| Library / Tipiṭaka / တိပိဋက • Tipiṭaka / သံယုတ္တနိကာယ (ဋီကာ) • Saṃyuttanikāya (ṭīkā) |
၃. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ
3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā
၃. ‘‘အဝန္တိဒက္ခိဏာပထေ’’တိ အညေသု သုတ္တပဒေသု အာဂတတ္တာ အာဟ ‘‘အဝန္တိဒက္ခိဏာပထသင္ခာတေ’’တိ။ မဇ္ဈိမဒေသတော ဟိ ဒက္ခိဏဒိသာယ အဝန္တိရဋ္ဌံ။ ပဝတ္တယိတ္ထ ဧတ္ထ လဒ္ဓီတိ ပဝတ္တံ, ပဝတ္တိတဗ္ဗဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘လဒ္ဓိပဝတ္တဋ္ဌာနေ’’တိ။ ရုပ္ပနသဘာဝော ဓမ္မောတိ ကတ္ဝာ ရူပဓာတူတိ ရူပက္ခန္ဓော ဝုတ္တော။ ရူပဓာတုမ္ဟိ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတေန ရာဂေန သဟဇာတေနပိ အသဟဇာတေနပိ ဥပနိသ္သယဘူတေန အပ္ပဟီနဘာဝေနေဝ ဝိနိဗဒ္ဓံ ပဋိဗဒ္ဓံ ကမ္မဝိညာဏံ။ ဩကသာရီတိ ဝုစ္စတိ – ‘‘တသ္မိံ ရူပဓာတုသညိတေ ဩကေ သရတိ ပဝတ္တတီ’’တိ ကတ္ဝာ။ အဝတိ ဧတ္ထ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဩကံ, ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ။ တေနာဟ – ‘‘ဂေဟသာရီ အာလယသာရီ’’တိ။
3. ‘‘Avantidakkhiṇāpathe’’ti aññesu suttapadesu āgatattā āha ‘‘avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte’’ti. Majjhimadesato hi dakkhiṇadisāya avantiraṭṭhaṃ. Pavattayittha ettha laddhīti pavattaṃ, pavattitabbaṭṭhānanti āha ‘‘laddhipavattaṭṭhāne’’ti. Ruppanasabhāvo dhammoti katvā rūpadhātūti rūpakkhandho vutto. Rūpadhātumhi ārammaṇapaccayabhūtena rāgena sahajātenapi asahajātenapi upanissayabhūtena appahīnabhāveneva vinibaddhaṃ paṭibaddhaṃ kammaviññāṇaṃ. Okasārīti vuccati – ‘‘tasmiṃ rūpadhātusaññite oke sarati pavattatī’’ti katvā. Avati ettha gacchati pavattatīti okaṃ, pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha – ‘‘gehasārī ālayasārī’’ti.
ဥဂစ္ဆတိ ဝာ ဧတ္ထ ဝေဒနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ သမဝေတီတိ ဩကော, စက္ခုရူပာဒိ။ ပစ္စယောတိ အာရမ္မဏာဒိဝသေန ပစ္စယော။ ပစ္စယော ဟောတီတိ အနန္တရသမနန္တရာဒိနာ စေဝ ကမ္မူပနိသ္သယအာရမ္မဏာဒိနာ စ။ ‘‘ဝိညာဏဓာတု ခော, ဂဟပတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ‘‘ကမ္မဝိညာဏဝိပာကဝိညာဏေသု ကတရံ နု ခော’’တိ သမ္မောဟော ဘဝေယ္ယ။ တသ္သ သမ္မောဟသ္သ ဝိဃာတတ္ထံ အပဂမနတ္ထံ။ အသမ္ဘိန္နာဝာတိ အသံကိဏ္ဏာဝ ဒေသနာ ကတာ။ အာရမ္မဏဝသေန စတသ္သော အဘိသင္ခာရဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဝုတ္တာ – ‘‘ရူပုပယံ ဝာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယ္ယ, ရူပာရမ္မဏ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၅၃)။ တာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဒသ္သေတုမ္ပိ။
Ugacchati vā ettha vedanādīhi saddhiṃ samavetīti oko, cakkhurūpādi. Paccayoti ārammaṇādivasena paccayo. Paccayo hotīti anantarasamanantarādinā ceva kammūpanissayaārammaṇādinā ca. ‘‘Viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti evaṃ vutte ‘‘kammaviññāṇavipākaviññāṇesu kataraṃ nu kho’’ti sammoho bhaveyya. Tassa sammohassa vighātatthaṃ apagamanatthaṃ. Asambhinnāvāti asaṃkiṇṇāva desanā katā. Ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttā – ‘‘rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.53). Tā viññāṇaṭṭhitiyo dassetumpi.
ဒဠ္ဟံ အဘိနိဝေသဝသေန အာရမ္မဏံ ဥပေန္တီတိ ဥပယာ, တဏ္ဟာဒိဋ္ဌိယော။ အဓိဋ္ဌာနဘူတာတိ ပတိဋ္ဌာနဘူတာ။ အဘိနိဝေသဘူတာတိ တံ တံ အာရမ္မဏံ အဘိနိဝိသ္သ အဇ္ဈောသာယ ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ။ အနုသယဘူတာတိ ရာဂာနုသယဒိဋ္ဌာနုသယဘူတာ။ ဥပရိမကောဋိယာတိ ပဟာနသ္သ ဥပရိမကောဋိယာ ။ ဗုဒ္ဓာနညေဝ ဟိ တေ သဝာသနာ ပဟီနာ။ ပုဗ္ဗေ အဂ္ဂဟိတံ ဝိညာဏံ အဂ္ဂဟိတမေဝာတိ ကတ္ဝာ ကသ္မာ ဣဓ ဒေသနာ ကတာတိ စောဒေတိ – ‘‘ဣဓ ဝိညာဏံ ကသ္မာ ဂဟိတ’’န္တိ။ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဝိညာဏဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ဝိညာဏ’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ ယထာ ယထာ သမ္မောဟော သိယာ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဝိဘာဂသ္သ ဒုက္ကရတ္တာ, ဣဓ ပန သမ္မောဟသ္သ ဩကာသောဝ နတ္ထိ အဝိသေသေန ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ကိလေသပ္ပဟာနဝသေနာတိ။ တေနာဟ ‘‘ကိလေသပ္ပဟာနဒသ္သနတ္ထ’’န္တိအာဒိ။ ကမ္မဝိညာဏေန ဩကံ အသရန္တေနာ’’တိ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ကရဏဝစနံ။ အသရန္တေနာတိ အနုပဂစ္ဆန္တေန။
Daḷhaṃ abhinivesavasena ārammaṇaṃ upentīti upayā, taṇhādiṭṭhiyo. Adhiṭṭhānabhūtāti patiṭṭhānabhūtā. Abhinivesabhūtāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivissa ajjhosāya pavattiyā kāraṇabhūtā. Anusayabhūtāti rāgānusayadiṭṭhānusayabhūtā. Uparimakoṭiyāti pahānassa uparimakoṭiyā . Buddhānaññeva hi te savāsanā pahīnā. Pubbe aggahitaṃ viññāṇaṃ aggahitamevāti katvā kasmā idha desanā katāti codeti – ‘‘idhaviññāṇaṃ kasmā gahita’’nti. Pubbe ‘‘viññāṇadhāturāgavinibandhañca viññāṇa’’nti vuccamāne yathā yathā sammoho siyā paccayapaccayuppannavibhāgassa dukkarattā, idha pana sammohassa okāsova natthi avisesena pañcasu khandhesu kilesappahānavasenāti. Tenāha ‘‘kilesappahānadassanattha’’ntiādi. Kammaviññāṇena okaṃ asarantenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Asarantenāti anupagacchantena.
ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယဘာဝေန။ နိမိတ္တံ ဥပ္ပတ္တိကံ။ အာရမ္မဏ။ပေ.။ နိကေတန္တိ အာရမ္မဏကရဏသင္ခာတေန နိဝာသဋ္ဌာနဘူတေန ရူပမေဝ နိကေတန္တိ ရူပနိမိတ္တနိကေတံ။
Paccayaṭṭhenāti ārammaṇādipaccayabhāvena. Nimittaṃ uppattikaṃ. Ārammaṇa…pe… niketanti ārammaṇakaraṇasaṅkhātena nivāsaṭṭhānabhūtena rūpameva niketanti rūpanimittaniketaṃ.
ဆန္ဒရာဂသ္သ ဗလဝဒုဗ္ဗလတာယာတိ အဇ္ဈတ္တခန္ဓပဉ္စကေ ဆန္ဒရာဂသ္သ ဗလဝဘာဝေန တံ ‘‘ဩကော’’တိ, ဗဟိဒ္ဓာ ဆသု အာရမ္မဏေသု တသ္သ ဒုဗ္ဗလတာယ တာနိ ‘‘နိကေတ’’န္တိ ဝုတ္တာနိ။ ဣဒာနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပာကဋံ ကတ္ဝာ ဒသ္သေတုံ ‘‘သမာနေပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဩကောတိ ဝုစ္စတိ ဂေဟမေဝ ရတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော။ နိကေတန္တိ ဝုစ္စတိ ဥယ္ယာနာဒိ ဒိဝာဋ္ဌာနဘာဝတော။ တတော ဒုဗ္ဗလတရော ဟောတိ ဆန္ဒရာဂော။
Chandarāgassa balavadubbalatāyāti ajjhattakhandhapañcake chandarāgassa balavabhāvena taṃ ‘‘oko’’ti, bahiddhā chasu ārammaṇesu tassa dubbalatāya tāni ‘‘niketa’’nti vuttāni. Idāni yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘samānepi hī’’tiādi vuttaṃ. Okoti vuccati gehameva rattiṭṭhānabhāvato. Niketanti vuccati uyyānādi divāṭṭhānabhāvato. Tato dubbalataro hoti chandarāgo.
ဂေဟသ္သိတသုခေနာတိ ဂေဟနိသ္သိတေန စိတ္တသ္သ သုခေန သုခိတော သုခပ္ပတ္တော ဟောတိ။ ကိစ္စကရဏီယေသူတိ ခုဒ္ဒကေသု စေဝ မဟန္တေသု စ ကတ္တဗ္ဗတ္ထေသု။ သယန္တိ အတ္တနာ။ အန္တောတိ စိတ္တဇ္ဈာသယေ။
Gehassitasukhenāti gehanissitena cittassa sukhena sukhito sukhappatto hoti. Kiccakaraṇīyesūti khuddakesu ceva mahantesu ca kattabbatthesu. Sayanti attanā. Antoti cittajjhāsaye.
ဧဝံရူပောတိ ဤဒိသရူပော။ ဝဏ္ဏသဒ္ဒော ဝိယ ရူပသဒ္ဒော ရူပာယတနသ္သ ဝိယ သဏ္ဌာနသ္သပိ ဝာစကောတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒီဃရသ္သ ကာဠောဒာတာဒီသု ရူပေသူ’’တိ ဝုတ္တံ။ သုခာဒီသူတိ သောမနသ္သာဒီသု။ တတ္ထ ဟိ ‘‘အဘိဏ္ဟံ သောမနသ္သိတော ဘဝေယ္ယ’’န္တိ ပတ္ထနာ သိယာ။ ဧဝံသညော နာမာတိ ဝိသယဝသေန သညာဝိသေသပတ္ထနမာဟ။ ဧဝံဝိညာဏောတိ ပန ဣဓ ဝိသယမုခေန ဝိညာဏဝိသေသပတ္ထနံ ဝဒတိ – ‘‘ဧဝံနိပုဏရူပဒသ္သနသမတ္ထံ, ဧဝံပဉ္စပသာဒပဋိမဏ္ဍိတနိသ္သယဉ္စ မေ ဝိညာဏံ ဘဝေယ္ယာ’’တိ။
Evaṃrūpoti īdisarūpo. Vaṇṇasaddo viya rūpasaddo rūpāyatanassa viya saṇṭhānassapi vācakoti adhippāyena ‘‘dīgharassa kāḷodātādīsu rūpesū’’ti vuttaṃ. Sukhādīsūti somanassādīsu. Tattha hi ‘‘abhiṇhaṃ somanassito bhaveyya’’nti patthanā siyā. Evaṃsañño nāmāti visayavasena saññāvisesapatthanamāha. Evaṃviññāṇoti pana idha visayamukhena viññāṇavisesapatthanaṃ vadati – ‘‘evaṃnipuṇarūpadassanasamatthaṃ, evaṃpañcapasādapaṭimaṇḍitanissayañca me viññāṇaṃ bhaveyyā’’ti.
ဝဋ္ဋံ ပုရတော အကုရူမာနောတိ လောကေ စိတ္တံ အပတ္ထေန္တော။ အသိလိဋ္ဌံ ပုဗ္ဗေနာပရံ အသမ္ဗဒ္ဓံ။ ဝဒန္တိ ဧတေနာတိ ဝာဒော, ဒောသောတိ အာဟ – ‘‘တုယ္ဟံ ဒောသော’’တိအာဒိ။ ဣဓေဝ ဣမသ္မိံယေဝ သမာဂမေ။ နိဗ္ဗေဌေဟိ ဒောသတော အတ္တာနံ မောစေဟိ။
Vaṭṭaṃ purato akurūmānoti loke cittaṃ apatthento. Asiliṭṭhaṃ pubbenāparaṃ asambaddhaṃ. Vadanti etenāti vādo, dosoti āha – ‘‘tuyhaṃ doso’’tiādi. Idheva imasmiṃyeva samāgame. Nibbeṭhehi dosato attānaṃ mocehi.
ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
Hāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
တိပိဋက (မူလ) • Tipiṭaka (Mūla) / သုတ္တပိဋက • Suttapiṭaka / သံယုတ္တနိကာယ • Saṃyuttanikāya / ၃. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တံ • 3. Hāliddikānisuttaṃ
အဋ္ဌကထာ • Aṭṭhakathā / သုတ္တပိဋက (အဋ္ဌကထာ) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / သံယုတ္တနိကာယ (အဋ္ဌကထာ) • Saṃyuttanikāya (aṭṭhakathā) / ၃. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ • 3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā
