยํ ขเนฺธสุ โอตรโณ, มโนวิญฺญาณธาตุยา นิทฺทิฎฺฐาย อฎฺฐารส ธาตุโย นิทฺทิฎฺฐา โหนฺติ, อยํ ธาตูสุ โอตรโณฯ มนายตเน นิทฺทิเฎฺฐ สพฺพานิ อายตนานิ นิทฺทิฎฺฐานิ โหนฺติฯ ตตฺถ มนายตนํ นามรูปสฺส ปทฎฺฐานํฯ นามรูปปจฺจยา สฬายตนํฯ ตถา ปฎิจฺจสมุปฺปาเทฯ อยํ โอตรโณฯ ตตฺถ กตโม โสธโน สุโทฺธเยว อารโมฺภฯ

Tattha katamo otaraṇo? Citte niddiṭṭhe pañcakkhandhā niddiṭṭhā honti, ayaṃ khandhesu otaraṇo, manoviññāṇadhātuyā niddiṭṭhāya aṭṭhārasa dhātuyo niddiṭṭhā honti, ayaṃ dhātūsu otaraṇo. Manāyatane niddiṭṭhe sabbāni āyatanāni niddiṭṭhāni honti. Tattha manāyatanaṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Tathā paṭiccasamuppāde. Ayaṃ otaraṇo. Tattha katamo sodhano suddhoyeva ārambho.

ตตฺถ กตโม อธิฎฺฐาโน? ฉฬินฺทฺริยํ ภาวนา เอกตฺตายํ ปญฺญตฺติ ฉฎฺฐิเตน กาโย เอกตฺตาย ปญฺญโตฺตฯ

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Chaḷindriyaṃ bhāvanā ekattāyaṃ paññatti chaṭṭhitena kāyo ekattāya paññatto.

ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร? จิตฺตสฺส ปุพฺพเหตุ สมุปฺปาทาย มนสิกาโร จ ตโปฺปณตา จ ยํ อสมาหิตภูมิยํ จ วิเสสธมฺมานํ อภาวิตตฺตา จิตฺตสตตํ คจฺฉติ, สเจ สมาธิโน สุขํ เหตุ อวิปฺปฎิสาโร ปจฺจโย, อยํ เหตุ อยํ ปจฺจโย ปริกฺขาโรฯ

Tattha katamo parikkhāro? Cittassa pubbahetu samuppādāya manasikāro ca tappoṇatā ca yaṃ asamāhitabhūmiyaṃ ca visesadhammānaṃ abhāvitattā cittasatataṃ gacchati, sace samādhino sukhaṃ hetu avippaṭisāro paccayo, ayaṃ hetu ayaṃ paccayo parikkhāro.

ตตฺถ กตมา สมาโรปนา? ยเสฺสวํ ภาวิตนฺติ ตสฺส ธมฺมา สมาโรปยิตพฺพาฯ กาโย สีลํ ปญฺญา ภาวิตจิตฺตนฺติ อนภิรตํ อนปณตํ อเนกํ อนุตํ อนาปชฺชาสตฺตํ อยํ สมญฺญายตนา น ตสฺส เสกฺขสฺส สมฺมาสมาธิ สเพฺพ อเสกฺขา ทส อรหนฺตธมฺมา นิทฺทิฎฺฐา โหนฺติฯ อเสกฺขภาคิยานิ สุตฺตานิฯ

Tattha katamā samāropanā? Yassevaṃ bhāvitanti tassa dhammā samāropayitabbā. Kāyo sīlaṃ paññā bhāvitacittanti anabhirataṃ anapaṇataṃ anekaṃ anutaṃ anāpajjāsattaṃ ayaṃ samaññāyatanā na tassa sekkhassa sammāsamādhi sabbe asekkhā dasa arahantadhammā niddiṭṭhā honti. Asekkhabhāgiyāni suttāni.

๙๖. ยสฺส นูน, ภเนฺต, กายคตาสติ อภาวิตา, อยํ โส อญฺญตรํ สพฺรหฺมจาริํ ⁵⁷ อาสชฺช สมาปชฺช อปฺปฎินิสชฺช ชนปทจาริกํ ปกฺกเมยฺย, โส อายสฺมา อิมสฺมิํ วิปฺปฎิชานาติ เทฺว ปชานิ ปฎิชานาติ จิตฺตภาวนายญฺจ ทิฎฺฐิยา ปหานํ, กายภาวนายญฺจ ทิฎฺฐิปฺปหานํ, กายภาวนายญฺจ ตณฺหาปหานํ, ยํ ปฐมํ อุปมํ กโรติฯ อสุจินาปิ สุจินาปิ ปถวี เนว อฎฺฎิยติ น ชิคุจฺฉติ น ปีติปาโมชฺชํ ปฎิลภติ, เอวเมว หิ ปถวีสเมน โส เจตสา อนฺวเยน อปฺปเกน อเวเรน อพฺยาปเชฺชน วิหรามีติฯ อิติ โส อายสฺมา กิํ ปฎิชานาติ, กายภาวนาย สุขินฺทฺริยปหานํ ปฎิชานาติ, จิตฺตภาวนาย โสมนสฺสินฺทฺริยปหานํ ปฎิชานาติฯ กายิกา เวทนา ราคานุสยมนุคตานํ สุขินฺทฺริยํ ปฎิกฺขิปติฯ น หิ เวทนากฺขนฺธํ ยา เจตสิกา สุขเวทนา ตตฺถ อยํ ปฎิลาภปจฺจยา อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํฯ โสตํ ปฎิกฺขิปติ, น หิ มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํฯ ตตฺถ จตูสุ มหาภูเตสุ รูปกฺขนฺธสฺส อนุสยปฎิฆปหานํ ภณติฯ กาเม รูปญฺจ ตญฺจ อเสกฺขภูมิยํฯ กาเย กายานุปสฺสนา ทิฎฺฐธมฺมสุขวิหารญฺจฯ พเลน จ อุสฺสาเหน จ สพฺพํ มนสิ กตตฺตานํ ปหานํ เมทํ กตาลิกาย จ ปุริเสน จ มณฺฑนกชาติเกน จ, เอเตหิ อิมสฺส มาตาปิตุสมฺภูตํ ปจฺจเวกฺขณํ, โส กาเยน จ กายานุปสฺสนาย จ จิเตฺตน จ จิตฺตานุปสฺสนาย จ เทฺว ธเมฺม ธาเรติฯ กายกิเลสวตฺถุํ จิเตฺตน จ จิตฺตสนฺนิสฺสเย จิเตฺตน สุภาวิเตน สตฺตนฺนํ จ สมาปตฺตีนํ วิหริตุํ ปฎิชานาติฯ

96. Yassa nūna, bhante, kāyagatāsati abhāvitā, ayaṃ so aññataraṃ sabrahmacāriṃ ⁵⁸ āsajja samāpajja appaṭinisajja janapadacārikaṃ pakkameyya, so āyasmā imasmiṃ vippaṭijānāti dve pajāni paṭijānāti cittabhāvanāyañca diṭṭhiyā pahānaṃ, kāyabhāvanāyañca diṭṭhippahānaṃ, kāyabhāvanāyañca taṇhāpahānaṃ, yaṃ paṭhamaṃ upamaṃ karoti. Asucināpi sucināpi pathavī neva aṭṭiyati na jigucchati na pītipāmojjaṃ paṭilabhati, evameva hi pathavīsamena so cetasā anvayena appakena averena abyāpajjena viharāmīti. Iti so āyasmā kiṃ paṭijānāti, kāyabhāvanāya sukhindriyapahānaṃ paṭijānāti, cittabhāvanāya somanassindriyapahānaṃ paṭijānāti. Kāyikā vedanā rāgānusayamanugatānaṃ sukhindriyaṃ paṭikkhipati. Na hi vedanākkhandhaṃ yā cetasikā sukhavedanā tattha ayaṃ paṭilābhapaccayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ. Sotaṃ paṭikkhipati, na hi manosamphassajaṃ vedanaṃ. Tattha catūsu mahābhūtesu rūpakkhandhassa anusayapaṭighapahānaṃ bhaṇati. Kāme rūpañca tañca asekkhabhūmiyaṃ. Kāye kāyānupassanā diṭṭhadhammasukhavihārañca. Balena ca ussāhena ca sabbaṃ manasi katattānaṃ pahānaṃ medaṃ katālikāya ca purisena ca maṇḍanakajātikena ca, etehi imassa mātāpitusambhūtaṃ paccavekkhaṇaṃ, so kāyena ca kāyānupassanāya ca cittena ca cittānupassanāya ca dve dhamme dhāreti. Kāyakilesavatthuṃ cittena ca cittasannissaye cittena subhāvitena sattannaṃ ca samāpattīnaṃ viharituṃ paṭijānāti.

คหปติปุโตฺตปมตาย จ ยถา คหปติปุตฺตสฺส นานารงฺคานํ วตฺถกรณฺฑโก ปุโณฺณ ภเวยฺย, โส ยํ ยเทว วตฺถยุคํ ปุพฺพณฺหสมเย อากงฺขติ, ปุพฺพณฺหสมเย นิพฺพาเปติ, เอวํ มชฺฌนฺหิกสมเย, สายนฺหสมเย, เอวเมว โส อายสฺมา จิตฺตสฺส สุภาวิตตฺตา ยถารูเปน วิหาเรน อากงฺขติ ปุพฺพณฺหสมยํ วิหริตุํ, ตถารูเปน ⁵⁹ ปุพฺพณฺหสมยํ วิหรติ, มชฺฌนฺหิกสมเย, สายนฺหสมเยฯ เตน เวส อายสฺมตา อุปมาย เม อาสิตาย ปถวี วา อนุตฺตรา อินฺทฺริยภาวนา ภาวิตจิเตฺตนฯ เตน โส อายสฺมา อิทํ อฎฺฐวิธํ ภาวนํ ปฎิชานาติ จตูสุ มหาภูเตสุ, กายภาวนํ อุปกจณฺฑาลํ ปุริสเมตกํ ภวตลากาสุ จิตฺตภาวนํ, อิมาหิ ภาวนาหิ ตาย ภาวนาย จ สมถา ปาริปูริมเนฺตหิฯ อิเมหิ จตูหิ ปญฺญาปาริปูริมเนฺตหิฯ

Gahapatiputtopamatāya ca yathā gahapatiputtassa nānāraṅgānaṃ vatthakaraṇḍako puṇṇo bhaveyya, so yaṃ yadeva vatthayugaṃ pubbaṇhasamaye ākaṅkhati, pubbaṇhasamaye nibbāpeti, evaṃ majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye, evameva so āyasmā cittassa subhāvitattā yathārūpena vihārena ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tathārūpena ⁶⁰ pubbaṇhasamayaṃ viharati, majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye. Tena vesa āyasmatā upamāya me āsitāya pathavī vā anuttarā indriyabhāvanā bhāvitacittena. Tena so āyasmā idaṃ aṭṭhavidhaṃ bhāvanaṃ paṭijānāti catūsu mahābhūtesu, kāyabhāvanaṃ upakacaṇḍālaṃ purisametakaṃ bhavatalākāsu cittabhāvanaṃ, imāhi bhāvanāhi tāya bhāvanāya ca samathā pāripūrimantehi. Imehi catūhi paññāpāripūrimantehi.

๙๗. กถํ อุปกจณฺฑาลํ ปฎิกูเลสุ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติ? กาโย ปกติยา อปฺปฎิกูลํ กาเย อุทฺธุมาตกสญฺญา สํขิเตฺตน นว สญฺญา อิเม ปฎิกูลา ธมฺมา เจโส อายสฺมา ปฎิกูลโต อชิคุจฺฉิโต กายคตาสติยา ภาวนานุโยคมนุยุโตฺต วิหรติ, น หิ ตสฺส ชิคุจฺฉปฺปหาย จิตฺตํ ปฎิกูลติฯ

97. Kathaṃ upakacaṇḍālaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Kāyo pakatiyā appaṭikūlaṃ kāye uddhumātakasaññā saṃkhittena nava saññā ime paṭikūlā dhammā ceso āyasmā paṭikūlato ajigucchito kāyagatāsatiyā bhāvanānuyogamanuyutto viharati, na hi tassa jigucchappahāya cittaṃ paṭikūlati.

กถํ อปฺปฎิกูเลสุ ธเมฺมสุ ปฎิกูลสญฺญี วิหรตีติ? กาโย สพฺพโลกสฺส อปฺปฎิกูโล ตํ โส อายสฺมา อสุภสญฺญาย วิหรติฯ เอวํ อปฺปฎิกูเลสุ ธเมฺมสุ ปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Kathaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharatīti? Kāyo sabbalokassa appaṭikūlo taṃ so āyasmā asubhasaññāya viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

กถํ ปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรตีติ อปิ สโพฺพยํ โลกสฺส ยมิทํ มุโณฺฑ ปตฺตปาณี กุเลสุ ปิณฺฑาย วิจรติ, เตน จ โส อายสฺมา สุวณฺณทุพฺพเณฺณน อปฺปฎิกูลสญฺญี จิเตฺตน จ กาเยน นิพฺพิทาสหคเตน อปฺปฎิกูลสญฺญี, เอวํ ปฎิกูเลสุ อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca appaṭikūlasaññī viharatīti api sabboyaṃ lokassa yamidaṃ muṇḍo pattapāṇī kulesu piṇḍāya vicarati, tena ca so āyasmā suvaṇṇadubbaṇṇena appaṭikūlasaññī cittena ca kāyena nibbidāsahagatena appaṭikūlasaññī, evaṃ paṭikūlesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

กถํ ปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติ? ปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ สุภสญฺญิโน อิตฺถิรูเป ปฎิกูเลสุ จ ชิคุจฺฉิโน วินีลกวิปุพฺพเก ตตฺถ โส อายสฺมา ปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tattha so āyasmā paṭikūlasaññī viharati.

กถํ ปฎิกูเลสุ ธเมฺมสุ ตทุภยํ อภินิวชฺชยิตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน จ? อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ สุภสญฺญิโน อิตฺถิรูเป ปฎิกูเลสุ จ ชิคุจฺฉิโน วินีลกวิปุพฺพเก ตทุภยํ อภินิวชฺชยิตฺวา ‘เนตํ มม’‘เนโสหมสฺมิ’‘เนโส เม’ อตฺตาติ วิหรติฯ เอวํ ตทุภยํ อภินิวชฺชยิตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนฯ

Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato ca sampajāno ca? Appaṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tadubhayaṃ abhinivajjayitvā ‘netaṃ mama’‘nesohamasmi’‘neso me’ attāti viharati. Evaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato sampajāno.

อปโร ปริยาโยฯ เตธาตุโก โลกสนฺนิวาโส สพฺพพาลปุถุชฺชนานํ อปฺปฎิกูลสญฺญาฯ ตตฺถ จ อายสฺมา สาริปุโตฺต อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ เอวํ อปฺปฎิกูเลสุ ธเมฺมสุ ปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Aparo pariyāyo. Tedhātuko lokasannivāso sabbabālaputhujjanānaṃ appaṭikūlasaññā. Tattha ca āyasmā sāriputto appaṭikūlasaññī viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

กถํ ปฎิกูเลสุ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติ? ปฎิกูลสญฺญิโน สพฺพเสกฺขา อิธ กา เตธาตุเก สพฺพโลเกฯ ตตฺถ กตโม ภูมิปฺปโตฺต สมาธิผเล สจฺฉิกโต อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติ ? กิํ การณํ? น หิ ตํ อตฺถิ ยสฺส โลกสฺส ปหานาย ปฎิกูลสญฺญี อุปฺปาเทยฺยฯ

Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlasaññino sabbasekkhā idha kā tedhātuke sabbaloke. Tattha katamo bhūmippatto samādhiphale sacchikato appaṭikūlasaññī viharati ? Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi taṃ atthi yassa lokassa pahānāya paṭikūlasaññī uppādeyya.

กถํ ปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ ปฎิกูลสญฺญี วิหรติ? เตธาตุเก โลกสนฺนิวาเส ยาว กามโลกภูมตา หิ ราคานํ วีตราคานํ ปฎิกูลสมตา รูปารูปธาตุํ อปฺปฎิกูลสมตาฯ ตตฺถ จ อายสฺมา สาริปุโตฺต ปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ เอวํ ปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ ปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati? Tedhātuke lokasannivāse yāva kāmalokabhūmatā hi rāgānaṃ vītarāgānaṃ paṭikūlasamatā rūpārūpadhātuṃ appaṭikūlasamatā. Tattha ca āyasmā sāriputto paṭikūlasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

กถํ ปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติ? ยํ กิญฺจิ ปรโต ทุรุตฺตานํ ทุราคตานํ วจนปถานํ ตํ วจนํ อปฺปฎิกูลํ ยาวตา วาจโส อปฺปติรูปา ตถา ชนสฺส อปฺปฎิกูลสญฺญาฯ ตตฺถ อายสฺมา สาริปุโตฺต อภิญฺญาย สจฺฉิกโต อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติ, เอวํ ปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Yaṃ kiñci parato duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ taṃ vacanaṃ appaṭikūlaṃ yāvatā vācaso appatirūpā tathā janassa appaṭikūlasaññā. Tattha āyasmā sāriputto abhiññāya sacchikato appaṭikūlasaññī viharati, evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

๙๘. กถํ ปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ ตทุภยํ อภินิวชฺชยิตฺวา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน? ยญฺจ เนสํ สมนุปสฺสติ เย ธมฺมา ทุจฺจริตา, เต ธมฺมา อปฺปฎิกูลาฯ ตตฺถ อายสฺมา สาริปุโตฺต อิติ ปฎิสญฺจิกฺขติ เย ธมฺมา ทุจฺจริตา, เต ธมฺมา อนิฎฺฐวิปากาฯ เย ธมฺมา สุจริตา, เต อาจยคามิโนฯ โส จ สุจริตํ อาจยคามินิํ กริตฺวา ทุจฺจริตํ อนิฎฺฐวิปากํ กริตฺวา ตทุภยํ อภินิวชฺชยิตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติฯ

98. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno? Yañca nesaṃ samanupassati ye dhammā duccaritā, te dhammā appaṭikūlā. Tattha āyasmā sāriputto iti paṭisañcikkhati ye dhammā duccaritā, te dhammā aniṭṭhavipākā. Ye dhammā sucaritā, te ācayagāmino. So ca sucaritaṃ ācayagāminiṃ karitvā duccaritaṃ aniṭṭhavipākaṃ karitvā tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati.

อถ ปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูเลสุ จ ปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ ตณฺหา ปฎิกูลธมฺมา กิํ การณํ? ตณฺหาวเสน หิ สตฺตา ทฺวีหิ ธเมฺมหิ สตฺตา, กพฬีกาเร อาหาเร รสตณฺหาย สตฺตา, ผเสฺส สุขสญฺญาย สตฺตาฯ ตตฺถายสฺมา สาริปุโตฺต กพฬีกาเร จ อาหาเร ปฎิกูลสญฺญี วิหรติ, ผเสฺส จ ทุกฺขสญฺญี วิหรติฯ เอวํ ปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูเลสุ จ ปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Atha paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati. Taṇhā paṭikūladhammā kiṃ kāraṇaṃ? Taṇhāvasena hi sattā dvīhi dhammehi sattā, kabaḷīkāre āhāre rasataṇhāya sattā, phasse sukhasaññāya sattā. Tatthāyasmā sāriputto kabaḷīkāre ca āhāre paṭikūlasaññī viharati, phasse ca dukkhasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati.

กถํ ปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติ? ตณฺหากฺขยํ อนุตฺตรํ นิพฺพานํ ตถา พาลปุถุชฺชนานํ ปฎิกูลสญฺญา ปหตสญฺญา จฯ ตตฺถายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส อปฺปฎิกูลสญฺญา อพฺยาปาทสญฺญา จ สามํ ปญฺญาย ปสฺสิตฺวา เอวํ ปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Taṇhākkhayaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ tathā bālaputhujjanānaṃ paṭikūlasaññā pahatasaññā ca. Tatthāyasmato sāriputtassa appaṭikūlasaññā abyāpādasaññā ca sāmaṃ paññāya passitvā evaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

กถํ ปฎิกูเลสุ จ อปฺปฎิกูเลสุ จ ธเมฺมสุ อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติ? ตติเย จ นิพฺพาเน ปฎิกูลสญฺญิโน ยเสน จ กิตฺตินิ จ อปฺปฎิกูลสญฺญิโนฯ ตตฺถายสฺมา สาริปุโตฺต อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ สมฺมาปญฺญาย ปฎิชานโนฺต ปฎิกูลญฺจ อปฺปฎิกูลญฺจ ธมฺมํ ตทุภยํ อภินิวชฺชยิตฺวา อปฺปฎิกูลสญฺญี วิหรติฯ

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Tatiye ca nibbāne paṭikūlasaññino yasena ca kittini ca appaṭikūlasaññino. Tatthāyasmā sāriputto assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ sammāpaññāya paṭijānanto paṭikūlañca appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā appaṭikūlasaññī viharati.

กถํ ปฎิกูลํ อปฺปฎิกูลญฺจ ธมฺมํ ตทุภยํ อภินิวชฺชยิตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ? สโต จ สมฺปชาโน จ, ยญฺจ สมนุปสฺสติ อนุนโย อปฺปฎิกูโล ธโมฺม ปฎิโฆ จ ปฎิกูโล ธโมฺม, ตตฺถายสฺมา สาริปุโตฺต อนุนยสฺส ปฎิฆปฺปหีนตฺตา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน จฯ ยญฺจสฺส สมนุปสฺสติ อยํ ปญฺจวิธา อนุตฺตรา อินฺทฺริยภาวนาฯ อยํ สุตฺตนิเทฺทโสฯ

Kathaṃ paṭikūlaṃ appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati? Sato ca sampajāno ca, yañca samanupassati anunayo appaṭikūlo dhammo paṭigho ca paṭikūlo dhammo, tatthāyasmā sāriputto anunayassa paṭighappahīnattā upekkhako viharati sato sampajāno ca. Yañcassa samanupassati ayaṃ pañcavidhā anuttarā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttaniddeso.

๙๙. ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร? อิมมฺหิ สุเตฺต กิํ เทสิตพฺพํ? ตตฺถ วุจฺจเต, อิมมฺหิ สุเตฺต ทิฎฺฐธมฺมสุขวิหาโร เทสิโต, ตถา วิมุตฺตํ จิตฺตํ ปจฺจเวกฺขณา จ อธิปญฺญาธมฺมํ เทสิตํฯ

99. Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte kiṃ desitabbaṃ? Tattha vuccate, imamhi sutte diṭṭhadhammasukhavihāro desito, tathā vimuttaṃ cittaṃ paccavekkhaṇā ca adhipaññādhammaṃ desitaṃ.

ตตฺถ กตโม วิจโย? เย กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรนฺติ, เตสํ จิตฺตํ อนุนยปฺปฎิเฆน น วิหรติ อนุนยปฺปฎิเฆน จาภิรมมานสฺส จิตฺตํ สมคฺคตํ ภวิสฺสตีติ ภาวนาย พลเมตํ, อยํ วิจโย หาโรฯ

Tattha katamo vicayo? Ye kāye kāyānupassino viharanti, tesaṃ cittaṃ anunayappaṭighena na viharati anunayappaṭighena cābhiramamānassa cittaṃ samaggataṃ bhavissatīti bhāvanāya balametaṃ, ayaṃ vicayo hāro.

ตตฺถ กตโม ยุตฺติหาโร? กายภาวนาย จ จิตฺตภาวนาย จ น กิญฺจิ สพฺรหฺมจารี อติมญฺญิสฺสตีติฯ อตฺถิ เอสา ยุตฺติ, อยํ ยุตฺติหาโรฯ

Tattha katamo yuttihāro? Kāyabhāvanāya ca cittabhāvanāya ca na kiñci sabrahmacārī atimaññissatīti. Atthi esā yutti, ayaṃ yuttihāro.

ตตฺถ กตโม ปทฎฺฐาโน หาโร? กายภาวนาย ปฐมสฺส สติ อุปฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ ยา ปถวีสมจิตฺตตา, สา อนิจฺจานุปสฺสนาย ปทฎฺฐานํฯ

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Kāyabhāvanāya paṭhamassa sati upaṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā pathavīsamacittatā, sā aniccānupassanāya padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ? ยํ ปถวีสเมน เจตสา วิหรติ อตฺตานุปสฺสี ปถวีสเมน คิหี วิหรติฯ โก อโตฺถ ปถวีสเมนาติ? ยถา เย จ เสโลปมตาย อกมฺมยุตฺตา เอวเมว ปถวีสโม อยํ หิริยตายฯ อยํ ลกฺขโณฯ

Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ pathavīsamena cetasā viharati attānupassī pathavīsamena gihī viharati. Ko attho pathavīsamenāti? Yathā ye ca selopamatāya akammayuttā evameva pathavīsamo ayaṃ hiriyatāya. Ayaṃ lakkhaṇo.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? อิมมฺหิ พฺยากรเณ โก ตสฺส อายสฺมโต อธิปฺปาโย? เย เกจิ อรหนฺตา อินฺทฺริยภาวนํ อากงฺขิยนฺติ, เต ปถวีสมตํ อุปฺปาทยิสฺสนฺตีติฯ อยํ อธิปฺปาโยฯ

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi byākaraṇe ko tassa āyasmato adhippāyo? Ye keci arahantā indriyabhāvanaṃ ākaṅkhiyanti, te pathavīsamataṃ uppādayissantīti. Ayaṃ adhippāyo.

ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎติ? นตฺถิ อาวฎฺฎสฺส ภูมิฯ

Tattha katamo āvaṭṭoti? Natthi āvaṭṭassa bhūmi.

ตตฺถ กตโม วิภตฺติ? โย กายานุปสฺสี วิหรติ, โส ปถวีสมจิตฺตตํ ปฎิลภิสฺสตีติ น เอกํเสนฯ กิํ การณํ? เย ขณฺฑกาทิฉินฺนกาทิโน, น เต ปถวีสมจิตฺตตํ ปฎิลภนฺติฯ สพฺพา กายคตาสติ เสกฺขภาวนาย นิพฺพานํ ผลํ, อยํ วิภตฺติฯ

Tattha katamo vibhatti? Yo kāyānupassī viharati, so pathavīsamacittataṃ paṭilabhissatīti na ekaṃsena. Kiṃ kāraṇaṃ? Ye khaṇḍakādichinnakādino, na te pathavīsamacittataṃ paṭilabhanti. Sabbā kāyagatāsati sekkhabhāvanāya nibbānaṃ phalaṃ, ayaṃ vibhatti.

ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หาโร? เย กายานุปสฺสิโน วิหริสฺสนฺติ, เตสํเยว กายปจฺจยา อุปฺปเชฺชยฺย อาสวา วิฆาตปริฬาหา, อยํ ปริวตฺตโน หาโรฯ

Tattha katamo parivattano hāro? Ye kāyānupassino viharissanti, tesaṃyeva kāyapaccayā uppajjeyya āsavā vighātapariḷāhā, ayaṃ parivattano hāro.

ตตฺถ กตโม โอตรโณ? ปญฺจกฺขนฺธา ⁶¹ อวิติณฺณา ⁶² พาวีสตินฺทฺริยานิ, ตถา ยํ มนินฺทฺริยํ, ตํ มโนธาตุ มนายตนญฺจฯ ยํ สมาธินฺทฺริยํ, ตํ ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนญฺจฯ อยํ โอตรโณ หาโรฯ

Tattha katamo otaraṇo? Pañcakkhandhā ⁶³ avitiṇṇā ⁶⁴ bāvīsatindriyāni, tathā yaṃ manindriyaṃ, taṃ manodhātu manāyatanañca. Yaṃ samādhindriyaṃ, taṃ dhammadhātu dhammāyatanañca. Ayaṃ otaraṇo hāro.

ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? เย จ มนสา จตฺตาโร ภาเวตพฺพา, เต สเพฺพ ภาวิตา ยํ ตํ มเนน ปหีเน ปตฺตพฺพตํ สพฺพตฺถ เอตสฺส จ อตฺถาย อารโมฺภ, โส อโตฺถ สุโทฺธฯ อยํ โสธโน หาโรฯ

Tattha katamo sodhano hāro? Ye ca manasā cattāro bhāvetabbā, te sabbe bhāvitā yaṃ taṃ manena pahīne pattabbataṃ sabbattha etassa ca atthāya ārambho, so attho suddho. Ayaṃ sodhano hāro.

ตตฺถ กตโม อธิฎฺฐาโน? อยํ สมาธิ เอกตฺตตาย ปญฺญโตฺต, ฉ กายา เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตาฯ ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ รูปกาโยฯ ฉ เวทนากายา เวทนากาโยฯ ฉ สญฺญากายา สญฺญากาโยฯ ฉ เจตนากายา เจตนากาโยฯ ฉ วิญฺญาณกายา วิญฺญาณกาโยฯ สเพฺพปิ เอเต ธมฺมา ธมฺมกาโยติเยว สงฺขํ คจฺฉนฺติฯ อยํ อธิฎฺฐาโนฯ

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Ayaṃ samādhi ekattatāya paññatto, cha kāyā ekattatāya paññattā. Pañcindriyāni rūpīni rūpakāyo. Cha vedanākāyā vedanākāyo. Cha saññākāyā saññākāyo. Cha cetanākāyā cetanākāyo. Cha viññāṇakāyā viññāṇakāyo. Sabbepi ete dhammā dhammakāyotiyeva saṅkhaṃ gacchanti. Ayaṃ adhiṭṭhāno.

ปริกฺขาโรติ สมาปตฺติโกสลฺลญฺจ วีถิโกสลฺลญฺจ ⁶⁵ เหตุฯ ยญฺจ โคจรโกสลฺลํ ยญฺจ กลฺลํ ตํ โกสลฺลํ ปจฺจโยฯ โวทานโกสลฺลํ เหตุ, กลฺลํ ปจฺจโยฯ สุขํ เหตุ, อพฺยาปชฺชํ ปจฺจโยฯ อยํ ปริกฺขาโรฯ

Parikkhāroti samāpattikosallañca vīthikosallañca ⁶⁶ hetu. Yañca gocarakosallaṃ yañca kallaṃ taṃ kosallaṃ paccayo. Vodānakosallaṃ hetu, kallaṃ paccayo. Sukhaṃ hetu, abyāpajjaṃ paccayo. Ayaṃ parikkhāro.

ตตฺถ กตโม สมาโรปโนติ? ยถา ปถวี สุจิมฺปิ นิกฺขีปเนฺต อสุจิมฺปิ นิกฺขิเตฺต ตาทิเสเยว เอวํ กาโย มนาปิเกหิปิ ผเสฺสหิ อมนาปิเกหิปิ ผเสฺสหิ ตาทิโสเยว ปฎิฆสมฺผเสฺสน วา สุขาย เวทนาย ตาทิสํ โย จิตฺตํฯ อิทํ สุตฺตํ วิภตฺตํ สโอปมฺมํ อุคฺฆฎิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส วิภาเคนฯ ตตฺถ สมาโรปนาย อวกาโส นตฺถิฯ

Tattha katamo samāropanoti? Yathā pathavī sucimpi nikkhīpante asucimpi nikkhitte tādiseyeva evaṃ kāyo manāpikehipi phassehi amanāpikehipi phassehi tādisoyeva paṭighasamphassena vā sukhāya vedanāya tādisaṃ yo cittaṃ. Idaṃ suttaṃ vibhattaṃ saopammaṃ ugghaṭitaññussa puggalassa vibhāgena. Tattha samāropanāya avakāso natthi.

๑๐๐. ตตฺถ กตมํ สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยํ? ยโต จ กุสเลหิ ธเมฺมหิ น วิโรธติ, น วฑฺฒติ, อิมํ อาทีนวํ ภควา เทเสติ, ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรยฺย, วิวฎํ นาติวสฺสติ, ตโต อาทีนวโต วิวเรยฺยาติ ตํ ตีหิ ธเมฺมหิ นาภิธํสิตาติ อสุภสญฺญาย ราเคน นาภิธํสิยติฯ เมตฺตาย โทเสน นาภิธํสิยติฯ วิปสฺสนา โมเหน นาภิธํสิยติฯ เอวญฺจสฺส โย โย ธโมฺม ปฎิปโกฺข ตมฺหิ ตมฺหิ ธเมฺม ปริปูริสฺสติฯ โย ตสฺส ธมฺมสฺส อกุสโล ธโมฺม ปฎิปโกฺข, เตน นาธิวาสิยติฯ

100. Tattha katamaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ? Yato ca kusalehi dhammehi na virodhati, na vaḍḍhati, imaṃ ādīnavaṃ bhagavā deseti, tasmā channaṃ vivareyya, vivaṭaṃ nātivassati, tato ādīnavato vivareyyāti taṃ tīhi dhammehi nābhidhaṃsitāti asubhasaññāya rāgena nābhidhaṃsiyati. Mettāya dosena nābhidhaṃsiyati. Vipassanā mohena nābhidhaṃsiyati. Evañcassa yo yo dhammo paṭipakkho tamhi tamhi dhamme paripūrissati. Yo tassa dhammassa akusalo dhammo paṭipakkho, tena nādhivāsiyati.

อปโร ปริยาโยฯ เย อิเม ธมฺมา อตฺตนา น สโกฺกติ วุฎฺฐานํ, เต เอเต ธมฺมา เทสิตาฯ ฉนฺนมติวสฺสตีติ เตหิ วิตกฺกํ เยน จ สกฺกา ปุน เทสิตํ จิตฺตํ วิภาเวตุํ ปริโยทาเปตุํ วิเวกนินฺนสฺส วิเวกโปณสฺส วิเวกปพฺภารสฺส วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลตํ อาปชฺชติ กุสเลสุ ธเมฺมสุ, เสยฺยถาปิ นาม อุปฺปลํ วา กุมุทํ วา ปทุมํ วา อุทเก สุกฺกปเกฺข จโนฺท ยาวรตฺติ ยาวทิวโส อาคจฺฉติ, ตสฺส วุทฺธิเยว ปาฎิกงฺขิตพฺพา, น ปริหานิ, เอวํวิธํ ตํ จิตฺตํ นาภิธํสิยติฯ อปโรเปตฺถ โย อกูโฎ อสโฐ อมายาวี อุชุ ปุริโส ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกโรติฯ ตตฺถ โย ฉาเทติ ตสฺส อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ อนุธาวนฺติฯ ฉนฺนมติวสฺสตีติ โย ปน โหติ อสโฐ อกูโฎ อมายาวี อุชุ ปุริโส ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกโรติฯ ตสฺส จิตฺตํ อกุสเลหิ ธเมฺมหิ น วิทฺธํสิยติ, อยํ สุตฺตโตฺถฯ

Aparo pariyāyo. Ye ime dhammā attanā na sakkoti vuṭṭhānaṃ, te ete dhammā desitā. Channamativassatīti tehi vitakkaṃ yena ca sakkā puna desitaṃ cittaṃ vibhāvetuṃ pariyodāpetuṃ vivekaninnassa vivekapoṇassa vivekapabbhārassa vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati kusalesu dhammesu, seyyathāpi nāma uppalaṃ vā kumudaṃ vā padumaṃ vā udake sukkapakkhe cando yāvaratti yāvadivaso āgacchati, tassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhitabbā, na parihāni, evaṃvidhaṃ taṃ cittaṃ nābhidhaṃsiyati. Aparopettha yo akūṭo asaṭho amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tattha yo chādeti tassa akusalā dhammā cittaṃ anudhāvanti. Channamativassatīti yo pana hoti asaṭho akūṭo amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tassa cittaṃ akusalehi dhammehi na viddhaṃsiyati, ayaṃ suttattho.

๑๐๑. ตตฺถ กตมา เทสนา? อิธ เทสิตา ทส อกุสลกมฺมปถา อธิวสฺสนตาย ทส กุสลกมฺมปถา อนธิวสฺสนตาย อกุสเลหิ น วิสุชฺฌติฯ ยถา วุตฺตํ ภควตา ‘‘จิตฺตสํกิเลสา, ภิกฺขเว, สตฺตา สํกิลิสฺสนฺตี’’ติฯ

101. Tattha katamā desanā? Idha desitā dasa akusalakammapathā adhivassanatāya dasa kusalakammapathā anadhivassanatāya akusalehi na visujjhati. Yathā vuttaṃ bhagavatā ‘‘cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissantī’’ti.

ตตฺถ กตโม วิจโย? ยเสฺสวํ จิตฺตํ อธิวาสิยติ, ตสฺส พุชฺฌิตสฺส ยํ ภเวยฺย กูเฎยฺย, ตํ อานนฺตริเยนปิ สตฺถริ วา คุณานุกมฺปนตาย, อยํ วิจโยฯ

Tattha katamo vicayo? Yassevaṃ cittaṃ adhivāsiyati, tassa bujjhitassa yaṃ bhaveyya kūṭeyya, taṃ ānantariyenapi satthari vā guṇānukampanatāya, ayaṃ vicayo.

ตตฺถ กตมา ยุตฺตีติ? เอวํ อนธิวสิยนฺตํ จิตฺตํ วุฎฺฐาติฯ วุฎฺฐิตํ ปติฎฺฐหติ กุสเลสุ ธเมฺมสูติ อตฺถิ เอสา ยุตฺติฯ

Tattha katamā yuttīti? Evaṃ anadhivasiyantaṃ cittaṃ vuṭṭhāti. Vuṭṭhitaṃ patiṭṭhahati kusalesu dhammesūti atthi esā yutti.

ปทฎฺฐานนฺติ ฉนฺนมติวสฺสตีติ ฉนฺนํ อสํวรานํ ปทฎฺฐานํ, วิวฎํ นาติวสฺสตีติ อฉนฺนํ สํวรณานํฯ ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรยฺย วิวฎํ นาติวสฺสตีติ เทสนาย ปทฎฺฐานํฯ

Padaṭṭhānanti channamativassatīti channaṃ asaṃvarānaṃ padaṭṭhānaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti achannaṃ saṃvaraṇānaṃ. Tasmā channaṃ vivareyya vivaṭaṃ nātivassatīti desanāya padaṭṭhānaṃ.

ลกฺขโณติ ฉนฺนมติวสฺสตีติ เย เกจิ วิจิเตฺตน ฉเนฺนน เอกลกฺขณา ธมฺมา สเพฺพ เต อวิทฺธํสิยนฺติฯ ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรยฺยฯ วิวฎํ นาติวสฺสตีติ เย เกจิ เตน อจฺฉเนฺนน เอกลกฺขณา ธมฺมา สเพฺพ เต นาติวสฺสนฺตีติ ลกฺขโณ หาโรฯ

Lakkhaṇoti channamativassatīti ye keci vicittena channena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te aviddhaṃsiyanti. Tasmā channaṃ vivareyya. Vivaṭaṃ nātivassatīti ye keci tena acchannena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te nātivassantīti lakkhaṇo hāro.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? อิมมฺหิ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เยสํ เกสญฺจิ จิตฺตํ อกุสลา ธมฺมา อธิปฎิเทสิตา เต ยถาธมฺมํ ปฎิกริสฺสนฺตีติ อยํ ตตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยฯ อยํ จตุพฺยูโห หาโรฯ

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Yesaṃ kesañci cittaṃ akusalā dhammā adhipaṭidesitā te yathādhammaṃ paṭikarissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro.

อาวโฎฺฎติ ยํ ฉนฺนํ ตํ ทุวิธํ กมฺปมานํ สมุจฺฉิตโพฺพฯ อานนฺตริยสมาธีนํฯ ตตฺถ ปสฺสทฺธิยญฺจ มาโน อาสเว วเฑฺฒติ, อสฺสทฺธิเยน จ ปมาทํ คจฺฉติ, ปมาเทน โอนมติ, อุนฺนฬภาวํ คจฺฉติฯ วุตฺตํ เจตํ ภควตา ‘‘อุนฺนฬานํ ปมตฺตานํ เตสํ วฑฺฒนฺติ อาสวา’’ติ จตฺตาริ ตานิ อุปาทานานิ, ยานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ, เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ภวนฺติฯ อิมานิ สจฺจานิ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จฯ ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรยฺยาติ เยน เหตุนา, เต อาสวา วฑฺฒนฺติฯ เตสํ ปหีนตฺตา อาสวา ปหียเนฺตฯ ตตฺถ อปฺปมาเทน อสฺสทฺธิยํ ปหียติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหาเนน โอฬาริกตา ตสฺส เทฺว ธมฺมา น สมโถ จ ภาวนา จ ปาริปูริํ คจฺฉนฺติฯ โย เตสํ อาสวานํ ขโย, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ, อยํ อาวโฎฺฎฯ

Āvaṭṭoti yaṃ channaṃ taṃ duvidhaṃ kampamānaṃ samucchitabbo. Ānantariyasamādhīnaṃ. Tattha passaddhiyañca māno āsave vaḍḍheti, assaddhiyena ca pamādaṃ gacchati, pamādena onamati, unnaḷabhāvaṃ gacchati. Vuttaṃ cetaṃ bhagavatā ‘‘unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā’’ti cattāri tāni upādānāni, yāni cattāri upādānāni, te pañcupādānakkhandhā bhavanti. Imāni saccāni dukkhañca samudayo ca. Tasmā channaṃ vivareyyāti yena hetunā, te āsavā vaḍḍhanti. Tesaṃ pahīnattā āsavā pahīyante. Tattha appamādena assaddhiyaṃ pahīyati uddhaccakukkuccappahānena oḷārikatā tassa dve dhammā na samatho ca bhāvanā ca pāripūriṃ gacchanti. Yo tesaṃ āsavānaṃ khayo, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni, ayaṃ āvaṭṭo.

ตตฺถ กตโม วิภตฺติ หาโร? ฉนฺนมติวสฺสตีติ น เอกํโสฯ กิํ การณํ? ยสฺส อสฺสา นิวตฺตนา ยถาปิ เสกฺขานํฯ ยถาวุตฺตํ ภควตา –

Tattha katamo vibhatti hāro? Channamativassatīti na ekaṃso. Kiṃ kāraṇaṃ? Yassa assā nivattanā yathāpi sekkhānaṃ. Yathāvuttaṃ bhagavatā –

‘‘กิญฺจาปิ เสโกฺข ปกเรยฺย ปาปํ, กาเยน วาจาย อุท เจตสา วา;

‘‘Kiñcāpi sekkho pakareyya pāpaṃ, kāyena vācāya uda cetasā vā;

อภโพฺพ หิ ตสฺส ปริคุหนาย, อภพฺพตา ทิฎฺฐปทสฺส โหตี’’ติฯ

Abhabbo hi tassa pariguhanāya, abhabbatā diṭṭhapadassa hotī’’ti.

กิญฺจาปิ เตสํ นิวารณํ จิตฺตํ โหติฯ อปิ ตุ อปฺปจฺจยา สมาเย จ เต นิทฺทิสิตพฺพา, อยํ วิภตฺติหาโรฯ

Kiñcāpi tesaṃ nivāraṇaṃ cittaṃ hoti. Api tu appaccayā samāye ca te niddisitabbā, ayaṃ vibhattihāro.

ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หาโรฯ ฉนฺนมติวสฺสตีติ ยสฺส เย ธมฺมา สพฺพํ อนวิวฎํ อติวสฺสิยติ, วิวฎํ นาติวสฺสติ, อวคุณนฺตํ นาติวสฺสติฯ อยํ ปริวตฺตโน หาโรฯ

Tattha katamo parivattano hāro. Channamativassatīti yassa ye dhammā sabbaṃ anavivaṭaṃ ativassiyati, vivaṭaṃ nātivassati, avaguṇantaṃ nātivassati. Ayaṃ parivattano hāro.

ตตฺถ กตโม เววจโน หาโรฯ ฉนฺนนฺติ อาวุตํ นิวุตํ ปิหิตํ ปฎิกุชฺชิตํ สญฺฉนฺนํ ปโรธํ, วิวฎํ นาติวสฺสตีติ ยสฺส เต ธมฺมา ปพฺพชฺชิตา วิโนทํ นาธิวสฺสิตา วนฺติกตาติ, อยํ เววจโน หาโรฯ

Tattha katamo vevacano hāro. Channanti āvutaṃ nivutaṃ pihitaṃ paṭikujjitaṃ sañchannaṃ parodhaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti yassa te dhammā pabbajjitā vinodaṃ nādhivassitā vantikatāti, ayaṃ vevacano hāro.

ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติ หาโรฯ ฉนฺนมติวสฺสตีติ กิเลสภาคิยปญฺญตฺตํ วิวฎํ นาติวสฺสตีติ สธมฺมกิจฺจํ ยํ ปฎิปทา ปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํ, ตสฺมา หิ ฉนฺนํ วิวเรยฺยาติ อนุสาสนปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํ, วิวฎํ นาติวสฺสตีติ นิทฺธานปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํ, อยํ ปญฺญตฺติ หาโรฯ

Tattha katamo paññatti hāro. Channamativassatīti kilesabhāgiyapaññattaṃ vivaṭaṃ nātivassatīti sadhammakiccaṃ yaṃ paṭipadā paññattiyā paññattaṃ, tasmā hi channaṃ vivareyyāti anusāsanapaññattiyā paññattaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti niddhānapaññattiyā paññattaṃ, ayaṃ paññatti hāro.

ตตฺถ กตโม โอตรโณ หาโร? ฉนฺนมติวสฺสตีติ ตโย กิเลสา ราโค โทโส โมโห, เต ขเนฺธสุ สงฺขารกฺขโนฺธ…เป.… เต ปุรา ยถา นิทฺทิฎฺฐํ ขนฺธธาตุอายตเนสุ, อยํ โอตรโณ หาโรฯ

Tattha katamo otaraṇo hāro? Channamativassatīti tayo kilesā rāgo doso moho, te khandhesu saṅkhārakkhandho…pe… te purā yathā niddiṭṭhaṃ khandhadhātuāyatanesu, ayaṃ otaraṇo hāro.

ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? เยนารเมฺภน อิทํ สุตฺตํ ภาสติ โส อารโมฺภ นิยุโตฺตฯ

Tattha katamo sodhano hāro? Yenārambhena idaṃ suttaṃ bhāsati so ārambho niyutto.

อธิฎฺฐาโนติ ฉนฺนมติวสฺสตีติ เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตํฯ กิํการณํ? อิทํ หิ อติวสฺสตีติ อิมสฺส จ อติวสฺสติ เอวญฺจ อติวสฺสตีติ อยํ เวมตฺตตาย ยา สุณสาธารเณหิ ลกฺขเณหิ ปญฺญาปิยติ, สา เอกตฺตปญฺญตฺติฯ

Adhiṭṭhānoti channamativassatīti ekattatāya paññattaṃ. Kiṃkāraṇaṃ? Idaṃ hi ativassatīti imassa ca ativassati evañca ativassatīti ayaṃ vemattatāya yā suṇasādhāraṇehi lakkhaṇehi paññāpiyati, sā ekattapaññatti.

ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร? ยญฺจ ตํ อติวสฺสิยนฺติ, ตสฺส เทฺว เหตู เทฺว ปจฺจยา อกุสลปสุเตว วาจกตฺตาภิรติ จฯ อิเม เทฺว อโยนิโสมนสิกาโร จ กุสลา ธมฺมา โวปสคฺคา จ, อิเม เทฺว ปจฺจยาฯ

Tattha katamo parikkhāro? Yañca taṃ ativassiyanti, tassa dve hetū dve paccayā akusalapasuteva vācakattābhirati ca. Ime dve ayonisomanasikāro ca kusalā dhammā vopasaggā ca, ime dve paccayā.

ตตฺถ กตโม สมาโรปโน? ฉนฺนมติวสฺสตีติ เวมติ ปสฺสตีติ ฉนฺนํ ยํ ปริคฺคหิตุํ ยํ อเทสิตุํ อปฺปสฺสุตํ ยํ กถํกถา วิภูเตน อกุสลมูเลน ยํ ตณฺหาย จ เต วฑฺฒติ โทสาติ สนฺนิตฺวา เต อปฺปสกฺขเยน สงฺขาราฯ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ ยาว ชรามรณํ, อยํ สมาโรปโน ฯ ยํ ปุน ตถา เทสนา, ตเสฺสว อกุสลา ธมฺมา วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลตมาปชฺชติ ตสฺส สงฺขารา นิโรธา, อยํ สมาโรปโนฯ

Tattha katamo samāropano? Channamativassatīti vemati passatīti channaṃ yaṃ pariggahituṃ yaṃ adesituṃ appassutaṃ yaṃ kathaṃkathā vibhūtena akusalamūlena yaṃ taṇhāya ca te vaḍḍhati dosāti sannitvā te appasakkhayena saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano . Yaṃ puna tathā desanā, tasseva akusalā dhammā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjati tassa saṅkhārā nirodhā, ayaṃ samāropano.

๑๐๒. จตฺตาโร ปุคฺคลา ⁶⁷ ตโม ตมปรายโนติ…เป.… ตตฺถ กตโม วุจฺจเต ตโม นาม? โย ตโม อนฺธกาโร, ยถา วุตฺตํ ภควตา ‘‘ยถา อนฺธกาเร ตสฺมิํ ภยานเก สกมฺปิธาตุปุริโส น ปสฺสติ, เอวเมว อญฺญาณโต ตโมปนนฺธกาโร ปาปกสกมฺมสวิปากํ น สโทฺธ โหติฯ อิติ เอวํ ลกฺขณตา อญฺญาณํ ตโม อวิชฺชา โมโห, เยน สตฺตา ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ, อิติ วุจฺจติ ตโมติฯ โส ติณฺณํ จกฺขูนํ ตโม มํสจกฺขุโน ทิพฺพจกฺขุโน ปญฺญาจกฺขุโน, อิเมสํ จกฺขูนํ อิธ ตโม นิทฺทิสิยติ อญฺญาณนฺติฯ ตตฺถ กตมํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ? อถ นิสฺสเย ยํ ปุพฺพเนฺต อญฺญาณํ อปรเนฺต อญฺญาณํ ปุพฺพนฺตาปรเนฺต อญฺญาณํ เหตุมฺหิ อญฺญาณํ ปจฺจยมฺหิ อญฺญาณํ ตสฺส อญฺญาณิโน สมาธิภูตสฺส เอโส นิสฺสโนฺทฯ ยํ น ชานาติ อิทํ เสวิตพฺพํ อิทํ น มนสิกาตพฺพนฺติฯ โส เตน ตเมน นิทฺทิสิยติ ตโมปิ ยถา วุจฺจติฯ มูโฬฺหติ เอวํ เจตนาฯ เตน ตเมน โส ปุคฺคโล วุจฺจติฯ ตโมติ โส เตน ตเมน อสมูหเตน อสมุจฺฉิเนฺนน ตปฺปรโม ภวติ ตปฺปรายโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ตโม ตมปรายโนติฯ ปรายโนเยว ธโมฺม มนสิกาตโพฺพ โส ตโม ทหติ อญฺญจิตฺตํ อุปฎฺฐเปติฯ เต จสฺส ธมฺมา นิชฺฌานกฺขมนฺติฯ โส สุตมยาย ปญฺญาย สมนุปสฺสติฯ

102. Cattāro puggalā ⁶⁸ tamo tamaparāyanoti…pe… tattha katamo vuccate tamo nāma? Yo tamo andhakāro, yathā vuttaṃ bhagavatā ‘‘yathā andhakāre tasmiṃ bhayānake sakampidhātupuriso na passati, evameva aññāṇato tamopanandhakāro pāpakasakammasavipākaṃ na saddho hoti. Iti evaṃ lakkhaṇatā aññāṇaṃ tamo avijjā moho, yena sattā yathābhūtaṃ nappajānanti, iti vuccati tamoti. So tiṇṇaṃ cakkhūnaṃ tamo maṃsacakkhuno dibbacakkhuno paññācakkhuno, imesaṃ cakkhūnaṃ idha tamo niddisiyati aññāṇanti. Tattha katamaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ? Atha nissaye yaṃ pubbante aññāṇaṃ aparante aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ hetumhi aññāṇaṃ paccayamhi aññāṇaṃ tassa aññāṇino samādhibhūtassa eso nissando. Yaṃ na jānāti idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na manasikātabbanti. So tena tamena niddisiyati tamopi yathā vuccati. Mūḷhoti evaṃ cetanā. Tena tamena so puggalo vuccati. Tamoti so tena tamena asamūhatena asamucchinnena tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccati puggalo tamo tamaparāyanoti. Parāyanoyeva dhammo manasikātabbo so tamo dahati aññacittaṃ upaṭṭhapeti. Te cassa dhammā nijjhānakkhamanti. So sutamayāya paññāya samanupassati.

ตตฺถ กตโม ตโม โชติปรายโน? โส เตน ปญฺญาวเสน อิริยติ เอวํ ตเสฺสว อิริยนฺตสฺส ปรายโน ภวติฯ อยํ วุจฺจเต ปุคฺคโล ตโม โชติปรายโนฯ

Tattha katamo tamo jotiparāyano? So tena paññāvasena iriyati evaṃ tasseva iriyantassa parāyano bhavati. Ayaṃ vuccate puggalo tamo jotiparāyano.

ตตฺถ กตโม ปุคฺคโล โชติ โชติปรายโน ⁶⁹? ตตฺถ วุจฺจติ โชติ นาม ยํ ตสฺส เจ ตมสฺส ปฎิปเกฺขน เย จ ธเมฺม อนฺตมโส ญาณาโลโก, โส สุณธโมฺม ปุคฺคโล ตโม โชติปรายโน, ตตฺถ วุจฺจเต, โยยํ ปุคฺคโล ตโม โชติปรายโน, โส ยทิ ตถารูปํ กลฺยาณมิตฺตํ ปฎิลภติ, โย นํ อกุสลโต จ นิวาเรติ ภาวิตกุสลตาว ภาวี นิโยเชตีติ ฯ เอวญฺจ สทฺธมฺมํ เทเสติฯ อิเม ธมฺมา กุสลา, อิเม ธมฺมา อกุสลาฯ อิเม ธมฺมา สาวชฺชา, อิเม ธมฺมา อนวชฺชาฯ อิเม ธมฺมา เสวิตพฺพา, อิเม ธมฺมา น เสวิตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา ภชิตพฺพา, อิเม ธมฺมา น ภชิตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพา, อิเม ธมฺมา น อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา มนสิกาตพฺพา, อิเม ธมฺมา น มนสิกาตพฺพาติฯ ปจฺจเต สญฺญาย ยถา สญฺญายติ สตินฺทฺริยานิ, โส เอวํ ปชานาติฯ อิเม ธมฺมา กุสลา, อิเม ธมฺมา อกุสลาฯ อิเม ธมฺมา สาวชฺชา, อิเม ธมฺมา อนวชฺชาฯ อิเม ธมฺมา เสวิตพฺพา, อิเม ธมฺมา น เสวิตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา ภาเวตพฺพา, อิเม ธมฺมา น ภาเวตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพา, อิเม ธมฺมา น อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา มนสิกาตพฺพา, อิเม ธมฺมา น มนสิกาตพฺพาติฯ โส เต ธเมฺม สุสุยฺยติ, โสตํ โอทหติ, อญฺญํ จิตฺตํ อุปฎฺฐเปติ, เต จสฺส ธมฺมา นิชฺฌานกฺขมนฺติ, โส สุตมยาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต โส เตน ปจฺจยวเสน อิริยติ เอวํ ตเสฺสว อิริยนฺติ ตปฺปรโม ภวติ ตปฺปรายโนฯ อยํ วุจฺจเต ปุคฺคโล ตโม ตมปรายโนฯ

Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano ⁷⁰? Tattha vuccati joti nāma yaṃ tassa ce tamassa paṭipakkhena ye ca dhamme antamaso ñāṇāloko, so suṇadhammo puggalo tamo jotiparāyano, tattha vuccate, yoyaṃ puggalo tamo jotiparāyano, so yadi tathārūpaṃ kalyāṇamittaṃ paṭilabhati, yo naṃ akusalato ca nivāreti bhāvitakusalatāva bhāvī niyojetīti . Evañca saddhammaṃ deseti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhajitabbā, ime dhammā na bhajitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. Paccate saññāya yathā saññāyati satindriyāni, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvetabbā, ime dhammā na bhāvetabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. So te dhamme susuyyati, sotaṃ odahati, aññaṃ cittaṃ upaṭṭhapeti, te cassa dhammā nijjhānakkhamanti, so sutamayāya paññāya samannāgato so tena paccayavasena iriyati evaṃ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

ตตฺถ กตโม ปุคฺคโล โชติ ตมปรายโน? โชติ นาม ยา ตเสฺสว ตมสฺส ปฎิปเกฺขน เย ธมฺมา อนฺตมโส ญาณาโลโก, โส ปุน ธโมฺมฯ กตมา อุจฺจเต? ปญฺญายโต ปณฺฑิโตติ วุจฺจเต, โส เอวํ ปชานาติฯ อิเม ธมฺมา กุสลา, อิเม ธมฺมา อกุสลาฯ อิเม ธมฺมา สาวชฺชา, อิเม ธมฺมา อนวชฺชาฯ อิเม ธมฺมา เสวิตพฺพา, อิเม ธมฺมา น เสวิตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา ภาวิตพฺพา, อิเม ธมฺมา น ภาวิตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพา, อิเม ธมฺมา น อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพาฯ อิเม ธมฺมา มนสิกาตพฺพา, อิเม ธมฺมา น มนสิกาตพฺพาฯ อิธ ปน ปาปมิตฺตสํเสวโน ปาปมิตฺตวสานุโค อกุสเล ธเมฺม อภิวเฑฺฒติ, กุสเล ธเมฺม ปชหติฯ โส เตน ปมาเทน ปจฺจยสญฺญา อมนสิกตฺวา อสฺสติอสมฺปชญฺญํ อาเสวติฯ ตยา โย ปฎิปโกฺข ตโม, โส ปวเฑฺฒติฯ โส ตมาภิภูโต ปรายโน ตมปรโม เจว ภวติฯ อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล โชติ ตมปรายโนฯ

Tattha katamo puggalo joti tamaparāyano? Joti nāma yā tasseva tamassa paṭipakkhena ye dhammā antamaso ñāṇāloko, so puna dhammo. Katamā uccate? Paññāyato paṇḍitoti vuccate, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvitabbā, ime dhammā na bhāvitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbā. Idha pana pāpamittasaṃsevano pāpamittavasānugo akusale dhamme abhivaḍḍheti, kusale dhamme pajahati. So tena pamādena paccayasaññā amanasikatvā assatiasampajaññaṃ āsevati. Tayā yo paṭipakkho tamo, so pavaḍḍheti. So tamābhibhūto parāyano tamaparamo ceva bhavati. Ayaṃ vuccati puggalo joti tamaparāyano.

๑๐๓. ตตฺถ กตโม ปุคฺคโล โชติ โชติปรายโน? ตตฺถ วุจฺจเต โสยํ ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺตสฺส สนฺนิสฺสิโต ภวติ สกฺกา สํโยคี กุสลํ คเวสี, โส กลฺยาณมิเตฺต อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ, ปริปญฺหยติ? กิํ กุสลํ, กิํ อกุสลํ? กิํ สาวชฺชํ, กิํ อนวชฺชํ? กิํ เสวิตพฺพํ, กิํ น เสวิตพฺพํ? กิํ ภาวิตพฺพํ, กิํ น ภาวิตพฺพํ? กิํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, กิํ น อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ? กิํ มนสิกาตพฺพํ, กิํ น มนสิกาตพฺพํ? กถํ สํกิเลโส โหติ, กถํ โวทานํ โหติ? กถํ ปวตฺติ โหติ, กถํ นิวตฺติ โหติ? กถํ พโนฺธ โหติ, กถํ โมโกฺข โหติ? กถํ สกฺกายสมุทโย โหติ, กถํ สกฺกายนิโรโธ โหติ? โส เอตฺถ เทสิตํ ยถา อุปฎฺฐิตํ ตถา สมฺปฎิปชฺชโนฺต โส เอวํ ปชานาติฯ อิเม ธมฺมา กุสลา, อิเม ธมฺมา อกุสลาฯ เอวํ…เป.… ยาว กถํ สกฺกายสมุทโย โหติ, กถํ สกฺกายนิโรโธ โหตีติ วิตฺถาเรน กาตพฺพํฯ โส เต ธเมฺม อธิปาฎิกงฺขาติ เอวํ ลกฺขณํ ญาณํ วิชฺชา อาโลกํ วเฑฺฒติฯ โส ปุคฺคโล ตปฺปรโม ภวติ ตปฺปรายโน, อยํ วุจฺจเต ปุคฺคโล โชติ โชติปรายโนฯ

103. Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano? Tattha vuccate soyaṃ puggalo kalyāṇamittassa sannissito bhavati sakkā saṃyogī kusalaṃ gavesī, so kalyāṇamitte upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhayati? Kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ? Kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ? Kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ? Kiṃ bhāvitabbaṃ, kiṃ na bhāvitabbaṃ? Kiṃ upasampajja vihātabbaṃ, kiṃ na upasampajja vihātabbaṃ? Kiṃ manasikātabbaṃ, kiṃ na manasikātabbaṃ? Kathaṃ saṃkileso hoti, kathaṃ vodānaṃ hoti? Kathaṃ pavatti hoti, kathaṃ nivatti hoti? Kathaṃ bandho hoti, kathaṃ mokkho hoti? Kathaṃ sakkāyasamudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hoti? So ettha desitaṃ yathā upaṭṭhitaṃ tathā sampaṭipajjanto so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Evaṃ…pe… yāva kathaṃ sakkāyasamudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hotīti vitthārena kātabbaṃ. So te dhamme adhipāṭikaṅkhāti evaṃ lakkhaṇaṃ ñāṇaṃ vijjā ālokaṃ vaḍḍheti. So puggalo tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccate puggalo joti jotiparāyano.

ตตฺถ กตโม ปุคฺคโล ตโม ตมปรายโน? โย อกุสลํ ธมฺมํ ทีเปติฯ ตํ ภาวนาย หีนาสุ คตีสุ อุปปตฺติํ ทเสฺสติ, ตปฺปรโม ภวติ ตปฺปรายโนฯ อยํ วุจฺจเต ปุคฺคโล ตโม ตมปรายโนฯ

Tattha katamo puggalo tamo tamaparāyano? Yo akusalaṃ dhammaṃ dīpeti. Taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

ตตฺถ โย ปุคฺคโล ตโม โชติปรายโน? โส ตเมน อกุสลสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ทเสฺสติฯ ตเมติ ยํ จกฺขุ กลฺยาณมิตฺตสฺส เยน อกุสเล ธเมฺม ปชหติ, กุสเล ธเมฺม อภิวฑฺฒติฯ

Tattha yo puggalo tamo jotiparāyano? So tamena akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti. Tameti yaṃ cakkhu kalyāṇamittassa yena akusale dhamme pajahati, kusale dhamme abhivaḍḍhati.

ตตฺถ โย จ ปณีตาสุ คตีสุ อุปปตฺติํ ทเสฺสติ, ตปฺปรโม เตน วุจฺจเต ตโม โชติปรายโนฯ

Tattha yo ca paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo tena vuccate tamo jotiparāyano.

ตตฺถ โย ปุคฺคโล โชติ ตมปรายโน? กุสลสฺส กมฺมวิปากํ ทเสฺสติฯ ยํ จกฺขุ ปาปมิตฺตสํสเคฺคน ปาปมิตฺตุปเสเวน ปาปมิตฺตวสานุโค อกุสลํ ธมฺมํ อภิวฑฺฒติ, ตํ ภาวนาย หีนาสุ คตีสุ อุปปตฺติํ ทเสฺสติฯ ตปฺปรโม เตน วุจฺจเต โชติ ตมปรายโนฯ

Tattha yo puggalo joti tamaparāyano? Kusalassa kammavipākaṃ dasseti. Yaṃ cakkhu pāpamittasaṃsaggena pāpamittupasevena pāpamittavasānugo akusalaṃ dhammaṃ abhivaḍḍhati, taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tena vuccate joti tamaparāyano.

ตตฺถ โย ปุคฺคโล โชติ โชติปรายโน โส โชติตา ปภาตา ⁷¹ ยาว ปณีตาสุ คตีสุ อุปปตฺติํ ทเสฺสติฯ ตปฺปรโม เตนาห โชติ โชติปรายโนฯ

Tattha yo puggalo joti jotiparāyano so jotitā pabhātā ⁷² yāva paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tenāha joti jotiparāyano.

โชติตมปรายเนน ทส อกุสลานํ กมฺมานํ อุทยํ ทเสฺสติฯ ตเมน ปุคฺคเลน อกุสลานํ กมฺมานํ วิปากํ ทเสฺสติฯ น อกุสลานํ ธมฺมานํ วิปากํ ทเสฺสติฯ ตเมน อฎฺฐ มิจฺฉตฺตานิ ทเสฺสติฯ โชตินา อฎฺฐ สมฺมตฺตานิ ทเสฺสติฯ โชตินา ตมปรายเนน ทส อกุสลกมฺมปเถ ทเสฺสติฯ โชตินา ปณีตตฺตํ ทเสฺสติฯ ตเมน โชติปรายเนน อตปนียํ ธมฺมํ ทเสฺสติฯ โชตินา ตมปรายเนน ตปนียํ ธมฺมํ ทเสฺสติฯ อยํ สุตฺตโตฺถฯ

Jotitamaparāyanena dasa akusalānaṃ kammānaṃ udayaṃ dasseti. Tamena puggalena akusalānaṃ kammānaṃ vipākaṃ dasseti. Na akusalānaṃ dhammānaṃ vipākaṃ dasseti. Tamena aṭṭha micchattāni dasseti. Jotinā aṭṭha sammattāni dasseti. Jotinā tamaparāyanena dasa akusalakammapathe dasseti. Jotinā paṇītattaṃ dasseti. Tamena jotiparāyanena atapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena tapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho.

๑๐๔. ตตฺถ กตโม เทสนา หาโร? อิมมฺหิ สุเตฺต กิํ เทสิตํ? ตตฺถ วุจฺจเต อิมมฺหิ สุเตฺต กุสลากุสลา ธมฺมา เทสิตาฯ กุสลากุสลานญฺจ ธมฺมานํ วิปาโก เทสิโตฯ หีนปฺปณีตานญฺจ สตฺตานํ คติ นานาการณํ เทสิตํฯ อยํ เทสนา หาโรฯ

104. Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Tattha vuccate imamhi sutte kusalākusalā dhammā desitā. Kusalākusalānañca dhammānaṃ vipāko desito. Hīnappaṇītānañca sattānaṃ gati nānākāraṇaṃ desitaṃ. Ayaṃ desanā hāro.

ตตฺถ กตโม วิจโย หาโร? อกุสลสฺส กมฺมสฺส โย วิปากํ ปจฺจนุโภติฯ ตตฺถ ฐิโต อกุสเล ธเมฺม อุปฺปาทิยติ วิจยนฺตํ ยุชฺชติฯ กุสลสฺส กมฺมสฺส โย วิปากํ ปจฺจนุโภติฯ ตตฺถ ฐิโต กุสเล ธเมฺม อุปฺปาทิยติ วิจยนฺตํ ยุชฺชติฯ อยํ วิจโย ยุตฺติ จฯ

Tattha katamo vicayo hāro? Akusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito akusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Kusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito kusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Ayaṃ vicayo yutti ca.

ตตฺถ กตโม ปทฎฺฐาโน หาโร? โย ปุคฺคโล โชติ, โส ปจฺจเวกฺขณาย ปทฎฺฐานํฯ โย ปุคฺคโล ตโม, โส ตมาทินฺนํ วานุปสฺสนาย ปทฎฺฐานนฺติ ทเสฺสติฯ ตเมน โชติปรายเนน อปฺปมาทสฺส ปทฎฺฐานํ ทเสฺสติ, ตโม อวิชฺชาย จ ทิฎฺฐิยา จ ปทฎฺฐานํ ทเสฺสติฯ โชตินา ตมปรายเนน ปมาทสฺส จ ทิฎฺฐิยา จ ปทฎฺฐานํ ทเสฺสติฯ อยํ ปทฎฺฐาโนฯ

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yo puggalo joti, so paccavekkhaṇāya padaṭṭhānaṃ. Yo puggalo tamo, so tamādinnaṃ vānupassanāya padaṭṭhānanti dasseti. Tamena jotiparāyanena appamādassa padaṭṭhānaṃ dasseti, tamo avijjāya ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena pamādassa ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Ayaṃ padaṭṭhāno.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร? ตเมน ตมปรายเนน ตโมติ อวิชฺชาย นิทฺทิฎฺฐาย สพฺพกิเลสธมฺมา นิทฺทิฎฺฐา โหนฺติฯ ตเมน โชติปรายเนน โชติวิชฺชาย นิทฺทิฎฺฐาย สเพฺพ โพธิปกฺขิยธมฺมา นิทฺทิฎฺฐา โหนฺติฯ โชติตมปรายเนน ปมาโท นิทฺทิโฎฺฐ โหติฯ ตเมน โชติปรายเนน อปฺปมาโท นิทฺทิโฎฺฐ โหติฯ อยํ ลกฺขโณ หาโรฯ

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Tamena tamaparāyanena tamoti avijjāya niddiṭṭhāya sabbakilesadhammā niddiṭṭhā honti. Tamena jotiparāyanena jotivijjāya niddiṭṭhāya sabbe bodhipakkhiyadhammā niddiṭṭhā honti. Jotitamaparāyanena pamādo niddiṭṭho hoti. Tamena jotiparāyanena appamādo niddiṭṭho hoti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? อิมมฺหิ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย สตฺตา นีจกุลิโน, น เต อิมํ สุตฺวา กุสเล ธเมฺม สมาทาย วตฺติสฺสนฺติฯ เย สตฺตา อุจฺจกุลิโน, เต อิมํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภิโยฺยโส มตฺตาย กุสเล ธเมฺม สมาทาย วตฺติสฺสนฺตีติฯ อยํ จตุพฺยูโห หาโรฯ ภูมิยํ อุปเทโสฯ

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā nīcakulino, na te imaṃ sutvā kusale dhamme samādāya vattissanti. Ye sattā uccakulino, te imaṃ dhammadesanaṃ sutvā bhiyyoso mattāya kusale dhamme samādāya vattissantīti. Ayaṃ catubyūho hāro. Bhūmiyaṃ upadeso.

ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎ หาโร? ยา อวิชฺชาโต ปภูติ ตณฺหา, อยํ สมุทโยฯ โย ตโม ตมปรายโน, อิทํ ทุกฺขํฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ โชติ เยน สุเตฺตน ธเมฺมน ปญฺญาปิยติ, โส ธโมฺม ปญฺญินฺทฺริยสฺส ปทฎฺฐานํฯ เตน อโมเหน ตีณิ กุสลมูลานิ ปาริปูริํ คจฺฉนฺติ สคฺคสฺส ปทฎฺฐานํฯ

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yā avijjāto pabhūti taṇhā, ayaṃ samudayo. Yo tamo tamaparāyano, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca joti yena suttena dhammena paññāpiyati, so dhammo paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Tena amohena tīṇi kusalamūlāni pāripūriṃ gacchanti saggassa padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตมา วิภตฺติ? ตโม ตมปรายโนติ น เอกํเสนฯ กิํ การณํ? อตฺถิ ตโม จ ภโว อปราปริยเวทนีเยน จ กุสเลน โชตินา ปุคฺคเลน สโหปตฺติภาเวฯ อตฺถิ โชติ จ ภโว อปราปริยเวทนีเยน จ อกุสเลน ตเมน ปุคฺคเลน สโหปตฺติภาเว ปริวตฺตนา ตเมสุ ปฎิปโกฺขติ โชตินา ตมปรายโนฯ

Tattha katamā vibhatti? Tamo tamaparāyanoti na ekaṃsena. Kiṃ kāraṇaṃ? Atthi tamo ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca kusalena jotinā puggalena sahopattibhāve. Atthi joti ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca akusalena tamena puggalena sahopattibhāve parivattanā tamesu paṭipakkhoti jotinā tamaparāyano.

ตตฺถ กตโม เววจโน? โย ตโม, โส เอวํ อตฺตพฺยาปาทาย ปฎิปโนฺน, โส อสฺสทฺธาย พาโล อกุสโล อพฺยโตฺต อนาทีนวทสฺสีฯ โย โชติ, โส อตฺตหิตาย ปฎิปโนฺน ปณฺฑิโต กุสโล พฺยโตฺต อาทีนวทสฺสีฯ อยํ เววจโนฯ

Tattha katamo vevacano? Yo tamo, so evaṃ attabyāpādāya paṭipanno, so assaddhāya bālo akusalo abyatto anādīnavadassī. Yo joti, so attahitāya paṭipanno paṇḍito kusalo byatto ādīnavadassī. Ayaṃ vevacano.

ตตฺถ กตมา ปญฺญตฺติ? โส ปุคฺคโล วิปากปญฺญตฺติยา ปญฺญาปิยติ, อกุสเล ปริยาทินฺนตา ปญฺญาปิยติฯ โชติกุสลธมฺมุปปตฺติปญฺญตฺติยา ปญฺญาปิยติ กุสลธมฺมวิปากปญฺญตฺติยา จาติฯ

Tattha katamā paññatti? So puggalo vipākapaññattiyā paññāpiyati, akusale pariyādinnatā paññāpiyati. Jotikusaladhammupapattipaññattiyā paññāpiyati kusaladhammavipākapaññattiyā cāti.

โอตรโณติ เย อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ยญฺจ ชรามรณํ ยา จ อวิชฺชา, ตํ ปทฎฺฐานํ, นิเทฺทเสน วิชฺชุปฺปาโท อวิชฺชานิโรโธ โย ยาว ชรามรณนิโรโธ, อิเม เทฺว ธมฺมา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาฯ ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนญฺจ ปทฎฺฐานํ นิเทฺทเสน ธาตูสุฯ

Otaraṇoti ye avijjāpaccayā saṅkhārā yañca jarāmaraṇaṃ yā ca avijjā, taṃ padaṭṭhānaṃ, niddesena vijjuppādo avijjānirodho yo yāva jarāmaraṇanirodho, ime dve dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannā. Dhammadhātu dhammāyatanañca padaṭṭhānaṃ niddesena dhātūsu.

ตตฺถ กตโม โสธโน? อิมสฺส สุตฺตสฺส เทสิตสฺส อารโมฺภฯ อธิฎฺฐาโนติ ตโมติ ภควา พฺรวีติ, น เอกํ ปุคฺคลํ เทเสติฯ ยาวตา สตฺตานํ คติ, ตตฺถ เย ทุจฺจริตธเมฺมน อุปปนฺนา, เต พหุลาธิวจเนน ตโม นิทฺทิสติฯ ยา โชติ สพฺพสเตฺตสุ กุสลธโมฺมปปตฺติ สพฺพํ ตํ โชตีติ อภิลปติ อยเมกตา ปจฺจโย โยนิโสมนสิการปญฺญตฺติ จตุนฺนํ มหาภูตานํ ปุคฺคลานํฯ

Tattha katamo sodhano? Imassa suttassa desitassa ārambho. Adhiṭṭhānoti tamoti bhagavā bravīti, na ekaṃ puggalaṃ deseti. Yāvatā sattānaṃ gati, tattha ye duccaritadhammena upapannā, te bahulādhivacanena tamo niddisati. Yā joti sabbasattesu kusaladhammopapatti sabbaṃ taṃ jotīti abhilapati ayamekatā paccayo yonisomanasikārapaññatti catunnaṃ mahābhūtānaṃ puggalānaṃ.

ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร? อกุสลสฺส ปาปมิตฺตตา ปจฺจโย, อโยนิโส มนสิกาโร เหตุฯ กุสลสฺส กลฺยาณมิตฺตตา ปจฺจโย, โยนิโส มนสิกาโร เหตุฯ

Tattha katamo parikkhāro? Akusalassa pāpamittatā paccayo, ayoniso manasikāro hetu. Kusalassa kalyāṇamittatā paccayo, yoniso manasikāro hetu.

ตตฺถ กตมา สมาโรปนาติ? อิเธกโจฺจ นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหตีติ นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต รูเปสุ สเทฺทสุ คเนฺธสุ รเสสุ ผเสฺสสุ, โส อุปปโนฺน สพฺพมฺหิ มานุสฺสเก อุปโภคปริโภเคฯ โชติ ปณีเตสุ กุสเลสุ อุปปโนฺน สพฺพมฺหิ มานุสฺสเก อุปโภคปริโภเค อุปปโนฺนติฯ

Tattha katamā samāropanāti? Idhekacco nīce kule paccājāto hotīti nīce kule paccājāto rūpesu saddesu gandhesu rasesu phassesu, so upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge. Joti paṇītesu kusalesu upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge upapannoti.

๑๐๕. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยํ นิเพฺพธภาคิยํ จ สุตฺตํ? น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีราติ คาถาฯ เกน การเณน ตํ พนฺธนํ ทฬฺหํ? จตูหิ การเณหิ อิสฺสริเยน สกฺกา โมเจตุํ ธเนน วา อเญฺญน วา ยาจนาย วา ปรายเนน วาฯ เยสุ จ อยํ ราโค มณิกุณฺฑเลสุ ปุเตฺตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา, อิทมสฺส เจตสิกพนฺธนํฯ ตํ น สกฺกา อิสฺสริเยน วา ธเนน วา อเญฺญน วา ยาจนาย วา ปรายเนน วา โมเจตุํฯ น จ ตตฺถ โกจิ อตฺถิ ปาฎิโภโคฯ อิมินา พนฺธนโต โมจยิตฺถาติ เทโว วา มนุโสฺส วา ตทิทํ พนฺธนํ ราคานุสเยน จ ฉสุ พาหิเรสุ จ อายตเนสุ พนฺธติฯ รูเปสุ รูปตณฺหา พนฺธติ, ยาว ธเมฺมสุ ธมฺมตณฺหาฯ โย อิธ โลเก พโนฺธ ปรโลกสฺมิํ พโนฺธ นียติฯ โส พโนฺธ ชายติ, พโนฺธ มียติฯ พโนฺธ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ คจฺฉติฯ น สกฺกา โมเจตุํ อญฺญตฺร อริยมเคฺคน อิมญฺจ พนฺธนํฯ มรณภาวญฺจ อุปปตฺติภาวญฺจ ภยโต วิทิตฺวา ฉนฺทราคํ ปชหติฯ โส อิมํ ฉนฺทราคํ ปชหิตฺวา อติกฺกมติฯ อยญฺจ โลโก อิโต ปรํ ทุติโยฯ

105. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nibbedhabhāgiyaṃ ca suttaṃ? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti gāthā. Kena kāraṇena taṃ bandhanaṃ daḷhaṃ? Catūhi kāraṇehi issariyena sakkā mocetuṃ dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā. Yesu ca ayaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca yā apekkhā, idamassa cetasikabandhanaṃ. Taṃ na sakkā issariyena vā dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā mocetuṃ. Na ca tattha koci atthi pāṭibhogo. Iminā bandhanato mocayitthāti devo vā manusso vā tadidaṃ bandhanaṃ rāgānusayena ca chasu bāhiresu ca āyatanesu bandhati. Rūpesu rūpataṇhā bandhati, yāva dhammesu dhammataṇhā. Yo idha loke bandho paralokasmiṃ bandho nīyati. So bandho jāyati, bandho mīyati. Bandho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Na sakkā mocetuṃ aññatra ariyamaggena imañca bandhanaṃ. Maraṇabhāvañca upapattibhāvañca bhayato viditvā chandarāgaṃ pajahati. So imaṃ chandarāgaṃ pajahitvā atikkamati. Ayañca loko ito paraṃ dutiyo.

ตตฺถ ยํ พนฺธนาสงฺขารานํ ปหานํ อิทํ วุจฺจติ อุภเยสุ ฐาเนสุ วีริยํ, คนฺธปริวาโต ⁷³ สุมุนิ โนปลิมฺปติฯ ตเถว ปริคฺคเหสุ ปุเตฺตสุ ทาเรสุ จ อวูโฬฺห สโลฺลติ ตเสฺสว ตณฺหาย ปหานํ ทเสฺสติฯ อยํ ตณฺหามูลสฺส ปหานา วเร ⁷⁴ อปฺปมโตฺตติ กาโม ปมาทวตฺตติ ปหานาย เนกฺขมฺมาภิรโต อปฺปมาทวิหารี ภวติฯ ตสฺส อาสยํ ปหานาย เนว อิมํ โลกํ อาสีสติ น ปรโลกํฯ น อิธโลกํ นิสฺสิตํ, ปิยรูปํ สาตรูปํ อากงฺขติฯ นาปิ ปรโลกํ นิสฺสิตํ ปิยรูปํ สาตรูปํ อากงฺขติ, เตน วุจฺจเต ‘‘นาสีสเต โลกมิมํ ปรํ โลกญฺจา’’ติฯ ยํ ตสฺส ปหานํ ตํ เฉทนํ อฎฺฐกวคฺคิเยสุ มุนิ นิทฺทิโฎฺฐฯ โส อิธ วิโรโธ อฎฺฐกวคฺคิเยสุ นาสีสนํ อิธ อนาถาฯ ตถายํ ตณฺหาย ตสฺส ปริคฺคหสฺส วตฺถุกามสฺส เอกคาถาย เอเต สเพฺพ กามา ทสฺสิตาฯ เตน ภควา เทเสติ ‘‘เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ อนเปกฺขิโน สพฺพกาเม ปหายา’’ติฯ อิมิสฺสา คาถาย ทฺวิธา นิเทฺทโส สํสนฺทนนิเทฺทโส จ สมยนิเทฺทโส จ, ยถา อยํ คาถา สํกิเลสภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ, เอวํ ตาย คาถาย สํกิเลสภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ วิสชฺชนาฯ เอวํ คาถา สพฺพคาถาสุ พฺยากรเณสุ วา นิทฺทิฎฺฐํ สุตฺตํฯ

Tattha yaṃ bandhanāsaṅkhārānaṃ pahānaṃ idaṃ vuccati ubhayesu ṭhānesu vīriyaṃ, gandhaparivāto ⁷⁵ sumuni nopalimpati. Tatheva pariggahesu puttesu dāresu ca avūḷho salloti tasseva taṇhāya pahānaṃ dasseti. Ayaṃ taṇhāmūlassa pahānā vare ⁷⁶ appamattoti kāmo pamādavattati pahānāya nekkhammābhirato appamādavihārī bhavati. Tassa āsayaṃ pahānāya neva imaṃ lokaṃ āsīsati na paralokaṃ. Na idhalokaṃ nissitaṃ, piyarūpaṃ sātarūpaṃ ākaṅkhati. Nāpi paralokaṃ nissitaṃ piyarūpaṃ sātarūpaṃ ākaṅkhati, tena vuccate ‘‘nāsīsate lokamimaṃ paraṃ lokañcā’’ti. Yaṃ tassa pahānaṃ taṃ chedanaṃ aṭṭhakavaggiyesu muni niddiṭṭho. So idha virodho aṭṭhakavaggiyesu nāsīsanaṃ idha anāthā. Tathāyaṃ taṇhāya tassa pariggahassa vatthukāmassa ekagāthāya ete sabbe kāmā dassitā. Tena bhagavā deseti ‘‘etampi chetvāna paribbajanti anapekkhino sabbakāme pahāyā’’ti. Imissā gāthāya dvidhā niddeso saṃsandananiddeso ca samayaniddeso ca, yathā ayaṃ gāthā saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, evaṃ tāya gāthāya saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca visajjanā. Evaṃ gāthā sabbagāthāsu byākaraṇesu vā niddiṭṭhaṃ suttaṃ.

๑๐๖. ตตฺถ กตมา เทสนา? อิมํ สุตฺตํ เกนาธิปฺปาเยน เทสิตํฯ เย ราคจริตา สตฺตา, เต กาเม ปชหิสฺสนฺตีติ อยํ ตตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยฯ

106. Tattha katamā desanā? Imaṃ suttaṃ kenādhippāyena desitaṃ. Ye rāgacaritā sattā, te kāme pajahissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo.

ตตฺถ กตโม วิจโย? ยสฺส ทสวตฺถุกา กิเลสา อุตฺติณฺณา วนฺตา วิทิตาฯ กตเม ทสวิธาติ , กิเลสกามา จ โอรมฺภาคิยอุทฺธมฺภาคิยา จ สํโยชนา ทสวตฺถุกานิ อายตนานิ, อยํ วิจโยฯ

Tattha katamo vicayo? Yassa dasavatthukā kilesā uttiṇṇā vantā viditā. Katame dasavidhāti , kilesakāmā ca orambhāgiyauddhambhāgiyā ca saṃyojanā dasavatthukāni āyatanāni, ayaṃ vicayo.

ตตฺถ กตมา ยุตฺติ? เย สารตฺตา เต คาฬฺหพนฺธเนน พนฺธนฺติ อตฺถิ เอสา ยุตฺติฯ

Tattha katamā yutti? Ye sārattā te gāḷhabandhanena bandhanti atthi esā yutti.

ตตฺถ กตโม ปทฎฺฐาโน? สารโตฺต มณิกุณฺฑเลสุ มมํการสฺส ปทฎฺฐานํฯ อเปกฺขาติ อตีตวตฺถุสฺส สราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ เอตมฺปิ เฉตฺวาติ ภาวนาย ปทฎฺฐานํฯ

Tattha katamo padaṭṭhāno? Sāratto maṇikuṇḍalesu mamaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Apekkhāti atītavatthussa sarāgassa padaṭṭhānaṃ. Etampi chetvāti bhāvanāya padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ? สารตฺตจิโตฺต มณิกุณฺฑเลสุ โย อหํกาเร วิสโตฺต มมํกาเร วิสโตฺต, โย ปุตฺตทาเร สารโตฺตฯ เขตฺตวตฺถุสฺมิํ สารโตฺตฯ อยํ ลกฺขโณ หาโรฯ

Tattha katamo lakkhaṇo? Sārattacitto maṇikuṇḍalesu yo ahaṃkāre visatto mamaṃkāre visatto, yo puttadāre sāratto. Khettavatthusmiṃ sāratto. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? อิธ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโยฯ เย นิพฺพาเนน ฉนฺทิกา ภวิสฺสนฺติ, เต ปุตฺตทาเร ตณฺหํ ปชหิสฺสนฺติฯ อยํ ตตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยฯ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิฯ

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo. Ye nibbānena chandikā bhavissanti, te puttadāre taṇhaṃ pajahissanti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Imāni cattāri saccāni.

ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎ? ยา ปุตฺตทาเร ตณฺหา, อยํ สมุทโยฯ เย อุปาทินฺนกฺขนฺธา, เต เย จ พาหิเรสุ รูเปสุ รูปปริคฺคโห, อิทํ ทุกฺขํ, ยํ ตตฺถ เฉทนียํ, อยํ นิโรโธฯ เยน ภิชฺชติ, อยํ มโคฺคฯ วิภตฺตีติ นตฺถิ วิภตฺติยา ภูมิ, ปริวตฺตโนติ ปฎิปโกฺข นิทฺทิโฎฺฐฯ

Tattha katamo āvaṭṭo? Yā puttadāre taṇhā, ayaṃ samudayo. Ye upādinnakkhandhā, te ye ca bāhiresu rūpesu rūpapariggaho, idaṃ dukkhaṃ, yaṃ tattha chedanīyaṃ, ayaṃ nirodho. Yena bhijjati, ayaṃ maggo. Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi, parivattanoti paṭipakkho niddiṭṭho.

ตตฺถ กตโม เววจโน? นิทฺทิโฎฺฐ เววจโนฯ ตตฺถ กตโม โอตรโณ? อตฺถิ ตณฺหา เอโก สโตฺต โอติโณฺณ ตปฺปจฺจยา วิญฺญาณํ ยาว ชรามรณํฯ ยา ตตฺถ เวทนา, อยํ อวิชฺชา วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ ยาว ชรามรณนิโรโธฯ

Tattha katamo vevacano? Niddiṭṭho vevacano. Tattha katamo otaraṇo? Atthi taṇhā eko satto otiṇṇo tappaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ. Yā tattha vedanā, ayaṃ avijjā vijjuppādā avijjānirodho yāva jarāmaraṇanirodho.

ตตฺถ กตโม โสธโน? สุโทฺธ คาถาย อารโมฺภฯ ตตฺถ กตโม อธิฎฺฐาโน? น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีราติ เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตา, น เวมตฺตตายฯ จตฺตาโร ราคา กามราโค รูปราโค ภวราโค ทิฎฺฐิราโค จาติ เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตาฯ

Tattha katamo sodhano? Suddho gāthāya ārambho. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti ekattatāya paññattā, na vemattatāya. Cattāro rāgā kāmarāgo rūparāgo bhavarāgo diṭṭhirāgo cāti ekattatāya paññattā.

ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร? เยสํ ราโค มณิกุณฺฑเลสุ ตสฺส สุภสญฺญา เหตุ, อนุพฺยญฺชนโส จ นิมิตฺตคฺคาหิตา ปจฺจโยฯ ยาย เต ฉินฺนานิ ตสฺส อสุภสญฺญา เหตุ, นิมิตฺตคฺคหณอนุพฺยญฺชนคฺคหณวิโนทนํ ปจฺจโยฯ

Tattha katamo parikkhāro? Yesaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu tassa subhasaññā hetu, anubyañjanaso ca nimittaggāhitā paccayo. Yāya te chinnāni tassa asubhasaññā hetu, nimittaggahaṇaanubyañjanaggahaṇavinodanaṃ paccayo.

ตตฺถ กตโม สมาโรปโน? สารโตฺต มณิกุณฺฑเลสุ สมฺมูฬฺหวิโธ ทุฎฺฐาติปิ เอตมฺปิ ⁷⁷ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺตีติ ตํ ปริญฺญาตตฺถํ ปริวชฺชิตตฺถํ ปชหิตา, อยํ สมาโรปโนฯ

Tattha katamo samāropano? Sāratto maṇikuṇḍalesu sammūḷhavidho duṭṭhātipi etampi ⁷⁸ chetvāna paribbajantīti taṃ pariññātatthaṃ parivajjitatthaṃ pajahitā, ayaṃ samāropano.

๑๐๗. ยํ เจตสิกํ ยํ ปกปฺปิตํ วิตฺถาเรน ปจฺจโย, ยํ วา เจตสิกํ กายิกํ เจตสิกํ กมฺมํฯ กิํการณา? เจตสิกา หิ เจตนา มโนกมฺมาติ วุจฺจเต, สา เจตนากมฺมํ, ยํ เจตสิกํ อิมํ กายิกญฺจ วาจสิกญฺจ อิมานิ ตีณิ กมฺมานิ นิทฺทิฎฺฐานิฯ กายกมฺมํ วจีกมฺมญฺจ ตานิ กุสลานิ ปิยํ กาเยน จ วาจาย จ อารภติ ปรามสติ, อยํ วุจฺจติ สีลพฺพตปรามาโสฯ สงฺกปฺปนา เต ติวิธา สงฺขารา ปุญฺญมยา อปุญฺญมยา อาเนญฺชมยา, ตปฺปจฺจยา วิญฺญาณํ เต อารมฺมณเมตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยาฯ ยา สุภสญฺญา สุขสญฺญา อตฺตสญฺญา จฯ อิทํ เจตสิกํฯ ยํ รูปูปคํ วิญฺญาณํ ติฎฺฐติ รูปารมฺมณํ รูปปติฎฺฐิตํ นนฺทูปเสจนํ วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลตํ คจฺฉติ, อยํ สงฺกปฺปนา, อิติ ยํ วิญฺญาณฎฺฐิตีสุ ฐิตํ ปฐมาภินิพฺพตฺติอารมฺมณวเสน อุปาทานํ, อิทํ วุจฺจติ เจตสิกนฺติฯ

107. Yaṃ cetasikaṃ yaṃ pakappitaṃ vitthārena paccayo, yaṃ vā cetasikaṃ kāyikaṃ cetasikaṃ kammaṃ. Kiṃkāraṇā? Cetasikā hi cetanā manokammāti vuccate, sā cetanākammaṃ, yaṃ cetasikaṃ imaṃ kāyikañca vācasikañca imāni tīṇi kammāni niddiṭṭhāni. Kāyakammaṃ vacīkammañca tāni kusalāni piyaṃ kāyena ca vācāya ca ārabhati parāmasati, ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso. Saṅkappanā te tividhā saṅkhārā puññamayā apuññamayā āneñjamayā, tappaccayā viññāṇaṃ te ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā. Yā subhasaññā sukhasaññā attasaññā ca. Idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhitaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchati, ayaṃ saṅkappanā, iti yaṃ viññāṇaṭṭhitīsu ṭhitaṃ paṭhamābhinibbattiārammaṇavasena upādānaṃ, idaṃ vuccati cetasikanti.

ตตฺถ ฐิตสฺส อรูปสฺส ยา นิกนฺติ อโชฺฌสานํ, อิทมฺปิ สกมฺปิตํ มนาปิเกสุ รูเปสุ ปิยรูปสาตรูเปสุ อาโภโค, อิทํ เจตสิกํฯ ยํ เจเตติ สเตฺตสุ ⁷⁹ มนาปิเกสุ อภิชฺฌากายคโนฺถ ปฎิฆานุสเยสุ พฺยาปาทกายคโนฺถ สเพฺพ จตฺตาโร คนฺถา, อยํ ปญฺจสุ กามคุเณสุ ปฐมาภินิปาโต จิตฺตสฺส ยา เจตนา ยสฺส ตตฺถ อสฺสาทานุปสฺสิสฺส อเนกา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ อรูปวติโย โหนฺติฯ ปุคฺคโล ราคานุพนฺธิภูโต เตหิ กิเลสกาเมหิ ยถา กามกรณีโย, อยํ วุจฺจเต กาเมสุ ปกปฺปนาฯ เอวํ สเพฺพ จตฺตาโร โอฆาฯ ยํ เตหิ กาเมหิ สํยุโตฺต วิหรติ ภาวิโต อโชฺฌสโนฺน, อยํ เจตนาฯ ยสฺส ตถายํ อวีตราคสฺส อธิคตเปมสฺส ตสฺส วิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา ทุกฺขานุปริวตฺติตํ วิญฺญาณํ โหติ สริตสฺส วยธมฺมสมุปฺปาโท จิตฺตํ ปริยาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ ปกปฺปิตนฺติฯ

Tattha ṭhitassa arūpassa yā nikanti ajjhosānaṃ, idampi sakampitaṃ manāpikesu rūpesu piyarūpasātarūpesu ābhogo, idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ ceteti sattesu ⁸⁰ manāpikesu abhijjhākāyagantho paṭighānusayesu byāpādakāyagantho sabbe cattāro ganthā, ayaṃ pañcasu kāmaguṇesu paṭhamābhinipāto cittassa yā cetanā yassa tattha assādānupassissa anekā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ arūpavatiyo honti. Puggalo rāgānubandhibhūto tehi kilesakāmehi yathā kāmakaraṇīyo, ayaṃ vuccate kāmesu pakappanā. Evaṃ sabbe cattāro oghā. Yaṃ tehi kāmehi saṃyutto viharati bhāvito ajjhosanno, ayaṃ cetanā. Yassa tathāyaṃ avītarāgassa adhigatapemassa tassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā dukkhānuparivattitaṃ viññāṇaṃ hoti saritassa vayadhammasamuppādo cittaṃ pariyādiyati, idaṃ vuccati pakappitanti.

เอกเมกสฺส เจเตติ จ ปกเปฺปติ จ วิญฺญาณสฺส ฐิติ ยา โหติ, สา จ ฐิติ ทฺวิธา อารมฺมณฎฺฐิติ จ อาหารฎฺฐิติ จฯ ตตฺถ ยา อารมฺมณฎฺฐิติ, อยํ นามรูปสฺส ปจฺจโย ฯ ยา อาหารฎฺฐิติ ยา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติกา ฐิติ ยา จ โปโนภวิกา ฐิติ, อยํ วุจฺจติ อารมฺมณํฯ ตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา ตสฺส วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ ยาว ชรามรณญฺจ เจเตติ, อถ จ ปุน ปตฺถยเต ยโต น โปโนภวิกา อนาคตวตฺถุมฺหิ, อยํ ปฎิปโกฺข นิทฺทิโฎฺฐฯ น เจเตติ น ปตฺถยติ อถ จ ทูเสตีติ ทุวิโธ นิเทฺทโสฯ อสฺส ปุเพฺพ โหติ ตํ เจตสิกํ ตํ ปกปฺปิตํ อสมูหตํ ตปฺปจฺจยา, อยํ วิญฺญาณสฺส ฐิติ โหติฯ

Ekamekassa ceteti ca pakappeti ca viññāṇassa ṭhiti yā hoti, sā ca ṭhiti dvidhā ārammaṇaṭṭhiti ca āhāraṭṭhiti ca. Tattha yā ārammaṇaṭṭhiti, ayaṃ nāmarūpassa paccayo . Yā āhāraṭṭhiti yā punabbhavābhinibbattikā ṭhiti yā ca ponobhavikā ṭhiti, ayaṃ vuccati ārammaṇaṃ. Taṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā tassa viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇañca ceteti, atha ca puna patthayate yato na ponobhavikā anāgatavatthumhi, ayaṃ paṭipakkho niddiṭṭho. Na ceteti na patthayati atha ca dūsetīti duvidho niddeso. Assa pubbe hoti taṃ cetasikaṃ taṃ pakappitaṃ asamūhataṃ tappaccayā, ayaṃ viññāṇassa ṭhiti hoti.

๑๐๘. อถ วา ตสฺส อนุสยา อาวิภวนฺติ ตปฺปจฺจยา ตสฺส ปุนพฺภโว นิพฺพตฺตติฯ อถ วา นํ สํกิยเต อเปฺปตุ อาคาเร วา, สุขุมา วา สนฺติ วา น สํกิยเต กาเม ตํ เอวํ นิเจฺจสุปิ อาคาเรสุ ชาโต โหติฯ ตํ นยติ ยํ โน กเปฺปตุํ เอวํ สงฺขารา เจติตา ปกปฺปิตา จ อารมฺมณภูตา โหนฺติ, ยา จ เจตนา ยา จ ปกปฺปนา ยญฺจ วตฺถุ นิพฺพตฺตํ, อุโภปิ เอเต อารมฺมณํ วิญฺญาณสฺส ตถา เจตนาย จ สงฺกปฺปนาย จ ปตฺถนาย จ ภูตา สตฺตา เจเตติ จ สงฺกเปฺปติ จฯ ยํ คเวสนา น จ เจเตติ น จ สงฺกเปฺปติฯ กตเม จ สตฺตา ภูตา? เย จ ตนุชาตอณฺฑชาปิ อณฺฑกา อนุภินฺนา สํเสทชา น จ สมฺภินฺนา อิเม ภูตาฯ กตเม สมฺภเวสิโน คพฺภคตา อณฺฑคตา สํสรโนฺต อิเม น เจเตติ น ปเตฺถติ น จ สงฺกเปฺปติฯ อนุสเย น จ ปุนพฺภโว นิพฺพตฺตีติ? เย ภูตา สตฺตา เย สมฺภเวสิโน, เต ถาวราฯ เย วา สโต เจเตนฺติ ปเตฺถนฺติ จ เย ถาวราฯ เต น จ เจเตนฺติ, น จ ปเตฺถนฺติ, น จ สงฺกเปฺปนฺติ, อนุสเยน จ สํสรนฺติฯ

108. Atha vā tassa anusayā āvibhavanti tappaccayā tassa punabbhavo nibbattati. Atha vā naṃ saṃkiyate appetu āgāre vā, sukhumā vā santi vā na saṃkiyate kāme taṃ evaṃ niccesupi āgāresu jāto hoti. Taṃ nayati yaṃ no kappetuṃ evaṃ saṅkhārā cetitā pakappitā ca ārammaṇabhūtā honti, yā ca cetanā yā ca pakappanā yañca vatthu nibbattaṃ, ubhopi ete ārammaṇaṃ viññāṇassa tathā cetanāya ca saṅkappanāya ca patthanāya ca bhūtā sattā ceteti ca saṅkappeti ca. Yaṃ gavesanā na ca ceteti na ca saṅkappeti. Katame ca sattā bhūtā? Ye ca tanujātaaṇḍajāpi aṇḍakā anubhinnā saṃsedajā na ca sambhinnā ime bhūtā. Katame sambhavesino gabbhagatā aṇḍagatā saṃsaranto ime na ceteti na pattheti na ca saṅkappeti. Anusaye na ca punabbhavo nibbattīti? Ye bhūtā sattā ye sambhavesino, te thāvarā. Ye vā sato cetenti patthenti ca ye thāvarā. Te na ca cetenti, na ca patthenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti.

อปโร ปริยาโยฯ เย อริยปุคฺคลา เสกฺขา, ตตฺถ เต น จ เจเตนฺติ, น จ สงฺกเปฺปนฺติ, อนุสเยน ปุน อุปฺปชฺชนฺติฯ

Aparo pariyāyo. Ye ariyapuggalā sekkhā, tattha te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena puna uppajjanti.

อปโร ปริยาโยฯ สุขุมา ปาณา ภูมิคตา อุทกคตา จกฺขุโน อาปาถํ นาคจฺฉนฺติ, เต น จ เจเตนฺติ, น จ สงฺกเปฺปนฺติ, อนุสเยน จ สํสรนฺติฯ

Aparo pariyāyo. Sukhumā pāṇā bhūmigatā udakagatā cakkhuno āpāthaṃ nāgacchanti, te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti.

อปโร ปริยาโยฯ พาหิกา สเพฺพ ภิกฺขู อภิมานิกา, เต น จ เจเตนฺติ, น จ ปตฺถยนฺติ, อนุสเยน จ สํสรนฺติ, น จ เจเตนฺติ, น จ สงฺกเปฺปนฺติ, น จ อนุเสนฺติฯ อารมฺมณเมฺปตํ น โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยาฯ

Aparo pariyāyo. Bāhikā sabbe bhikkhū abhimānikā, te na ca cetenti, na ca patthayanti, anusayena ca saṃsaranti, na ca cetenti, na ca saṅkappenti, na ca anusenti. Ārammaṇampetaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā.

น จ เจเตตีติ ปริยุฎฺฐานสมุคฺฆาตํ ทเสฺสติฯ น จ อนุเสตีติ อนุสยสมุคฺฆาตํ ทเสฺสติ ฯ น จ เจเตตีติ โอฬาริกานํ กิเลสานํ ปหานํ ทเสฺสติฯ น จ อนุเสตีติ สุขุมานํ กิเลสานํ ปหานํ ทเสฺสติฯ น จ เจเตตีติ เยน ภูมิ จ น จ ปตฺถยนฺตีติ สกทาคามี อนาคามี, น จ อนุเสตีติ อรหํ, น จ เจเตตีติ สีลกฺขนฺธสฺส ปฎิปเกฺขน ปหานํ ทเสฺสติ, น จ ปตฺถยตีติ สมาธิกฺขนฺธสฺส ปฎิปเกฺขน ปหานํ ทเสฺสติ, น จ อนุสยตีติ ปญฺญากฺขนฺธสฺส ปฎิปเกฺขน ปหานํ ทเสฺสติ, น จ เจเตตีติ อปุญฺญมยานํ สงฺขารานํ ปหานํ ทเสฺสติ, น จ ปตฺถยตีติ ปุญฺญมยานํ สงฺขารานํ ปหานํ ทเสฺสติ, น จ อนุเสตีติ อาเนญฺชมยานํ สงฺขารานํ ปหานํ ทเสฺสติ, น จ เจเตตีติ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ, น จ ปตฺถยตีติ อญฺญินฺทฺริยํ, น จ อนุสยตีติ อญฺญาตาวิโน อินฺทฺริยํฯ น จ เจเตตีติ มุทุกา อินฺทฺริยภาวนา, น จ ปตฺถยตีติ มชฺฌอินฺทฺริยภาวนา, น จ อนุเสตีติ อธิมตฺตา อินฺทฺริยภาวนาฯ อยํ สุตฺตโตฺถฯ

Na ca cetetīti pariyuṭṭhānasamugghātaṃ dasseti. Na ca anusetīti anusayasamugghātaṃ dasseti . Na ca cetetīti oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca anusetīti sukhumānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca cetetīti yena bhūmi ca na ca patthayantīti sakadāgāmī anāgāmī, na ca anusetīti arahaṃ, na ca cetetīti sīlakkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti samādhikkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca anusayatīti paññākkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti apuññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti puññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca anusetīti āneñjamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti anaññātaññassāmītindriyaṃ, na ca patthayatīti aññindriyaṃ, na ca anusayatīti aññātāvino indriyaṃ. Na ca cetetīti mudukā indriyabhāvanā, na ca patthayatīti majjhaindriyabhāvanā, na ca anusetīti adhimattā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttattho.

๑๐๙. ตตฺถ กตมา เทสนา? อิธ สุเตฺต จตฺตาริ สจฺจานิ เทสิตานิฯ ยญฺจ เจตยิตํ ยญฺจ ปกปฺปิตํ อตฺถิ เอตํ อารมฺมณํ จิตฺตํ ปติฎฺฐติ วิจินติ ⁸¹ ยุชฺชติฯ น จ เจเตตีติ น จ ปตฺถยตีติ อตฺถิ เอวํ อารมฺมณํ อนุสเย วิญฺญาณมิติ วิจินิยติ ยุชฺชติ น จ เจเตติ น จ ปตฺถยติฯ อนุสยปฺปหานา วิญฺญาณฎฺฐิติํ น คเวสนฺติ, วิจิยนฺตํ ยุชฺชติฯ อยํ ยุตฺติวิจโยฯ

109. Tattha katamā desanā? Idha sutte cattāri saccāni desitāni. Yañca cetayitaṃ yañca pakappitaṃ atthi etaṃ ārammaṇaṃ cittaṃ patiṭṭhati vicinati ⁸² yujjati. Na ca cetetīti na ca patthayatīti atthi evaṃ ārammaṇaṃ anusaye viññāṇamiti viciniyati yujjati na ca ceteti na ca patthayati. Anusayappahānā viññāṇaṭṭhitiṃ na gavesanti, viciyantaṃ yujjati. Ayaṃ yuttivicayo.

ตตฺถ กตโม ปทฎฺฐาโน? เจตนา ปริยุฎฺฐานํ เจตนาปริยุฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ สงฺกปฺปนํ อุปาทานสฺส ปทฎฺฐานํฯ อนุสโย ปริยุฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ เตสํ ฉนฺทราควินาสาย ภาวนา ภวราคสฺส ปหานํฯ

Tattha katamo padaṭṭhāno? Cetanā pariyuṭṭhānaṃ cetanāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṅkappanaṃ upādānassa padaṭṭhānaṃ. Anusayo pariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Tesaṃ chandarāgavināsāya bhāvanā bhavarāgassa pahānaṃ.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ? ยํ เจตสิกนฺติ เวทยิตํ ปกปฺปิตํ อุคฺคหิตํ วิญฺญาตํ ตพฺพิญฺญาณํ อารมฺมณมฺปิ ปจฺจโยปิฯ

Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ cetasikanti vedayitaṃ pakappitaṃ uggahitaṃ viññātaṃ tabbiññāṇaṃ ārammaṇampi paccayopi.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห? อิธ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ปุนพฺภวํ น อิจฺฉนฺติ, เต น เจตยิสฺสนฺติ น จ ปตฺถยิสฺสนฺตีติ, อยํ อธิปฺปาโยฯ

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye punabbhavaṃ na icchanti, te na cetayissanti na ca patthayissantīti, ayaṃ adhippāyo.

อาวโฎฺฎติ ยา จ เจตนา ปตฺถนา จ อนุสโย จ วิญฺญาณฎฺฐิติปหานา จ, อิมานิ เทฺว สจฺจานิฯ วิภตฺตีติ นตฺถิ วิภตฺติยา ภูมิฯ ปริวตฺตนา ปน ปฎิปกฺขํ สุตฺตํฯ

Āvaṭṭoti yā ca cetanā patthanā ca anusayo ca viññāṇaṭṭhitipahānā ca, imāni dve saccāni. Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi. Parivattanā pana paṭipakkhaṃ suttaṃ.

ตตฺถ กตโม เววจโน? เจตนา รูปสเญฺจตนา ยาวธมฺมสเญฺจตนาฯ โย อนุสโย, เต สตฺต อนุสยาฯ

Tattha katamo vevacano? Cetanā rūpasañcetanā yāvadhammasañcetanā. Yo anusayo, te satta anusayā.

ปญฺญตฺตีติ เจตนาปริยุฎฺฐานํ ปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาฯ สงฺกปฺปนํ อุปาทานปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ อนุสโย เหตุปญฺญตฺติยา ปญฺญโตฺตฯ วิญฺญาณฎฺฐิติ อุปปตฺติเหตุปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาฯ เจตนา สงฺกปฺปนา อนุสโย สมุเจฺฉโท ฉนฺทราควินยปญฺญตฺติยา ปญฺญโตฺตฯ ปฐเม เกจิ ทฺวีหิ ปริวตฺตเกหิ ปฎิจฺจสมุปฺปาโท อิทปฺปจฺจยตาย มชฺฌปญฺญตฺติฯ

Paññattīti cetanāpariyuṭṭhānaṃ paññattiyā paññattā. Saṅkappanaṃ upādānapaññattiyā paññattaṃ. Anusayo hetupaññattiyā paññatto. Viññāṇaṭṭhiti upapattihetupaññattiyā paññattā. Cetanā saṅkappanā anusayo samucchedo chandarāgavinayapaññattiyā paññatto. Paṭhame keci dvīhi parivattakehi paṭiccasamuppādo idappaccayatāya majjhapaññatti.

โอตรโณติ ทฺวีหิ ปริวตฺตเกหิ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ มชฺฌิมเกหิ มโคฺค จ นิโรโธ จฯ โสธโนติ สุเตฺต สุตฺตสฺส อารโมฺภฯ

Otaraṇoti dvīhi parivattakehi dukkhañca samudayo ca majjhimakehi maggo ca nirodho ca. Sodhanoti sutte suttassa ārambho.

อธิฎฺฐาโนติ ยเญฺจตยิตํ สพฺพํ อธิฎฺฐาเนน เอกตฺตาย ปญฺญตฺตํฯ สงฺกปฺปิตนฺติ อุปาทาเนกตฺตาย ปญฺญตฺตํฯ วิญฺญาณํ เอกตฺตาย ปญฺญตฺตํฯ

Adhiṭṭhānoti yañcetayitaṃ sabbaṃ adhiṭṭhānena ekattāya paññattaṃ. Saṅkappitanti upādānekattāya paññattaṃ. Viññāṇaṃ ekattāya paññattaṃ.

ปริกฺขาโรติ สุภญฺจ อารมฺมณํ อโยนิโส มนสิกาโร เจตนา เหตุปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ วิญฺญาณสฺส ปติฎฺฐาโน ธโมฺม อารมฺมณปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ ตสฺส มนสิกาโร เหตุปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ

Parikkhāroti subhañca ārammaṇaṃ ayoniso manasikāro cetanā hetupaccayatāya paccayo. Viññāṇassa patiṭṭhāno dhammo ārammaṇapaccayatāya paccayo. Tassa manasikāro hetupaccayatāya paccayo.

ตตฺถ กตโม สมาโรปโน? อิทํ สุตฺตํ สญฺญิตํ ตตฺถ เจเตติ วิสชฺชนา อิติ นิทฺทิสิตพฺพาฯ ตสฺส ทิฎฺฐิยา วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ ยาว ชรามรณํ, อยํ สมาโรปโนฯ อารมฺมณเมตํ น โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ, นามรูปนิโรธา ยาว ชรามรณนิโรโธฯ

Tattha katamo samāropano? Idaṃ suttaṃ saññitaṃ tattha ceteti visajjanā iti niddisitabbā. Tassa diṭṭhiyā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano. Ārammaṇametaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā yāva jarāmaraṇanirodho.

๑๑๐. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ? อยํ โลโก ⁸³ สนฺตาปชาโต ยาว เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภเวน ภวสฺส วิปฺปโมกฺขมาหํสุฯ สํกิเลสภาคิยํ อุปธิํ หิ ปฎิจฺจ ทุกฺขมิทํ สโมฺภติ, ยา ตา ปน ตณฺหา ปหียนฺติ, ภวํ นาภินนฺทตีติ นิเพฺพธสฺส นิพฺพุตสฺส ⁸⁴ ภิกฺขุโน อนุปาทาย ปุนพฺภโว น โหติฯ อุปจฺจคา สพฺพภวานิ ตาทีติ อเสกฺขภาคิยํฯ

110. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ? Ayaṃ loko ⁸⁵ santāpajāto yāva ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu. Saṃkilesabhāgiyaṃ upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, yā tā pana taṇhā pahīyanti, bhavaṃ nābhinandatīti nibbedhassa nibbutassa ⁸⁶ bhikkhuno anupādāya punabbhavo na hoti. Upaccagā sabbabhavāni tādīti asekkhabhāgiyaṃ.

ตตฺถ สนฺตาปชาโตติ ราคโช สนฺตาโป โทสโช โมหโชติฯ เตสํ สตฺตานํ ฐานํ ทเสฺสติ ฯ โลโก สนฺตาปชาโตติ ผโสฺส ติวิโธ สุขเวทนีโย ทุกฺขเวทนีโย อทุกฺขมสุขเวทนีโยฯ ตตฺถ สุขเวทนีโย ผโสฺส ราคสนฺตาโป, ทุกฺขเวทนีโย โทสสนฺตาโป, อทุกฺขมสุขเวทนีโย โมหสนฺตาโปฯ ยถา จ ภควา อาห ปฐมกสฺส วลาหกสฺส โคมเคฺค ⁸⁷ เยหิ คหปติปุตฺต ราคเชหิ โทสเชหิ โมหเชหิ สนฺตาเปหิ ทุกฺขํ สุปติ, เต มม สนฺตาปา น สนฺติฯ

Tattha santāpajātoti rāgajo santāpo dosajo mohajoti. Tesaṃ sattānaṃ ṭhānaṃ dasseti . Loko santāpajātoti phasso tividho sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyo. Tattha sukhavedanīyo phasso rāgasantāpo, dukkhavedanīyo dosasantāpo, adukkhamasukhavedanīyo mohasantāpo. Yathā ca bhagavā āha paṭhamakassa valāhakassa gomagge ⁸⁸ yehi gahapatiputta rāgajehi dosajehi mohajehi santāpehi dukkhaṃ supati, te mama santāpā na santi.

โรคํ วทติ อตฺตโตติ เตหิ สนฺตาเปหิ สนฺตาปิโต ติวิธํ วิปลฺลาสํ ปฎิลภติ สญฺญาวิปลฺลาสํ จิตฺตวิปลฺลาสํ ทิฎฺฐิวิปลฺลาสํฯ ตตฺถ อสุเภ สุภนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโสฯ ทุเกฺข สุขนฺติ จิตฺตวิปลฺลาโสฯ อนิเจฺจ นิจฺจนฺติ อนตฺตนิ อตฺตาติ ทิฎฺฐิวิปลฺลาโสฯ

Rogaṃ vadati attatoti tehi santāpehi santāpito tividhaṃ vipallāsaṃ paṭilabhati saññāvipallāsaṃ cittavipallāsaṃ diṭṭhivipallāsaṃ. Tattha asubhe subhanti saññāvipallāso. Dukkhe sukhanti cittavipallāso. Anicce niccanti anattani attāti diṭṭhivipallāso.

ยถา จิตฺตสฺส วิปลฺลาโส สญฺญาทิฎฺฐิเต ติวิธา วิตกฺกา – จิตฺตวิตโกฺก วิปลฺลาโส สญฺญาวิตโกฺก วิปลฺลาโส ทิฎฺฐิวิตโกฺก วิปลฺลาโสปิฯ ตตฺถ อวิชฺชา วิปลฺลาโส โคจรา คติปเตยฺยภูมิ, ยถา หิ ตํ สญฺชานาติ ยถา วิชานาติ ยถา สญฺชานาติ จ วิชานาติ จฯ ยถา ขนฺติ เจเตติ อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา สตฺตา เยหิ จตุพฺพิธํ อตฺตภาววตฺถุํ โรคภูตํ คณฺฑภูตํ ‘‘อตฺตา’’ติ วทนฺติฯ โรคํ วทติ อตฺตโตติ อยํ อาวโฎฺฎฯ เยน เยน หิ มญฺญติ ตโต ตํ โหติ อญฺญถาติ สุภนฺติ มญฺญติ น ตถา โหติฯ เอวํ สุขนฺติ นิจฺจํ อตฺตาติ โส อญฺญถา ภวเมว สนฺตํ อนาคตํ ภวํ ปตฺถยติ, เตน วุจฺจติ ‘‘ภวราโค’’ติฯ ภวเมวาภินนฺทติ, ยํ อภินนฺทติ, ตํ ทุกฺขนฺติ ปญฺจกฺขเนฺธ นิทฺทิสิยติฯ ยญฺจ ตปฺปจฺจยา โสกปริเทวทุกฺขํ ตสฺส หิ ภาเวสฺสติฯ เอตฺตาวตา สํกิเลโส โหติฯ ปหานตฺถํ โข ปน พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติฯ ติณฺณํ สนฺตาปานํ ฉนฺทราควินโย โหติฯ

Yathā cittassa vipallāso saññādiṭṭhite tividhā vitakkā – cittavitakko vipallāso saññāvitakko vipallāso diṭṭhivitakko vipallāsopi. Tattha avijjā vipallāso gocarā gatipateyyabhūmi, yathā hi taṃ sañjānāti yathā vijānāti yathā sañjānāti ca vijānāti ca. Yathā khanti ceteti ime cattāro vipallāsā sattā yehi catubbidhaṃ attabhāvavatthuṃ rogabhūtaṃ gaṇḍabhūtaṃ ‘‘attā’’ti vadanti. Rogaṃ vadati attatoti ayaṃ āvaṭṭo. Yena yena hi maññati tato taṃ hoti aññathāti subhanti maññati na tathā hoti. Evaṃ sukhanti niccaṃ attāti so aññathā bhavameva santaṃ anāgataṃ bhavaṃ patthayati, tena vuccati ‘‘bhavarāgo’’ti. Bhavamevābhinandati, yaṃ abhinandati, taṃ dukkhanti pañcakkhandhe niddisiyati. Yañca tappaccayā sokaparidevadukkhaṃ tassa hi bhāvessati. Ettāvatā saṃkileso hoti. Pahānatthaṃ kho pana brahmacariyaṃ vussati. Tiṇṇaṃ santāpānaṃ chandarāgavinayo hoti.

อุปธิํ หิ ปฎิจฺจ ทุกฺขมิทํ ภวตีติ เย ภวเมวาภินนฺทนฺติ ยสฺส ภาเวสฺสติ, ตํ ทุกฺขํ ตสฺส ทุกฺขสฺส ปหานมาหฯ สพฺพโส อุปาทานญฺจ ยํ นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ จตฺตาโร วิปลฺลาสา ยถา นิทฺทิฎฺฐอุปาทานมาหฯ ตสฺส ปฐโม วิปลฺลาโส กามุปาทานํ, ทุติยํ ทิฎฺฐุปาทานํ, ตติยํ สีลพฺพตุปาทานํ, จตุตฺถํ อตฺตวาทุปาทานํ, เตสํ โย ขโย นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว อุปธิ นิทานํ ทุกฺขนิโรธมาหฯ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต วิภวตณฺหา น โหติฯ วิภวํ นาภินนฺทตีติ ทสฺสนภูมิํ มเนฺตติ สพฺพโส ตณฺหกฺขยํ นิพฺพานนฺติ เทฺว วิมุตฺติโย กเถติ ราควิราคญฺจ อวิชฺชาวิราคญฺจฯ ตสฺส ภิกฺขุโนติ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ มเนฺตติฯ อยํ สุตฺตสฺส อตฺถนิเทฺทโสฯ

Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ bhavatīti ye bhavamevābhinandanti yassa bhāvessati, taṃ dukkhaṃ tassa dukkhassa pahānamāha. Sabbaso upādānañca yaṃ natthi dukkhassa sambhavoti cattāro vipallāsā yathā niddiṭṭhaupādānamāha. Tassa paṭhamo vipallāso kāmupādānaṃ, dutiyaṃ diṭṭhupādānaṃ, tatiyaṃ sīlabbatupādānaṃ, catutthaṃ attavādupādānaṃ, tesaṃ yo khayo natthi dukkhassa sambhavo upadhi nidānaṃ dukkhanirodhamāha. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato vibhavataṇhā na hoti. Vibhavaṃ nābhinandatīti dassanabhūmiṃ manteti sabbaso taṇhakkhayaṃ nibbānanti dve vimuttiyo katheti rāgavirāgañca avijjāvirāgañca. Tassa bhikkhunoti anupādisesanibbānadhātuṃ manteti. Ayaṃ suttassa atthaniddeso.

๑๑๑. ตตฺถ กตโม วิจโย? ยสฺส ยตฺถ ปริฬาเหติ ตสฺส ปริฑยฺหนฺตสฺส โส ยถาภูตํ นตฺถิ นิพฺพินฺทติ จ, อยํ วิจโย จ ยุตฺติ จฯ ปทฎฺฐาโน ราคโช ปริฬาโห สุขินฺทฺริยสฺส โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส จ ปทฎฺฐานํฯ โทสโช ปริฬาโห สุขินฺทฺริยสฺส โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส จ ปทฎฺฐานํฯ โมหโช ปริฬาโห อุเปกฺขินฺทฺริยสฺส โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส จ ปทฎฺฐานํฯ

111. Tattha katamo vicayo? Yassa yattha pariḷāheti tassa pariḍayhantassa so yathābhūtaṃ natthi nibbindati ca, ayaṃ vicayo ca yutti ca. Padaṭṭhāno rāgajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Dosajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Mohajo pariḷāho upekkhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร? ผสฺสปเรโต เวทนาปเรโต สญฺญาปเรโตปิ สงฺขารปเรโตปิ เยน เยน มญฺญติ ยทิ สุภนิมิเตฺตน ยทิ สุขนิมิเตฺตน ยทิ นิจฺจนิมิเตฺตน ยทิ อตฺตนิมิเตฺตน อสุเภ สุภนฺติ มญฺญติ, เอวํ สพฺพํ ราคเช ปริฬาเห วุเตฺต จตฺตาโร ปริฬาหา วุตฺตา ภวนฺติฯ ราคโช โทสโช โมหโช ทิฎฺฐิโช จ ราคํ วทามีติ อตฺตโต วทติฯ สพฺพานิ ปนฺนรส ปทานิ อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติฯ

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Phassapareto vedanāpareto saññāparetopi saṅkhāraparetopi yena yena maññati yadi subhanimittena yadi sukhanimittena yadi niccanimittena yadi attanimittena asubhe subhanti maññati, evaṃ sabbaṃ rāgaje pariḷāhe vutte cattāro pariḷāhā vuttā bhavanti. Rāgajo dosajo mohajo diṭṭhijo ca rāgaṃ vadāmīti attato vadati. Sabbāni pannarasa padāni aniccaṃ dukkhanti.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห? อิธ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ปริฬาเหน น อจฺฉนฺติ เต ภวํ นาภินนฺทนฺติฯ เย ภวํ นาภินนฺทนฺติ, เต ปรินิพฺพายิสฺสนฺติฯ อยํ อธิปฺปาโยฯ

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye pariḷāhena na acchanti te bhavaṃ nābhinandanti. Ye bhavaṃ nābhinandanti, te parinibbāyissanti. Ayaṃ adhippāyo.

ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎ? สํกิเลสภาคิเยน ทุกฺขญฺจ สมุทยญฺจ นิทฺทิสติฯ นิเพฺพธภาคิเยน มคฺคญฺจ นิโรธญฺจฯ

Tattha katamo āvaṭṭo? Saṃkilesabhāgiyena dukkhañca samudayañca niddisati. Nibbedhabhāgiyena maggañca nirodhañca.

ตตฺถ กตมา วิภตฺติ? สนฺตาปชาโต โรคชาโต โรคํ วทติ อตฺตโต ตํ น เอกํเสน โหติ อมนสิการา สนฺตาปชาโต โข น จ โรคํ อตฺตโต วทติฯ

Tattha katamā vibhatti? Santāpajāto rogajāto rogaṃ vadati attato taṃ na ekaṃsena hoti amanasikārā santāpajāto kho na ca rogaṃ attato vadati.

ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน? ปกฺขปฎิปกฺขนิทสฺสนตฺถํ ภูมิ ปริวตฺตนายฯ

Tattha katamo parivattano? Pakkhapaṭipakkhanidassanatthaṃ bhūmi parivattanāya.

ตตฺถ กตโม เววจโน หาโร? โรคญฺจ อตฺตโต วทติ สลฺลํ อตฺตโต วทติฯ ปนฺนรส ปทานิ สพฺพานิ วตฺตพฺพานิฯ

Tattha katamo vevacano hāro? Rogañca attato vadati sallaṃ attato vadati. Pannarasa padāni sabbāni vattabbāni.

ตตฺถ กตมา ปญฺญตฺติ? สนฺตาปชาโตติ โทมนสฺสปทฎฺฐานํฯ สเพฺพ วจนปญฺญตฺติยา ปญฺญเปติฯ โรคํ วทติ อตฺตโต วิปลฺลาโส สํกิเลสปญฺญตฺติยา ปญฺญเปติฯ ยํ นาภินนฺทติ, ตํ ทุกฺขนฺติ วิปลฺลาสนิเกฺขปปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาฯ เต อกตสตฺตา โลกา มเชฺฌน เวมตฺตตาย ปญฺญตฺตาฯ

Tattha katamā paññatti? Santāpajātoti domanassapadaṭṭhānaṃ. Sabbe vacanapaññattiyā paññapeti. Rogaṃ vadati attato vipallāso saṃkilesapaññattiyā paññapeti. Yaṃ nābhinandati, taṃ dukkhanti vipallāsanikkhepapaññattiyā paññattā. Te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā.

ตตฺถ กตโม โอตรโณ? สนฺตาปชาโตติ ตีณิ อกุสลมูลานิ, เต สงฺขารา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา, ธาตูสุ ธมฺมธาตุ, อายตเนสุ ธมฺมายตนํฯ อินฺทฺริเยสุ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยญฺจ ปทฎฺฐานํฯ

Tattha katamo otaraṇo? Santāpajātoti tīṇi akusalamūlāni, te saṅkhārā saṅkhārakkhandhapariyāpannā, dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Indriyesu itthindriyaṃ purisindriyañca padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตโม โสธโน? สุโทฺธ สุตฺตสฺส อารโมฺภฯ

Tattha katamo sodhano? Suddho suttassa ārambho.

ตตฺถ กตโม อธิฎฺฐาโน หาโร? ปริฬาโหติ เย สตฺตา โลกา เอกตฺตปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตา, เต อกตสตฺตา โลกา มเชฺฌน เวมตฺตตาย ปญฺญตฺตาฯ

Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Pariḷāhoti ye sattā lokā ekattapaññattiyā paññattā, te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā.

ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร? สนฺตาปชาโตติ อโยนิโส มนสิกาโร เหตุ, วิปลฺลาสญฺจ ปจฺจโยฯ ตตฺถ ทฺวีหิ ธเมฺมหิ อตฺตา อภินิวิฎฺฐา จิตฺตญฺจ เจตสิกญฺจ ธเมฺม อุภยานิ ตสฺส วิปรีเตน ปรามสโตฯ อปโร ปริยาโย, เจตสิเกหิ ธเมฺมหิ อตฺตสญฺญา อนตฺตสญฺญา สมุคฺฆาเตติฯ อปโร ปริยาโยฯ อนิจฺจสญฺญา เจตสิเกสุ ธเมฺมสุ, น ตุ อตฺตสญฺญาฯ อิทํ วุจฺจติ จิตฺตนฺติ วา มโนติ วา วิญฺญาณนฺติ วา อิทํ ทีฆรตฺตํ อพฺภุคฺคตํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติฯ ตตฺถ เจตสิกา ธมฺมานุปสฺสนา เอสาปิ ธมฺมสญฺญาฯ ตสฺส โก เหตุ, โก ปจฺจโย? อหํกาโร เหตุ, มมํกาโร ปจฺจโยฯ

Tattha katamo parikkhāro? Santāpajātoti ayoniso manasikāro hetu, vipallāsañca paccayo. Tattha dvīhi dhammehi attā abhiniviṭṭhā cittañca cetasikañca dhamme ubhayāni tassa viparītena parāmasato. Aparo pariyāyo, cetasikehi dhammehi attasaññā anattasaññā samugghāteti. Aparo pariyāyo. Aniccasaññā cetasikesu dhammesu, na tu attasaññā. Idaṃ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā idaṃ dīgharattaṃ abbhuggataṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti. Tattha cetasikā dhammānupassanā esāpi dhammasaññā. Tassa ko hetu, ko paccayo? Ahaṃkāro hetu, mamaṃkāro paccayo.

ตตฺถ กตโม สมาโรปโน? อยํ โลโก สนฺตาปชาโตติ อกุสลํ มเนฺตติ วิญฺญาณํ นามรูปสฺส ปจฺจโย ยาว ชรามรณนฺติ, อยํ สมาโรปโนฯ

Tattha katamo samāropano? Ayaṃ loko santāpajātoti akusalaṃ manteti viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo yāva jarāmaraṇanti, ayaṃ samāropano.

๑๑๒. เอวเมตํ ยถาภูตํ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ อกุสลมูลานํ ปหานํฯ ตตฺถ อวิชฺชานิโรโธ อวิชฺชานิโรธา ยาว ชรามรณนิโรโธ, อยํ สมาโรปโนฯ

112. Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passati akusalamūlānaṃ pahānaṃ. Tattha avijjānirodho avijjānirodhā yāva jarāmaraṇanirodho, ayaṃ samāropano.

จตฺตาโร ปุคฺคลา ⁸⁹ – อนุโสตคามี ปฎิโสตคามี ฐิตโตฺต, ติโณฺณ ปารงฺคโต ถเล ติฎฺฐติ พฺราหฺมโณติฯ

Cattāro puggalā ⁹⁰ – anusotagāmī paṭisotagāmī ṭhitatto, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti.

ตตฺถ โย อนุโสตคามี อยํ กาเม เสวติฯ ปาปญฺจ กมฺมํ กโรติ ยาว กาเม ปฎิเสวติ ฯ อิทํ โลโภ อกุสลมูลํ, โส เยว ตณฺหา, โส เตหิ กาเมหิ วุยฺหติ อนุโสตคามีติ วุจฺจติฯ โย ปุคฺคโล ตาหิ คมิโต ตปฺปจฺจยา ตสฺส เหตุ อกุสลกมฺมํ กโรติ กาเยน จ วาจาย จ, อยํ วุจฺจติ ปาปกมฺมํ กโรตีติฯ ตสฺส ตีณิ โสตานิ สกฺกายทิฎฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโสฯ อิเมหิ ตีหิ โสเตหิ ติวิธธาตุยํ อุปฺปชฺชติ กามธาตุยํ รูปธาตุยํ อรูปธาตุยํฯ เตน ปฎิปเกฺขน โย กาเม น ปฎิเสวติฯ โย สีลวตํ น ปรามสติฯ โย สกฺกายทิฎฺฐีนํ ปหานาย กาเมสุ ยถาภูตํ อาทีนวํ ปสฺสติฯ เยน จ เต ธเมฺม ปฎิเสวติฯ ยญฺจ ตปฺปจฺจยา ติฎฺฐติ พฺราหฺมโณติ อรหํ กิรฯ ตตฺถ อรหํ ตสฺส ปารงฺคโต โหติ, ปารงฺคตสฺส ถเล ติฎฺฐติ โสปาทิเสสา นิพฺพานธาตุฯ อนุโสตคามินีติ ทสฺสนปฺปหาตพฺพานํ สํโยชนานํ อปฺปหานมาหฯ ปฎิโสตคามินีติ ผเล ทิเฎฺฐกฎฺฐานญฺจ กิเลสานํ ปหานมาห, ฐิตเตฺตน ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปหานมาหฯ ตตฺถ อนุโสตคามินา มคฺครูปิมาหฯ ปฎิโสตคามินา ฐิตเตฺตน จ มคฺคมิติมาหฯ ปารงฺคเตน สาวกา อเสกฺขา จ สมฺมาสมฺพุทฺธา จ วุตฺตาฯ อนุโสตคามินา สกฺกายสมุทยคามินิํ ปฎิปทมาหฯ ปฎิโสตคามินา ฐิตเตฺตน สกฺกายนิโรธคามินิํ ปฎิปทมาหฯ ปารงฺคเตน ทส อเสกฺขา อรหนฺตา ธมฺมา วุตฺตาฯ อยํ สุตฺตโตฺถฯ

Tattha yo anusotagāmī ayaṃ kāme sevati. Pāpañca kammaṃ karoti yāva kāme paṭisevati . Idaṃ lobho akusalamūlaṃ, so yeva taṇhā, so tehi kāmehi vuyhati anusotagāmīti vuccati. Yo puggalo tāhi gamito tappaccayā tassa hetu akusalakammaṃ karoti kāyena ca vācāya ca, ayaṃ vuccati pāpakammaṃ karotīti. Tassa tīṇi sotāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso. Imehi tīhi sotehi tividhadhātuyaṃ uppajjati kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyaṃ arūpadhātuyaṃ. Tena paṭipakkhena yo kāme na paṭisevati. Yo sīlavataṃ na parāmasati. Yo sakkāyadiṭṭhīnaṃ pahānāya kāmesu yathābhūtaṃ ādīnavaṃ passati. Yena ca te dhamme paṭisevati. Yañca tappaccayā tiṭṭhati brāhmaṇoti arahaṃ kira. Tattha arahaṃ tassa pāraṅgato hoti, pāraṅgatassa thale tiṭṭhati sopādisesā nibbānadhātu. Anusotagāminīti dassanappahātabbānaṃ saṃyojanānaṃ appahānamāha. Paṭisotagāminīti phale diṭṭhekaṭṭhānañca kilesānaṃ pahānamāha, ṭhitattena pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānamāha. Tattha anusotagāminā maggarūpimāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena ca maggamitimāha. Pāraṅgatena sāvakā asekkhā ca sammāsambuddhā ca vuttā. Anusotagāminā sakkāyasamudayagāminiṃ paṭipadamāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena sakkāyanirodhagāminiṃ paṭipadamāha. Pāraṅgatena dasa asekkhā arahantā dhammā vuttā. Ayaṃ suttattho.

๑๑๓. ตตฺถ กตมา เทสนา? อิมสฺมิํ หิ สุเตฺต จตฺตาริ อริยสจฺจานิ เทสิตานิฯ เตธาตุกโลกสมติกฺกมนญฺจฯ

113. Tattha katamā desanā? Imasmiṃ hi sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tedhātukalokasamatikkamanañca.

ตตฺถ กตโม วิจโย หาโร? โย กาเม ปฎิเสวติ ปาปํ ⁹¹ กเรยฺยาติ โย จ กาเม น ปฎิเสวติ โส ปาปกมฺมํ น กเรยฺยาติ โย จ อิเมหิ ทฺวีหิ ภูมีหิ อุตฺติโณฺณ ปารงฺคโตติ ยา วีมํสา อยํ วิจโยฯ

Tattha katamo vicayo hāro? Yo kāme paṭisevati pāpaṃ ⁹² kareyyāti yo ca kāme na paṭisevati so pāpakammaṃ na kareyyāti yo ca imehi dvīhi bhūmīhi uttiṇṇo pāraṅgatoti yā vīmaṃsā ayaṃ vicayo.

ยุตฺตีติ ยุชฺชติ สุเตฺตสุ, นายุชฺชตีติ ยา วีมํสาย, อยํ ยุตฺติฯ ปทฎฺฐาโนติ อนุโสตคามินา สตฺตนฺนํ สํโยชนานํ ปทฎฺฐานํฯ อกุสลสฺส กิริยา อกุสลสฺส มูลานํ ปทฎฺฐานํฯ ปฎิโสตคามินา ยถาภูตทสฺสนสฺส ปทฎฺฐานํฯ ฐิตเตฺตน อสํหาริยาย ⁹³ ปทฎฺฐานํฯ ปารงฺคโตติ กทาจิ ภูมิยา ปทฎฺฐานํฯ

Yuttīti yujjati suttesu, nāyujjatīti yā vīmaṃsāya, ayaṃ yutti. Padaṭṭhānoti anusotagāminā sattannaṃ saṃyojanānaṃ padaṭṭhānaṃ. Akusalassa kiriyā akusalassa mūlānaṃ padaṭṭhānaṃ. Paṭisotagāminā yathābhūtadassanassa padaṭṭhānaṃ. Ṭhitattena asaṃhāriyāya ⁹⁴ padaṭṭhānaṃ. Pāraṅgatoti kadāci bhūmiyā padaṭṭhānaṃ.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร? โย อนุโสตํ คจฺฉติ ตณฺหาวเสนฯ สเพฺพสมฺปิ กิเลสานํ วเสน คจฺฉติฯ โย ปฎิโสตํ วายมติฯ ตณฺหาย สเพฺพสมฺปิ โส กิเลสานํ วายมติ ปฎิโสตํฯ โย อตฺตนา ฐิโต กาเยนปิ โส ฐิโต วาจาจิเตฺตนปิ โส ฐิโตฯ อยํ ลกฺขโณ หาโรฯ

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Yo anusotaṃ gacchati taṇhāvasena. Sabbesampi kilesānaṃ vasena gacchati. Yo paṭisotaṃ vāyamati. Taṇhāya sabbesampi so kilesānaṃ vāyamati paṭisotaṃ. Yo attanā ṭhito kāyenapi so ṭhito vācācittenapi so ṭhito. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห? อิธ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อนุโสตคามินิยา ปฎิปทาย นาภิรมิสฺสนฺติ, เต ปฎิโสตํ วายมิสฺสนฺตีติ ยาว กทาจิ ภูมิยํ, อยํ อธิปฺปาโยฯ อาวโฎฺฎติ อิธ สุเตฺต จตฺตาริ สุตฺตานิ เทสิตานิฯ

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye anusotagāminiyā paṭipadāya nābhiramissanti, te paṭisotaṃ vāyamissantīti yāva kadāci bhūmiyaṃ, ayaṃ adhippāyo. Āvaṭṭoti idha sutte cattāri suttāni desitāni.

ตตฺถ กตโม วิภตฺติ หาโร? โย กาเม ปฎิเสวติ ปาปญฺจ กมฺมํ กโรติฯ โส อนุโสตคามีติ น เอกํเสน โสตาปโนฺนปิ กาเม ปฎิเสวติฯ ตํ ภาคิยญฺจ ปาปกมฺมํ กโรติฯ กิญฺจาปิ เสโกฺขปิ กเรยฺย ปาปํ ยถา สุเตฺต นิทฺทิโฎฺฐ น จ โส อนุโสตคามี, อิทํ วิภชฺชพฺยากรณียํฯ น จ กาเม ปฎิเสวติ น จ ปาปกมฺมํ กโรติ ปฎิโสตคามี น จ เอกํเสน สเพฺพ พาหิรโก กาเมสุ วีตราโค น จ กาเม ปฎิเสวติ, เตน จ ปาปกมฺมํ กโรติ อนุโสตคามี ปฎิโสตคามี, อยํ วิภตฺติฯ

Tattha katamo vibhatti hāro? Yo kāme paṭisevati pāpañca kammaṃ karoti. So anusotagāmīti na ekaṃsena sotāpannopi kāme paṭisevati. Taṃ bhāgiyañca pāpakammaṃ karoti. Kiñcāpi sekkhopi kareyya pāpaṃ yathā sutte niddiṭṭho na ca so anusotagāmī, idaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Na ca kāme paṭisevati na ca pāpakammaṃ karoti paṭisotagāmī na ca ekaṃsena sabbe bāhirako kāmesu vītarāgo na ca kāme paṭisevati, tena ca pāpakammaṃ karoti anusotagāmī paṭisotagāmī, ayaṃ vibhatti.

ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หาโร? นิทฺทิโฎฺฐ ปฎิปโกฺขฯ เววจโนติ กาเมสุ วตฺถุกามาปิ กิเลสกามาปิ รูปสทฺทคนฺธรสผสฺสปุตฺตทารทาสกมฺมกรโปริสญฺจ ปริคฺคหาฯ

Tattha katamo parivattano hāro? Niddiṭṭho paṭipakkho. Vevacanoti kāmesu vatthukāmāpi kilesakāmāpi rūpasaddagandharasaphassaputtadāradāsakammakaraporisañca pariggahā.

ปญฺญตฺตีติ สเพฺพ ปุถุชฺชนา เอกตฺตาย ปญฺญตฺตาฯ อนุโสตคามีติ กิเลสสมุทาจารปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาฯ เย ปน เสกฺขา ปุคฺคลา, เต นิพฺพานปญฺญตฺติยา ⁹⁵ ปญฺญตฺตาฯ เย ปน อนาคามี, เต อสํหาริย ปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตา, อยํ ปญฺญตฺติฯ

Paññattīti sabbe puthujjanā ekattāya paññattā. Anusotagāmīti kilesasamudācārapaññattiyā paññattā. Ye pana sekkhā puggalā, te nibbānapaññattiyā ⁹⁶ paññattā. Ye pana anāgāmī, te asaṃhāriya paññattiyā paññattā, ayaṃ paññatti.

โอตรโณติ โย อนุโสตคามี, โส ทุกฺขํฯ เย ตสฺส ธมฺมา, เต ทุกฺขสฺส สมุทโยฯ ยํ รูปํ, อยํ รูปกฺขโนฺธ, เอวํ ปญฺจปิ ขนฺธา ปฎิจฺจสมุปฺปาโท, เต กิเลสา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตุ อินฺทฺริเยสุ จ ปญฺญตฺตาฯ

Otaraṇoti yo anusotagāmī, so dukkhaṃ. Ye tassa dhammā, te dukkhassa samudayo. Yaṃ rūpaṃ, ayaṃ rūpakkhandho, evaṃ pañcapi khandhā paṭiccasamuppādo, te kilesā saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammāyatanaṃ dhammadhātu indriyesu ca paññattā.

โสธโนติ เยนารเมฺภน อิทํ สุตฺตํ เทสิตํ, โส อารโมฺภ สโพฺพ สุโทฺธฯ

Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ, so ārambho sabbo suddho.

อธิฎฺฐาโนติ ปฎิโสตคามินา สเพฺพ โสตาปนฺนา เอกเตฺตน วา นิทฺทิฎฺฐา ราคานุสยปฎิโสตคามิโน เสกฺขาว มโคฺค จ เสโกฺข จ ปุคฺคโล ฐิตโตฺตติฯ

Adhiṭṭhānoti paṭisotagāminā sabbe sotāpannā ekattena vā niddiṭṭhā rāgānusayapaṭisotagāmino sekkhāva maggo ca sekkho ca puggalo ṭhitattoti.

วีตราโค เอกตฺตาย ปญฺญโตฺตฯ ปารงฺคโตติ สเพฺพ อรหโนฺต สเพฺพ ปเจฺจกพุทฺธา สมฺมาสมฺพุทฺธา จ เอกตฺตาย ปญฺญตฺตาฯ

Vītarāgo ekattāya paññatto. Pāraṅgatoti sabbe arahanto sabbe paccekabuddhā sammāsambuddhā ca ekattāya paññattā.

ปริกฺขาโรติ อนุโสตคามิโน ปาปมิตฺตปจฺจโย กามปริยุฎฺฐานํ เหตุฯ ปฎิโสตคามิโน เทฺว เหตู เทฺว ปจฺจยา จ ยาว สมฺมาทิฎฺฐิยา อุปฺปาทายทิฎฺฐิ ⁹⁷, ตสฺส ปฎิลทฺธมโคฺค เหตุ อารโมฺภ ปจฺจโย กายิโก เจตสิกสฺส โกฎฺฐาโส จฯ สมาโรปโนติ วิภตฺติ อิทํ สุตฺตํ นตฺถิ สมาโรปนาย ภูมิฯ

Parikkhāroti anusotagāmino pāpamittapaccayo kāmapariyuṭṭhānaṃ hetu. Paṭisotagāmino dve hetū dve paccayā ca yāva sammādiṭṭhiyā uppādāyadiṭṭhi ⁹⁸, tassa paṭiladdhamaggo hetu ārambho paccayo kāyiko cetasikassa koṭṭhāso ca. Samāropanoti vibhatti idaṃ suttaṃ natthi samāropanāya bhūmi.

๑๑๔. ปญฺจานิสํสา โสตานุคตานํ ธมฺมานํ ⁹⁹ ยาว ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธานํ สุตฺตํ วิตฺถาเรน กาตพฺพํฯ ยุญฺชโต ฆเฎนฺตสฺส วายมโต คิลาโน มรณกาเล เทวภูโต ปเจฺจกโพธิํ ปาปุณาติฯ โสตานุคตาติ สทฺธมฺมสฺสวเนน กตํ โหติฯ น จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย ตสฺส จิตฺตํ ตสิตํ โหติ, น จ อนิพฺพิทฺธตฺตํ, อิทํ จ สุตฺตํ ปญฺจนฺนํ ปุคฺคลานํ เทสิตํ, สทฺธานุสาริโน มุทินฺทฺริยสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส จ ธมฺมานุสาริโน ติกฺขินฺทฺริยสฺส มุทินฺทฺริยสฺส จฯ โย ปน โมหจริโต ปุคฺคโล น สโกฺกติ ยุญฺชิตุํ ฆฎิตุํ วายมิตุํ ยถาภูตํ ยถาสมาธิกา วิมุตฺติ ตํ ขณํ ตํ ลยํ ตํ มุหุตฺตํ ผลํ ทเสฺสติฯ สาธุ ปริหายติ ปโร ตํ ทุยฺหติ, โน ตุ สุขอวิปากินี ภวติ ฯ ตสฺส ทิเฎฺฐ เยว จ ธเมฺม อุปปชฺชอปราปริยเวทนียํฯ ตตฺถ โย ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี ตสฺส ยทิ โสตานุคตา ธมฺมา โหนฺติ โส ยุญฺชโนฺต ปาปุณาติฯ โย ธมฺมานุสารี มุทินฺทฺริโย, โส คิลาโน ปาปุณาติฯ โย สทฺธานุสารี ติกฺขินฺทฺริโย, โส มรณกาลสมเย ปาปุณาติฯ โย มุทินฺทฺริโย, โส เทวภูโต ปาปุณาติฯ ยทา เทวภูโต น ปาปุณาติ, น โส เตเนว ธมฺมราเคน ตาย ธมฺมนนฺทิยา ปเจฺจกโพธิํ ปาปุณาติฯ โย โสตานุคเตสุ ยุญฺชติ ฆเฎติ วายมติ, โส ปุพฺพาปเนฺนน วิเสสํ สญฺชานาติ, สญฺชานโนฺต ปาปุณาติฯ สเจ ปน คิลานสฺส มนสิกาโร โหติ, ตตฺถ ยุญฺชโนฺต ปาปุณาติฯ สเจ ปนสฺส มรณกาเล สํวิโคฺค โหติ, ตตฺถ ยุญฺชโนฺต ปาปุณาติฯ สเจ ปน น กตฺถจิ ¹⁰⁰ สํเวโค โหติ, ตสฺส เทวภูตสฺส สุขิโน ธมฺมภูตา ปาทา เอวํ อวิลปติฯ โส เอวํ ชานาติ ‘‘อยํ โส ธมฺมวินโย ยตฺถ มยํ ปุเพฺพ มนุสฺสภูตา พฺรหฺมจริยํ จริมฺหา’’ติฯ อถ เทวภูโต ปาปุณาติฯ ทิเพฺพสุ วา ปญฺจสุ กามคุเณสุ อโชฺฌสิโต โหติ ปมาทวิหารี, โส เตน กุสลมูเลน ปเจฺจกโพธิํ ปาปุณาติฯ

114. Pañcānisaṃsā sotānugatānaṃ dhammānaṃ ¹⁰¹ yāva diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ suttaṃ vitthārena kātabbaṃ. Yuñjato ghaṭentassa vāyamato gilāno maraṇakāle devabhūto paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Sotānugatāti saddhammassavanena kataṃ hoti. Na ca adhipaññādhammavipassanāya tassa cittaṃ tasitaṃ hoti, na ca anibbiddhattaṃ, idaṃ ca suttaṃ pañcannaṃ puggalānaṃ desitaṃ, saddhānusārino mudindriyassa tikkhindriyassa ca dhammānusārino tikkhindriyassa mudindriyassa ca. Yo pana mohacarito puggalo na sakkoti yuñjituṃ ghaṭituṃ vāyamituṃ yathābhūtaṃ yathāsamādhikā vimutti taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhuttaṃ phalaṃ dasseti. Sādhu parihāyati paro taṃ duyhati, no tu sukhaavipākinī bhavati . Tassa diṭṭhe yeva ca dhamme upapajjaaparāpariyavedanīyaṃ. Tattha yo puggalo dhammānusārī tassa yadi sotānugatā dhammā honti so yuñjanto pāpuṇāti. Yo dhammānusārī mudindriyo, so gilāno pāpuṇāti. Yo saddhānusārī tikkhindriyo, so maraṇakālasamaye pāpuṇāti. Yo mudindriyo, so devabhūto pāpuṇāti. Yadā devabhūto na pāpuṇāti, na so teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Yo sotānugatesu yuñjati ghaṭeti vāyamati, so pubbāpannena visesaṃ sañjānāti, sañjānanto pāpuṇāti. Sace pana gilānassa manasikāro hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti. Sace panassa maraṇakāle saṃviggo hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti. Sace pana na katthaci ¹⁰² saṃvego hoti, tassa devabhūtassa sukhino dhammabhūtā pādā evaṃ avilapati. So evaṃ jānāti ‘‘ayaṃ so dhammavinayo yattha mayaṃ pubbe manussabhūtā brahmacariyaṃ carimhā’’ti. Atha devabhūto pāpuṇāti. Dibbesu vā pañcasu kāmaguṇesu ajjhosito hoti pamādavihārī, so tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti.

ยา ปรโตโฆเสน วจสา สุปริจิตา, อยํ สุตมยี ปญฺญาฯ เย ปน ธมฺมา โหนฺติ มนสา อนุเปกฺขิตา, อยํ จินฺตามยี ปญฺญาฯ ยํ ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธา, อยํ ภาวนามยี ปญฺญา ฯ ยํ โสตานุคตา วจสา ปริจิตา โหนฺติ, โส จ ทิเฎฺฐ เยว ธเมฺม ปรินิพฺพายี, อยํ อรหํ ปุคฺคโลฯ โย อุปปชฺชติ เทวภูโต ปาปุณาติ, ตตฺถ จ ปรินิพฺพายติ, อยํ อนาคามีฯ โย เตน กุสลมูเลน ปเจฺจกโพธิํ ปาปุณาติ, อยํ ปุพฺพโยคสมฺภารสมฺภูโต ปุคฺคโลฯ

Yā paratoghosena vacasā suparicitā, ayaṃ sutamayī paññā. Ye pana dhammā honti manasā anupekkhitā, ayaṃ cintāmayī paññā. Yaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhā, ayaṃ bhāvanāmayī paññā . Yaṃ sotānugatā vacasā paricitā honti, so ca diṭṭhe yeva dhamme parinibbāyī, ayaṃ arahaṃ puggalo. Yo upapajjati devabhūto pāpuṇāti, tattha ca parinibbāyati, ayaṃ anāgāmī. Yo tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ pubbayogasambhārasambhūto puggalo.

โสตานุคตา ธมฺมาติ ปฐมํ วิมุตฺตายตนํ, วจสา ปริจิตาติ ทุติยํ ตติยญฺจ วิมุตฺตายตนํ, มนสา อนุเปกฺขิตาติ จตุตฺถํ วิมุตฺตายตนํ ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธาติ ปญฺจมํ วิมุตฺตายตนํฯ

Sotānugatā dhammāti paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ, vacasā paricitāti dutiyaṃ tatiyañca vimuttāyatanaṃ, manasā anupekkhitāti catutthaṃ vimuttāyatanaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ.

โสตานุคตาย วิมุตฺติยา วจสา ยา วาจา สุปฺปฎิวิทฺธา อนุปุพฺพธมฺมสฺส โสเตน สุตฺวา สีลกฺขเนฺธ ปริปูเรติ, มนสา อนุเปกฺขิตา สมาธิกฺขนฺธํ ปริปูเรติ, ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธา ปญฺญากฺขนฺธํ ปริปูเรติฯ

Sotānugatāya vimuttiyā vacasā yā vācā suppaṭividdhā anupubbadhammassa sotena sutvā sīlakkhandhe paripūreti, manasā anupekkhitā samādhikkhandhaṃ paripūreti, diṭṭhiyā suppaṭividdhā paññākkhandhaṃ paripūreti.

โสตานุคตา ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺตีติ วิตฺถาเรน กาตพฺพํฯ อิทํ ปฐมํ สทฺธาปทานํ มนสา อนุเปกฺขิตาติ ปฎิสลฺลานพหุโล วิหรติ, วิตฺถาเรน กาตพฺพํฯ อิทํ ทุติยํ สทฺธาปทานํ ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธาติ อนาสวา เจโตวิมุตฺติยา นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติฯ อิทํ ตติยํ สทฺธาปทานํฯ

Sotānugatā dhammā bahussutā hontīti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ saddhāpadānaṃ manasā anupekkhitāti paṭisallānabahulo viharati, vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ dutiyaṃ saddhāpadānaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti anāsavā cetovimuttiyā nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Idaṃ tatiyaṃ saddhāpadānaṃ.

โสตานุคตา ธมฺมาติ เสกฺขํ สตฺถา ทเสฺสติฯ มนสา อนุเปกฺขิตาติ อรหตฺตํ สตฺถา ทเสฺสติฯ ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธาติ ตถาคตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สตฺถา ทเสฺสติฯ

Sotānugatā dhammāti sekkhaṃ satthā dasseti. Manasā anupekkhitāti arahattaṃ satthā dasseti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ satthā dasseti.

โสตานุคตา ธมฺมาติ กามานํ นิสฺสรณํ ทเสฺสติฯ มนสา อนุเปกฺขิตาติ รูปธาตุยา นิสฺสรณํ ทเสฺสติฯ ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธาติ เตธาตุกานํ นิสฺสรณํ ทเสฺสติฯ อยํ สุตฺตโตฺถฯ

Sotānugatā dhammāti kāmānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Manasā anupekkhitāti rūpadhātuyā nissaraṇaṃ dasseti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tedhātukānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho.

๑๑๕. ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร? อิมมฺหิ สุเตฺต ตโย เอสนา เทสิตา โสตานุคเตหิ ธเมฺมหิ วจสา ปริจิเตหิ กาเมสนาย สมถมโคฺคฯ ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิเทฺธหิ พฺรหฺมจริเยสนาย สมถมโคฺคฯ

115. Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte tayo esanā desitā sotānugatehi dhammehi vacasā paricitehi kāmesanāya samathamaggo. Diṭṭhiyā suppaṭividdhehi brahmacariyesanāya samathamaggo.

วิจโยติ ยถา สุตฺตํ มนสิกโรโนฺต วิจินโนฺต สุตมยิปญฺญํ ปฎิลภติฯ ยถา จ โส มนสิกโรตีติ ยถา สุตธมฺมา ตทา จินฺตามยิปญฺญํ ปฎิลภติฯ ยถา ทิเฎฺฐว ธเมฺม มนสิกโรติ ตทา ภาวนามยิปญฺญํ ปฎิลภติฯ อยํ วิจโยฯ

Vicayoti yathā suttaṃ manasikaronto vicinanto sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā ca so manasikarotīti yathā sutadhammā tadā cintāmayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā diṭṭheva dhamme manasikaroti tadā bhāvanāmayipaññaṃ paṭilabhati. Ayaṃ vicayo.

สุเตน สุตมยิปญฺญํ ปฎิลภติฯ จินฺตาย จินฺตามยิปญฺญํ ภาวนาย ภาวนามยิปญฺญํ ปฎิลภติฯ อตฺถิ เอสา ยุตฺติฯ

Sutena sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Cintāya cintāmayipaññaṃ bhāvanāya bhāvanāmayipaññaṃ paṭilabhati. Atthi esā yutti.

ปทฎฺฐาโนติ โสตานุคตา ธมฺมาติ ธมฺมสฺสวนสฺส ปทฎฺฐานํฯ วจสา ปริจิตาติ ยุญฺชนาย ปทฎฺฐานํฯ มนสา อนุเปกฺขิตาติ ธมฺมานุธมฺมาย วิปสฺสนาย ปทฎฺฐานํฯ ทิฎฺฐิยา อนุเปกฺขิตาติ ปญฺญายปิ อนุเปกฺขิตา ทิฎฺฐิยาปิ อนุเปกฺขิตาฯ

Padaṭṭhānoti sotānugatā dhammāti dhammassavanassa padaṭṭhānaṃ. Vacasā paricitāti yuñjanāya padaṭṭhānaṃ. Manasā anupekkhitāti dhammānudhammāya vipassanāya padaṭṭhānaṃ. Diṭṭhiyā anupekkhitāti paññāyapi anupekkhitā diṭṭhiyāpi anupekkhitā.

จตุพฺยูโหติ อิมมฺหิ สุเตฺต ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อิมาหิ ทฺวีหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคตา เตหิ…ฯ

Catubyūhoti imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye imāhi dvīhi paññāhi samannāgatā tehi….

ส นิพฺพุโตติ มคฺคผลํ อนุปาทิเสสญฺจ นิพฺพานธาตุํ มเนฺตติ, ทาเนน โอฬาริกานํ กิเลสานํ ปหานํ มเนฺตติฯ สีเลน มชฺฌิมานํ, ปญฺญาย สุขุมกิเลสานํ มเนฺตติ, ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ กตา จ ภูมิฯ

Sa nibbutoti maggaphalaṃ anupādisesañca nibbānadhātuṃ manteti, dānena oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ manteti. Sīlena majjhimānaṃ, paññāya sukhumakilesānaṃ manteti, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti katā ca bhūmi.

ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียติ;

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati;

กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ มโคฺค วุโตฺต;

Kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto;

ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ มคฺคผลมาหฯ

Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti maggaphalamāha.

ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโตติ ตีหิ ปเทหิ โลกิกํ กุสลมูลํ วุตฺตํฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ โลกุตฺตรํ กุสลมูลํ วุตฺตํฯ

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamatoti tīhi padehi lokikaṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lokuttaraṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ.

ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียตีติ ปุถุชฺชนภูมิํ มเนฺตติฯ กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ เสกฺขภูมิํ มเนฺตติฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อเสกฺขภูมิ วุตฺตาฯ

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti puthujjanabhūmiṃ manteti. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhabhūmiṃ manteti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhabhūmi vuttā.

ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียตีติ มคฺคนิยา ปฎิปทา วุตฺตาฯ กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ เสกฺขวิมุตฺติฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อเสกฺขวิมุตฺติฯ

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti magganiyā paṭipadā vuttā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhavimutti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhavimutti.

ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียตีติ ทานกถํ สีลกถํ มคฺคกถํ โลกิกานํ ธมฺมานํ เทสนมาหฯ กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ โลเก อาทีนวานุปสฺสนาฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนายปิ ปฎิวิทฺธาฯ

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti dānakathaṃ sīlakathaṃ maggakathaṃ lokikānaṃ dhammānaṃ desanamāha. Kusalo ca jahāti pāpakanti loke ādīnavānupassanā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti sāmukkaṃsikāya dhammadesanāyapi paṭividdhā.

ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ ปาณานํ อภยทาเนน ปาณาติปาตา เวรมณิสตฺตานํ อภยํ เทติฯ เอวํ สพฺพานิ สิกฺขาปทานิ กาตพฺพานิฯ สํยมโต เวรํ น จียตีติ สีเล ปติฎฺฐาย จิตฺตํ สํยเมติ, ตสฺส สํยมโต ปาริปูริํ คจฺฉติฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ เทฺว วิมุตฺติโยฯ อยํ สุตฺตนิเทฺทโสฯ

Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti pāṇānaṃ abhayadānena pāṇātipātā veramaṇisattānaṃ abhayaṃ deti. Evaṃ sabbāni sikkhāpadāni kātabbāni. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīle patiṭṭhāya cittaṃ saṃyameti, tassa saṃyamato pāripūriṃ gacchati. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve vimuttiyo. Ayaṃ suttaniddeso.

๑๑๖. ตตฺถ กตมา เทสนา? อิมมฺหิ สุเตฺต กิํ เทสิตํ? เทฺว สุคติโย เทวา จ มนุสฺสา จ, ทิพฺพา จ ปญฺจกามคุณา, มานุสฺสกา จฯ ทฺวีหิ ปเทหิ นิเทฺทโสฯ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียติ, กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ มโคฺค วุโตฺตฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ เทฺว นิพฺพานธาตุโย เทสิตา โสปาทิเสสา จ อนุปาทิเสสา จฯ อยํ เทสนาฯ

116. Tattha katamā desanā? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Dve sugatiyo devā ca manussā ca, dibbā ca pañcakāmaguṇā, mānussakā ca. Dvīhi padehi niddeso. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati, kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve nibbānadhātuyo desitā sopādisesā ca anupādisesā ca. Ayaṃ desanā.

วิจโยติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ อิมินา ปฐเมน ปเทน ทานมยิกปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตํฯ เตนสฺส อานนฺตริยานํ กุสลานํ ธมฺมานํฯ ทุติเยน ปเทน… ยนฺติ, นิยฺยานิกํ สาสนนฺติ, อยํ อธิปฺปาโยฯ อสฺสวเนน จ อมนสิกาเรน จ อปฺปฎิเวเธน จ สกฺกายสมุทยคามินี ปฎิปทา วุตฺตาฯ สวเนน จ มนสิกาเรน จ ปฎิเวเธน จ สกฺกายนิโรธคามินี ปฎิปทา วุตฺตาฯ อยํ อาวโฎฺฎฯ

Vicayoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti iminā paṭhamena padena dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Tenassa ānantariyānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Dutiyena padena… yanti, niyyānikaṃ sāsananti, ayaṃ adhippāyo. Assavanena ca amanasikārena ca appaṭivedhena ca sakkāyasamudayagāminī paṭipadā vuttā. Savanena ca manasikārena ca paṭivedhena ca sakkāyanirodhagāminī paṭipadā vuttā. Ayaṃ āvaṭṭo.

วิภตฺตีติ เอกํสพฺยากรณีโยฯ นตฺถิ ตตฺถ วิภตฺติยา ภูมิฯ ปริวตฺตนาติ เย ปญฺจานิสํสา, เต ปญฺจาทินา ปฎิปเกฺขน เตเนว ทิเฎฺฐว ธเมฺม ปาปุณาติ, ตํ อุปปชฺชมานา อปโร ปริยาโยฯ

Vibhattīti ekaṃsabyākaraṇīyo. Natthi tattha vibhattiyā bhūmi. Parivattanāti ye pañcānisaṃsā, te pañcādinā paṭipakkhena teneva diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, taṃ upapajjamānā aparo pariyāyo.

เววจนนฺติ โสตานุคตา ธมฺมาติ ยํ สุตฺตํ ทิฎฺฐมฺปิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิญฺญตฺตมฺปิ ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธมฺปิ วิภาวิตมฺปิฯ

Vevacananti sotānugatā dhammāti yaṃ suttaṃ diṭṭhampi paññindriyaṃ viññattampi diṭṭhiyā suppaṭividdhampi vibhāvitampi.

ปญฺญตฺตีติ โสตานุคตาธมฺมาติ เทสนา อวิชฺชาปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ มนสิกาโร ปาโมชฺชปญฺญตฺติยา ปญฺญโตฺต, ทิฎฺฐธมฺมาปิ อานิสํสปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตาฯ

Paññattīti sotānugatādhammāti desanā avijjāpaññattiyā paññattaṃ. Manasikāro pāmojjapaññattiyā paññatto, diṭṭhadhammāpi ānisaṃsapaññattiyā paññattā.

โอตรโณติ ติโสฺส ปญฺญา วจสา ปริจิเตสุ สุตมยีปญฺญา มนสา อนุเปกฺขิเตสุ จินฺตามยีปญฺญา ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธาสุ ภาวนามยีปญฺญาฯ อิมานิ อริยสจฺจานิ อินฺทฺริยานิ วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ ปฎิจฺจสมุปฺปาโท อินฺทฺริเยสุ ตีณิ อินฺทฺริยานิ, อายตเนสุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา ธาตูสุ ธมฺมธาตุปริยาปนฺนาติฯ โสธโนติ โย อารโมฺภ สุตฺตสฺส ปเวโส นิยุโตฺตฯ

Otaraṇoti tisso paññā vacasā paricitesu sutamayīpaññā manasā anupekkhitesu cintāmayīpaññā diṭṭhiyā suppaṭividdhāsu bhāvanāmayīpaññā. Imāni ariyasaccāni indriyāni vijjuppādā avijjānirodho paṭiccasamuppādo indriyesu tīṇi indriyāni, āyatanesu dhammāyatanapariyāpannā dhātūsu dhammadhātupariyāpannāti. Sodhanoti yo ārambho suttassa paveso niyutto.

อธิฎฺฐาโนติ ปญฺจานิสํสาติ เวมตฺตตาย ปญฺญตฺตา อานิสํสา โสตา อนุคตาติ เวมตฺตตาย อริยโวหาโร ปญฺญโตฺต, ธเมฺม จ สวนนฺติ เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตํฯ

Adhiṭṭhānoti pañcānisaṃsāti vemattatāya paññattā ānisaṃsā sotā anugatāti vemattatāya ariyavohāro paññatto, dhamme ca savananti ekattatāya paññattaṃ.

ปริกฺขาโรติ ธมฺมสฺสวนสฺส ปยิรุปาสนา ปจฺจโย, สทฺธา เหตุฯ มนสา อนุเปกฺขิตาติ อตฺถปฺปฎิสํเวทิตา ปจฺจโย, ธมฺมปฺปฎิสํเวทิตา เหตุ, ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธาติ สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ มนสิกาโร จ ปจฺจโย, สุตมยี จินฺตามยี ปญฺญา เหตุฯ สมาโรปโนติ วิภตฺตํ สุตฺตํ อปโร ปริยาโย นิพฺพตฺติ พเล นตฺถิฯ ตตฺถ สมาโรปนาย ภูมิฯ

Parikkhāroti dhammassavanassa payirupāsanā paccayo, saddhā hetu. Manasā anupekkhitāti atthappaṭisaṃveditā paccayo, dhammappaṭisaṃveditā hetu, diṭṭhiyā suppaṭividdhāti saddhammassavanañca manasikāro ca paccayo, sutamayī cintāmayī paññā hetu. Samāropanoti vibhattaṃ suttaṃ aparo pariyāyo nibbatti bale natthi. Tattha samāropanāya bhūmi.

๑๑๗. ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ? ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ คาถาฯ ททโตติ ทานมยิกปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตํฯ สํยมโต เวรํ น จียตีติ สีลมยิกปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตํฯ กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ โลภสฺส จ โมหสฺส จ พฺยาปาทสฺส จ ปหานมาหฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ โลภสฺส จ โมหสฺส จ พฺยาปาทสฺส จ ฉนฺทราควินยมาหาติฯ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ คาถา อโลโภ กุสลมูลํ ภวติฯ สํยมโต เวรํ น จียตีติ อโทโส กุสลมูลํ ภวติฯ สํยมโต เวรํ น จียตีติ อเวรา อสปตฺตา อพฺยาปาทตาย สทาฯ กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ ญาณุปฺปาทา อญฺญาณนิโรโธฯ จตุตฺถปเทน ราคโทสโมหกฺขเยน ราควิราคา เจโตวิมุตฺติโมหกฺขเยน อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ, อยํ วิจโยฯ

117. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ? Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā. Dadatoti dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīlamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca pahānamāha. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca chandarāgavinayamāhāti. Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā alobho kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adoso kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti averā asapattā abyāpādatāya sadā. Kusalo ca jahāti pāpakanti ñāṇuppādā aññāṇanirodho. Catutthapadena rāgadosamohakkhayena rāgavirāgā cetovimuttimohakkhayena avijjāvirāgā paññāvimutti, ayaṃ vicayo.

ยุตฺตีติ ทาเน ฐิโต อุภยํ หิ ปริปูเรติฯ มจฺฉริยญฺจ ปชหติฯ ปุญฺญญฺจ ปวฑฺฒติฯ อตฺถิ เอสา ยุตฺติฯ

Yuttīti dāne ṭhito ubhayaṃ hi paripūreti. Macchariyañca pajahati. Puññañca pavaḍḍhati. Atthi esā yutti.

ปทฎฺฐานนฺติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ จาคาธิฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ สํยมโต เวรํ น จียตีติ ปญฺญาธิฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํ กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ สจฺจาธิฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อุปสมาธิฎฺฐานสฺส ปทฎฺฐานํฯ อยํ ปทฎฺฐาโนฯ

Padaṭṭhānanti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti paññādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti saccādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti upasamādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Ayaṃ padaṭṭhāno.

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ? ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ สํยมโต เวรํ น จียติฯ ททโตปิ เวรํ น กริยาติ กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโต รูปกฺขยาปิ เวทนกฺขยาปิ, เยน รูเปน ทิฎฺฐํ, เตน ตถาคโต ปญฺญเปโนฺต ปญฺญเปยฺย รูปสฺส ขยา วิราคนิโรธาติ เอวํ ปญฺจกฺขนฺธาฯ

Tattha katamo lakkhaṇo? Dadato puññaṃ pavaḍḍhati saṃyamato veraṃ na cīyati. Dadatopi veraṃ na kariyāti kusalo ca jahāti pāpakaṃ rāgadosamohakkhayā sa nibbuto rūpakkhayāpi vedanakkhayāpi, yena rūpena diṭṭhaṃ, tena tathāgato paññapento paññapeyya rūpassa khayā virāganirodhāti evaṃ pañcakkhandhā.

จตุพฺยูโห อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย มหาโภคานํ ปตฺถยิสฺสนฺติ? เต ทานํ ทสฺสนฺติ ปริสฺสยปหานาย, เย อเวราภิฉนฺทกา, เต ปญฺจ เวรานิ ปชหิสฺสนฺติ, เย กุสลาภิฉนฺทกา, เต อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวสฺสนฺติ อฎฺฐนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ ปหานายฯ เย นิพฺพายิตุกามา, เต ราคโทสโมหํ ปชหิสฺสนฺตีติ อยํ ภควโต อธิปฺปาโยฯ

Catubyūho idha bhagavato ko adhippāyo? Ye mahābhogānaṃ patthayissanti? Te dānaṃ dassanti parissayapahānāya, ye averābhichandakā, te pañca verāni pajahissanti, ye kusalābhichandakā, te aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessanti aṭṭhannaṃ micchattānaṃ pahānāya. Ye nibbāyitukāmā, te rāgadosamohaṃ pajahissantīti ayaṃ bhagavato adhippāyo.

อาวโฎฺฎติ ยญฺจ อททโต มจฺฉริยํ ยญฺจ อสํยมโต เวรํ ยญฺจ อกุสลสฺส ปาปสฺส อปฺปหานํ, อยํ ทุกฺขนิเทฺทโส น สมุทโยฯ อโลเภน จ อโทเสน จ อโมเหน จ กุสเลน อิมานิ ตีณิ กุสลมูลานิฯ เตสํ ปจฺจโย อฎฺฐ สมฺมตฺตานิ, อยํ มโคฺคฯ เตสํ ราคโทสโมหานํ ขยา, อยํ นิโรโธฯ

Āvaṭṭoti yañca adadato macchariyaṃ yañca asaṃyamato veraṃ yañca akusalassa pāpassa appahānaṃ, ayaṃ dukkhaniddeso na samudayo. Alobhena ca adosena ca amohena ca kusalena imāni tīṇi kusalamūlāni. Tesaṃ paccayo aṭṭha sammattāni, ayaṃ maggo. Tesaṃ rāgadosamohānaṃ khayā, ayaṃ nirodho.

วิภตฺตีติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ น เอกํเสน โย ราชทณฺฑภเยน เทติ, โย จ อกปฺปิยสฺส ปริโภเคน สีลวเนฺตสุ เทติ, น ตสฺส ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ โส เจตํ ทานํ อกุสเลน เทติ, ทณฺฑทานํ สตฺถทานํ อปุญฺญมยํ ปวฑฺฒติ, น ปุญฺญํฯ สํยมโต เวรํ น จียตีติ น เอกํเสน กิํ การณํ ยญฺจ โย ปทํ ทิฎฺฐธมฺมิกํ ปสฺสติ ยทิ มม ราชาโน คเหตฺวา หตฺถํ วา ฉิเนฺทยฺย…เป.… น เตน สํยเมน เวรํ น กโรติฯ โย ตุ เอวํ สมาทิยติ ปาณาติปาตสฺส ปาปโก วิปาโกติ, ทิเฎฺฐ เยว ธเมฺม อภิสมฺปราเย จ เอวํ สพฺพสฺส อกุสลสฺส เหตุโต อารติฯ อิมินา สํยเมน เวรํ น จียติฯ

Vibhattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti na ekaṃsena yo rājadaṇḍabhayena deti, yo ca akappiyassa paribhogena sīlavantesu deti, na tassa puññaṃ pavaḍḍhatīti so cetaṃ dānaṃ akusalena deti, daṇḍadānaṃ satthadānaṃ apuññamayaṃ pavaḍḍhati, na puññaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti na ekaṃsena kiṃ kāraṇaṃ yañca yo padaṃ diṭṭhadhammikaṃ passati yadi mama rājāno gahetvā hatthaṃ vā chindeyya…pe… na tena saṃyamena veraṃ na karoti. Yo tu evaṃ samādiyati pāṇātipātassa pāpako vipākoti, diṭṭhe yeva dhamme abhisamparāye ca evaṃ sabbassa akusalassa hetuto ārati. Iminā saṃyamena veraṃ na cīyati.

ปริวตฺตนาติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ อททโต ปุญฺญํ น ปวฑฺฒติฯ ยํ ทานมยํ, ตํ สํยมโต เวรํ น จียติ, อสํยมโต เวรํ กรียติฯ กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ อกุสโล น ชหาติฯ ราคโทสโมหกฺขยา สนิพฺพุโตติ ทูตํ เปเสตฺวา ปณีตํ เปเสตฺวาปิ น ปโกฺกสามิ, โส สยเมว ปน มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร อมฺหากํ วสนฎฺฐานํ สมฺปโตฺต อเมฺหหิ จ สนฺถาคารสาลา ¹⁰³ การิตา, เอตฺถ มยํ ทสพลํ อาเนตฺวา มงฺคลํ ภณาเปมาติ จิเนฺตตฺวา อุปสงฺกมิํสุฯ เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมิํสูติ ตํ ทิวสํ กิร สนฺถาคาเร จิตฺตกมฺมํ นิฎฺฐาเปตฺวา อฎฺฎกา มุตฺตมตฺตา โหนฺติฯ พุทฺธา นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา อโนฺตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วาติ ตสฺมา ภควโต มนํ ชานิตฺวาว ปฎิชคฺคิสฺสามาติ จิเนฺตตฺวา เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิํสุฯ อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปฎิชคฺคิตุกามา เยน สนฺถาคารํ, เตนุปสงฺกมิํสุฯ สพฺพสนฺถรินฺติ ยถา สพฺพํ สนฺถตํ โหติ เอวํ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิํสูติฯ เอตฺถ ปน เต มลฺลราชาโน สนฺถาคารํ ปฎิชคฺคิตฺวา นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช อุสฺสาเปตฺวา สุวณฺณฆฎิกทลิโย จ ฐปาเปตฺวา สกลนครํ ทีปมาลาหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ขีรปเก ¹⁰⁴ ทารเก ขีรํ ปาเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภชาเปตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มากริ, อชฺช เอกรตฺติํ สตฺถา อโนฺตคาเมว วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตีติ เภริํ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑกทีปิกา อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิํสุฯ ภควนฺตํ เยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา, ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนเญฺจว อุปาสกานญฺจ มเชฺฌ นิสิโนฺน อติวิย วิโรจติฯ สมนฺตปาสาทิโก สุวณฺณวโณฺณ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปุรตฺถิมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฎฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติฯ ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา เหฎฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณรสฺมิ อุฎฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ, เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิโชฺชตมานา วิตณฺฑมานา วิธาวนฺติ, สเพฺพ ทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุเปฺผหิ วิกิริยมานา วิย สุวณฺณฆฎโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย ปสาริตสุวณฺณปฎปริกฺขิตฺตา วฺวิย เวรมฺภวาตสมุฎฺฐิตกิํสุกกิํสุการกณิการปุปฺผจุณฺณสโมกิณฺณา วิย วิปฺปกสนฺตํ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภา ทฺวตฺติํสวรลกฺขณสมุชฺชลํ สรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ วิกสิตมิว ปทุมวนํ สพฺพผาลิผุโลฺล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก ปฎิปาฎิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺติํสจนฺทานํ ทฺวตฺติํสสูริยานํ ทฺวตฺติํสจกฺกวตฺตีนํ ทฺวตฺติํสเทวราชานํ ทฺวตฺติํสมหาพฺรหฺมานํ นิพฺพุโต อเสกฺขสฺส นตฺถิ นิพฺพุติฯ

Parivattanāti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti adadato puññaṃ na pavaḍḍhati. Yaṃ dānamayaṃ, taṃ saṃyamato veraṃ na cīyati, asaṃyamato veraṃ karīyati. Kusalo ca jahāti pāpakaṃ akusalo na jahāti. Rāgadosamohakkhayā sanibbutoti dūtaṃ pesetvā paṇītaṃ pesetvāpi na pakkosāmi, so sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto amhehi ca santhāgārasālā ¹⁰⁵ kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpemāti cintetvā upasaṅkamiṃsu. Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira santhāgāre cittakammaṃ niṭṭhāpetvā aṭṭakā muttamattā honti. Buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vāti tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭijaggitukāmā yena santhāgāraṃ, tenupasaṅkamiṃsu. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti evaṃ yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti. Ettha pana te mallarājāno santhāgāraṃ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā suvaṇṇaghaṭikadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā khīrapake ¹⁰⁶ dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mākari, ajja ekarattiṃ satthā antogāmeva vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍakadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu. Bhagavantaṃ yeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā, tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati. Samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇarasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇabuddharasmiyo vijjotamānā vitaṇḍamānā vidhāvanti, sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā vviya verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakiṃsukārakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakasantaṃ asītianubyañjanabyāmappabhā dvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ vikasitamiva padumavanaṃ sabbaphāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ nibbuto asekkhassa natthi nibbuti.

เววจนนฺติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, อนุโมทโตปิ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติฯ จิตฺตสฺส สมาทหโตปิ เวยฺยาวจฺจกิริยายปิ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติฯ

Vevacananti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, anumodatopi puññaṃ pavaḍḍhati. Cittassa samādahatopi veyyāvaccakiriyāyapi puññaṃ pavaḍḍhatīti.

ปญฺญตฺตีติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, อโลภสฺส ปฎินิสฺสยฆาตปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ สํยมโต เวรํ น จียตีติ อโทสสฺส ปฎินิสฺสยฆาตปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํ กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ อโมหสฺส ปฎินิสฺสยฆาตปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ

Paññattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, alobhassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adosassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti amohassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ.

โอตรโณติ ปญฺจสุ อินฺทฺริเยสุ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียติ สํยเมน สีลกฺขโนฺธฯ โอติโณฺณ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ สํวโร, อยํ สมาธิกฺขโนฺธ, ยํ กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ, อยํ ปญฺญากฺขโนฺธ, ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ วิมุตฺติกฺขโนฺธฯ ธาตูสุ ธมฺมธาตุ, อายตเนสุ มนายตนํฯ

Otaraṇoti pañcasu indriyesu dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati saṃyamena sīlakkhandho. Otiṇṇo chasu indriyesu saṃvaro, ayaṃ samādhikkhandho, yaṃ kusalo ca jahāti pāpakaṃ, ayaṃ paññākkhandho, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti vimuttikkhandho. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ.

โสธโนติ เยนารเมฺภน อิทํ สุตฺตํ เทสิตํ โส อารโมฺภ สุโทฺธฯ

Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ so ārambho suddho.

อธิฎฺฐาโน ทานนฺติ เอกตฺตตาย ปญฺญตฺตํฯ จาโค ปริจฺจาโค ธมฺมทานํ อามิสทานํ, อฎฺฐ ทานานิ วิตฺถาเรน กาตพฺพานิ, อยํ เวมตฺตตาฯ น จ ททโต เอกตฺตปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ ขนฺตี อนวชฺชนฺติ ปญฺญตฺติยา ปญฺญตฺตํฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ โรธวีริยปญฺญตฺติยา ¹⁰⁷ ปญฺญตฺตาฯ

Adhiṭṭhāno dānanti ekattatāya paññattaṃ. Cāgo pariccāgo dhammadānaṃ āmisadānaṃ, aṭṭha dānāni vitthārena kātabbāni, ayaṃ vemattatā. Na ca dadato ekattapaññattiyā paññattaṃ. Khantī anavajjanti paññattiyā paññattaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rodhavīriyapaññattiyā ¹⁰⁸ paññattā.

ปริกฺขาโรติ ทานสฺส ปาโมชฺชํ ปจฺจโย, อโลโภ เหตุฯ สํยมโต โยนิโส มนสิกาโร เหตุ, ปริจฺจาโค ปจฺจโยฯ กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ ยถาภูตทสฺสนํ ปจฺจโย, ญาณปฺปฎิลาโภ เหตุฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ ปรโต จ โฆโส อชฺฌตฺตญฺจ โยนิโส มนสิกาโร มโคฺค จ เหตุ จ ปจฺจโย จฯ

Parikkhāroti dānassa pāmojjaṃ paccayo, alobho hetu. Saṃyamato yoniso manasikāro hetu, pariccāgo paccayo. Kusalo ca jahāti pāpakanti yathābhūtadassanaṃ paccayo, ñāṇappaṭilābho hetu. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro maggo ca hetu ca paccayo ca.

สมาโรปโนติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ คาถา ตสฺส สีลมฺปิ วฑฺฒติฯ สํยโมปิ วฑฺฒติฯ สํยมโต เวรํ น จียตีติฯ อเญฺญปิ กิเลสา น จียนฺติ เยปิสฺส ตปฺปจฺจยา อุปฺปเชฺชยฺยุํ อาสวา วิฆาตา, เตปิสฺส น อุปฺปชฺชนฺติฯ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ ราคโทสสฺสาปิ ขยา ราคานุสยสฺสปิ ขยา โทสสฺส โมหสฺสาปิ ส นิพฺพุโตติ โสปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสาปิฯ อยํ สมาโรปโนฯ

Samāropanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā tassa sīlampi vaḍḍhati. Saṃyamopi vaḍḍhati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti. Aññepi kilesā na cīyanti yepissa tappaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātā, tepissa na uppajjanti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rāgadosassāpi khayā rāgānusayassapi khayā dosassa mohassāpi sa nibbutoti sopādisesā nibbānadhātu anupādisesāpi. Ayaṃ samāropano.

เถรสฺส มหากจฺจายนสฺส เปฎโกปเทเส

Therassa mahākaccāyanassa peṭakopadese

หารสฺส สมฺปาตภูมิ สมตฺตาฯ

Hārassa sampātabhūmi samattā.

Next: ๘. สุตฺตเวภงฺคิยํ • 8. Suttavebhaṅgiyaṃ

Footnotes:

1. ปหานภาคิยํ (ปี. ก.)

2. pahānabhāgiyaṃ (pī. ka.)

3. สโมฺมโห (ปี. ก.)

4. ตทุปกชฺฌายิโน (ปี. ก.)

5. สมาธิกา (ปี.)

6. sammoho (pī. ka.)

7. tadupakajjhāyino (pī. ka.)

8. samādhikā (pī.)

9. สนฺทหติ (ปี.)

10. sandahati (pī.)

11. โกจิ (ก.)

12. koci (ka.)

13. อุปคมิปริจโย (ปี.)

14. อนุวิทฺธา ปสฺสติยา (ปี.)

15. upagamiparicayo (pī.)

16. anuviddhā passatiyā (pī.)

17. ฌายี จ วเสน จ ภวติ (ปี. ก.)

18. jhāyī ca vasena ca bhavati (pī. ka.)

19. สา ตสฺส (ปี. ก.)

20. sā tassa (pī. ka.)

21. มคฺคาหิโน (ปี.)

22. maggāhino (pī.)

23. อุทา. ๖๓ อุทาเน ปสฺสิตพฺพํ

24. udā. 63 udāne passitabbaṃ

25. กรถมีติ (ปี. ก.)

26. karathamīti (pī. ka.)

27. ปจฺจาปญฺญตฺติยา (ก.)

28. paccāpaññattiyā (ka.)

29. ตณฺหาปิ (ปี.)

30. taṇhāpi (pī.)

31. ปสฺส สํ. นิ. ๕.๑๐๑๗

32. passa saṃ. ni. 5.1017

33. เตน (ก.)

34. tena (ka.)

35. ทุปฺปญฺญิยํ (ก.)

36. duppaññiyaṃ (ka.)

37. ปสฺส อุทา. ๖๑ อุทาเน

38. อุเจฺฉททิฎฺฐิยํ (ก.)

39. passa udā. 61 udāne

40. ucchedadiṭṭhiyaṃ (ka.)

41. ชานาติ ปสฺสติ (ปี.)

42. jānāti passati (pī.)

43. สมฺมาทิฎฺฐิ (ปี.)

44. sammādiṭṭhi (pī.)

45. สตสฺส (ก.)

46. satassa (ka.)

47. อาทิกา (ปี.)

48. ādikā (pī.)

49. ปสฺส อุทา. ๓๔ อุทานปาฬิยํ

50. passa udā. 34 udānapāḷiyaṃ

51. นํ (ก.)

52. naṃ (ka.)

53. ปสฺส อุทา. ๓๔ อุทานปาฬิยํ

54. passa udā. 34 udānapāḷiyaṃ

55. ปสฺส อุทา. ๓๔ อุทาเน

56. passa udā. 34 udāne

57. สพฺรหฺมจารีนํ (ก.)

58. sabrahmacārīnaṃ (ka.)

59. ยถารูเปน (ปี. ก.)

60. yathārūpena (pī. ka.)

61. สเตฺตสุ จ ปญฺจกฺขนฺธา (ปี.)

62. อวติณฺณา (ปี.)

63. sattesu ca pañcakkhandhā (pī.)

64. avatiṇṇā (pī.)

65. ธีติโกสลฺลญฺจ (ปี.)

66. dhītikosallañca (pī.)

67. ปสฺส อ. นิ. ๔.๘๕

68. passa a. ni. 4.85

69. โชติปรายโน (ปี.)

70. jotiparāyano (pī.)

71. โชติตภาวตาย (ปี.)

72. jotitabhāvatāya (pī.)

73. คนฺถปริวโส (ปี.) คนฺถปริวุโต (ก.)

74. อหนาวเร (ปี.), อหนาวโร (ก.)

75. ganthaparivaso (pī.) ganthaparivuto (ka.)

76. ahanāvare (pī.), ahanāvaro (ka.)

77. เอวมฺปิ (ปี. ก.)

78. evampi (pī. ka.)

79. สตฺตสุ (ปี.)

80. sattasu (pī.)

81. วิจินยติ (ปี. ก.)

82. vicinayati (pī. ka.)

83. ปสฺส อุทา. ๓๐ อุทาเน

84. นิจฺจุตสฺส (ปี. ก.)

85. passa udā. 30 udāne

86. niccutassa (pī. ka.)

87. โกมเคฺค (ปี. ก.) ปสฺส อ. นิ. ๓.๓๕

88. komagge (pī. ka.) passa a. ni. 3.35

89. ปสฺส อ. นิ. ๔.๕

90. passa a. ni. 4.5

91. ปาปกํ (ปี.)

92. pāpakaṃ (pī.)

93. อสหาริยาย (ปี.)

94. asahāriyāya (pī.)

95. นิฎฺฐานปญฺญตฺติยา (ก.)

96. niṭṭhānapaññattiyā (ka.)

97. อุปาทายทิฎฺฐิ (ปี.)

98. upādāyadiṭṭhi (pī.)

99. ปสฺส อ. นิ. ๔.๑๙๑

100. กตฺถ (ปี. ก.), ตตฺถ (ก.)

101. passa a. ni. 4.191

102. kattha (pī. ka.), tattha (ka.)

103. สนฺธาคารสาลา (ก.)

104. ขีรุปเก (ปี. ก.)

105. sandhāgārasālā (ka.)

106. khīrupake (pī. ka.)

107. โยธ วีริยปญฺญตฺติยา (ปี. ก.)

108. yodha vīriyapaññattiyā (pī. ka.)

© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea^® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact