Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / ཏིཔིཊཀ • Tipiṭaka / ཝིནཡཝིནིཙྪཡ-ཊཱིཀཱ • Vinayavinicchaya-ṭīkā

གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

༡-༥

1-5

. སུཝིཔུལཱམལསདྡྷཱཔཉྙཱདིགུཎསམུདཡཱཝཧཾ སཀལཛནཧིཏེཀཧེཏུཛིནསཱསནཊྛིཏིམཱུལབྷཱུཏཾ ཝིནཡཔྤཀརཎམིདམཱརབྷནྟོཡམཱཙརིཡོ པཀརཎཱརམྦྷེ རཏནཏྟཡཔྤཎཱམཔཀརཎཱབྷིདྷཱནཱབྷིདྷེཡྻཀརཎཔྤཀཱརཔཡོཛནནིམིཏྟཀཏྟུཔརིམཱཎཱདཱིནི དསྶེཏུམཱཧ ‘‘ཝནྡིཏྭཱ’’ཏིཨཱདི། ཏཏྠ རཏནཏྟཡཾ ནཱམ།

. Suvipulāmalasaddhāpaññādiguṇasamudayāvahaṃ sakalajanahitekahetujinasāsanaṭṭhitimūlabhūtaṃ vinayappakaraṇamidamārabhantoyamācariyo pakaraṇārambhe ratanattayappaṇāmapakaraṇābhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojananimittakattuparimāṇādīni dassetumāha ‘‘vanditvā’’tiādi. Tattha ratanattayaṃ nāma.

‘‘ཙིཏྟཱིཀཏཾ མཧགྒྷཉྩ, ཨཏུལཾ དུལླབྷདསྶནཾ།

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

ཨནོམསཏྟཔརིབྷོགཾ, རཏནཾ ཏེན ཝུཙྩཏཱི’’ཏི༎ (དཱི॰ ནི॰ ཨཊྛ॰ ༢.༣༣; སཾ॰ ནི॰ ཨཊྛ॰ ༣.༥.༢༢༣; ཁུ॰ པཱ॰ ཨཊྛ॰ ༦.༣; སུ॰ ནི॰ ཨཊྛ॰ ༡.༢༢༦; མཧཱནི॰ ཨཊྛ॰ ༥༠) –

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50) –

ནིདྡིཊྛསབྷཱཝཾ

Niddiṭṭhasabhāvaṃ

‘‘བུདྡྷོ སབྦཉྙུཏཉྙཱཎཾ, དྷམྨོ ལོཀུཏྟརོ ནཝ།

‘‘Buddho sabbaññutaññāṇaṃ, dhammo lokuttaro nava;

སངྒྷོ མགྒཕལཊྛོ ཙ, ཨིཙྩེཏཾ རཏནཏྟཡ’’ནྟི༎ –

Saṅgho maggaphalaṭṭho ca, iccetaṃ ratanattaya’’nti. –

ཝིབྷཱཝིཏཔྤབྷེདཾ སཀལབྷཝདུཀྑཝིནིཝཱརཎཾ ཏིབྷཝེནེཀཔཊིསརཎཾ ཝཏྠུཏྟཡཾ།

Vibhāvitappabhedaṃ sakalabhavadukkhavinivāraṇaṃ tibhavenekapaṭisaraṇaṃ vatthuttayaṃ.

ཏསྶ པཎཱམོ ནཱམ པཎཱམཀིརིཡཱནིཔྥཱདིཀཱ ཙེཏནཱ། སཱ ཏིཝིདྷཱ ཀཱཡཔཎཱམོ ཝཙཱིཔཎཱམོ མནོཔཎཱམོཏི། ཏཏྠ ཀཱཡཔཎཱམོ ནཱམ རཏནཏྟཡགུཎཱནུསྶརཎཔུབྦིཀཱ ཨཉྫལིཀམྨཱདིཀཱཡཀིརིཡཱཝསཔྤཝཏྟིཀཱ ཀཱཡཝིཉྙཏྟིསམུཊྛཱཔིཀཱ ཙེཏནཱ། ཝཙཱིཔཎཱམོ ནཱམ ཏཐེཝ པཝཏྟཱ ནཱནཱཝིདྷགུཎཝིསེསཝིབྷཱཝནསབྷཱཝཐོམནཱཀིརིཡཱཝསཔྤཝཏྟིཀཱ ཝཙཱིཝིཉྙཏྟིསམུཊྛཱཔིཀཱ ཙེཏནཱ། མནོཔཎཱམོ ནཱམ ཨུབྷཡཝིཉྙཏྟིཡོ ཨསམུཊྛཱཔེཏྭཱ ཀེཝལཾ གུཎཱནུསྶརཎེན ཙིཏྟསནྟཱནསྶ ཏནྣིནྣཏཔྤོཎཏཔྤབྦྷཱརཏཱཡ གཱརཝབཧུམཱནནཝསཔྤཝཏྟིསཱདྷིཀཱ ཙེཏནཱ།

Tassa paṇāmo nāma paṇāmakiriyānipphādikā cetanā. Sā tividhā kāyapaṇāmo vacīpaṇāmo manopaṇāmoti. Tattha kāyapaṇāmo nāma ratanattayaguṇānussaraṇapubbikā añjalikammādikāyakiriyāvasappavattikā kāyaviññattisamuṭṭhāpikā cetanā. Vacīpaṇāmo nāma tatheva pavattā nānāvidhaguṇavisesavibhāvanasabhāvathomanākiriyāvasappavattikā vacīviññattisamuṭṭhāpikā cetanā. Manopaṇāmo nāma ubhayaviññattiyo asamuṭṭhāpetvā kevalaṃ guṇānussaraṇena cittasantānassa tanninnatappoṇatappabbhāratāya gāravabahumānanavasappavattisādhikā cetanā.

ཨིམསྶ ཏཱཝ རཏནཏྟཡཔཎཱམསྶ དསྶནཾ ཡཐཱདྷིཔྤེཏཏྠསཱདྷནཏྠཾ། གུཎཱཏིསཡཡོགེན ཧི པཎཱམཱརཧེ རཏནཏྟཡེ ཀཏོ པཎཱམོ པུཉྙཝིསེསབྷཱཝཏོ ཨིཙྪིཏཏྠཱབྷིནིཔྥཏྟིཝིབནྡྷཀེན ཨུཔགྷཱཏཀེན, ཨུཔཔཱིལ༹ཀེན ཙ ཨཔུཉྙཀམྨེན ཨུཔནཱིཡམཱནསྶ ཨུཔདྡཝཛཱལསྶ ཝིནིཝཱརཎེན ཡཐཱལདྡྷསམྤཏྟིནིམིཏྟཀསྶ པུཉྙཀམྨསྶ ཨནུབལཔྤདཱནེན ཙ ཏབྦིཔཱཀསནྟཏིཡཱ ཨཱཡུསུཁབལཱདིཝཌྜྷནེན ཙ ཙིརཀཱལཔྤཝཏྟིཧེཏུཀོཏི ཡཐཱདྷིཔྤེཏཔཀརཎནིཔྥཏྟིནིབནྡྷནཀོ ཧོཏི། ཨཐཱཔི སོཏཱུནཉྩ ཝནྡནཱིཡཝནྡནཱཔུབྦཀེནཱརམྦྷེན ཨནནྟརཱཡེན ཨུགྒཧཎདྷཱརཎཱདིཀྐམེན པཀརཎཱཝབོདྷཔྤཡོཛནསཱདྷནཏྠཾ། ཨཔིཙ སོཏཱུནམེཝ ཝིཉྙཱཏསཏྠུཀཱནཾ བྷགཝཏོ ཡཐཱབྷཱུཏགུཎཝིསེསཱནུསྶཝནེན སམུཔཛཱཏཔྤསཱདཱནཾ པཀརཎེ གཱརཝུཔྤཱདནཏྠཾ, ཨཝིཉྙཱཏསཏྠུཀཱནཾ པན པཀརཎསྶ སྭཱཁྱཱཏཏཱཡ ཏཔྤབྷཝེ སཏྠརི གཱརཝུཔྤཱདནཏྠཉྩ སོཏུཛནཱནུགྒཧམེཝ པདྷཱནཾ ཀཏྭཱ ཨཱཙརིཡེཧི གནྠཱརམྦྷེ ཐུཏིཔྤཎཱམཔརིདཱིཔཀཱནཾ གཱཐཱཝཱཀྱཱནཾ ནིཀྑེཔོ ཝིདྷཱིཡཏི། ཨིཏརཐཱ ཝིནཱཔི ཏནྣིཀྑེཔཾ ཀཱཡམནོཔཎཱམེནཱཔི ཡཐཱདྷིཔྤེཏཔྤཡོཛནསིདྡྷིཏོ ཀིམེཏེན གནྠགཱརཝཀརེནཱཏི ཨཡམེཏྠ སངྑེཔོ། ཝིཏྠཱརཏོ པན པཎཱམཔྤཡོཛནཾ སཱརཏྠདཱིཔནིཡཱདཱིསུ (སཱརཏྠ॰ ཊཱི॰ ༡.གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ; ཝི॰ ཝི॰ ཊཱི॰ ༢.གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ) དསྶིཏནཡེནེཝ ཉཱཏབྦཾ།

Imassa tāva ratanattayapaṇāmassa dassanaṃ yathādhippetatthasādhanatthaṃ. Guṇātisayayogena hi paṇāmārahe ratanattaye kato paṇāmo puññavisesabhāvato icchitatthābhinipphattivibandhakena upaghātakena, upapīḷakena ca apuññakammena upanīyamānassa upaddavajālassa vinivāraṇena yathāladdhasampattinimittakassa puññakammassa anubalappadānena ca tabbipākasantatiyā āyusukhabalādivaḍḍhanena ca cirakālappavattihetukoti yathādhippetapakaraṇanipphattinibandhanako hoti. Athāpi sotūnañca vandanīyavandanāpubbakenārambhena anantarāyena uggahaṇadhāraṇādikkamena pakaraṇāvabodhappayojanasādhanatthaṃ. Apica sotūnameva viññātasatthukānaṃ bhagavato yathābhūtaguṇavisesānussavanena samupajātappasādānaṃ pakaraṇe gāravuppādanatthaṃ, aviññātasatthukānaṃ pana pakaraṇassa svākhyātatāya tappabhave satthari gāravuppādanatthañca sotujanānuggahameva padhānaṃ katvā ācariyehi ganthārambhe thutippaṇāmaparidīpakānaṃ gāthāvākyānaṃ nikkhepo vidhīyati. Itarathā vināpi tannikkhepaṃ kāyamanopaṇāmenāpi yathādhippetappayojanasiddhito kimetena ganthagāravakarenāti ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paṇāmappayojanaṃ sāratthadīpaniyādīsu (sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; vi. vi. ṭī. 2.ganthārambhakathāvaṇṇanā) dassitanayeneva ñātabbaṃ.

ཨབྷིདྷཱནཀཐནཾ པན ཝོཧཱརསུཁཏྠཾ། ཨབྷིདྷེཡྻསྶ སམུདིཏེན པཀརཎེན པཊིཔཱདེཏབྦསྶ ཀཐནཾ པཀརཎསྶ ཨཱརབྷིཏབྦསབྷཱཝདསྶནཏྠཾ། ཝིདིཏཱནིནྡིཏསཱཏྠཀསུཀརཱནུཊྛཱནཱབྷི དྷེཡྻམེཝ ཧི པཀརཎཾ པརིཀྑཀཛནཱ ཨཱརབྷིཏབྦཾ མཉྙནྟཱིཏི། ཀརཎཔྤཀཱརསནྡསྶནཾ སོཏུཛནསམུསྶཱཧནཏྠཾ། ཨནཱཀུལམསཾཀིཎྞཏཱདིཔྤཀཱརེན ཧི ཝིརཙིཏཾ པཀརཎཾ སོཏཱརོ སོཏུམུསྶཧནྟཱིཏི། པཡོཛནཀཐནཾ པན པཀརཎཛ྄ཛྷཱཡནེ སོཏུཛནསམུཏྟེཛནཏྠཾ། ཨསཏི ཧི པཡོཛནཀཐནེ ཨཝིཉྙཱཏཔྤཡོཛནཱ ཨཛ྄ཛྷཱཡནེ བྱཱཝཊཱ ན ཧོནྟཱིཏི། ནིམིཏྟཀཐནཾ སརིཀྑཀཛནཱནཾ པཀརཎེ གཱརཝུཔྤཱདནཏྠཾ། པསཏྠཀཱརཎུཔྤནྣེཡེཝ ཧི པཀརཎེ སརིཀྑཀཱ གཱརཝཾ ཛནེནྟཱིཏི།

Abhidhānakathanaṃ pana vohārasukhatthaṃ. Abhidheyyassa samuditena pakaraṇena paṭipādetabbassa kathanaṃ pakaraṇassa ārabhitabbasabhāvadassanatthaṃ. Viditāninditasātthakasukarānuṭṭhānābhi dheyyameva hi pakaraṇaṃ parikkhakajanā ārabhitabbaṃ maññantīti. Karaṇappakārasandassanaṃ sotujanasamussāhanatthaṃ. Anākulamasaṃkiṇṇatādippakārena hi viracitaṃ pakaraṇaṃ sotāro sotumussahantīti. Payojanakathanaṃ pana pakaraṇajjhāyane sotujanasamuttejanatthaṃ. Asati hi payojanakathane aviññātappayojanā ajjhāyane byāvaṭā na hontīti. Nimittakathanaṃ sarikkhakajanānaṃ pakaraṇe gāravuppādanatthaṃ. Pasatthakāraṇuppanneyeva hi pakaraṇe sarikkhakā gāravaṃ janentīti.

ཀཏྟུཀཐནཾ པུགྒལགརུཀསྶ པཀརཎེ གཱརཝོ པུགྒལགཱརཝེནཔི ཧོཏཱུཏི། པརིམཱཎཀཐནཾ ཨསཛ྄ཛྷཱཡནཱདིཔསུཏཱནཾ སམྤཧཾསནཏྠཾ། པཀརཎཔརིམཱཎསྶཝནེན ཧི ཏེ སམྤཧཊྛཱ ‘‘ཀིཏྟཀམིདམཔྤཀཾ ན ཙིརེནེཝ པརིསམཱཔེསྶཱམཱ’’ཏི སཛ྄ཛྷཱཡནཱདཱིསུ ཝཏྟནྟཱིཏི། ཨཱདི-སདྡེན སཀྐཙྩསཝནནིཡོཛནཾ སངྒཧིཏཾ, ཏཾ སབྦསམྤཏྟིནིདཱནསུཏམཡཉཱཎནིཔྥཱདནཏྠཾ། ཨསཀྐཙྩཾ སུཎམཱནསྶ ཙ སཝནཱབྷཱཝཏོ ཏཾཧེཏུཀསྶ སུཏམཡཉཱཎསྶཱཔི ཨབྷཱཝོཏི། ཏཐཱ ཧི ཝིཀྑིཏྟཙིཏྟོ པུགྒལོ སབྦསམྤཏྟིཡཱ ཝུཙྩམཱནོཔི ‘‘ན མཡཱ སུཏཾ, པུན བྷཎིཏབྦ’’ནྟི བྷཎཏི།

Kattukathanaṃ puggalagarukassa pakaraṇe gāravo puggalagāravenapi hotūti. Parimāṇakathanaṃ asajjhāyanādipasutānaṃ sampahaṃsanatthaṃ. Pakaraṇaparimāṇassavanena hi te sampahaṭṭhā ‘‘kittakamidamappakaṃ na cireneva parisamāpessāmā’’ti sajjhāyanādīsu vattantīti. Ādi-saddena sakkaccasavananiyojanaṃ saṅgahitaṃ, taṃ sabbasampattinidānasutamayañāṇanipphādanatthaṃ. Asakkaccaṃ suṇamānassa ca savanābhāvato taṃhetukassa sutamayañāṇassāpi abhāvoti. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇitabba’’nti bhaṇati.

ཏཏྠ པཋམགཱཐཱཡཾ ཏཱཝ ‘‘ཝནྡིཏྭཱ’’ཏི ཨིམིནཱ ཏིཝིདྷོཔི པཎཱམོ ཨཝིསེསཏོ དསྶིཏོ། ཝིསེསཏོ པན ‘‘སེཊྛཾ, ཨཔྤཊིཔུགྒལཾ, བྷཝཱབྷཱཝཀརཾ, ནིརངྒཎ’’ནྟི ཨིམེཧི ཙཏཱུཧི པདེཧི ཝཙཱིཔཎཱམོ, ‘‘སིརསཱ’’ཏི ཨིམིནཱ ཀཱཡཔྤཎཱམོ, ‘‘བུདྡྷཾ, དྷམྨཾ, གཎཉྩཱ’’ཏི ཨིམེཧི པན ཏཱིཧི པདེཧི པཎཱམཀིརིཡཱཡ ཀམྨབྷཱུཏཾ རཏནཏྟཡཾ དསྶིཏནྟི དཊྛབྦཾ།

Tattha paṭhamagāthāyaṃ tāva ‘‘vanditvā’’ti iminā tividhopi paṇāmo avisesato dassito. Visesato pana ‘‘seṭṭhaṃ, appaṭipuggalaṃ, bhavābhāvakaraṃ, niraṅgaṇa’’nti imehi catūhi padehi vacīpaṇāmo, ‘‘sirasā’’ti iminā kāyappaṇāmo, ‘‘buddhaṃ, dhammaṃ, gaṇañcā’’ti imehi pana tīhi padehi paṇāmakiriyāya kammabhūtaṃ ratanattayaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.

‘‘ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡ’’ནྟི ཨིམིནཱ ཨབྷིདྷཱནཾ དསྶིཏཾ ཨལུཏྟསམཱསེན ཝིནཡཝིནིཙྪཡནཱམསྶ དསྶནཏོ། ཏསྶ ཨནྭཏྠབྷཱཝེན སདྡཔྤཝཏྟིནིམིཏྟབྷཱུཏཾ སཀལེནཱནེན པཀརཎེན པཊིཔཱདེཏབྦམབྷིདྷེཡྻམྤི ཏེནེཝ དསྶིཏཾ། ‘‘སམཱསེནཱ’’ཏི ཙ ‘‘ཨནཱཀུལམསཾཀིཎྞཾ, མདྷུརཏྠཔདཀྐམ’’ནྟི ཙ ཨེཏེཧི ཀརཎཔྤཀཱརོ དསྶིཏོ། ‘‘ཧིཏཏྠཱཡཱ’’ཏི ཙ ‘‘པཊུབྷཱཝཀརཾ ཝིནཡཀྐམེ’’ཏི ཙ ‘‘ཨཔཱརཾ ཨོཏརནྟཱན’’ནྟིཨཱདིནཱ ཙ པཡོཛནཾ། ‘‘བྷིཀྑཱུནཾ བྷིཀྑུནཱིན’’ནྟི ཨིམིནཱ བཱཧིརནིམིཏྟཾ དསྶིཏཾ། ཨབྦྷནྟརནིམིཏྟཾ པན བཱཧིརནིམིཏྟབྷཱུཏབྷིཀྑུབྷིཀྑུནིཝིསཡཱ ཀརུཎཱ, སཱ ཨཱཙརིཡསྶ པཀརཎཱརམྦྷེནེཝ ཝིཉྙཱཡཏཱིཏི ཝིསུཾ ན ཝུཏྟཱ། ‘‘པཝཀྑཱམཱི’’ཏི ཨིམིནཱ སམཱནཱདྷིཀརཎབྷཱཝེན ལབྦྷམཱནོ ‘‘ཨཧ’’ནྟི སུདྡྷཀཏྟཱ སཱམཉྙེན དསྶིཏོ། ཝིསེསཏོ པན པཀརཎཱཝསཱནེ –

‘‘Vinayassavinicchaya’’nti iminā abhidhānaṃ dassitaṃ aluttasamāsena vinayavinicchayanāmassa dassanato. Tassa anvatthabhāvena saddappavattinimittabhūtaṃ sakalenānena pakaraṇena paṭipādetabbamabhidheyyampi teneva dassitaṃ. ‘‘Samāsenā’’ti ca ‘‘anākulamasaṃkiṇṇaṃ, madhuratthapadakkama’’nti ca etehi karaṇappakāro dassito. ‘‘Hitatthāyā’’ti ca ‘‘paṭubhāvakaraṃ vinayakkame’’ti ca ‘‘apāraṃ otarantāna’’ntiādinā ca payojanaṃ. ‘‘Bhikkhūnaṃ bhikkhunīna’’nti iminā bāhiranimittaṃ dassitaṃ. Abbhantaranimittaṃ pana bāhiranimittabhūtabhikkhubhikkhunivisayā karuṇā, sā ācariyassa pakaraṇārambheneva viññāyatīti visuṃ na vuttā. ‘‘Pavakkhāmī’’ti iminā samānādhikaraṇabhāvena labbhamāno ‘‘aha’’nti suddhakattā sāmaññena dassito. Visesato pana pakaraṇāvasāne –

‘‘རཙིཏོ བུདྡྷདཏྟེན, སུདྡྷཙིཏྟེན དྷཱིམཏཱ།

‘‘Racito buddhadattena, suddhacittena dhīmatā;

སུཙིརཊྛིཏིཀཱམེན, སཱསནསྶ མཧེསིནོ’’ཏི༎ (ཨུ॰ ཝི॰ ༩༦༡) –

Suciraṭṭhitikāmena, sāsanassa mahesino’’ti. (u. vi. 961) –

ཨིམཱཡ གཱཐཱཡ ཙེཝ ‘‘ཨིཏི ཏམྦཔཎྞིཡེན པརམཝེཡྻཱཀརཎེན ཏིཔིཊཀནཡཝིདྷིཀུསལེན པརམཀཝིཝརཛན ཧདཡཔདུམཝནཝིཀསནཀརེན ཀཝིཝརཱསབྷེན པརམརཏིཀརཝརམདྷུརཝཙནུགྒཱརེན ཨུརགཔུརེན བུདྡྷདཏྟེན རཙིཏོཡཾ ཝིནཡཝིནིཙྪཡོ’’ཏི (ཝི॰ ཝི॰ ༣༡༨༣) ཨིམིནཱ ཝཱཀྱེན ཙ དསྶིཏོ – ‘‘མཱདིསཱཔི ཀཝཱི ཧོནྟི, བུདྡྷདཏྟེ དིཝངྒཏེ’’ཏིཨཱདིནཱ པཙྪིམཀེཧི ཙ པསཏྠཏརེཧི ཀཝིཝརེཧི ཨབྷིཏྠུཏགུཎོ བྷདནྟབུདྡྷདཏྟཱཙརིཡོ ཝེདིཏབྦོ། ཧེཏུཀཏྟཱ ཙ ཏཏྠེཝ ཝཀྑམཱནོ པཀརཎཛ྄ཛྷེསནེ ཀཏཱདྷཱིནོ བུདྡྷསཱིཧམཧཱཐེརོ, སོ –

Imāya gāthāya ceva ‘‘iti tambapaṇṇiyena paramaveyyākaraṇena tipiṭakanayavidhikusalena paramakavivarajana hadayapadumavanavikasanakarena kavivarāsabhena paramaratikaravaramadhuravacanuggārena uragapurena buddhadattena racitoyaṃ vinayavinicchayo’’ti (vi. vi. 3183) iminā vākyena ca dassito – ‘‘mādisāpi kavī honti, buddhadatte divaṅgate’’tiādinā pacchimakehi ca pasatthatarehi kavivarehi abhitthutaguṇo bhadantabuddhadattācariyo veditabbo. Hetukattā ca tattheva vakkhamāno pakaraṇajjhesane katādhīno buddhasīhamahāthero, so –

‘‘ཝུཏྟསྶ བུདྡྷསཱིཧེན།

‘‘Vuttassa buddhasīhena;

ཝིནཡསྶ ཝིནིཙྪཡོ།

Vinayassa vinicchayo;

བུདྡྷསཱིཧཾ སམུདྡིསྶ།

Buddhasīhaṃ samuddissa;

མམ སདྡྷིཝིཧཱརིཀཾ།

Mama saddhivihārikaṃ;

ཀཏོཡཾ པན བྷིཀྑཱུནཾ།

Katoyaṃ pana bhikkhūnaṃ;

ཧིཏཏྠཱཡ སམཱསཏོ’’ཏི༎ (ཝི॰ ཝི॰ ༣༡༧༧-༣༡༧༨) –

Hitatthāya samāsato’’ti. (vi. vi. 3177-3178) –

ཨེཝཾ དསྶིཏོ།

Evaṃ dassito.

ཨུཏྟརཔྤཀརཎསྶ ཧེཏུཀཏྟཱ པན སངྒྷཔཱལམཧཱཐེརོ, སོཔི –

Uttarappakaraṇassa hetukattā pana saṅghapālamahāthero, sopi –

‘‘ཁནྟིསོརཙྩསོསིལྱ-བུདྡྷིསདྡྷཱདཡཱདཡོ།

‘‘Khantisoraccasosilya-buddhisaddhādayādayo;

པཏིཊྛིཏཱ གུཎཱ ཡསྨིཾ, རཏནཱནཱིཝ སཱགརེ༎

Patiṭṭhitā guṇā yasmiṃ, ratanānīva sāgare.

‘‘ཝིནཡཱཙཱརཡུཏྟེན, ཏེན སཀྐཙྩ སཱདརཾ།

‘‘Vinayācārayuttena, tena sakkacca sādaraṃ;

ཡཱཙིཏོ སངྒྷཔཱལེན, ཐེརེན ཐིརཙེཏསཱ༎

Yācito saṅghapālena, therena thiracetasā.

‘‘སུཙིརཊྛིཏིཀཱམེན , ཝིནཡསྶ མཧེསིནོ།

‘‘Suciraṭṭhitikāmena , vinayassa mahesino;

བྷིཀྑཱུནཾ པཱཊཝཏྠཱཡ, ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡེ།

Bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya, vinayassavinicchaye;

ཨཀཱསིཾ པརམཾ ཨེཏཾ, ཨུཏྟརཾ ནཱམ ནཱམཏོ’’ཏི༎ (ཨུ॰ ཝི॰ ༩༦༥-༩༦༨) –

Akāsiṃ paramaṃ etaṃ, uttaraṃ nāma nāmato’’ti. (u. vi. 965-968) –

ཨེཝཾ དསྶིཏོ། ན ཀེཝལམེཏེ དྭེཡེཝ མཧཱཐེརཱ ཧེཏུཀཏྟཱརོ, ཨཐ ཁོ མཧཱཝཾསཱདཱིསུ –

Evaṃ dassito. Na kevalamete dveyeva mahātherā hetukattāro, atha kho mahāvaṃsādīsu –

‘‘བུདྡྷསྶ ཝིཡ གམྦྷཱིར-

‘‘Buddhassa viya gambhīra-

གྷོསཏྟཱ ཏཾ ཝིཡཱཀརུཾ།

Ghosattā taṃ viyākaruṃ;

‘བུདྡྷགྷོསོ’ཏི ཡོ སོ ཧི།

‘Buddhaghoso’ti yo so hi;

བུདྡྷོ ཝིཡ མཧཱིཏལེ’’ཏི༎ –

Buddho viya mahītale’’ti. –

ཨཱདིནཱ ནཡེན ཨབྷིཏྠུཏགུཎོ ཏིཔིཊཀཔརིཡཏྟིཡཱ ཨཊྛཀཐཱཀཱརོ བྷདནྟབུདྡྷགྷོསཱཙརིཡོ ཙ ཨནུསྶུཏིཝསེན ‘‘ཧེཏུཀཏྟཱ’’ཏི ཝེདིཏབྦོ།

Ādinā nayena abhitthutaguṇo tipiṭakapariyattiyā aṭṭhakathākāro bhadantabuddhaghosācariyo ca anussutivasena ‘‘hetukattā’’ti veditabbo.

ཀཐཾ? ཨཡཾ ཀིར བྷདནྟབུདྡྷདཏྟཱཙརིཡོ ལངྐཱདཱིཔཏོ སཛཱཏིབྷཱུམིཾ ཛམྦུདཱིཔམཱགཙྪནྟོ བྷདནྟབུདྡྷགྷོསཱཙརིཡཾ ཛམྦུདཱིཔཝཱསིཀེཧི པཊིཔཏྟིཔརཱཡནེཧི ཡུཏྟབྱཏྟགུཎོཔེཏེཧི མཧཱཐེརཝརེཧི ཀཏཱརཱདྷནཾ སཱིཧལ༹ཊྛཀཐཾ པརིཝཏྟེཏྭཱ སཀལཛནསཱདྷཱརཎཱཡ མཱུལབྷཱསཱཡ ཏིཔིཊཀཔརིཡཏྟིཡཱ ཨཊྛཀཐཾ ལིཁིཏུཾ ལངྐཱདཱིཔཾ གཙྪནྟཾ ཨནྟརཱམགྒེ དིསྭཱ སཱཀཙྪཱཡ སམུཔཔརིཀྑིཏྭཱ སབྦལོཀཱཏཱིཏེན ཨསདིསེན པཎྜིཙྩགུཎེན རཏནནིདྷིདསྶནེ པརམདལིདྡོ ཝིཡ བལཝཔརིཏོསཾ པཏྭཱ ཨཊྛཀཐམསྶ ཀཱཏུཀཱམཏཾ ཉཏྭཱ ‘‘ཏུམྷེ ཡཐཱདྷིཔྤེཏཔརིཡནྟལིཁིཏམཊྛཀཐཾ ཨམྷཱཀཾ པེསེཐ, མཡམསྶཱ པཀརཎཾ ལིཁཱམཱ’’ཏི ཏསྶ སམྨུཁཱ པཊིཛཱནིཏྭཱ ཏེན ཙ ‘‘སཱདྷུ ཏཐཱ ཀཱཏབྦ’’ནྟི ཨཛ྄ཛྷེསིཏོ ཨབྷིདྷམྨཊྛཀཐཱཡ ཨབྷིདྷམྨཱཝཏཱརཾ, ཝིནཡཊྛཀཐཱཡ སཨུཏྟརཾ ཝིནཡཝིནིཙྪཡཔཀརཎཉྩ ཨཀཱསཱིཏི ཨནུསྶུཡྻཏེཏི།

Kathaṃ? Ayaṃ kira bhadantabuddhadattācariyo laṅkādīpato sajātibhūmiṃ jambudīpamāgacchanto bhadantabuddhaghosācariyaṃ jambudīpavāsikehi paṭipattiparāyanehi yuttabyattaguṇopetehi mahātheravarehi katārādhanaṃ sīhaḷaṭṭhakathaṃ parivattetvā sakalajanasādhāraṇāya mūlabhāsāya tipiṭakapariyattiyā aṭṭhakathaṃ likhituṃ laṅkādīpaṃ gacchantaṃ antarāmagge disvā sākacchāya samupaparikkhitvā sabbalokātītena asadisena paṇḍiccaguṇena ratananidhidassane paramadaliddo viya balavaparitosaṃ patvā aṭṭhakathamassa kātukāmataṃ ñatvā ‘‘tumhe yathādhippetapariyantalikhitamaṭṭhakathaṃ amhākaṃ pesetha, mayamassā pakaraṇaṃ likhāmā’’ti tassa sammukhā paṭijānitvā tena ca ‘‘sādhu tathā kātabba’’nti ajjhesito abhidhammaṭṭhakathāya abhidhammāvatāraṃ, vinayaṭṭhakathāya sauttaraṃ vinayavinicchayapakaraṇañca akāsīti anussuyyateti.

‘‘སམཱསེནཱ’’ཏི ཨིམིནཱ ཙ པརིམཱཎམྤི སཱམཉྙེན དསྶིཏཾ ཝིཏྠཱརཔརིམཱཎེ ཏསྶ པརིམཱཎསཱམཉྙསྶ ཝིཉྙཱཡམཱནཏྟཱ། ཝིསེསཏོ པན པརིཙྪེདཔརིམཱཎཾ གནྠཔརིམཱཎནྟི དུཝིདྷཾ། ཏཏྠ པརིཙྪེདཔརིམཱཎཾ ཨིམསྨིཾ པཀརཎེ ཀཐཱཝོཧཱརེན ཝུཙྩཏི།

‘‘Samāsenā’’ti iminā ca parimāṇampi sāmaññena dassitaṃ vitthāraparimāṇe tassa parimāṇasāmaññassa viññāyamānattā. Visesato pana paricchedaparimāṇaṃ ganthaparimāṇanti duvidhaṃ. Tattha paricchedaparimāṇaṃ imasmiṃ pakaraṇe kathāvohārena vuccati.

སེཡྻཐིདཾ? – པཱརཱཛིཀཀཐཱ སངྒྷཱདིསེསཀཐཱ ཨནིཡཏཀཐཱ ནིསྶགྒིཡཀཐཱ པཱཙིཏྟིཡཀཐཱ པཱཊིདེསནཱིཡཀཐཱ སེཁིཡཀཐཱཏི བྷིཀྑུཝིབྷངྒཀཐཱ སཏྟཝིདྷཱ, ཏཏོ ཨནིཡཏཀཐཾ ཝཛྫེཏྭཱ ཏཐེཝ བྷིཀྑུནིཝིབྷངྒཀཐཱ ཚབྦིདྷཱ, མཧཱཁནྡྷཀཀཐཱདིཀཱ བྷིཀྑུནིཀྑནྡྷཀཀཐཱཝསཱནཱ ཝཱིསཏིཝིདྷཱ ཁནྡྷཀཀཐཱ, ཀམྨཀཐཱ, ཀམྨཝིཔཏྟིཀཐཱ, པཀིཎྞཀཝིནིཙྪཡོ, ཀམྨཊྛཱནབྷཱཝནཱཝིདྷཱནནྟི ཝིནཡཝིནིཙྪཡེ ཀཐཱཔརིཙྪེདོ སཏྟཏིཾས

Seyyathidaṃ? – Pārājikakathā saṅghādisesakathā aniyatakathā nissaggiyakathā pācittiyakathā pāṭidesanīyakathā sekhiyakathāti bhikkhuvibhaṅgakathā sattavidhā, tato aniyatakathaṃ vajjetvā tatheva bhikkhunivibhaṅgakathā chabbidhā, mahākhandhakakathādikā bhikkhunikkhandhakakathāvasānā vīsatividhā khandhakakathā, kammakathā, kammavipattikathā, pakiṇṇakavinicchayo, kammaṭṭhānabhāvanāvidhānanti vinayavinicchaye kathāparicchedo sattatiṃsa.

ཨུཏྟརཔྤཀརཎེ ཙ ཝུཏྟནཡེན བྷིཀྑུཝིབྷངྒེ སཏྟཝིདྷཱ ཀཐཱ, བྷིཀྑུནིཝིབྷངྒེ ཚབྦིདྷཱ, ཏདནནྟརཱ ཝིཔཏྟིཀཐཱ, ཨདྷིཀརཎཔཙྩཡཀཐཱ, ཁནྡྷཀཔཉྷཱཀཐཱ, སམུཊྛཱནསཱིསཀཐཱ, ཨཱཔཏྟིསམུཊྛཱནཀཐཱ, ཨེཀུཏྟརནཡཀཐཱ, སེདམོཙནཀཐཱ, ཝིབྷངྒདྭཡནིདཱནཱདིཀཐཱ, སབྦངྒལཀྑཎཀཐཱ, པརིཝཱརསངྐལནཀཐཱཏི ཚཏྟིཾས ཀཐཱཔརིཙྪེདཱ

Uttarappakaraṇe ca vuttanayena bhikkhuvibhaṅge sattavidhā kathā, bhikkhunivibhaṅge chabbidhā, tadanantarā vipattikathā, adhikaraṇapaccayakathā, khandhakapañhākathā, samuṭṭhānasīsakathā, āpattisamuṭṭhānakathā, ekuttaranayakathā, sedamocanakathā, vibhaṅgadvayanidānādikathā, sabbaṅgalakkhaṇakathā, parivārasaṅkalanakathāti chattiṃsa kathāparicchedā.

ནིསྶནྡེཧེ པན ‘‘ཨཊྛཏིཾས ཀཐཱཔརིཙྪེདཱ’’ཏི ཝུཏྟཾ, ཏཾ ཨེཀུཏྟརནཡེ ཨདསྶིཏེཧིཔི དྭཱདསཀཔནྣརསཀནཡེཧི སཧ སོལ༹སཔརིཙྪེདེ གཧེཏྭཱ ཨཔྤཀཾ ཨཱུནམདྷིཀཾ གཎནཱུཔགཾ ན ཧོཏཱིཏི ཀཏྭཱ ཝུཏྟནྟི དཊྛབྦཾ། ཨུབྷཡཏྠ ཀཐཱཔརིཙྪེདཔརིམཱཎཾ ཏེསཏྟཏིཝིདྷཾ ཧོཏི། ནིསྶནྡེཧེ ‘‘པཉྩསཏྟཏིཝིདྷཱ’’ཏི ཝཙནེ པརིཧཱརོ ཝུཏྟནཡོཝ། གནྠཔརིམཱཎཾ པན ཝིནཡཝིནིཙྪཡེ ཨསཱིཏིགནྠཱདྷིཀཱནི ཙཏྟཱརི གནྠསཧསྶཱནི , ཨུཏྟརེ པཉྙཱསགནྠཱདྷིཀཱནི ནཝ གནྠསཏཱནི ཧོནྟི། ཏེན ཝུཏྟཾ ཨུཏྟརཱཝསཱནེ

Nissandehe pana ‘‘aṭṭhatiṃsa kathāparicchedā’’ti vuttaṃ, taṃ ekuttaranaye adassitehipi dvādasakapannarasakanayehi saha soḷasaparicchede gahetvā appakaṃ ūnamadhikaṃ gaṇanūpagaṃ na hotīti katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ubhayattha kathāparicchedaparimāṇaṃ tesattatividhaṃ hoti. Nissandehe ‘‘pañcasattatividhā’’ti vacane parihāro vuttanayova. Ganthaparimāṇaṃ pana vinayavinicchaye asītiganthādhikāni cattāri ganthasahassāni, uttare paññāsaganthādhikāni nava ganthasatāni honti. Tena vuttaṃ uttarāvasāne

‘‘གཱཐཱ ཙཏུསཧསྶཱནི, སཏཉྩ ཨཱུནཝཱིསཏི།

‘‘Gāthā catusahassāni, satañca ūnavīsati;

པརིམཱཎཏོཏི ཝིཉྙེཡྻོ, ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡོ༎

Parimāṇatoti viññeyyo, vinayassavinicchayo.

པཉྙཱསཱདྷིཀསངྑཱནི, ནཝ གཱཐཱསཏཱནི ཧི།

Paññāsādhikasaṅkhāni, nava gāthāsatāni hi;

གཎནཱ ཨུཏྟརསྶཱཡཾ, ཚནྡསཱནུཊྛུབྷེན ཏཱུ’’ཏི༎ (ཨུ॰ ཝི॰ ༩༦༩-༩༧༠)།

Gaṇanā uttarassāyaṃ, chandasānuṭṭhubhena tū’’ti. (u. vi. 969-970);

ཨིཙྩེཝཾ ཝིནཡཝིནིཙྪཡོ ཨུཏྟརོ ཙཱཏི དྭེ པཀརཎཱནི ཏིཾསཱདྷིཀཱནི པཉྩགཱཐཱསཧསྶཱནི། ཨེཏྠ ཙ ཝིནཡཝིནིཙྪཡོ ནཱམ ཨུབྷཏོཝིབྷངྒཁནྡྷཀཱགཏཝིནིཙྪཡསངྒཱཧཀཔཀརཎཾ། ཏཏོ པརཾ པརིཝཱརཏྠསངྒཱཧཀཔཀརཎཾ ཨུཏྟརོ ནཱམ། ཏེནེཝ ཝཀྑཏི –

Iccevaṃ vinayavinicchayo uttaro cāti dve pakaraṇāni tiṃsādhikāni pañcagāthāsahassāni. Ettha ca vinayavinicchayo nāma ubhatovibhaṅgakhandhakāgatavinicchayasaṅgāhakapakaraṇaṃ. Tato paraṃ parivāratthasaṅgāhakapakaraṇaṃ uttaro nāma. Teneva vakkhati –

‘‘ཡོ མཡཱ རཙིཏོ སཱརོ, ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡོ།

‘‘Yo mayā racito sāro, vinayassavinicchayo;

ཏསྶ དཱནི ཀརིསྶཱམི, སབྦཱནུཏྟརམུཏྟར’’ནྟི༎ (ཨུ॰ ཝི॰ ༢)

Tassa dāni karissāmi, sabbānuttaramuttara’’nti. (u. vi. 2)

ཏཾ ཀསྨཱ ཨུཏྟརནཱམེན ཝོཧརིཡཏཱིཏི? པཉྷུཏྟརཝསེན ཋིཏེ པརིཝཱརེ ཏཐེཝ སངྒཧེཏབྦེཔི ཏེན པཀཱརེན པཱརཱཛིཀཀཐཱམཏྟཾ དསྶེཏྭཱ –

Taṃ kasmā uttaranāmena vohariyatīti? Pañhuttaravasena ṭhite parivāre tatheva saṅgahetabbepi tena pakārena pārājikakathāmattaṃ dassetvā –

‘‘ཨིཏོ པཊྛཱཡ མུཉྩིཏྭཱ, པཉྷཱཔུཙྪནམཏྟཀཾ།

‘‘Ito paṭṭhāya muñcitvā, pañhāpucchanamattakaṃ;

ཝིསྶཛྫནཝསེནེཝ, ཧོཏི ཨཏྠཝིནིཙྪཡོ’’ཏི༎ (ཨུ॰ ཝི॰ ༡༤) –

Vissajjanavaseneva, hoti atthavinicchayo’’ti. (u. vi. 14) –

ཝཏྭཱ པཉྷཾ པཧཱཡ ཏཏོ པཊྛཱཡ ཨུཏྟརམཏྟསྶེཝ དསྶིཏཏྟཱ ཏཐཱ ཝོཧརཱིཡནྟི།

Vatvā pañhaṃ pahāya tato paṭṭhāya uttaramattasseva dassitattā tathā voharīyanti.

‘‘ཏསྨཱ ཝིནཡནཱུཔཱཡ’’ནྟིཨཱདིནཱ པན སོཏུཛནཾ སཀྐཙྩསཝནེ ནིཡོཛེཏི། སཀྐཙྩསཝནཔཊིབདྡྷཱ ཧི སབྦཱཔི ལོཀིཡལོཀུཏྟརསམྤཏྟཱིཏི ཨཡམེཏྠ སམུདཱཡཏྠོ། ཨཡཾ པན ཨཝཡཝཏྠོ – སོ ཡསྨཱ ཨཏྠཡོཛནཀྐམེན པདཡོཛནཾ ཀཏྭཱ ཝཎྞིཏེ སུཝིཉྙེཡྻོ ཧོཏི, ཏསྨཱ ཏཐཱ པདཡོཛནཾ ཀཏྭཱ ཨཏྠཝཎྞནཾ ཀརིསྶཱམ –

‘‘Tasmā vinayanūpāya’’ntiādinā pana sotujanaṃ sakkaccasavane niyojeti. Sakkaccasavanapaṭibaddhā hi sabbāpi lokiyalokuttarasampattīti ayamettha samudāyattho. Ayaṃ pana avayavattho – so yasmā atthayojanakkamena padayojanaṃ katvā vaṇṇite suviññeyyo hoti, tasmā tathā padayojanaṃ katvā atthavaṇṇanaṃ karissāma –

སེཊྛཾ ཨཔྤཊིཔུགྒལཾ བུདྡྷཉྩེཝ བྷཝཱབྷཱཝཀརཾ དྷམྨཉྩེཝ ནིརངྒཎཾ གཎཉྩེཝ སིརསཱ ཝནྡིཏྭཱ བྷིཀྑཱུནཾ བྷིཀྑུནཱིནཉྩ ཧིཏཏྠཱཡ སམཱསེན སམཱཧིཏོ ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡཾ ཝཀྑཱམཱིཏི ཡོཛནཱ།

Seṭṭhaṃ appaṭipuggalaṃ buddhañceva bhavābhāvakaraṃ dhammañceva niraṅgaṇaṃ gaṇañceva sirasā vanditvā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca hitatthāya samāsena samāhito vinayassavinicchayaṃ vakkhāmīti yojanā.

ཏཏྠ སེཊྛནྟི སབྦེ ཨིམེ པསཏྠཱ ཨཡམེཏེསཾ ཨཏིསཡེན པསཏྠོཏི སེཊྛོ། ཏཐཱ ཧི སོ བྷགཝཱ ‘‘ཨཧཉྷི བྲཱཧྨཎ ཛེཊྛོ སེཊྛོ ལོཀསྶཱ’’ཏི (པཱརཱ॰ ༡༡) ཝེརཉྫབྲཱཧྨཎསྶ ཨཏྟནོ ཛེཊྛསེཊྛབྷཱཝསྶ པརིཛཱནནཝིནིཙྪཡཧེཏུབྷཱུཏཱཧི ཛྷཱནཱདཱིཧི ནིརཏིསཡགུཎསམྤཏྟཱིཧི སམནྣཱགཏཏྟཱ –

Tattha seṭṭhanti sabbe ime pasatthā ayametesaṃ atisayena pasatthoti seṭṭho. Tathā hi so bhagavā ‘‘ahañhi brāhmaṇa jeṭṭho seṭṭho lokassā’’ti (pārā. 11) verañjabrāhmaṇassa attano jeṭṭhaseṭṭhabhāvassa parijānanavinicchayahetubhūtāhi jhānādīhi niratisayaguṇasampattīhi samannāgatattā –

‘‘ཏྭམེཝ ཨསི སམྦུདྡྷོ, ཏུཝཾ སཏྠཱ ཨནུཏྟརོ།

‘‘Tvameva asi sambuddho, tuvaṃ satthā anuttaro;

སདེཝཀསྨིཾ ལོཀསྨིཾ, ནཏྠི ཏེ པཊིཔུགྒལོ༎ (དཱི॰ ནི॰ ༢.༣༧༠)།

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi te paṭipuggalo. (dī. ni. 2.370);

ཏུཝཾ བུདྡྷོ ཏུཝཾ སཏྠཱ, ཏུཝཾ མཱརཱབྷིབྷཱུ མུནི།

Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni;

ཏུཝཾ ཨནུསཡེ ཚེཏྭཱ, ཏིཎྞོ ཏཱརེསིམཾ པཛཾ༎

Tuvaṃ anusaye chetvā, tiṇṇo tāresimaṃ pajaṃ.

ཨུཔདྷཱི ཏེ སམཏིཀྐནྟཱ, ཨཱསཝཱ ཏེ པདཱལིཏཱ།

Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā;

སཱིཧོསི ཨནུཔཱདཱནོ, པཧཱིནབྷཡབྷེརཝོ༎ (མ॰ ནི॰ ༢.༤༠༠; སུ॰ ནི॰ ༥༥༠-༥༥༡; ཐེརགཱ॰ ༨༣༩-༩༤༠)།

Sīhosi anupādāno, pahīnabhayabheravo. (ma. ni. 2.400; su. ni. 550-551; theragā. 839-940);

མཧཱཝཱིར མཧཱཔཉྙ, ཨིདྡྷིཡཱ ཡསསཱ ཛལ།

Mahāvīra mahāpañña, iddhiyā yasasā jala;

སབྦཝེརབྷཡཱཏཱིཏ, པཱདེ ཝནྡཱམི ཙཀྑུམཱ’’ཏི༎ (སཾ॰ ནི॰ ༡.༡༥༩; དྷ॰ པ॰ ཨཊྛ॰ ༡.༥༦)། –

Sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhumā’’ti. (saṃ. ni. 1.159; dha. pa. aṭṭha. 1.56); –

ཨཱདཱིཧཱི ནཱནཱནཡེཧི སདེཝཀེན ལོཀེན ཨབྷིཏྠཝིཡཏཱཡ པསཏྠཏམོ, ཏམེཝ སེཊྛཾ པསཏྠཏམནྟི ཨཏྠོ།

Ādīhī nānānayehi sadevakena lokena abhitthaviyatāya pasatthatamo, tameva seṭṭhaṃ pasatthatamanti attho.

ཨཔྤཊིཔུགྒལནྟི ནཏྠི ཨེཏསྶ པཊིཔུགྒལོ ཨདྷིཀོ, སདིསོ ཝཱཏི ཨཔྤཊིཔུགྒལོ། ཏཐཱ ཧི གུཎཝསེན ཨནནྟཱཔརིམཱཎཱསུ ལོཀདྷཱཏཱུསུ ཨཏྟནཱ ཨདྷིཀསྶ, སདིསསྶ ཝཱ པུགྒལསྶ ཨབྷཱཝཏོ –

Appaṭipuggalanti natthi etassa paṭipuggalo adhiko, sadiso vāti appaṭipuggalo. Tathā hi guṇavasena anantāparimāṇāsu lokadhātūsu attanā adhikassa, sadisassa vā puggalassa abhāvato –

‘‘ན མེ ཨཱཙརིཡོ ཨཏྠི, སདིསོ མེ ན ཝིཛྫཏི།

‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;

སདེཝཀསྨིཾ ལོཀསྨིཾ, ནཏྠི མེ པཊིཔུགྒལོ’’ཏི༎ (མཧཱཝ॰ ༡༡) –

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo’’ti. (mahāva. 11) –

ཨཏྟནཱཝ ཨཏྟནོ ཨཝིཔརཱིཏོ ཨཔྤཊིཔུགྒལབྷཱཝོ པཊིཉྙཱཏོ, ཏསྨཱ ཏཾ ཨཔྤཊིཔུགྒལཾ སབྦལོཀུཏྟམནྟི ཨཏྠོ།

Attanāva attano aviparīto appaṭipuggalabhāvo paṭiññāto, tasmā taṃ appaṭipuggalaṃ sabbalokuttamanti attho.

བུདྡྷནྟི ཨནནྟམཔརིམེཡྻཾ ཉེཡྻམཎྜལམནཝསེསཾ བུདྡྷཝཱཏི བུདྡྷོ, ཨེཏེན ཨནེཀཀཔྤཀོཊིསཏསཧསྶཾ སམྦྷཏཔུཉྙཉཱཎསམྦྷཱརཱནུབྷཱཝསིདྡྷིདྷམྨརཱུཔཀཱཡསིརིཝིལཱསཔཊིམཎྜིཏོ སདྡྷམྨཝརཙཀྐཝཏྟཱི སམྨཱསམྦུདྡྷོ དསྶིཏོ། ཨཐ ཝཱ ཙཏྟཱརི སཙྩཱནི སཡཾ ཝིཙིཏོཔཙིཏཔཱརམིཏཱཔརིཔཱཙིཏེན སཝཱསནཱནཝསེསཀིལེསཔྤཧཱཡཀེན སཡམྦྷུཉཱཎེན བུཛ྄ཛྷཱིཏི བུདྡྷོ། ཡཐཱཧ –

Buddhanti anantamaparimeyyaṃ ñeyyamaṇḍalamanavasesaṃ buddhavāti buddho, etena anekakappakoṭisatasahassaṃ sambhatapuññañāṇasambhārānubhāvasiddhidhammarūpakāyasirivilāsapaṭimaṇḍito saddhammavaracakkavattī sammāsambuddho dassito. Atha vā cattāri saccāni sayaṃ vicitopacitapāramitāparipācitena savāsanānavasesakilesappahāyakena sayambhuñāṇena bujjhīti buddho. Yathāha –

‘‘ཨབྷིཉྙེཡྻཾ ཨབྷིཉྙཱཏཾ, བྷཱཝེཏབྦཉྩ བྷཱཝིཏཾ།

‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

པཧཱཏབྦཾ པཧཱིནཾ མེ, ཏསྨཱ བུདྡྷོསྨི བྲཱཧྨཎཱ’’ཏི༎ (མ॰ ནི॰ ༢.༣༩༢, ༣༩༩; སུ॰ ནི॰ ༥༦༣; ཐེརགཱ॰ ༨༢༨)།

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. (ma. ni. 2.392, 399; su. ni. 563; theragā. 828);

ཝིཏྠཱརོ པནསྶ ‘‘བུཛ྄ཛྷིཏཱ སཙྩཱནཱིཏི བུདྡྷོ, བོདྷེཏཱ པཛཱཡཱཏི བུདྡྷོ’’ཏིཨཱདིནཱ (མཧཱནི॰ ༡༩༢; ཙཱུལ༹ནི॰ པཱརཱཡནཏྠུཏིགཱཐཱནིདྡེས ༩༧; པཊི॰ མ॰ ༡.༡༦༢) ནིདྡེསཱདཱིསུ ཝུཏྟནཡེན ཝེདིཏབྦོ། སདྡསིདྡྷི སཱསནིཀཱནཾ ཨཝགམནཏྠེ ཝཏྟམཱནཱ བུདྷ-དྷཱཏུཏོ ‘‘བྷཱཝཀམྨེསུ ཏ’’ ཨིཏི ཨིཏོ ཏཱཏིཝཏྟམཱནེ ‘‘བུདྷགམཱདིཏྠེ ཀཏྟརཱི’’ཏི ཨིམིནཱ ཀཙྩཱཡནསུཏྟེན ཀཏྟརི ཏཔྤཙྩཡཝིདྷཱནཏོ ཝེདིཏབྦཱ། ལོཀིཡཱནཾ པན བོདྷནཏྠདྷཱཏཱུནམྤི གམནཏྠཏཱཡ ཝུཏྟཏྟཱ གཏྱཏྠཱཀམྨཀཱདི སུཏྟཏོ ཀཏྟརི ཏ-པྤཙྩཡཀརཎེན ཝེདིཏབྦཱ།

Vitthāro panassa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) niddesādīsu vuttanayena veditabbo. Saddasiddhi sāsanikānaṃ avagamanatthe vattamānā budha-dhātuto ‘‘bhāvakammesu ta’’ iti ito tātivattamāne ‘‘budhagamāditthe kattarī’’ti iminā kaccāyanasuttena kattari tappaccayavidhānato veditabbā. Lokiyānaṃ pana bodhanatthadhātūnampi gamanatthatāya vuttattā gatyatthākammakādi suttato kattari ta-ppaccayakaraṇena veditabbā.

ཨཐ ཝཱ དྷཱཏཱུནཾ ཨནེཀཏྠཏཱཡ བུདྷ-ཨིཙྩཡཾ དྷཱཏུ ཛཱགརཎཝིཀསནཏྠེསུ ཝཏྟམཱནོ ཨཀམྨཀོཏི ‘‘པབུདྡྷོ པུརིསོ, པབུདྡྷཾ པདུམ’’ནྟིཨཱདཱིསུ ཝིཡ བུདྡྷཝཱ ཨཉྙཱཎནིདྡཱཝིགམེན ཉཱཎཙཀྑཱུནི ཨུམྨཱིལནྟོ པབུདྡྷོ, གུཎེཧི ཝཱ ཝིཀསིཏོཏི ཀཏྟརི སིདྡྷེན བུདྡྷ-སདྡེན ‘‘བུདྡྷོ’’ཏི ཏིབྷཝནེཀཙཱུལཱ༹མཎིཔཱདཔངྐཛརཱགརཏནོ བྷགཝཱ ལོཀནཱཐོ ཝུཙྩཏི, ཨིམསྨིཾ པཀྑེཔི གཏྱཏྠཱདིསུཏྟེ ཨཀམྨཀགྒཧཎེན པཙྩཡཝིདྷཱནཾ དཊྛབྦཾ།

Atha vā dhātūnaṃ anekatthatāya budha-iccayaṃ dhātu jāgaraṇavikasanatthesu vattamāno akammakoti ‘‘pabuddho puriso, pabuddhaṃ paduma’’ntiādīsu viya buddhavā aññāṇaniddāvigamena ñāṇacakkhūni ummīlanto pabuddho, guṇehi vā vikasitoti kattari siddhena buddha-saddena ‘‘buddho’’ti tibhavanekacūḷāmaṇipādapaṅkajarāgaratano bhagavā lokanātho vuccati, imasmiṃ pakkhepi gatyatthādisutte akammakaggahaṇena paccayavidhānaṃ daṭṭhabbaṃ.

ཨཐ ཝཱ སཀམྨཀཱནཾ དྷཱཏཱུནཾ ཀམྨཝཙནིཙྪཱཡ ཨབྷཱཝེ ཨཀམྨཀབྷཱཝཏོ ‘‘ཕལཾ སཡམེཝ པཀྐ’’ནྟིཨཱདཱིསུ ཝིཡ བོདྷནཏྠེཡེཝ བུདྷ-དྷཱཏུཏོ ཀཏྟརི ཝིདྷཱནཾ སིཛ྄ཛྷཏི། ཨཐ ཝཱ ནཱིལགུཎཡོགེན པཊཱདཱིསུ ནཱིལཝོཧཱརོ ཝིཡ བྷཱཝསཱདྷནཾ བུདྡྷ-སདྡཾ གཧེཏྭཱ བུདྡྷགུཎཡོགཏོ ‘‘བུདྡྷོ’’ཏི ཝོཧརཱིཡཏི། ཨེཝམནེཀདྷཱ སིདྡྷེན བུདྡྷ-སདྡེན ཝུཙྩམཱནཾ ཏཾ བྷགཝནྟཾ ཏཾ དྷམྨརཱཛནྟི ཨཏྠོ།

Atha vā sakammakānaṃ dhātūnaṃ kammavacanicchāya abhāve akammakabhāvato ‘‘phalaṃ sayameva pakka’’ntiādīsu viya bodhanattheyeva budha-dhātuto kattari vidhānaṃ sijjhati. Atha vā nīlaguṇayogena paṭādīsu nīlavohāro viya bhāvasādhanaṃ buddha-saddaṃ gahetvā buddhaguṇayogato ‘‘buddho’’ti voharīyati. Evamanekadhā siddhena buddha-saddena vuccamānaṃ taṃ bhagavantaṃ taṃ dhammarājanti attho.

‘‘སེཊྛཾ ཨཔྤཊིཔུགྒལ’’ནྟི པདདྭཡཾ ‘‘བུདྡྷ’’ནྟི ཨེཏསྶ ཝིསེསནཾ། ཨེཏྠ ཙ ‘‘བུདྡྷཾ, སེཊྛཾ, ཨཔྤཊིཔུགྒལ’’ནྟི ཨིམེཧི ཏཱིཧི པདེཧི ནཡཏོ ‘‘ཨིཏིཔི སོ བྷགཝཱ ཨརཧཾ སམྨཱསམྦུདྡྷོ’’ཏིཨཱདིནཱ (དཱི॰ ནི॰ ༡.༡༥༧; ༣.༦; མ॰ ནི॰ ༡.༡༤༧, ༡༤༤; ༣.༤༣༤; སཾ॰ ནི॰ ༡.༢༤༩; ༥.༤༧༩; ཨ॰ ནི॰ ༥.༡༤, ༣༠; ༦.༢༥, ༢༦; ནེཏྟི॰ ༩༣), ‘‘ཡོ ཝདཏཾ པཝརོ མནུཛེསུ, སཀྱམུནཱི བྷགཝཱ ཀཏཀིཙྩོ’’ཏིཨཱདཱིཧི (ཝི॰ ཝ॰ ༨༨༦) ཙ ཨནེཀེཧི སུཏྟཔདེཧི དསྶིཏདཱུརཱཝིདཱུརསནྟིཀནིདཱནཧེཏུཕལསཏྟོཔཀཱརཱཝཏྠཱདྷམྨཏྠ- ལོཀུདྡྷཱརཏྟིཀཏྟཡསངྒཧིཏཾ སུཔརིསུདྡྷཾ བུདྡྷགུཎསམུདཡཾ ནིརཝསེསཾ དསྶེཏི། ཨཡམེཝ ཧི བུདྡྷགུཎཱནཾ ནིརཝསེསཏོ དསྶནཱུཔཱཡོ, ཡདིདཾ ནཡདསྶནཾ། ཨིཏརཐཱ པཊིཔདཝཎྞནཱཡ ཨཔརིམིཏཱནཾ བུདྡྷགུཎཱནཾ ཀོ ཧི ནཱམ སམཏྠོ པརིཡནྟཾ གནྟུཾ། ཡཐཱཧ –

‘‘Seṭṭhaṃ appaṭipuggala’’nti padadvayaṃ ‘‘buddha’’nti etassa visesanaṃ. Ettha ca ‘‘buddhaṃ, seṭṭhaṃ, appaṭipuggala’’nti imehi tīhi padehi nayato ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (dī. ni. 1.157; 3.6; ma. ni. 1.147, 144; 3.434; saṃ. ni. 1.249; 5.479; a. ni. 5.14, 30; 6.25, 26; netti. 93), ‘‘yo vadataṃ pavaro manujesu, sakyamunī bhagavā katakicco’’tiādīhi (vi. va. 886) ca anekehi suttapadehi dassitadūrāvidūrasantikanidānahetuphalasattopakārāvatthādhammattha- lokuddhārattikattayasaṅgahitaṃ suparisuddhaṃ buddhaguṇasamudayaṃ niravasesaṃ dasseti. Ayameva hi buddhaguṇānaṃ niravasesato dassanūpāyo, yadidaṃ nayadassanaṃ. Itarathā paṭipadavaṇṇanāya aparimitānaṃ buddhaguṇānaṃ ko hi nāma samattho pariyantaṃ gantuṃ. Yathāha –

‘‘བུདྡྷོཔི བུདྡྷསྶ བྷཎེཡྻ ཝཎྞཾ།

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ;

ཀཔྤམྤི ཙེ ཨཉྙམབྷཱསམཱནོ།

Kappampi ce aññamabhāsamāno;

ཁཱིཡེཐ ཀཔྤོ ཙིརདཱིགྷམནྟརེ།

Khīyetha kappo ciradīghamantare;

ཝཎྞོ ན ཁཱིཡེཐ ཏཐཱགཏསྶཱ’’ཏི༎ (དཱི॰ ནི॰ ཨཊྛ॰ ༣.༡༤༡; མ॰ ནི॰ ཨཊྛ॰ ༢.༤༢༥; ཨུདཱ॰ ཨཊྛ॰ ༥༣; ཨཔ॰ ཨཊྛ॰ ༢.༧.༢༠; བུ॰ ཝཾ॰ ཨཊྛ॰ ༤.༤; ཙརིཡཱ॰ ཨཊྛ॰ ནིདཱནཀཐཱ, པཀིཎྞཀཀཐཱ; དཱི॰ ནི॰ ཊཱི॰ ༡.གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ; མ॰ ནི॰ ཊཱི॰ ༡.གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ; སཾ॰ ནི॰ ཊཱི॰ ༡.༡.གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ; ཨ॰ ནི॰ ཊཱི॰ ༡.༡.གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ; ཝཛིར॰ ཊཱི॰ གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ; སཱརཏྠ॰ ཊཱི॰ ༡.གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ; ནེཏྟི॰ ཊཱི॰ གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ)།

Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; a. ni. ṭī. 1.1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; vajira. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; netti. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā);

ཨེཝམེཏེཧི ཏཱིཧི པདེཧི ནིརཝསེསགུཎསཾཀིཏྟནཐུཏིཡཱ ཝསེན ‘‘ཝནྡིཏྭཱ’’ཏི ཨིམིནཱ པཎཱམསྶ ཙ ཝུཏྟཏྟཱ ཨིམཱཡ ཨཌྜྷགཱཐཱཡ བུདྡྷརཏནསངྑཱཏཔཋམཝནྡནཱིཡཝཏྠུཝིསཡཱ ཐུཏིཔཎཱམསབྷཱཝཱ ཝནྡནཱ དསྶིཏཱཏི དཊྛབྦཾ།

Evametehi tīhi padehi niravasesaguṇasaṃkittanathutiyā vasena ‘‘vanditvā’’ti iminā paṇāmassa ca vuttattā imāya aḍḍhagāthāya buddharatanasaṅkhātapaṭhamavandanīyavatthuvisayā thutipaṇāmasabhāvā vandanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.

ཏདནནྟརཾ དྷམྨརཏནསྶ པཎཱམཾ དསྶེཏུམཱཧ ‘‘བྷཝཱབྷཱཝཀརཾ དྷམྨ’’ནྟི། ཨེཏྠ བྷཝ-སདྡེན དྭེ བྷཝཱ ཝུཏྟཱ ཀམྨབྷཝོ, ཨུཔཔཏྟིབྷཝོཏི། ཏཏྠ ཀམྨབྷཝོ བྷཝཏི ཨེཏསྨཱ ཕལནྟི ‘‘བྷཝོ’’ཏི ཝུཙྩཏི། ཝིཔཱཀཀྑནྡྷཀཊཏྟཱརཱུཔསངྑཱཏོ པན ཨུཔཔཏྟིབྷཝོ ཨཝིཛྫཱཏཎྷུཔཱདཱནསངྑཱརཱདིསཧཀཱརིཀཱརཎཡུཏྟེན ཀུསལཱཀུསལཙེཏནཱསངྑཱཏཀམྨབྷཝཔཙྩཡེན ཡཐཱརཧཾ བྷཝཏཱིཏི ‘‘བྷཝོ’’ཏི ཝུཙྩཏི། སོ པན ཀཱམབྷཝརཱུཔབྷཝཨརཱུཔབྷཝསཉྙཱིབྷཝཨསཉྙཱིབྷཝནེཝསཉྙཱིནཱསཉྙཱིབྷཝ- ཨེཀཝོཀཱརབྷཝཙཏུཝོཀཱརབྷཝཔཉྩཝོཀཱརབྷཝཝསེན ནཝཝིདྷོ། ཨེཝམེཏེསུ ནཝསུ བྷཝེསུ དསཝིདྷོཔི དྷམྨོ ཨཏྟཱནཾ དྷཱརེནྟསྶ པུགྒལསནྟཱནསྶ ཨནུཔཱདིསེསནིབྦཱནདྷཱཏུཡཱ པརཾ ཨཔྤཊིསནྡྷིཀཏཱསཱདྷནེན བྷཝེསུ , བྷཝསྶ ཝཱ ཨབྷཱཝཾ ཀརོཏཱིཏི བྷཝཱབྷཱཝཀརོ, ཏཾ, ཨཔརཱཔརཛཱཏིཔྤབནྡྷསྶ ཧེཏུསམུགྒྷཱཏེན ཨཔྤཝཏྟིདྷམྨཏཱཔཱདཀནྟི ཨཏྠོ།

Tadanantaraṃ dhammaratanassa paṇāmaṃ dassetumāha ‘‘bhavābhāvakaraṃ dhamma’’nti. Ettha bhava-saddena dve bhavā vuttā kammabhavo, upapattibhavoti. Tattha kammabhavo bhavati etasmā phalanti ‘‘bhavo’’ti vuccati. Vipākakkhandhakaṭattārūpasaṅkhāto pana upapattibhavo avijjātaṇhupādānasaṅkhārādisahakārikāraṇayuttena kusalākusalacetanāsaṅkhātakammabhavapaccayena yathārahaṃ bhavatīti ‘‘bhavo’’ti vuccati. So pana kāmabhavarūpabhavaarūpabhavasaññībhavaasaññībhavanevasaññīnāsaññībhava- ekavokārabhavacatuvokārabhavapañcavokārabhavavasena navavidho. Evametesu navasu bhavesu dasavidhopi dhammo attānaṃ dhārentassa puggalasantānassa anupādisesanibbānadhātuyā paraṃ appaṭisandhikatāsādhanena bhavesu , bhavassa vā abhāvaṃ karotīti bhavābhāvakaro, taṃ, aparāparajātippabandhassa hetusamugghātena appavattidhammatāpādakanti attho.

དྷམྨནྟི ཨཏྟཱནཾ དྷཱརེནྟེ ཙཏཱུསུ ཨཔཱཡེསུ, སཾསཱརེ ཙ ཨཔཏམཱནེ དྷཱརེཏཱིཏི དྷམྨོ, སོ ཙཏུམགྒཕལནིབྦཱནསངྑཱཏནཝལོཀུཏྟརདྷམྨོ ཙ ཏཔྤཊིཔཱདཀོ ནཝངྒསཱསནཱཔརནཱམདྷེཡྻཙཏུརཱསཱིཏིསཧསྶདྷམྨཀྑནྡྷཔྤབྷེདབྷིནྣོ པརིཡཏྟིདྷམྨོ ཙཱཏི དསཝིདྷོ། སོཔི ནིཔྤརིཡཱཡདྷམྨོ, པརིཡཱཡདྷམྨོ ཙཱཏི དུཝིདྷོ། ཏཏྠ ནིཔྤརིཡཱཡདྷམྨོ ནཱམ ཨཔཱཡེ, སཾསཱརེ ཝཱ པདྷཱནཧེཏུབྷཱུཏཱནཾ ཨུདྡྷམྦྷཱགིཡཱནཾ, ཨོརམྦྷཱགིཡཱནཉྩ དསནྣཾ སཾཡོཛནཱནཾ སམུཙྪིནྡནེན མགྒདྷམྨོ, ཏསྶ ཏཾཀིཙྩནིཔྥཏྟིནིམིཏྟབྷཱཝེན ནིབྦཱནདྷམྨོ ཙཱཏི པཉྩཝིདྷོཔི ནིཔྤརིཡཱཡེན པུགྒལསནྟཱནཾ དྷཱརེཏཱིཏི ཀཏྭཱ ‘‘ནིཔྤརིཡཱཡདྷམྨོ’’ཏི ཝུཙྩཏི། ཙཏྟཱརི པན སཱམཉྙཕལཱནི པཊིཔྤསྶདྡྷིཔཧཱནེན མགྒཱནུགུཎཔྤཝཏྟིཡཱ, པརིཡཏྟི ཙ མགྒནིབྦཱནཱདྷིགམསྶ མཱུལཀཱརཎབྷཱཝཏོཏི པཉྩཝིདྷོཔི པརིཡཱཡདྷམྨོ ནཱམ།

Dhammanti attānaṃ dhārente catūsu apāyesu, saṃsāre ca apatamāne dhāretīti dhammo, so catumaggaphalanibbānasaṅkhātanavalokuttaradhammo ca tappaṭipādako navaṅgasāsanāparanāmadheyyacaturāsītisahassadhammakkhandhappabhedabhinno pariyattidhammo cāti dasavidho. Sopi nippariyāyadhammo, pariyāyadhammo cāti duvidho. Tattha nippariyāyadhammo nāma apāye, saṃsāre vā padhānahetubhūtānaṃ uddhambhāgiyānaṃ, orambhāgiyānañca dasannaṃ saṃyojanānaṃ samucchindanena maggadhammo, tassa taṃkiccanipphattinimittabhāvena nibbānadhammo cāti pañcavidhopi nippariyāyena puggalasantānaṃ dhāretīti katvā ‘‘nippariyāyadhammo’’ti vuccati. Cattāri pana sāmaññaphalāni paṭippassaddhipahānena maggānuguṇappavattiyā, pariyatti ca magganibbānādhigamassa mūlakāraṇabhāvatoti pañcavidhopi pariyāyadhammo nāma.

ཨེཏྟཱཝཏཱ ‘‘སྭཱཀྑཱཏོ བྷགཝཏཱ དྷམྨོ’’ཏིཨཱདིནཱ (སཾ॰ ནི॰ ༡.༢༤༩; ཨ॰ ནི॰ ༣.༧༦; དཱི॰ ནི॰ ༣.༦; ཨ॰ ནི॰ ༦.༡༠, ༢༥, ༢༦), ‘‘རཱགཝིརཱགམནེཛམསོཀ’’ནྟིཨཱདཱིཧི (ཝི॰ ཝ॰ ༨༨༧) ཙ སུཏྟནྟེཧི ཝུཏྟསྶ, ཏདཊྛཀཐཱདཱིསུ ཙ ཝཎྞིཏསྶ སརཎཱནུསྶརཎཝསེནཱཔི སགྒམོཀྑསམྤཏྟིཔཊིལཱབྷཀཱརཎསྶ ཨནཝསེསསྶ དྷམྨརཏནགུཎསྶ ནཡཏོ ཨུདྡིཊྛཏྟཱ ཙ ‘‘ཝནྡིཏྭཱ’’ཏི ཨིམིནཱ པཎཱམསྶ དསྶིཏཏྟཱ ཙ དྷམྨརཏནསངྑཱཏསྶ དུཏིཡསྶ ཝནྡནཱིཡསྶ ཐུཏིཔཎཱམསབྷཱཝཱ ཝནྡནཱ དསྶིཏཱཏི དཊྛབྦཾ།

Ettāvatā ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā (saṃ. ni. 1.249; a. ni. 3.76; dī. ni. 3.6; a. ni. 6.10, 25, 26), ‘‘rāgavirāgamanejamasoka’’ntiādīhi (vi. va. 887) ca suttantehi vuttassa, tadaṭṭhakathādīsu ca vaṇṇitassa saraṇānussaraṇavasenāpi saggamokkhasampattipaṭilābhakāraṇassa anavasesassa dhammaratanaguṇassa nayato uddiṭṭhattā ca ‘‘vanditvā’’ti iminā paṇāmassa dassitattā ca dhammaratanasaṅkhātassa dutiyassa vandanīyassa thutipaṇāmasabhāvā vandanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.

ཏདནནྟརཾ སངྒྷརཏནསྶ ཝནྡནཱསནྡསྶནཏྠཾ ཝུཏྟཾ ‘‘གཎཉྩེཝ ནིརངྒཎ’’ནྟི། ཨེཏྠ ‘‘རཱགོ ཨངྒཎཾ དོསོ ཨངྒཎཾ མོཧོ ཨངྒཎ’’ནྟི (ཝིབྷ॰ ༩༢༤) ཝུཏྟེཧི རཱགཱདིཨངྒཎེཧི ཏདངྒཝིཀྑམྦྷནསམུཙྪེདཔཊིཔྤསྶདྡྷིནིསྶརཎཝིམུཏྟིཝསེན ནིགྒཏོ ཝིམུཏྟོཏི ནིརངྒཎོ, ཏཾ ནིརངྒཎཾ། ཨརིཡཝཾསེ སཱིལསམཱདྷིཔཉྙཱཝིམུཏྟིཝིམུཏྟིཉཱཎདསྶནསངྑཱཏེཧི གུཎགཎེཧི གཎཱིཡཏཱིཏི གཎོ, ཏཾ།

Tadanantaraṃ saṅgharatanassa vandanāsandassanatthaṃ vuttaṃ ‘‘gaṇañceva niraṅgaṇa’’nti. Ettha ‘‘rāgo aṅgaṇaṃ doso aṅgaṇaṃ moho aṅgaṇa’’nti (vibha. 924) vuttehi rāgādiaṅgaṇehi tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttivasena niggato vimuttoti niraṅgaṇo, taṃ niraṅgaṇaṃ. Ariyavaṃse sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasaṅkhātehi guṇagaṇehi gaṇīyatīti gaṇo, taṃ.

ཨེཏྟཱཝཏཱ ‘‘སུཔྤཊིཔནྣོ བྷགཝཏོ སཱཝཀསངྒྷོ’’ཏིཨཱདིནཱ (སཾ॰ ནི॰ ༡.༢༤༩; ཨ॰ ནི॰ ༣.༧༦; དཱི॰ ནི॰ ༣.༦; ཨ॰ ནི॰ ༦.༡༠, ༢༥, ༢༦;), ‘‘ཡཏྠ ཙ དིནྣཾ མཧཔྥལམཱཧུ, ཙཏཱུསུ སུཙཱིསུ པུརིསཡུགེསཱུ’’ཏིཨཱདཱིཧི (ཝི॰ ཝ॰ ༨༨༨) ཙ ཏེཧི ཏེཧི སུཏྟཔདེཧི ཝུཏྟཱནཾ, ཏདཊྛཀཐཱདཱིསུ ཙ ཝཎྞིཏཱནཾ ཝིམལཱཏུལནིཁིལཝིསཱལཔེསལསཱིལཱདིནཱནཔྤཀཱརཱནགྒྷསངྒྷརཏནགུཎཱནཾ སཾཀིཏྟནསབྷཱཝཱཡ ཐུཏིཡཱ ཙ ‘‘ཝནྡིཏྭཱ’’ཏི ཨེཏེན ཡཐཱཝུཏྟསརཱུཔཔབྷེདཔཎཱམསྶ ཝུཏྟཏྟཱ ཙ སངྒྷརཏནསངྑཱཏཏཏིཡཝནྡནཱིཡཝཏྠུཝིསཡཱ ཐུཏིཔྤཎཱམསངྑཱཏཱ ཝནྡནཱ དསྶིཏཱཏི ཝེདིཏབྦཱ། སིརསཱཏི ཨཏྟཔྤསཱདགཱརཝཱཝཧནྟེན མུདྡྷནཱ། ཝནྡིཏྭཱཏི པཎམིཏྭཱ ཐོམིཏྭཱ ཝཱ།

Ettāvatā ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā (saṃ. ni. 1.249; a. ni. 3.76; dī. ni. 3.6; a. ni. 6.10, 25, 26;), ‘‘yattha ca dinnaṃ mahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesū’’tiādīhi (vi. va. 888) ca tehi tehi suttapadehi vuttānaṃ, tadaṭṭhakathādīsu ca vaṇṇitānaṃ vimalātulanikhilavisālapesalasīlādinānappakārānagghasaṅgharatanaguṇānaṃ saṃkittanasabhāvāya thutiyā ca ‘‘vanditvā’’ti etena yathāvuttasarūpapabhedapaṇāmassa vuttattā ca saṅgharatanasaṅkhātatatiyavandanīyavatthuvisayā thutippaṇāmasaṅkhātā vandanā dassitāti veditabbā. Sirasāti attappasādagāravāvahantena muddhanā. Vanditvāti paṇamitvā thomitvā vā.

ཨེཝཾ པཋམགཱཐཱཡ ཝནྡནཱིཡསྶ རཏནཏྟཡསྶ ཐུཏིཔྤཎཱམསངྑཱཏཾ ཝནྡནཾ དསྶེཏྭཱ ཏདནནྟརཱཡ སནྡསྶེཏབྦཔཡོཛནཱདིཔཊིཔཱདིཀཱཡ གཱཐཱཡ ‘‘བྷིཀྑཱུན’’ནྟི ཨིམིནཱ ཀིཉྩཱཔི སཾསཱརེ བྷཡཾ ཨིཀྑཏཱིཏི ‘‘བྷིཀྑཱུ’’ཏི ཀལྱཱཎཔུཐུཛྫནེན སདྡྷིཾ ཨཊྛ ཨརིཡཔུགྒལཱ ཝུཙྩནྟི, པཱལི༹ཡཾ (པཱརཱ॰ ༤༤-༤༥; ཝིབྷ॰ ༥༡༠) པན ‘‘བྷིནྣཔཊཾ དྷཱརེཏཱིཏི བྷིཀྑུ, བྷིཀྑནསཱིལོཏི བྷིཀྑཱུ’’ཏིཨཱདིནཱ བྷིཀྑུསདྡསྶ ཨཏྠུདྡྷཱརཝསེན ནིབྦཙནནྟརཱནི དསྶེཏྭཱ པཱཏིམོཀྑསཾཝརསཾཝརཎཱརཧསྶེཝ ཨདྷིཔྤེཏབྷཱཝཾ དསྶེཏུཾ ‘‘སམགྒེན སངྒྷེན ཉཏྟིཙཏུཏྠེན ཀམྨེན ཨཀུཔྤེན ཋཱནཱརཧེན ཨུཔསམྤནྣོ, ཨཡཾ ཨིམསྨིཾ ཨཏྠེ ཨདྷིཔྤེཏོ བྷིཀྑཱུ’’ཏི དསྶིཏཱ སིཀྑཱཀཱམཱ སཱསནཱཝཙཱརཱ ཀུལཔུཏྟཱ ཨིདྷཱདྷིཔྤེཏཱ, ཏེསཾ བྷིཀྑཱུནཉྩ། བྷིཀྑུནཱིནཉྩཱཏི ཨཊྛཝཱཙིཀཨུཔསམྤདཱཀམྨེན ཨུབྷཏོསངྒྷེ ཨུཔསམྤནྣཱཏཱདིསཱཡེཝ ཀུལདྷཱིཏརོ དསྶིཏཱ། ཨེཀཏོཔསམྤནྣཱཔི སཱམཉྙེན གཡ྄ཧནྟི། ཨེཀཏོཔསམྤནྣཱཏི ཙ བྷིཀྑུནིསངྒྷེ ཨུཔསམྤཛྫིཏྭཱ ཡཱཝ བྷིཀྑུསངྒྷེ ན ཨུཔསམྤཛྫནྟི, ཏཱཝ, བྷིཀྑུནཱི ཙ ལིངྒཔརིཝཏྟནེན བྷིཀྑུནིབྷཱཝཔྤཏྟཱ ཨདྷིཔྤེཏཱ, ཏཱསཾ བྷིཀྑུནཱིནཉྩ།

Evaṃ paṭhamagāthāya vandanīyassa ratanattayassa thutippaṇāmasaṅkhātaṃ vandanaṃ dassetvā tadanantarāya sandassetabbapayojanādipaṭipādikāya gāthāya ‘‘bhikkhūna’’nti iminā kiñcāpi saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti ‘‘bhikkhū’’ti kalyāṇaputhujjanena saddhiṃ aṭṭha ariyapuggalā vuccanti, pāḷiyaṃ (pārā. 44-45; vibha. 510) pana ‘‘bhinnapaṭaṃ dhāretīti bhikkhu, bhikkhanasīloti bhikkhū’’tiādinā bhikkhusaddassa atthuddhāravasena nibbacanantarāni dassetvā pātimokkhasaṃvarasaṃvaraṇārahasseva adhippetabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘samaggena saṅghena ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampanno, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’ti dassitā sikkhākāmā sāsanāvacārā kulaputtā idhādhippetā, tesaṃ bhikkhūnañca. Bhikkhunīnañcāti aṭṭhavācikaupasampadākammena ubhatosaṅghe upasampannātādisāyeva kuladhītaro dassitā. Ekatopasampannāpi sāmaññena gayhanti. Ekatopasampannāti ca bhikkhunisaṅghe upasampajjitvā yāva bhikkhusaṅghe na upasampajjanti, tāva, bhikkhunī ca liṅgaparivattanena bhikkhunibhāvappattā adhippetā, tāsaṃ bhikkhunīnañca.

ཧིཏཏྠཱཡཱཏི སབྦསམྤཏྟིནིཔྥཱདཀརཎཏྠཱཡ ཧིནོཏི གཙྪཏི ཡཐཱདྷིཔྤེཏཕལསཱདྷནེ པཝཏྟཏཱིཏི ཧིཏནྟི ཨརོགཏཱདིཀཱརཎཾ ཨམཏོསདྷཱདི ཝུཙྩཏི། ཨིདྷ པན སགྒམོཀྑསམྤཏྟིསིདྡྷིཀཱརཎཾ པཱཏིམོཀྑསཾཝརསཱིལརཀྑནཾ ཝུཙྩཏི, ཏདཏྠཱཡ།

Hitatthāyāti sabbasampattinipphādakaraṇatthāya hinoti gacchati yathādhippetaphalasādhane pavattatīti hitanti arogatādikāraṇaṃ amatosadhādi vuccati. Idha pana saggamokkhasampattisiddhikāraṇaṃ pātimokkhasaṃvarasīlarakkhanaṃ vuccati, tadatthāya.

སམཱཧིཏོ སམྨཱ ཨཱཧིཏོ པཝཏྟིཏོ ཝིནིཙྪཡམགྒོ ཨེཏེནཱཏི ‘‘སམཱཧིཏོ’’ཏི པཀརཎཀཱརཀོ དསྶིཏོ། ཨཐ ཝཱ སམྨཱ ཨཱཧིཏཾ ཝིནཡཝིནིཙྪཡེ ཋཔིཏཾ པཝཏྟིཏཾ ཙིཏྟམེཏསྶཱཏི ‘‘སམཱཧིཏཙིཏྟོ’’ཏི ཝཏྟབྦེ ཨུཏྟརཔདལོཔེན ‘‘སམཱཧིཏོ’’ཏི ཝུཏྟོ། པརམགམྦྷཱིརསུདུཏྟརཝིནཡཔིཊཀཏྠཝིནིཙྪཡེ པཝཏྟནཱརཧསྶ ཨིམིནཱ ཝིསེསནེན ཨཏྟནི སམཱཧིཏཙིཏྟཔྤཝཏྟིནིམིཏྟབྷཱུཏོ ཨཏྟནོ ཉཱཎསྶ པདཊྛཱནབྷཱུཏོ སམཱདྷི དསྶིཏོ ཏེན སམཱདྷིནཱ སམཱཧིཏོ ཧུཏྭཱཏི ཨཏྠོ།

Samāhito sammā āhito pavattito vinicchayamaggo etenāti ‘‘samāhito’’ti pakaraṇakārako dassito. Atha vā sammā āhitaṃ vinayavinicchaye ṭhapitaṃ pavattitaṃ cittametassāti ‘‘samāhitacitto’’ti vattabbe uttarapadalopena ‘‘samāhito’’ti vutto. Paramagambhīrasuduttaravinayapiṭakatthavinicchaye pavattanārahassa iminā visesanena attani samāhitacittappavattinimittabhūto attano ñāṇassa padaṭṭhānabhūto samādhi dassito tena samādhinā samāhito hutvāti attho.

པཝཀྑཱམཱིཏི པཀཱརེན ཝཀྑཱམི, ཡེན པཀཱརེན ཝིནཡཝིནིཙྪཡེ ཝུཏྟེ ཨཛྫཏནཱ མནྡསཏིམཏིཝཱིརིཡཱ པཊིཔཛྫནཀཱ གམྦྷཱིརཏརཾ ཝིནཡཔིཊཀཏྠཝིནིཙྪཡཾ སུཁེན ཨུགྒཎྷིཏུཾ, དྷཱརེཏུཉྩ སཀྐོནྟི, ཏཱདིསེན པཀཱརཝིསེསེན ཝཀྑཱམཱིཏི ཨཏྠོ། སམཱསེནཱཏི སམསནཾ སཾཁིཔནཾ སམཱསོ, ཏེན, སཾཁིཏྟརུཙིཀཱནམུགྒྷཱཊིཏཉྙཱུནཾ ཀཏཱདྷིཀཱརཱནཾ ཉཱཎུཏྟརཱནཾ པུགྒལཱནཉྩ པཔཉྩབྷཱིརུཀཱནཾ གཧཎདྷཱརཎེ མནྡཡནྟཱནཾ མནྡབུདྡྷཱིནཉྩ ཨུཔཀཱརཀེན ནཱཏིཝིཏྠཱརཀྐམེནཱཏི ཨཏྠོ། ཝིནཡསྶཱཏི ཝིནཡཔིཊཀསྶ། ཏཉྷི –

Pavakkhāmīti pakārena vakkhāmi, yena pakārena vinayavinicchaye vutte ajjatanā mandasatimativīriyā paṭipajjanakā gambhīrataraṃ vinayapiṭakatthavinicchayaṃ sukhena uggaṇhituṃ, dhāretuñca sakkonti, tādisena pakāravisesena vakkhāmīti attho. Samāsenāti samasanaṃ saṃkhipanaṃ samāso, tena, saṃkhittarucikānamugghāṭitaññūnaṃ katādhikārānaṃ ñāṇuttarānaṃ puggalānañca papañcabhīrukānaṃ gahaṇadhāraṇe mandayantānaṃ mandabuddhīnañca upakārakena nātivitthārakkamenāti attho. Vinayassāti vinayapiṭakassa. Tañhi –

‘‘ཝིཝིདྷཝིསེསནཡཏྟཱ།

‘‘Vividhavisesanayattā;

ཝིནཡནཏོ ཙེཝ ཀཱཡཝཱཙཱནཾ།

Vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

ཝིནཡཏྠཝིདཱུཧི ཨཡཾ།

Vinayatthavidūhi ayaṃ;

ཝིནཡོ ‘ཝིནཡོ’ཏི ཨཀྑཱཏོ’’ཏི༎ (དཱི॰ ནི॰ ཨཊྛ॰ ༡.པཋམསངྒཱིཏིཀཐཱ; པཱརཱ॰ ཨཊྛ॰ ༡.པཋམམཧཱསངྒཱིཏིཀཐཱ; དྷ॰ ས॰ ཨཊྛ॰ ནིདཱནཀཐཱ) –

Vinayo ‘vinayo’ti akkhāto’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) –

ཝུཏྟེཧི ཨཏྠཝིསེསེཧི ‘‘ཝིནཡོ’’ཏི ཝུཙྩཏི། ཏསྶ ཨེཝཾ སནྡསྶིཏསབྷཱཝསྶ ‘‘ཝིནཡོ ནཱམ སཱསནསྶ ཨཱཡཱུ’’ཏི (དཱི॰ ནི॰ ཨཊྛ॰ ༡.པཋམསངྒཱིཏིཀཐཱ; པཱརཱ॰ ཨཊྛ॰ ༡.པཋམསངྒཱིཏིཀཐཱ; ཁུ॰ པཱ॰ ཨཊྛ॰ ༥.པཋམམཧཱསངྒཱིཏིཀཐཱ) སངྒཱིཏིཀཱརཀེཧི མཧཱཀསྶཔཱདཱིཧི ཨབྷིཏྠུཏགུཎསྶ ཝིནཡཔིཊཀུཏྟམསྶ། ཝིནིཙྪཡནྟི ཝིསེསེན, ཝིཝིདྷེན ཝཱ ཨཱཀཱརེན ཝིཔྤཊིཔཏྟིནཱིཧརཎཝསེན ཙཱིཡཏི ཝིབྷཛཱིཡཏཱིཏི ‘‘ཝིནིཙྪཡོ’’ཏི ལདྡྷནཱམཾ ཝིབྷཛནཾ, ཝིནཡཝིནིཙྪཡཾ ནཱམ པཀརཎནྟི ཝུཏྟཾ ཧོཏི། ‘‘ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡ’’ནྟི ཙ ཨལུཏྟསམཱསོཡཾ ‘‘དེཝཱནཾཔིཡཏིསྶོ, ཀཎྛེཀཱལོ༹’’ཏིཨཱདཱིསུ ཝིཡ།

Vuttehi atthavisesehi ‘‘vinayo’’ti vuccati. Tassa evaṃ sandassitasabhāvassa ‘‘vinayo nāma sāsanassa āyū’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; khu. pā. aṭṭha. 5.paṭhamamahāsaṅgītikathā) saṅgītikārakehi mahākassapādīhi abhitthutaguṇassa vinayapiṭakuttamassa. Vinicchayanti visesena, vividhena vā ākārena vippaṭipattinīharaṇavasena cīyati vibhajīyatīti ‘‘vinicchayo’’ti laddhanāmaṃ vibhajanaṃ, vinayavinicchayaṃ nāma pakaraṇanti vuttaṃ hoti. ‘‘Vinayassavinicchaya’’nti ca aluttasamāsoyaṃ ‘‘devānaṃpiyatisso, kaṇṭhekāḷo’’tiādīsu viya.

ཨེཝཾ དུཏིཡགཱཐཱཡ ཀཏྟུནིམིཏྟཔཡོཛནཱབྷིདྷཱནཱབྷིདྷེཡྻཔཀརཎཔྤཀཱརེཀདེསཾ དསྶེཏྭཱ སཀྐཙྩསཝནཀཱརཎནིདསྶནམུཁེནཱཔི པཀརཎཔྤཀཱརཱདིཾ དསྶེཏུམཱཧ ‘‘ཨནཱཀུལ’’མིཙྩཱདི། ཏཏྠ ཨནཱཀུལནྟི ནཏྠི ཨེཏྠ སདྡཏོ, ཨཏྠཏོ, ཝིནིཙྪཡཏོ ཝཱ ཨཱཀུལཾ པུབྦཱཔརཝིརོདྷོ, མིསྶཏཱ ཝཱཏི ཨནཱཀུལོ, ཝིནཡཝིནིཙྪཡོ, ཏཾ ཝདཏོ མེ ནིབོདྷཐཱཏི སམྦནྡྷོ། ཨསཾཀིཎྞནྟི ནིཀཱཡནྟརལདྡྷཱིཧི ཨསམྨིསྶཾ།

Evaṃ dutiyagāthāya kattunimittapayojanābhidhānābhidheyyapakaraṇappakārekadesaṃ dassetvā sakkaccasavanakāraṇanidassanamukhenāpi pakaraṇappakārādiṃ dassetumāha ‘‘anākula’’miccādi. Tattha anākulanti natthi ettha saddato, atthato, vinicchayato vā ākulaṃ pubbāparavirodho, missatā vāti anākulo, vinayavinicchayo, taṃ vadato me nibodhathāti sambandho. Asaṃkiṇṇanti nikāyantaraladdhīhi asammissaṃ.

མདྷུརཏྠཔདཀྐམནྟི པདཱནཾ ཀམོ པདཀྐམོ, པདགཏི, སདྡཱནམུཙྩཱརཎནྟི ཨཏྠོ། མདྷུརོ ཨཏྠོ ཙ པདཀྐམོ ཙ ཡསྶ སོ མདྷུརཏྠཔདཀྐམོ, ཏཾ –

Madhuratthapadakkamanti padānaṃ kamo padakkamo, padagati, saddānamuccāraṇanti attho. Madhuro attho ca padakkamo ca yassa so madhuratthapadakkamo, taṃ –

‘‘པདཱསཏྟཾ པདཏྠཱནཾ, མདྷུརཏྠམུདཱིརིཏཾ།

‘‘Padāsattaṃ padatthānaṃ, madhuratthamudīritaṃ;

ཡེན མཛྫནྟི དྷཱིམནྟོ, མདྷུནེཝ མདྷུབྦཏཱ’’ཏི༎ –

Yena majjanti dhīmanto, madhuneva madhubbatā’’ti. –

ཨིམིནཱ ལཀྑཎེན སདྡཱནམཏྠཱནཉྩ ཝསེན པདཱསཏྟཱཔརནཱམདྷེཡྻམཱདྷུརིཡཱལངྐཱརེན སམལངྐཏཏྟཱ མདྷུརཏྠཔདཀྐམཾ།

Iminā lakkhaṇena saddānamatthānañca vasena padāsattāparanāmadheyyamādhuriyālaṅkārena samalaṅkatattā madhuratthapadakkamaṃ.

པཊུབྷཱཝཀརནྟི པཊཏི གཙྪཏི པཛཱནཱཏཱིཏི པཊུ, པཉྙཝཱ, པཊུནོ བྷཱཝོ, སདྡཔྤཝཏྟིནིམིཏྟབྷཱུཏཱ པཉྙཱ, ཏཾ པཊུབྷཱཝཾ པཉྙཱཝིསེསཾ ཀརོཏི ཛནེཏཱིཏི པཊུབྷཱཝཀརོ, ཏཾ, པཉྙཱཝིསེསཛནཀནྟི ཨཏྠོ། ཨེཏཾ ཝིནཡསྶ ཝིནིཙྪཡནྟི ཡོཛནཱ། པརམནྟི ཨུཏྟམཾ། ཝིནཡཀྐམེཏི ཝིནཡཔིཊཀེ, ཏདཏྠེ ཙ, པཝཏྟིཀྐམེ པཊུབྷཱཝཀརནྟི ཨཏྠོ།

Paṭubhāvakaranti paṭati gacchati pajānātīti paṭu, paññavā, paṭuno bhāvo, saddappavattinimittabhūtā paññā, taṃ paṭubhāvaṃ paññāvisesaṃ karoti janetīti paṭubhāvakaro, taṃ, paññāvisesajanakanti attho. Etaṃ vinayassa vinicchayanti yojanā. Paramanti uttamaṃ. Vinayakkameti vinayapiṭake, tadatthe ca, pavattikkame paṭubhāvakaranti attho.

ཨེཝཾ ཏཏིཡགཱཐཱཡ པཀརཎགུཎཱཔདེསེན སོཏུཛནཾ སམུསྶཱཧེཏྭཱ ཨིདཱནི ‘‘ཨཔཱར’’ནྟིཨཱདིཙཏུཏྠགཱཐཱཡ པཀརཎཉྩ ཏནྣིསྶཡཾ ཝིནཡཔིཊཀཉྩ ནཱཝཱསཱགརབྷཱཝེན དསྶེཏྭཱ ཏིརོབྷཱུཏོཔམེཡྻོཔམཱནབྷེདེན རཱུཔཀཱལངྐཱརེན པཀརཎགུཎཾ པཀཱསེནྟོ སོཏུཛནཾ སམུཏྟེཛེཏི། ཏཏྠ ཨཔཱརནྟི ནཏྠི པཱརཾ ཨེཏསྶཱཏི ཨཔཱརོ, ཝིནཡསཱགརོ། སོ ཧི པུརིམབུདྡྷུཔྤཱདེསུ སཱསནཾ པསཱིདིཏྭཱ ཝིནཡཔིཊཀེ ཨུགྒཧཎདྷཱརཎཔཊིཔཱདནཔཊིཔཏྟིཝསེན ཨཀཏཱདྷིཀཱརེཧི པུགྒལེཧི དུརདྷིགམནཱིཡདྷམྨཏྠནིརུཏྟིཔཊིབྷཱནཔརིཡནྟཏཱཡ ‘‘ཨཔཱརོ’’ཏི ཝུཙྩཏི།

Evaṃ tatiyagāthāya pakaraṇaguṇāpadesena sotujanaṃ samussāhetvā idāni ‘‘apāra’’ntiādicatutthagāthāya pakaraṇañca tannissayaṃ vinayapiṭakañca nāvāsāgarabhāvena dassetvā tirobhūtopameyyopamānabhedena rūpakālaṅkārena pakaraṇaguṇaṃ pakāsento sotujanaṃ samuttejeti. Tattha apāranti natthi pāraṃ etassāti apāro, vinayasāgaro. So hi purimabuddhuppādesu sāsanaṃ pasīditvā vinayapiṭake uggahaṇadhāraṇapaṭipādanapaṭipattivasena akatādhikārehi puggalehi duradhigamanīyadhammatthaniruttipaṭibhānapariyantatāya ‘‘apāro’’ti vuccati.

ཨོཏརནྟཱནནྟི སཛ྄ཛྷཱཡནསཝནདྷཱརཎཱདིཝསེན ཨཛ྄ཛྷོགཱཧནྟཱནཾ། སཱརནྟི ནིབྦཱནསམྤཱཔཀབྷཱཝེན སཱརབྷཱུཏཱཡ ཨརིཡམགྒསམྦྷཱརཱཡ པུབྦབྷཱགཔཊིཔཏྟིཡཱ མཱུལབྷཱུཏཔཱཏིམོཀྑསཾཝརསངྑཱཏསཱིལསཱརཔྤཀཱསཀཏཱཡ སཱརཾ། ཝིནཡསཱགརནྟི ཝིནཡཔིཊཀསངྑཱཏཾ སཱགརཾ། ཝིནཡོ ཧི སིཀྑཱཔདཔཉྙཏྟིཡཱ ཀཱལཔྤཏྟཛཱནནསྶཱཔི དྷམྨསེནཱཔཏིཨཱདཱིནམྤི ཨཝིསཡཏྟཱ ཨཏིགམྦྷཱིརཱཏིཝིཏྠིཎྞབྷཱཝེན སཱགརོ ཝིཡཱཏི སཱགརོ, ཝིནཡོ ཙ སོ སཱགརོ ཙཱཏི ཝིནཡསཱགརོ, ཏཾ, ཨགཱདྷཱཔཱརགུཎཡོགཏོ སཱགརོཔམཾ ཝིནཡཔིཊཀནྟི ཨཏྠོ།

Otarantānanti sajjhāyanasavanadhāraṇādivasena ajjhogāhantānaṃ. Sāranti nibbānasampāpakabhāvena sārabhūtāya ariyamaggasambhārāya pubbabhāgapaṭipattiyā mūlabhūtapātimokkhasaṃvarasaṅkhātasīlasārappakāsakatāya sāraṃ. Vinayasāgaranti vinayapiṭakasaṅkhātaṃ sāgaraṃ. Vinayo hi sikkhāpadapaññattiyā kālappattajānanassāpi dhammasenāpatiādīnampi avisayattā atigambhīrātivitthiṇṇabhāvena sāgaro viyāti sāgaro, vinayo ca so sāgaro cāti vinayasāgaro, taṃ, agādhāpāraguṇayogato sāgaropamaṃ vinayapiṭakanti attho.

དུཏིཡགཱཐཱཡ ‘‘བྷིཀྑཱུནཾ བྷིཀྑུནཱིན’’ནྟི ཝཏྭཱཔི ‘‘ཧིཏཏྠཱཡཱ’’ཏི ཨིམིནཱ སམྦནྡྷཏྟཱ ཙ ཝཱཀྱནྟརེཧི ཨནྟརིཏབྷཱཝེན དཱུརཏྟཱ ཙ ཏཾ ཨནཱདིཡིཏྭཱ ཨེཏྠ ཝིནཡསཱགརཛ྄ཛྷོགཱཧནཏདཏྠཔཊིཔཛྫནཱརཧཀཏྟུཝིསེསསནྡསྶནཏྠཱཡ ‘‘བྷིཀྑཱུནཾ བྷིཀྑུནཱིན’’ནྟི པུན ཝུཏྟནྟི དཊྛབྦཾ། ནཱཝཱ ཝིཡ བྷཱུཏོ ནཱཝཱབྷཱུཏོ, ཏཾ, ནཱཝཱཊྛཱནིཡཾ མཧཱནཱཝཱསདིསནྟི ཨཏྠོ། མནོརམནྟི མནོ རམཏི ཨེཏྠ, ཨེཏེནཱཏི ཝཱ མནོརམོ, ཏཾ, ཨཛ྄ཛྷཱཡནཝོཧཱརཔསུཏཱནཾ པཊིཔཏྟིཔརཱཡནཱནཉྩ སཱདྷཱུནཾ མནོརམནྟི ཨཏྠོ།

Dutiyagāthāya ‘‘bhikkhūnaṃ bhikkhunīna’’nti vatvāpi ‘‘hitatthāyā’’ti iminā sambandhattā ca vākyantarehi antaritabhāvena dūrattā ca taṃ anādiyitvā ettha vinayasāgarajjhogāhanatadatthapaṭipajjanārahakattuvisesasandassanatthāya ‘‘bhikkhūnaṃ bhikkhunīna’’nti puna vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nāvā viya bhūto nāvābhūto, taṃ, nāvāṭṭhāniyaṃ mahānāvāsadisanti attho. Manoramanti mano ramati ettha, etenāti vā manoramo, taṃ, ajjhāyanavohārapasutānaṃ paṭipattiparāyanānañca sādhūnaṃ manoramanti attho.

ཨེཏྟཱཝཏཱ པཀརཎགུཎསཾཀིཏྟནེན སོཏུཛནཾ སམུཏྟེཛེཏྭཱ ཨིདཱནི སཀྐཙྩསཝནེ ནིཡོཛེནྟོ ‘‘ཏསྨཱ ཝིནཡནཱུཔཱཡ’’ནྟིཨཱདིམཱཧ། ཏཏྠ ཏསྨཱཏི ཡསྨཱ ཡཐཱཝུཏྟཾ ཨནཱཀུལཏཱདིཝིཝིདྷཱནགྒྷགུཎཱལངྐཱརཔཊིམཎྜིཏཾ, ཏེན ཧེཏུནཱཏི ཨཏྠོ། ཝིནཡནཱུཔཱཡནྟི ཝིཝིདྷཱཀཱརེན, ཝིསེསནཡཏོ ཝཱ ཀཱཡཝཱཙཱནཾ ནཡནཾ དམནཾ ཨཀཏྟབྦཏོ ནིཝཏྟེཏྭཱ ཀཏྟབྦེསུ ནིཡོཛནཾ ཝིནཡནཾ, ཨུཔེཙྩ ཏཾ ཕལཾ ཨཱཡཏི ཨུཔྤཛྫཏཱིཏི ཨུཔཱཡོ, ཧེཏུ, ཝིནཡནསྶ ཨུཔཱཡོ ཝིནཡནཱུཔཱཡོ, ཏཾ, ཀཱཡཛཱིཝིཏཱནཔེཀྑཱནཾ སིཀྑཱཀཱམཱནཾ པེསལཱནཾ བྷིཀྑཱུནཾ བྷིཀྑུནཱིནཾ ཀཱཡཝཱཙཱནཾ ཨནནུལོམིཀཝིཔྥནྡིཏཱཔནཡནསངྑཱཏདམནསྶ ཀཱརཎབྷཱུཏནྟི ཝུཏྟཾ ཧོཏི།

Ettāvatā pakaraṇaguṇasaṃkittanena sotujanaṃ samuttejetvā idāni sakkaccasavane niyojento ‘‘tasmā vinayanūpāya’’ntiādimāha. Tattha tasmāti yasmā yathāvuttaṃ anākulatādivividhānagghaguṇālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ, tena hetunāti attho. Vinayanūpāyanti vividhākārena, visesanayato vā kāyavācānaṃ nayanaṃ damanaṃ akattabbato nivattetvā kattabbesu niyojanaṃ vinayanaṃ, upecca taṃ phalaṃ āyati uppajjatīti upāyo, hetu, vinayanassa upāyo vinayanūpāyo, taṃ, kāyajīvitānapekkhānaṃ sikkhākāmānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ kāyavācānaṃ ananulomikavipphanditāpanayanasaṅkhātadamanassa kāraṇabhūtanti vuttaṃ hoti.

ཨེཏྟཱཝཏཱ ཨཏྟནཱ ཀཏྟུམིཙྪིཏེ པཀརཎེ པཎྜིཏཱནཾ པཝཏྟིཧེཏུབྷཱུཏཱནཾ ཨནཱཀུལཏཱདིགུཎཱནཾ ཝིབྷཱཝནཝསེན ‘‘ཨནཱཀུལ’’ནྟིཨཱདིཝིསེསནཱནི ཝཏྭཱ ཨིདཱནི སཀྐཙྩསཝནཱཝབོདྷེ ཝིསཡཾ ཝིསེསིཏབྦཾ དསྶེཏུམཱཧ ‘‘ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡ’’ནྟི། ཨེཏྠ ཙ དུཏིཡགཱཐཱཡ ‘‘ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡ’’ནྟི ‘‘པཝཀྑཱམཱི’’ཏི ཀིརིཡཱཡ ཀམྨདསྶནཝསེན ཝུཏྟཾ, ཏཾ ཨིདྷ ཨཱནེཏྭཱ སམྦནྡྷིཡམཱནམྤི དཱུརསམྦནྡྷཾ ཧོཏཱིཏི ཏམནཱནེཏྭཱ ‘‘ནིབོདྷཐཱ’’ཏི ཨིམིསྶཱ ཀིརིཡཱཡ ཀམྨསནྡསྶནཏྠཾ ‘‘ཝིནཡསྶཝིནིཙྪཡ’’ནྟི ཝུཏྟཏྟཱ པུནརུཏྟིདོསཱབྷཱཝོཏི དཊྛབྦཾ།

Ettāvatā attanā kattumicchite pakaraṇe paṇḍitānaṃ pavattihetubhūtānaṃ anākulatādiguṇānaṃ vibhāvanavasena ‘‘anākula’’ntiādivisesanāni vatvā idāni sakkaccasavanāvabodhe visayaṃ visesitabbaṃ dassetumāha ‘‘vinayassavinicchaya’’nti. Ettha ca dutiyagāthāya ‘‘vinayassavinicchaya’’nti ‘‘pavakkhāmī’’ti kiriyāya kammadassanavasena vuttaṃ, taṃ idha ānetvā sambandhiyamānampi dūrasambandhaṃ hotīti tamanānetvā ‘‘nibodhathā’’ti imissā kiriyāya kammasandassanatthaṃ ‘‘vinayassavinicchaya’’nti vuttattā punaruttidosābhāvoti daṭṭhabbaṃ.

ཨཝིཀྑིཏྟེན ཙིཏྟེནཱཏི ཨེཏྠ ཝིཝིདྷེ ཨཱརམྨཎེ ཁིཏྟཾ པེསིཏཾ ཝིཀྑིཏྟཾ, ཨུདྡྷཙྩཝིཙིཀིཙྪཱདིཔརེཏཾ ཨསམཱཧིཏཾ ཙིཏྟཾ, ན ཝིཀྑིཏྟཾ ཨཝིཀྑིཏྟཾ, ཏཔྤཊིཔཀྑཾ སམཱཧིཏཾ ཀུསལཙིཏྟཾ, ཏེན, ཨེཏསྶ པཀརཎུཏྟམསྶ སཝནཱདིབྱཱཔཱརཾ ཝིནཱ ནཱནཱརམྨཎེསུ པཝཏྟིཝསེན ཝིཀྑེཔམནཱཔནྣེན སམཱཧིཏེན ཙིཏྟེནཱཏི ཨཏྠོ། ‘‘ཨཝིཀྑིཏྟེན…པེ॰… ནིབོདྷཐཱ’’ཏི ཝདནྟེན ཙ ‘‘ཨཝིཀྑིཏྟསྶཱཡཾ དྷམྨོ, ནཱཡཾ དྷམྨོ ཝིཀྑིཏྟསྶཱ’’ཏི ཝཙནཏོ ཝིཀྑིཏྟསྶ དྷམྨེསུ དཱཡཱདཱབྷཱཝཏོ ཨཏྟནོ པཀརཎཏྠབྷཱུཏཱཡ ཨདྷིསཱིལསིཀྑཱཡ སམྨཱཔཊིཔཛྫནཱཔདེསོ ཀཏོ ཧོཏི།

Avikkhittena cittenāti ettha vividhe ārammaṇe khittaṃ pesitaṃ vikkhittaṃ, uddhaccavicikicchādiparetaṃ asamāhitaṃ cittaṃ, na vikkhittaṃ avikkhittaṃ, tappaṭipakkhaṃ samāhitaṃ kusalacittaṃ, tena, etassa pakaraṇuttamassa savanādibyāpāraṃ vinā nānārammaṇesu pavattivasena vikkhepamanāpannena samāhitena cittenāti attho. ‘‘Avikkhittena…pe… nibodhathā’’ti vadantena ca ‘‘avikkhittassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo vikkhittassā’’ti vacanato vikkhittassa dhammesu dāyādābhāvato attano pakaraṇatthabhūtāya adhisīlasikkhāya sammāpaṭipajjanāpadeso kato hoti.

ཝདཏོ མེཏི ཨེཏྠ ‘‘གཱརཝེན ཙཱ’’ཏི པཱཋསེསོ། ཏཏྠཱཡམཏྠོ – བྷཱསམཱནེ མཡི གཱརཝེན, ཡཐཱཝུཏྟེན ཀཱརཎེན ཙཱཏི སཱམིབྷུམྨཱནམཝིསེསཏཱཡ ‘‘མེ’’ཏི སཱམིཝཙནསྶ ‘‘མཡཱི’’ཏི ཨཏྠསམྦྷཝཏོ ཨཡམཏྠོ ཝུཏྟོ། པཀརཎསྶ ཨནཱཀུལཏཱདིགུཎསམནྣཱགཏཏྟཱ ཙ ཝཏྟརི མཡི གཱརཝེན ཙ སམཱཧིཏེན ཙེཏསཱཏི ཨདྷིཔྤཱཡོ། ནིབོདྷཐཱཏི ཝཱཀྱཏྠཔདཏྠཾ སནྡྷཱཡབྷཱསིཏཏྠབྷཱཝཏྠཱདིཝསེན ནིསེསཏོ བོདྷཐ, སཀྐཙྩཾ སུཏྭཱ ཝིནཡཝིནིཙྪཡཾ བུཛ྄ཛྷཐ ཝིཛཱནཱཐཱཏི ཨཏྠོ, ཙིནྟཱབྷཱཝནཱམཡཉཱཎཱནཾ མཱུལབྷཱུཏཔཀརཎཝིསཡཾ སུཏམཡཉཱཎཾ ནིཔྥཱདེཐཱཏི ཨདྷིཔྤཱཡོ།

Vadatometi ettha ‘‘gāravena cā’’ti pāṭhaseso. Tatthāyamattho – bhāsamāne mayi gāravena, yathāvuttena kāraṇena cāti sāmibhummānamavisesatāya ‘‘me’’ti sāmivacanassa ‘‘mayī’’ti atthasambhavato ayamattho vutto. Pakaraṇassa anākulatādiguṇasamannāgatattā ca vattari mayi gāravena ca samāhitena cetasāti adhippāyo. Nibodhathāti vākyatthapadatthaṃ sandhāyabhāsitatthabhāvatthādivasena nisesato bodhatha, sakkaccaṃ sutvā vinayavinicchayaṃ bujjhatha vijānāthāti attho, cintābhāvanāmayañāṇānaṃ mūlabhūtapakaraṇavisayaṃ sutamayañāṇaṃ nipphādethāti adhippāyo.

གནྠཱརམྦྷཀཐཱཝཎྞནཱ ནིཊྛིཏཱ།

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.





© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact