Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / တိပိဋက • Tipiṭaka / နေတ္တိပ္ပကရဏ-ဋီကာ • Nettippakaraṇa-ṭīkā

။ နမော တသ္သ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသ္သ။

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

Khuddakanikāye

နေတ္တိပ္ပကရဏ-ဋီကာ

Nettippakaraṇa-ṭīkā

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ရတနတ္တယဝန္ဒနာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗသ္သ ဓမ္မသ္သ ပဘဝနိသ္သယဝိသုဒ္ဓိပဋိဝေဒနတ္ထံ, တံ ပန ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာသု ဝိညူနံ ဗဟုမာနုပ္ပာဒနတ္ထံ, တံ သမ္မဒေဝ တေသံ ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိက္ကမလဒ္ဓဗ္ဗာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗဟိတသုခနိပ္ဖာဒနတ္ထံ။ အထ ဝာ မင္ဂလဘာဝတော, သဗ္ဗကိရိယာသု ပုဗ္ဗကိစ္စဘာဝတော, ပဏ္ဍိတေဟိ သမ္မာစရိတဘာဝတော, အာယတိံ ပရေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနတော စ သံဝဏ္ဏနာယံ ရတနတ္တယပဏာမကိရိယာ။ အထ ဝာ ရတနတ္တယပဏာမကရဏံ ပူဇနီယပူဇာပုညဝိသေသနိဗ္ဗတ္တနတ္ထံ, တံ အတ္တနော ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တသ္သ ကမ္မသ္သ ဗလာနုပ္ပဒာနတ္ထံ, အန္တရာ စ တသ္သ အသင္ကောစနတ္ထံ, တဒုဘယံ အနန္တရာယေန အဋ္ဌကထာယ ပရိသမာပနတ္ထံ။ ဣဒမေဝ စ ပယောဇနံ အာစရိယေန ဣဓာဓိပ္ပေတံ။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝန္ဒနာဇနိတံ။ပေ.။ တသ္သ တေဇသာ’’တိ။ ဝတ္ထုတ္တယပူဇာ ဟိ နိရတိသယပုညက္ခေတ္တသမ္ဗုဒ္ဓိယာ အပရိမေယ္ယပ္ပဘာဝော ပုညာတိသယောတိ ဗဟုဝိဓန္တရာယေပိ လောကသန္နိဝာသေ အန္တရာယနိဗန္ဓနသကလသံကိလေသဝိဒ္ဓံသနာယ ပဟောတိ, ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝဉ္စ နိဝာရေတိ။ ယထာဟ –

Saṃvaṇṇanārambhe (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā) ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi sammācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ, taṃ attano yathāladdhasampattinimittassa kammassa balānuppadānatthaṃ, antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ, tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘vandanājanitaṃ…pe… tassa tejasā’’ti. Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –

‘‘ပူဇာရဟေ ပူဇယတော၊ ဗုဒ္ဓေ ယဒိ ဝ သာဝကေ’’တိ။ (ဓ. ပ. ၁၉၅; အပ. ထေရ ၁.၁၀.၁) စ၊

‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake’’ti. (dha. pa. 195; apa. thera 1.10.1) ca,

တထာ –

Tathā –

‘‘ယေ, ဘိက္ခဝေ, ဗုဒ္ဓေ ပသန္နာ, အဂ္ဂေ တေ ပသန္နာ, အဂ္ဂေ ခော ပန ပသန္နာနံ အဂ္ဂော ဝိပာကော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀) စ,

‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) ca,

တထာ –

Tathā –

‘‘‘ဗုဒ္ဓော’တိ ကိတ္တယန္တသ္သ၊ ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ။

‘‘‘Buddho’ti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

ဝရမေဝ ဟိ သာ ပီတိ၊ ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပသ္သ။

Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa;

‘‘‘ဓမ္မော’တိ။ပေ.။ ‘သင္ဃော’တိ။ပေ.။ ဒီပသ္သာ’’တိ။ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆; ဣတိဝု. အဋ္ဌ ၉၀; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁; အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၃၄) စ၊

‘‘‘Dhammo’ti…pe… ‘saṅgho’ti…pe… dīpassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.6; itivu. aṭṭha 90; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; a. ni. ṭī. 2.4.34) ca,

တထာ –

Tathā –

‘‘ယသ္မိံ, မဟာနာမ, သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုသ္သရတိ, နေဝသ္သ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န ဒောသ။ပေ.။ န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁) စ,

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11) ca,

တထာ –

Tathā –

‘‘အရညေ ရုက္ခမူလေ ဝာ။ပေ.။။

‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe…;

ဘယံ ဝာ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝာ၊ လောမဟံသော န ဟေသ္သတီ’’တိ။ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ။

Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti. (saṃ. ni. 1.249) ca;

တတ္ထ ယသ္သ ရတနတ္တယသ္သ ဝန္ဒနံ ကတ္တုကာမော, တသ္သ ဂုဏာတိသယယောဂသန္ဒသ္သနတ္ထံ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိအာဒိနာ ဂာထာတ္တယမာဟ။ ဂုဏာတိသယယောဂေန ဟိ ဝန္ဒနာရဟဘာဝော, ဝန္ဒနာရဟေ စ ကတာ ဝန္ဒနာ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ သာဓေတီတိ။ တတ္ထ ယသ္သာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, သာ နေတ္တိ ဝိသေသတော ယထာနုလောမသာသနသန္နိသ္သယာ, တသ္သ စ ဝိစိတ္တာကာရပ္ပဝတ္တိဝိဘာဝိနီ။ တထာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာ န ဝိနယဒေသနာ ဝိယ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, နာပိ အဘိဓမ္မဒေသနာ ဝိယ ပညာပ္ပဓာနာ, အထ ခော ကရုဏာပညာပ္ပဓာနာတိ တဒုဘယပ္ပဓာနဒေသနာဝိသေသဝိဘာဝနံ တာဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသ္သ ထောမနံ ကာတုံ တမ္မူလကတ္တာ သေသရတနာနံ ‘‘မဟာကာရုဏိကံ နာထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

Tattha yassa ratanattayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘mahākāruṇika’’ntiādinā gāthāttayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetappayojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā netti visesato yathānulomasāsanasannissayā, tassa ca vicittākārappavattivibhāvinī. Tathā hi suttantadesanā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānadesanāvisesavibhāvanaṃ tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘mahākāruṇikaṃ nātha’’ntiādi vuttaṃ.

တတ္ထ ကိရတီတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁) ကရုဏာ, ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော။ အထ ဝာ ကိဏာတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခေ သတိ ကာရုဏိကံ ဟိံသတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော ။ ကမ္ပနံ ကရောတီတိ ဝာ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယခေဒံ ကရောတီတိ အတ္ထော။ ကမိတိ ဝာ သုခံ, တံ ရုန္ဓတီတိ ကရုဏာ။ ဧသာ ဟိ ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာလက္ခဏာ, အတ္တသုခနိရပေက္ခတာယ ကာရုဏိကာနံ သုခံ ရုန္ဓတိ ဝိဗန္ဓတီတိ အတ္ထော။ ကိရိယတိ ဒုက္ခိတေသု ပသာရိယတီတိ ဝာ ကရုဏာ, ကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ ကာရုဏိကော ယထာ ‘‘ဒောဝာရိကော’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇)။ ယထာ ဟိ ဒ္ဝာရဋ္ဌာနတော အညတ္ထ ဝတ္တမာနောပိ ဒ္ဝာရပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကော ပုရိသော ဒ္ဝာရာနတိဝတ္တဝုတ္တိတာယ ဒ္ဝာရေ နိယုတ္တောတိ ‘‘ဒောဝာရိကော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဘဂဝာ မေတ္တာဒိဝသေန ကရုဏာဝိဟာရတော အညတ္ထ ဝတ္တမာနောပိ ကရုဏာနတိဝတ္တဝုတ္တိတာယ ကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ ‘‘ကာရုဏိကော’’တိ ဝုစ္စတိ။ မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယာဝ မဟာပရိနိဗ္ဗာနာ လောကဟိတတ္ထမေဝ လောကနာထာ တိဋ္ဌန္တီတိ။ မဟန္တော ကာရုဏိကောတိ မဟာကာရုဏိကော။ သတိပိ ဘဂဝတော တဒညဂုဏာနမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေ ကာရုဏိကသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ဝုတ္တတ္တာ ကရုဏာဝသေနေဝေတ္ထ မဟန္တဘာဝော ဝေဒိတဗ္ဗော ယထာ ‘‘မဟာဝေယ္ယာကရဏော’’တိ။ ဧဝဉ္စ ကတ္ဝာ ‘‘မဟာကာရုဏိကော’’တိ ဣမိနာ ပဒေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန သတ္ထု မဟာကရုဏာ ဝုတ္တာ ဟောတိ။

Tattha kiratīti (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; a. ni. ṭī. 1.1.1) karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho . Kampanaṃ karotīti vā karuṇā, paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakhedaṃ karotīti attho. Kamiti vā sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā, attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Kiriyati dukkhitesu pasāriyatīti vā karuṇā, karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘dovāriko’’ti (a. ni. 7.67). Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘dovāriko’’ti vuccati, evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘kāruṇiko’’ti vuccati. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhantīti. Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko. Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenevettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘mahāveyyākaraṇo’’ti. Evañca katvā ‘‘mahākāruṇiko’’ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti.

အပရော နယော – အတ္ထသာဓနတော ကရုဏံ ကရုဏာယနံ ကရုဏာသမ္ပဝတ္တနံ အရဟတီတိ ကာရုဏိကော ။ ဘဂဝတော ဟိ သဗ္ဗညုတာယ အနဝသေသတော သတ္တာနံ ဟိတံ, ဟိတုပာယဉ္စ ဇာနတော, တတ္ထ စ အကိလာသုနော ဟိတေသိတာ သတ္ထိကာ, န တထာ အညေသန္တိ။ အထ ဝာ ကရုဏာ ကရုဏာယနံ သီလံ ပကတိ သဘာဝော ဧတသ္သာတိ ကာရုဏိကော။ ဘဂဝာ ဟိ ပထဝီဖသ္သာဒယော ဝိယ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝာ ကရုဏာသဘာဝော သဘာဝဘူတကရုဏောတိ အတ္ထော။ သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ။ အထ ဝာ မဟာဝိသယတာယ, မဟာနုဘာဝတာယ, မဟပ္ဖလတာယ စ မဟတီ ကရုဏာတိ မဟာကရုဏာ။ ဘဂဝတော ဟိ ကရုဏာ နိရဝသေသေသု သတ္တေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ အနညသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိဘေဒဉ္စ မဟန္တမေဝ သတ္တာနံ ဟိတသုခံ ဧကန္တတော နိပ္ဖာဒေတိ, မဟာကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ မဟာကာရုဏိကော, တံ မဟာကာရုဏိကံ။ သေသံ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သုမာဂဓာဒိပဒာနံ ဝိယ စေတ္ထ သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

Aparo nayo – atthasādhanato karuṇaṃ karuṇāyanaṃ karuṇāsampavattanaṃ arahatīti kāruṇiko. Bhagavato hi sabbaññutāya anavasesato sattānaṃ hitaṃ, hitupāyañca jānato, tattha ca akilāsuno hitesitā satthikā, na tathā aññesanti. Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati sabhāvo etassāti kāruṇiko. Bhagavā hi pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāsabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho. Sesaṃ purimasadisameva. Atha vā mahāvisayatāya, mahānubhāvatāya, mahapphalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā. Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati, pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati, diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti, mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇiko, taṃ mahākāruṇikaṃ. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sumāgadhādipadānaṃ viya cettha saddasiddhi veditabbā.

နာထတီတိ နာထော, ဝေနေယ္ယာနံ ဟိတသုခံ အာသီသတိ ပတ္ထေတီတိ အတ္ထော, မေတ္တာယနဝသေန စေတ္ထ ဟိတသုခာသီသနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န ကရုဏာယနဝသေန ပဌမပဒေန ဝုတ္တတ္တာ။ အထ ဝာ နာထတိ ဝေနေယ္ယဂတံ ကိလေသဗ္ယသနံ ဥပတာပေတီတိ နာထော, နာထတီတိ ဝာ နာထော, ယာစတီတိ အတ္ထော။ ဘဂဝာ ဟိ ‘‘သာဓု, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာလေန ကာလံ အတ္တသမ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခိတာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၈.၇, ၈) သတ္တာနံ တံ တံ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိံ ယာစိတ္ဝာပိ မဟာကရုဏာယ သမုသ္သာဟိတော တေ တတ္ထ နိယောဇေတိ။ ပရမေန ဝာ စိတ္တိသ္သရိယေန သမန္နာဂတော, သဗ္ဗသတ္တေ ဝာ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဤသတိ အဘိဘဝတီတိ ပရမိသ္သရော ဘဂဝာ ‘‘နာထော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ နာထံ။

Nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati patthetīti attho, mettāyanavasena cettha hitasukhāsīsanaṃ veditabbaṃ, na karuṇāyanavasena paṭhamapadena vuttattā. Atha vā nāthati veneyyagataṃ kilesabyasanaṃ upatāpetīti nātho, nāthatīti vā nātho, yācatīti attho. Bhagavā hi ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā’’tiādinā (a. ni. 8.7, 8) sattānaṃ taṃ taṃ hitappaṭipattiṃ yācitvāpi mahākaruṇāya samussāhito te tattha niyojeti. Paramena vā cittissariyena samannāgato, sabbasatte vā sīlādiguṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati, taṃ nāthaṃ.

ဉာတဗ္ဗန္တိ ဉေယ္ယံ, အတီတာဒိဘေဒဘိန္နံ သဗ္ဗံ သင္ခတံ, အသင္ခတဉ္စ။ သင္ဂရဏဋ္ဌေန သာဂရော, ပတိတပတိတာနံ အတ္တနော ပုထုလဂမ္ဘီရဘာဝေဟိ သံသီဒနံ နိမ္မုဇ္ဇနံ ကရောတီတိ အတ္ထော။ သံ-သဒ္ဒသ္သ စေတ္ထ ‘‘သာဘာဝော, သာရာဂော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၈၉, ၃၉၁) ဝိယ နိရုတ္တိနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သင္ဂရဏဋ္ဌေနာတိ ဝာ သင္ဂရကရဏဋ္ဌေန, ဌိတဓမ္မတာယ ‘‘အယံ မေ မရိယာဒာ, ဣမံ ဝေလံ နာတိက္ကမာမီ’’တိ လောကေန သင္ဂရံ သင္ကေတံ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော။ သင္ဂရဏံ ဝာ သမန္တတော ဂလနံ သန္ဒနံ ဥဒကေန ကရောတီတိ သာဂရော။ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနကာလေ ဟိ မဟာသမုဒ္ဒော ဣတော စိတော စ ပဂ္ဃရိတ္ဝာ သကလံ လောကဓာတုံ ဧကောဃံ ကရောတီတိ။ လောကိယာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘သာဂရသ္သ ရညော ပုတ္တေဟိ သာဂရေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတော ခတောတိ သာဂရော, ပုရတ္ထိမော သမုဒ္ဒပ္ပဒေသော, တံသမ္ဗန္ဓတာယ ရုဠ္ဟိဝသေန သဗ္ဗောပိ သမုဒ္ဒော တထာ ဝောဟရီယတီ’’တိ။ သာဂရသဒိသတ္တာ သာဂရော, ဉေယ္ယမေဝ သာဂရောတိ ဉေယ္ယသာဂရော။ သဒိသတာ စေတ္ထ ပုထုလဒုတ္တရဂမ္ဘီရာနာဒိကာလိကတာဟိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, နိဟီနံ စေတမောပမ္မံ။ တထာ ဟိ ဉေယ္ယသ္သေဝ သာတိသယာ ပုထုလတာ အပရိမာဏလောကဓာတုဗ္ယာပနတော, သဗ္ဗညုတညာဏသ္သေဝ တရဏီယတာယ ဒုတ္တရတာ, ဂမ္ဘီရတာ, အာဒိကောဋိရဟိတာ စ ပဝတ္တိ, န ဣတရသ္သ ပရိစ္ဆိန္နဒေသတ္တာ ဗာဟိရကဝီတရာဂေဟိပိ ဣတ္တရေန ခဏေန အတိက္ကမိတဗ္ဗတ္တာ, ပရိမိတဂမ္ဘီရတ္တာ, ပရိမိတကာလတ္တာ စ။ ဉေယ္ယသာဂရသ္သ ပာရံ ပရိယန္တံ ဂတောတိ ဉေယ္ယသာဂရပာရဂူ, တံ ဉေယ္ယသာဂရပာရဂုံ။

Ñātabbanti ñeyyaṃ, atītādibhedabhinnaṃ sabbaṃ saṅkhataṃ, asaṅkhatañca. Saṅgaraṇaṭṭhena sāgaro, patitapatitānaṃ attano puthulagambhīrabhāvehi saṃsīdanaṃ nimmujjanaṃ karotīti attho. Saṃ-saddassa cettha ‘‘sābhāvo, sārāgo’’tiādīsu (dha. sa. 389, 391) viya niruttinayena daṭṭhabbo. Saṅgaraṇaṭṭhenāti vā saṅgarakaraṇaṭṭhena, ṭhitadhammatāya ‘‘ayaṃ me mariyādā, imaṃ velaṃ nātikkamāmī’’ti lokena saṅgaraṃ saṅketaṃ karonto viya hotīti attho. Saṅgaraṇaṃ vā samantato galanaṃ sandanaṃ udakena karotīti sāgaro. Kappavuṭṭhānakāle hi mahāsamuddo ito cito ca paggharitvā sakalaṃ lokadhātuṃ ekoghaṃ karotīti. Lokiyā pana vadanti ‘‘sāgarassa rañño puttehi sāgarehi nibbattito khatoti sāgaro, puratthimo samuddappadeso, taṃsambandhatāya ruḷhivasena sabbopi samuddo tathā voharīyatī’’ti. Sāgarasadisattā sāgaro, ñeyyameva sāgaroti ñeyyasāgaro. Sadisatā cettha puthuladuttaragambhīrānādikālikatāhi veditabbā, nihīnaṃ cetamopammaṃ. Tathā hi ñeyyasseva sātisayā puthulatā aparimāṇalokadhātubyāpanato, sabbaññutaññāṇasseva taraṇīyatāya duttaratā, gambhīratā, ādikoṭirahitā ca pavatti, na itarassa paricchinnadesattā bāhirakavītarāgehipi ittarena khaṇena atikkamitabbattā, parimitagambhīrattā, parimitakālattā ca. Ñeyyasāgarassa pāraṃ pariyantaṃ gatoti ñeyyasāgarapāragū, taṃ ñeyyasāgarapāraguṃ.

ဂမနဉ္စေတ္ထ ဉာဏဂမနမေဝ, န ဣတရံ ဉေယ္ယဂ္ဂဟဏတော, တံ ပန ဉာဏံ ဒုဝိဓံ သမ္မသနပဋိဝေဓဘေဒတော, တထာ ဟေတုဖလဘေဒတော။ တတ္ထ ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၅၇; သံ. နိ. ၂.၄, ၁၀; ပေဋကော. ၂၃) ကရုဏာယနဝသေနေဝ အဘိနိဝိသိတ္ဝာ အနေကာကာရဝောကာရေ သင္ခာရေ သမ္မသန္တံ ဘဂဝတော သမ္မသနဉာဏံ ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟသ္သမုခေန ဉေယ္ယသာဂရံ အဇ္ဈောဂာဟေတ္ဝာ တသ္သ ပာရံ ပရိယန္တံ အဂမာသိ, ယံ ‘‘မဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ပဋိဝေဓဉာဏံ ပန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ အာသဝက္ခယဉာဏံ, အာသဝက္ခယဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ယံ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ပာရဂမနဉ္စ တသ္သ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ, သမတ္ထတာယ စ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တထာ ယထာဝုတ္တံ သမ္မသနဉာဏံ ဟေတု, ဣတရံ ဖလံ။ သဟ သမ္မသနဉာဏေန ဝာ အာသဝက္ခယဉာဏံ ဟေတု, သဗ္ဗညုတညာဏံ ဖလံ တဒာနိသံသဘာဝတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

Gamanañcettha ñāṇagamanameva, na itaraṃ ñeyyaggahaṇato, taṃ pana ñāṇaṃ duvidhaṃ sammasanapaṭivedhabhedato, tathā hetuphalabhedato. Tattha ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10; peṭako. 23) karuṇāyanavaseneva abhinivisitvā anekākāravokāre saṅkhāre sammasantaṃ bhagavato sammasanañāṇaṃ chattiṃsakoṭisatasahassamukhena ñeyyasāgaraṃ ajjhogāhetvā tassa pāraṃ pariyantaṃ agamāsi, yaṃ ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati. Paṭivedhañāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ āsavakkhayañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ, yaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. Pāragamanañca tassa kiccasiddhiyā, samatthatāya ca veditabbaṃ. Tathā yathāvuttaṃ sammasanañāṇaṃ hetu, itaraṃ phalaṃ. Saha sammasanañāṇena vā āsavakkhayañāṇaṃ hetu, sabbaññutaññāṇaṃ phalaṃ tadānisaṃsabhāvatoti veditabbaṃ.

ဝန္ဒေတိ နမာမိ, အဘိတ္ထဝာမိ ဝာ။ သဏ္ဟဋ္ဌေန နိပုဏာ, အနုပစိတဉာဏသမ္ဘာရာနံ အဂာဓဋ္ဌေန ဂမ္ဘီရာ, ဧကတ္တာဒိဘေဒတော နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒိဝိဘာဂတော စ ဝိစိတ္ရာ ဝိသိဋ္ဌာ နာနာဝိဓာ နယာ ဧတိသ္သာတိ နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတ္ရနယာ, နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတ္ရနယာ ဒေသနာ အသ္သာတိ နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတ္ရနယဒေသနော, တံ နိပုဏ။ပေ.။ ဒေသနံ။ နယတီတိ ဝာ နယော, ပာဠိဂတိ, သာ စ ဝုတ္တနယေန အတ္ထတော နိပုဏာ, အတ္ထတော ဗ္ယဉ္ဇနတော စ ဂမ္ဘီရာ, သင္ခေပဝိတ္ထာရာနုလောမာဒိပ္ပဝတ္တိယာ နာနာဝိဓတာယ ဝိစိတ္ရာ။ တထာ ဟိ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန, သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝောမိသ္သတာဒိဝသေန, ကုသလာဒိခန္ဓာဒိသင္ဂဟာဒိသမယဝိမုတ္တာဒိဌပနာဒိကုသလမူလာဒိတိကပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓာ ပာဠိဂတီတိ။

Vandeti namāmi, abhitthavāmi vā. Saṇhaṭṭhena nipuṇā, anupacitañāṇasambhārānaṃ agādhaṭṭhena gambhīrā, ekattādibhedato nandiyāvaṭṭādivibhāgato ca vicitrā visiṭṭhā nānāvidhā nayā etissāti nipuṇagambhīravicitranayā, nipuṇagambhīravicitranayā desanā assāti nipuṇagambhīravicitranayadesano, taṃ nipuṇa…pe… desanaṃ. Nayatīti vā nayo, pāḷigati, sā ca vuttanayena atthato nipuṇā, atthato byañjanato ca gambhīrā, saṅkhepavitthārānulomādippavattiyā nānāvidhatāya vicitrā. Tathā hi paññattianupaññattiādivasena, saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena, kusalādikhandhādisaṅgahādisamayavimuttādiṭhapanādikusalamūlāditikapaṭṭhānādivasena ca anekavidhā pāḷigatīti.

တတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ဒ္ဝီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိတော, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိတော စ။ တေသု အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ အနာဝရဏဉာဏာဓိဂမတော, သဝာသနာနံ သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ အစ္စန္တပ္ပဟာနတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ လာဘသက္ကာရာဒိနိရပေက္ခစိတ္တသ္သ သဗ္ဗဒုက္ခနိယ္ယာနိကဓမ္မဒေသနတော, ပဋိဝိရုဒ္ဓေသုပိ နိစ္စံ ဟိတဇ္ဈာသယဉာဏပရိပာကကာလာဂမနတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သာ ပနေတ္ထ ပယောဂတော, အာသယတော စ ဒုဝိဓာ, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ, ယထာဝုတ္တဘေဒာ ဒုဝိဓာ စ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ ပကာသိတာ ဟောတိ။ ကထံ? ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဣမိနာ အာသယတော , ‘‘နိပုဏ။ပေ.။ ဒေသန’’န္တိ ဣမိနာ ပယောဂတော, ‘‘နာထ’’န္တိ ဣမိနာ ပန ဥဘယထာပိ ဘဂဝတော ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ ပကာသိတာ ကရုဏာကိစ္စဒီပနတော, ‘‘ဉေယ္ယသာဂရပာရဂု’’န္တိ ဣမိနာ သာတိသယံ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ ပရမုက္ကံသဂတဉာဏကိစ္စဒီပနတော။

Tattha (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā) dvīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito, parahitappaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato, savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato ca veditabbā, parahitappaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato, paṭiviruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayañāṇaparipākakālāgamanato ca veditabbā. Sā panettha payogato, āsayato ca duvidhā, parahitappaṭipatti, yathāvuttabhedā duvidhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Mahākāruṇika’’nti iminā āsayato , ‘‘nipuṇa…pe… desana’’nti iminā payogato, ‘‘nātha’’nti iminā pana ubhayathāpi bhagavato parahitappaṭipatti pakāsitā karuṇākiccadīpanato, ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti iminā sātisayaṃ attahitasampatti paramukkaṃsagatañāṇakiccadīpanato.

အထ ဝာ တီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဟေတုတော, ဖလတော, ဥပကာရတော စ။ တတ္ထ ဟေတု မဟာကရုဏာ, သာ ပန ပဌမပဒေန သရူပေနေဝ ဒသ္သိတာ။ ဖလံ စတုဗ္ဗိဓံ ဉာဏသမ္ပဒာ ပဟာနသမ္ပဒာ အာနုဘာဝသမ္ပဒာ ရူပကာယသမ္ပဒာ စာတိ။ တာသု ပဓာနဘူတာ ဉာဏပဟာနသမ္ပဒာ ‘‘ဉေယ္ယသာဂရပာရဂု’’န္တိ ဣမိနာ ပဒေန ပကာသိတာ။ ပဓာနေ ဟိ ဒသ္သိတေ အဝိနာဘာဝတော ဣတရမ္ပိ ဒ္ဝယံ ဒသ္သိတမေဝ ဟောတိ။ န ဟိ ဗုဒ္ဓာနံ အာနုဘာဝရူပကာယသမ္ပတ္တီဟိ ဝိနာ ကဒာစိပိ ဓမ္မကာယသိရီ ဝတ္တတီတိ။ ဥပကာရော အနန္တရံ အဗာဟိရံ ကတ္ဝာ တိဝိဓယာနမုခေန ဝိမုတ္တိဓမ္မဒေသနာ, သာ ‘‘နာထံ, နိပုဏ။ပေ.။ ဒေသန’’န္တိ ပဒဒ္ဝယေန ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

Atha vā tīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā pana paṭhamapadena sarūpeneva dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu padhānabhūtā ñāṇapahānasampadā ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti iminā padena pakāsitā. Padhāne hi dassite avinābhāvato itarampi dvayaṃ dassitameva hoti. Na hi buddhānaṃ ānubhāvarūpakāyasampattīhi vinā kadācipi dhammakāyasirī vattatīti. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ katvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā, sā ‘‘nāthaṃ, nipuṇa…pe… desana’’nti padadvayena pakāsitāti veditabbaṃ.

တတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဧတေန သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ ဒသ္သေတိ။ မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော ဟိ ဘဂဝာ သံသာရပင္ကတော သတ္တာနံ သမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ကတာဘိနီဟာရော အနုပုဗ္ဗေန ပာရမိယော ပူရေတ္ဝာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတောတိ ကရုဏာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ။ ‘‘ဉေယ္ယသာဂရပာရဂု’’န္တိ ဧတေန ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိယာ သဒ္ဓိံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဒသ္သေတိ။ အနာဝရဏဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္ဟိ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ အနာဝရဏဉာဏံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ ပန သမ္မသနဉာဏံ သဟ ပညာပာရမိယာ တသ္သာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒာ။ တသ္သာ ဟိ အာနုဘာဝေန လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခလ္လိကတ္တကိလမထာနုယောဂသသ္သတုစ္ဆေဒာဒိအန္တဒ္ဝယဝိရဟိတာ ဥက္ကံသပာရမိပ္ပတ္တာ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒာ ဘာဝနာပာရိပူရိံ ဂတာ။ ‘‘နာထ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ဖလံ ဒသ္သေတိ လောကတ္တယနာယကဘာဝဒီပနတော။ တထာ ဟိ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ, သဒေဝမနုသ္သာယ ပဇာယ အစ္စန္တုပကာရိတာယ အပရိမိတနိရုပမဘာဝဂုဏဝိသေသသမင္ဂိတာယ စ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော ဘဂဝာ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ အနုတ္တရဂာရဝဋ္ဌာနဘူတတာယ စ ‘‘နာထော’’တိ ဝုစ္စတီတိ။ ‘‘နိပုဏ။ပေ.။ ဒေသန’’န္တိ ဣမိနာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပယောဇနံ ဒသ္သေတိ။ သံသာရမဟောဃတော သတ္တသန္တာရဏတ္ထဉ္ဟိ ဘဂဝတာ သမ္မာသမ္ဗောဓိ အဘိပတ္ထိတာ, တဉ္စ သတ္တသန္တာရဏံ ယထာဝုတ္တဒေသနာသမ္ပတ္တိယာ သမိဇ္ဈတိ တဒဝိနာဘာဝတော။ ဣမိနာ ဘဂဝတော သာတိသယာ ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ ဒသ္သိတာ, ဣတရေဟိ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တီတိ တဒုဘယေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒီပေတိ, တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယ္ယဘာဝံ, ဥတ္တမဝန္ဒနီယဘာဝံ, အတ္တနော စ ဝန္ဒနကိရိယာယ ခေတ္တင္ဂတဘာဝံ ဒီပေတိ။

Tattha (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā) ‘‘mahākāruṇika’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Ñeyyasāgarapāragu’’nti etena pubbabhāgappaṭipattiyā saddhiṃ sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Vuttappabhedaṃ pana sammasanañāṇaṃ saha paññāpāramiyā tassā pubbabhāgapaṭipadā. Tassā hi ānubhāvena līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedādiantadvayavirahitā ukkaṃsapāramippattā majjhimā paṭipadā bhāvanāpāripūriṃ gatā. ‘‘Nātha’’nti iminā sammāsambodhiyā phalaṃ dasseti lokattayanāyakabhāvadīpanato. Tathā hi sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā, sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ anuttaragāravaṭṭhānabhūtatāya ca ‘‘nātho’’ti vuccatīti. ‘‘Nipuṇa…pe… desana’’nti iminā sammāsambodhiyā payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇatthañhi bhagavatā sammāsambodhi abhipatthitā, tañca sattasantāraṇaṃ yathāvuttadesanāsampattiyā samijjhati tadavinābhāvato. Iminā bhagavato sātisayā parahitappaṭipatti dassitā, itarehi attahitasampattīti tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dīpeti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, uttamavandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti.

ဧတ္ထ စ ယထာ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဣမိနာ ပဒေန ဘဂဝတော မဟာကရုဏာ ဒသ္သိတာ, ဧဝံ ‘‘ဉေယ္ယသာဂရပာရဂု’’န္တိ ဧတေန မဟာပညာ ဒသ္သိတာ။ တေသု ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော ဘဂဝတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဒသ္သိတာ ဟောတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ။ တဒုဘယဂ္ဂဟဏသိဒ္ဓော ဧဝ စတ္ထော နာထသဒ္ဒေန ပကာသီယတိ။ ကရုဏာဝစနေန ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ ဒသ္သေတိ, ပညာဝစနေန အပဂမနံ။ တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒသ္သေတိ လောကဝောဟာရဝိသယတ္တာ ကရုဏာယ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သမညာယ အနတိဓာဝနံ။ သဘာဝာနဝဗောဓေန ဟိ ဓမ္မာနံ သမညံ အတိဓာဝိတ္ဝာ သတ္တာဒိသမ္မသနံ ဟောတီတိ။ တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဝိဟာရံ ဒသ္သေတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, စတုသစ္စဉာဏံ, စတုပဋိသမ္ဘိဒာဉာဏံ, စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ။ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏသ္သ ဂဟိတတ္တာ သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ, ဆ အဘိညာ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု (မ. နိ. ၁.၁၅၁, ၁၇၈) အကမ္ပနဉာဏာနိ, ဒသ ဗလာနိ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, သောဠသ ဉာဏစရိယာ, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ (မဟာနိ. ၆၉, ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅; ဝိဘ. မူလဋီ. သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ; ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁), စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ (သံ. နိ. ၂.၃၄) ဧဝမာဒီနံ အနေကေသံ ပညာပ္ပဘေဒာနံ ဝသေန ဉာဏစာရံ ဒသ္သေတိ။

Ettha ca yathā ‘‘mahākāruṇika’’nti iminā padena bhagavato mahākaruṇā dassitā, evaṃ ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti etena mahāpaññā dassitā. Tesu karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho eva cattho nāthasaddena pakāsīyati. Karuṇāvacanena upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāvacanena apagamanaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāggahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādisammasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catusaccañāṇaṃ, catupaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ. Karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu (ma. ni. 1.151, 178) akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā (mahāni. 69, 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5; dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 3.141), catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti (saṃ. ni. 2.34) evamādīnaṃ anekesaṃ paññāppabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti.

တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန စရဏသမ္ပတ္တိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိ။ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သတ္တာဓိပတိတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဓမ္မာဓိပတိတာ။ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကနာထဘာဝော, ပညာဂ္ဂဟဏေန အတ္တနာထဘာဝော။ တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပုဗ္ဗကာရိဘာဝော, ပညာဂ္ဂဟဏေန ကတညုတာ။ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန အပရန္တပတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန အနတ္တန္တပတာ။ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ဝာ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသိဒ္ဓိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ။ တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပရေသံ တာရဏံ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သယံ တာရဏံ။ တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗသတ္တေသု အနုဂ္ဂဟစိတ္တတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာ ဒသ္သိတာ ဟောတိ။ သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တံနိဒာနဘာဝတော, ပညာ ပရိယောသာနံ တတော ဥတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတော, ဣတိ အာဒိပရိယောသာနဒသ္သနေန သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒသ္သိတာ ဟောန္တိ။ တထာ ကရုဏာဝစနေန သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒသ္သိတော ဟောတိ။ ကရုဏာနိဒာနဉ္ဟိ သီလံ တတော ပာဏာတိပာတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော, သာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂိနီတိ။ ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော။ သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈေ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလ္ယာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒသ္သိတာ ဟောန္တိ နယတော ဒသ္သိတတ္တာ။ ဧသော ဧဝ ဟိ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ဒသ္သနုပာယော, ယဒိဒံ နယဂ္ဂာဟဏံ, အညထာ ကော နာမ သမတ္ထော ဘဂဝတော ဂုဏေ အနုပဒံ နိရဝသေသတော ဒသ္သေတုံ။ တေနေဝာဟ –

Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampatti, paññāggahaṇena vijjāsampatti. Karuṇāggahaṇena sattādhipatitā, paññāggahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāggahaṇena lokanāthabhāvo, paññāggahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāggahaṇena pubbakāribhāvo, paññāggahaṇena kataññutā. Karuṇāggahaṇena aparantapatā, paññāggahaṇena anattantapatā. Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāggahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāggahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi taṃnidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato, iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāvacanena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –

‘‘ဗုဒ္ဓောပိ ဗုဒ္ဓသ္သ ဘဏေယ္ယ ဝဏ္ဏံ၊ ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော။

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, kappampi ce aññamabhāsamāno;

ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ၊ ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတသ္သာ’’တိ။ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၄; ၃.၁၄၁; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄၂၅; ဥဒာ. အဋ္ဌ. ၅၃; အပ. အဋ္ဌ. ၂.၇.၂၀; ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၄.၄; စရိယာ. အဋ္ဌ. နိဒာနကထာ၊ ပကိဏ္ဏကကထာ; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁; ဝဇိရ. ဋီ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ; သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ)။

Khīyetha kappo ciradīghamantare, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 3.425; udā. aṭṭha. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; a. ni. ṭī. 1.1.1; vajira. ṭī. ganthārambhakathā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā);

တေနေဝ စ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေနာပိ ဗုဒ္ဓဂုဏပရိစ္ဆေဒနံ ပတိ အနုယုတ္တေန ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၅) ပဋိက္ခိပိတ္ဝာ ‘‘အပိစ မေ, ဘန္တေ, ဓမ္မန္ဝယော ဝိဒိတော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၆) ဝုတ္တံ။

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti (dī. ni. 2.145) paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.

ဧဝံ သင္ခေပေန သကလသဗ္ဗညုဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝိတ္ဝာ ဣဒာနိ သဒ္ဓမ္မံ ထောမေတုံ ‘‘ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ ဟုတ္ဝာတိ ဝစနသေသော။ ဝိန္ဒိယံ ဓမ္မာနံ သလက္ခဏံ, သာမညလက္ခဏဉ္စ ဝိန္ဒတီတိ ဝိဇ္ဇာ, လောဘက္ခန္ဓာဒီနိ ဝာ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ, စတုန္နံ ဝာ အရိယသစ္စာနံ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာတိ ဧဝံ တာဝေတ္ထ ဝစနတ္ထတော ဝိဇ္ဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ပဘေဒတော ပန တိသ္သောပိ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ ဘယဘေရဝသုတ္တေ အာဂတနိယာမေနေဝ, အဋ္ဌပိ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၈ အာဒယော) အာဂတနိယာမေနေဝ။ စရန္တိ တေဟီတိ စရဏာနိ, သီလသံဝရာဒယော ပဉ္စဒသ ဓမ္မာ, ဣတိ ဣမာဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ, ဣမေဟိ စ စရဏေဟိ သမ္ပန္နာ သမ္ပန္နာဂတာတိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ

Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘vijjācaraṇasampannā’’tiādimāha. Tattha vijjācaraṇasampannā hutvāti vacanaseso. Vindiyaṃ dhammānaṃ salakkhaṇaṃ, sāmaññalakkhaṇañca vindatīti vijjā, lobhakkhandhādīni vā vijjhanaṭṭhena vijjā, catunnaṃ vā ariyasaccānaṃ viditakaraṇaṭṭhena vijjāti evaṃ tāvettha vacanatthato vijjā veditabbā. Pabhedato pana tissopi vijjā vijjā bhayabheravasutte āgataniyāmeneva, aṭṭhapi vijjā vijjā ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.278 ādayo) āgataniyāmeneva. Caranti tehīti caraṇāni, sīlasaṃvarādayo pañcadasa dhammā, iti imāhi vijjāhi, imehi ca caraṇehi sampannā sampannāgatāti vijjācaraṇasampannā.

ယေနာတိ ယေန ဓမ္မေန ကရဏဘူတေန, ဟေတုဘူတေန စ။ တတ္ထ မဂ္ဂဓမ္မသ္သ ကရဏတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော နိယ္ယာနကိရိယာသာဓကတမဘာဝတော, နိဗ္ဗာနဓမ္မသ္သ ဟေတုအတ္ထော အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝတော။ ပစ္စယတ္ထော ဟိ အယံ ဟေတ္ဝတ္ထော။ ပရိယတ္တိဓမ္မသ္သပိ ဟေတုအတ္ထော ယုဇ္ဇတေဝ ပရမ္ပရာယ ဟေတုဘာဝတော။ ဖလဓမ္မေ ပန ဥဘယမ္ပိ သမ္ဘဝတိ။ ကထံ? ‘‘တာယ သဒ္ဓာယ အဝူပသန္တာယာ’’တိ ဝစနတော မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နာနံ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပသ္သဒ္ဓိပ္ပဟာနကိစ္စတာယ ဖလသ္သ နိယ္ယာနာနုဂုဏတာ, နိယ္ယာနပရိယောသာနတာ စာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန သိယာ ကရဏတ္ထော နိယ္ယာနကိရိယာယ။ သကဒာဂာမိမဂ္ဂဝိပသ္သနာဒီနံ ပန ဥပနိသ္သယပစ္စယဘာဝတော သိယာ ဟေတုအတ္ထော။ ဧဝဉ္စ ကတ္ဝာ အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တာဒီသု (ဣတိဝု. ၉၀) အဂ္ဂာဒိဘာဝေန အဂ္ဂဟိတာပိ ဖလပရိယတ္တိဓမ္မာ ဆတ္တမာဏဝကဝိမာနာဒီသု (ဝိ. ဝ. ၈၈၆ အာဒယော) သရဏီယဘာဝေန ဂဟိတာတိ တေသံ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ဝိယ မဟာအဋ္ဌကထာယံ သရဏဘာဝော ဥဒ္ဓဋော။ ဝိသေသတော စေတ္ထ မဂ္ဂပရိယာပန္နာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာစရဏဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေ ဟိ နိပ္ပရိယာယေန နိယ္ယာနကိရိယာယ သာဓကတမဘူတာ, န ဣတရေ။ ဣတရေသံ ပန နိယ္ယာနတ္ထတာယ နိယ္ယာနတာ။ ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ ဟုတ္ဝာ’’တိ ဝုတ္တံ, နိယ္ယာနသမကာလမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပတ္တိသမဓိဂမောတိ? နာယံ ဝိရောဓော သမာနကာလတာယ ဧဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ ယထာ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၃-၄၅; ၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅, ၄၆၇)။ သမ္ပန္နာတိ ဝာ ပဒသ္သ ဝတ္တမာနကာလတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၇) ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒသ္သ ဝိယ။ ဧဝဉ္စ ကတ္ဝာ ဝစနသေသမန္တရေနေဝ ပဒယောဇနာ သိဒ္ဓာ ဟောတိ။ ‘‘ယေနာ’’တိ စ ပဒံ ဥဘယတ္ထ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ‘‘ယေန ဓမ္မေန ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ, ယေန ဓမ္မေန နိယ္ယန္တီ’’တိ။

Yenāti yena dhammena karaṇabhūtena, hetubhūtena ca. Tattha maggadhammassa karaṇattho veditabbo niyyānakiriyāsādhakatamabhāvato, nibbānadhammassa hetuattho ārammaṇapaccayabhāvato. Paccayattho hi ayaṃ hetvattho. Pariyattidhammassapi hetuattho yujjateva paramparāya hetubhāvato. Phaladhamme pana ubhayampi sambhavati. Kathaṃ? ‘‘Tāya saddhāya avūpasantāyā’’ti vacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya phalassa niyyānānuguṇatā, niyyānapariyosānatā cāti iminā pariyāyena siyā karaṇattho niyyānakiriyāya. Sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ pana upanissayapaccayabhāvato siyā hetuattho. Evañca katvā aggappasādasuttādīsu (itivu. 90) aggādibhāvena aggahitāpi phalapariyattidhammā chattamāṇavakavimānādīsu (vi. va. 886 ādayo) saraṇīyabhāvena gahitāti tesaṃ magganibbānānaṃ viya mahāaṭṭhakathāyaṃ saraṇabhāvo uddhaṭo. Visesato cettha maggapariyāpannā eva vijjācaraṇadhammā veditabbā. Te hi nippariyāyena niyyānakiriyāya sādhakatamabhūtā, na itare. Itaresaṃ pana niyyānatthatāya niyyānatā. Yadi evaṃ kasmā ‘‘vijjācaraṇasampannā hutvā’’ti vuttaṃ, niyyānasamakālameva hi yathāvuttavijjācaraṇasampattisamadhigamoti? Nāyaṃ virodho samānakālatāya eva adhippetattā yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 4.60; kathā. 465, 467). Sampannāti vā padassa vattamānakālatthatā veditabbā ‘‘uppannā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 17) ettha uppannasaddassa viya. Evañca katvā vacanasesamantareneva padayojanā siddhā hoti. ‘‘Yenā’’ti ca padaṃ ubhayattha sambandhitabbaṃ ‘‘yena dhammena vijjācaraṇasampannā, yena dhammena niyyantī’’ti.

လောကတောတိ ခန္ဓာဒိလောကတော, ဝဋ္ဋတောတိ အတ္ထော။ န္တိ တံ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနဖလပရိယတ္တိဘေဒံ ဓမ္မံ။ ဥတ္တမန္တိ သေဋ္ဌံ။ တထာ ဟေသ အတ္တနာ ဥတ္တရိတရသ္သ အဘာဝေန ‘‘အနုတ္တရော’’တိ ဝုစ္စတိ။ တတ္ထ မဂ္ဂသ္သ နိယ္ယာနဟေတုအာဒိအတ္ထေန, နိဗ္ဗာနသ္သ နိသ္သရဏဝိဝေကာဒိအတ္ထေန, ဖလသ္သ အရိယသန္တဘာဝာဒိအတ္ထေန စ သေဋ္ဌတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သ္ဝာယမတ္ထော ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင္ဂိကော မဂ္ဂော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) အာဒိသုတ္တပဒာနုသာရေန ဝိဘာဝေတဗ္ဗော။

Lokatoti khandhādilokato, vaṭṭatoti attho. Nti taṃ magganibbānaphalapariyattibhedaṃ dhammaṃ. Uttamanti seṭṭhaṃ. Tathā hesa attanā uttaritarassa abhāvena ‘‘anuttaro’’ti vuccati. Tattha maggassa niyyānahetuādiatthena, nibbānassa nissaraṇavivekādiatthena, phalassa ariyasantabhāvādiatthena ca seṭṭhatā veditabbā. Svāyamattho ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) ādisuttapadānusārena vibhāvetabbo.

ဓမ္မန္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပာယတော, သံသာရတော စ အပတမာနေ ကတ္ဝာ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော။ သမ္မာ, သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓော, သဗ္ဗညုတာအနာဝရဏဉာဏော သမန္တစက္ခု ဘဂဝာ, တေန ယထာ သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမေနေဝ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ သမ္ပာပုဏီယန္တိ, ဧဝံ သမ္မဒေဝ အာသေဝနာယ ဘာဝနာယ ဗဟုလီကိရိယာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာယ သက္ကစ္စံ ဓမ္မဒေသနာယ ဝေနေယ္ယသန္တာနေသု ပတိဋ္ဌာပနေန –

Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato, saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Sammā, sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho, sabbaññutāanāvaraṇañāṇo samantacakkhu bhagavā, tena yathā sammāsambodhisamadhigameneva sabbe buddhaguṇā sampāpuṇīyanti, evaṃ sammadeva āsevanāya bhāvanāya bahulīkiriyāya sammāpaṭipattiyā sammadeva paccavekkhaṇāya sakkaccaṃ dhammadesanāya veneyyasantānesu patiṭṭhāpanena –

‘‘အရိယံ , ဝော ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓိံ ဒေသေသ္သာမိ (မ. နိ. ၃.၁၃၆; ပေဋကော. ၂၄)။ မဂ္ဂာနဋ္ဌင္ဂိကော သေဋ္ဌော (ဓ. ပ. ၂၇၃; နေတ္တိ. ၁၇၀; ပေဋကော. ၃၀)။ ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင္ခတာ ဝာ အသင္ခတာ ဝာ, ဝိရာဂော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄)။ ဧကာယနော အယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. ၁.၁၀၆; သံ. နိ. ၅.၃၆၇, ၃၈၄)။ ဓမ္မံ, ဝော ဘိက္ခဝေ, ဒေသေသ္သာမိ အာဒိကလ္ယာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၄၂၀; နေတ္တိ. ၅) –

‘‘Ariyaṃ , vo bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi (ma. ni. 3.136; peṭako. 24). Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho (dha. pa. 273; netti. 170; peṭako. 30). Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati (itivu. 90; a. ni. 4.34). Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.367, 384). Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’nti (ma. ni. 3.420; netti. 5) –

အာဒိဝစနေဟိ, အဘိတ္ထဝနေန စ ပူဇိတော မာနိတော အပစိတောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတော, တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ ဓမ္မံ ဝန္ဒေတိ သမ္ဗန္ဓော။

Ādivacanehi, abhitthavanena ca pūjito mānito apacitoti sammāsambuddhapūjito, taṃ sammāsambuddhapūjitaṃ dhammaṃ vandeti sambandho.

အယံ ပနေတ္ထ သင္ခေပတ္ထော – ယသ္သ ဓမ္မသ္သ အဓိဂမနေ ဝိဇ္ဇာသမ္ပန္နာ စေဝ ဟောန္တိ စရဏသမ္ပန္နာ စ, သဗ္ဗဝဋ္ဋဒုက္ခတော စ နိယ္ယန္တိ, တမေဝ အရိယာနံ သကလဂုဏသမင္ဂိဘာဝနိမိတ္တံ, အနဝသေသဒုက္ခနိသ္သရဏဟေတုဘူတဉ္စ ဥတ္တမံ ပဝရံ သဒ္ဓိံ ပရိယတ္တိဓမ္မေန နဝဝိဓံ လောကုတ္တရဓမ္မံ ဘဂဝတာပိ သမ္မာပဋိပတ္တိအာဒိဝိဓိနာ ပူဇိတံ နမာမိ, အဘိတ္ထဝာမိ ဝာတိ။

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yassa dhammassa adhigamane vijjāsampannā ceva honti caraṇasampannā ca, sabbavaṭṭadukkhato ca niyyanti, tameva ariyānaṃ sakalaguṇasamaṅgibhāvanimittaṃ, anavasesadukkhanissaraṇahetubhūtañca uttamaṃ pavaraṃ saddhiṃ pariyattidhammena navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ bhagavatāpi sammāpaṭipattiādividhinā pūjitaṃ namāmi, abhitthavāmi vāti.

ဧတ္ထ စ ‘‘ယေန လောကတော နိယ္ယန္တိ, ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ စ ဟောန္တီ’’တိ ပဒဒ္ဝယေန ယထာက္ကမံ ဓမ္မသ္သ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝော, သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝော စ ဝုတ္တော။ တေသု ပဌမေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိယာ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ဒုတိယေန ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိယာ။ တထာ ပဌမေန ဈာနသမ္ပဒာယ, ဒုတိယေန ဝိမောက္ခသမ္ပဒာယ။ ပဌမေန ဝာ သမာဓိသမ္ပဒာယ, ဒုတိယေန သမာပတ္တိသမ္ပဒာယ။ ပဌမေန ဝာ ခယဉာဏဘာဝေန, ဒုတိယေန အနုပ္ပာဒဉာဏဘာဝေန။ အထ ဝာ ပုရိမေန ဝိဇ္ဇူပမတာယ, ဒုတိယေန ဝဇိရူပမတာယ။ ပုရိမေန ဝာ ဝိရာဂသမ္ပတ္တိယာ, ဒုတိယေန နိရောဓသမ္ပတ္တိယာ။ တထာ ပဌမေန နိယ္ယာနဘာဝေန, ဒုတိယေန နိသ္သရဏဘာဝေန။ ပဌမေန ဝာ ဟေတုဘာဝေန, ဒုတိယေန အသင္ခတဘာဝေန။ ပဌမေန ဝာ ဒသ္သနဘာဝေန, ဒုတိယေန ဝိဝေကဘာဝေန။ ပဌမေန ဝာ အဓိပတိဘာဝေန, ဒုတိယေန အမတဘာဝေန ဓမ္မံ ထောမေတိ။ အထ ဝာ ပဌမေန နိယ္ယာနိကဘာဝဒသ္သနတော သ္ဝာက္ခာတတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ဒုတိယေန သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝတော သန္ဒိဋ္ဌိကတာယ။ တထာ ပုရိမေန အကာလိကတာယ, ပစ္ဆိမေန ဧဟိပသ္သိကတာယ။ ပုရိမေန ဝာ ဩပနေယ္ယိကတာယ, ပစ္ဆိမေန ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ။

Ettha ca ‘‘yena lokato niyyanti, vijjācaraṇasampannā ca hontī’’ti padadvayena yathākkamaṃ dhammassa bhāvetabbabhāvo, sacchikātabbabhāvo ca vutto. Tesu paṭhamena vijjāsampattiyā dhammaṃ thometi, dutiyena vimuttisampattiyā. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Paṭhamena vā khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Atha vā purimena vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā paṭhamena niyyānikabhāvadassanato svākkhātatāya dhammaṃ thometi, dutiyena sacchikātabbabhāvato sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi.

‘‘ဥတ္တမ’’န္တိ စ ဧတေန အညသ္သ ဝိသိဋ္ဌသ္သ အဘာဝဒီပနေန ပရိပုဏ္ဏတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ , ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတ’’န္တိ ဧတေန ပရိသုဒ္ဓတာယ။ သဗ္ဗဒောသာပဂမေန ဟိသ္သ ပူဇနီယတာ။ ပရိသုဒ္ဓတာယ စသ္သ ပဟာနသမ္ပဒာ, ပရိပုဏ္ဏတာယ ပဘဝသမ္ပဒာ။ ပဟာနသမ္ပတ္တိယာ စ ဘာဝနာပာရိပူရီ အနဝသေသဒောသသမုဂ္ဃာဋနတော, ပဘဝသမ္ပတ္တိယာ သစ္ဆိကိရိယနိဗ္ဗတ္တိ တတုတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတော။ အနညသာဓာရဏတာယ ဟိ ဥတ္တမောတိ။ တထာ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေနသ္သ သဟ ပုဗ္ဗဘာဂသီလာဒီဟိ သေက္ခာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝေန သဟ အသင္ခတာယ ဓာတုယာ အသေက္ခာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ ဒသ္သိတာ ဟောန္တီတိ။

‘‘Uttama’’nti ca etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena paripuṇṇatāya dhammaṃ thometi , ‘‘sammāsambuddhapūjita’’nti etena parisuddhatāya. Sabbadosāpagamena hissa pūjanīyatā. Parisuddhatāya cassa pahānasampadā, paripuṇṇatāya pabhavasampadā. Pahānasampattiyā ca bhāvanāpāripūrī anavasesadosasamugghāṭanato, pabhavasampattiyā sacchikiriyanibbatti tatuttari karaṇīyābhāvato. Anaññasādhāraṇatāya hi uttamoti. Tathā bhāvetabbabhāvenassa saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā, sacchikātabbabhāvena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.

ဧဝံ သင္ခေပေန သဗ္ဗသဒ္ဓမ္မဂုဏေဟိ သဒ္ဓမ္မံ ထောမေတ္ဝာ ဣဒာနိ အရိယသင္ဃံ ထောမေတုံ ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နောတိ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိယာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော, သမ္ပန္နသီလာဒိဂုဏော ဝာ။ အရိယာနဉ္ဟိ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသပ္ပဟာနေန ဟတပဋိပက္ခာ သုဝိသုဒ္ဓာ သီလာဒယော ‘‘သမ္ပန္နာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ , န ပုထူဇ္ဇနာနံ, ယတော ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၇၄; အ. နိ. ၆.၁၀; ဥဒာ. ၁၈) အရိယသင္ဃော ထောမီယတိ။ အထ ဝာ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နောတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာဒိဂုဏော။ အရိယပုဂ္ဂလာနဉ္ဟိ အရိယသစ္စပ္ပဋိဝေဓေန သဟေဝ ယထာရဟံ သေက္ခာသေက္ခာ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓာ ပာရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ။ ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူတိ မဂ္ဂေသု, ဖလေသု စ ဌိတော, မဂ္ဂဋ္ဌော, ဖလဋ္ဌော စာတိ အတ္ထော။ ယောတိ အနိယမတော အရိယသင္ဃံ နိဒ္ဒိသတိ, တသ္သ ‘‘တ’’န္တိ ဣမိနာ နိယမံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

Evaṃ saṅkhepena sabbasaddhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sīlādiguṇasampanno’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlādiguṇasampannoti sīlasamādhipaññāvimuttiyādiguṇehi sampanno samannāgato, sampannasīlādiguṇo vā. Ariyānañhi taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānena hatapaṭipakkhā suvisuddhā sīlādayo ‘‘sampannā’’ti vattabbataṃ arahanti , na puthūjjanānaṃ, yato ‘‘suppaṭipanno’’tiādinā (ma. ni. 1.74; a. ni. 6.10; udā. 18) ariyasaṅgho thomīyati. Atha vā sīlādiguṇasampannoti paripuṇṇasīlādiguṇo. Ariyapuggalānañhi ariyasaccappaṭivedhena saheva yathārahaṃ sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā pāripūriṃ gacchantīti. Ṭhito maggaphalesūti maggesu, phalesu ca ṭhito, maggaṭṭho, phalaṭṭho cāti attho. Yoti aniyamato ariyasaṅghaṃ niddisati, tassa ‘‘ta’’nti iminā niyamaṃ veditabbaṃ.

နနု စ အရိယသင္ဃေ န သဗ္ဗေ အရိယပုဂ္ဂလာ မဂ္ဂဋ္ဌာ, နာပိ သဗ္ဗေ ဖလဋ္ဌာတိ? သစ္စမေတံ, အဝယဝဓမ္မေန ပန သမုဒာယံ နိဒ္ဒိသန္တော ဧဝမာဟ ယထာ ‘‘သမံ စုဏ္ဏ’’န္တိ။ ယထာ ဟိ ယောဂစုဏ္ဏသ္သ အဝယဝေသု လဗ္ဘမာနော သမဘာဝော သမုဒာယေ အပဒိသီယတိ ‘‘သမံ စုဏ္ဏ’’န္တိ, ဧဝံ အရိယသင္ဃသ္သ အဝယဝဘူတေသု အရိယပုဂ္ဂလေသု လဗ္ဘမာနော မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌဘာဝော သမုဒာယဘူတေ အရိယသင္ဃေ ဌိတော ‘‘မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ အပဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

Nanu ca ariyasaṅghe na sabbe ariyapuggalā maggaṭṭhā, nāpi sabbe phalaṭṭhāti? Saccametaṃ, avayavadhammena pana samudāyaṃ niddisanto evamāha yathā ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti. Yathā hi yogacuṇṇassa avayavesu labbhamāno samabhāvo samudāye apadisīyati ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti, evaṃ ariyasaṅghassa avayavabhūtesu ariyapuggalesu labbhamāno maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvo samudāyabhūte ariyasaṅghe ṭhito ‘‘maggaphalesū’’ti apadiṭṭhoti veditabbaṃ.

အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ စ ဣရိယနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန ‘‘သရဏ’’န္တိ အရဏီယတော အရိယော, ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတတ္တာ သင္ဃော, အရိယော စ သော သင္ဃော စာတိ အရိယသင္ဃော, တံ အရိယသင္ဃံ။ ပုဇ္ဇဘဝဖလနိဗ္ဗတ္တနတော အတ္တနော သန္တာနံ ပုနာတီတိ ဝာ ပုညံ, ခိတ္တံ ဝုတ္တံ ဗီဇံ ဝိရုဟနဋ္ဌာနတာယ တာယတိ ရက္ခတီတိ ခေတ္တံ ကေဒာရာဒိ, ခေတ္တံ ဝိယာတိ ခေတ္တံ, သတ္တာနံ ပုညသ္သ မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဝိရုဟနဋ္ဌာနတာယ ခေတ္တန္တိ ပုညက္ခေတ္တံ။ အနုတ္တရံ ဝန္ဒေတိ သမ္ဗန္ဓော။

Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato ariyo, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Pujjabhavaphalanibbattanato attano santānaṃ punātīti vā puññaṃ, khittaṃ vuttaṃ bījaṃ viruhanaṭṭhānatāya tāyati rakkhatīti khettaṃ kedārādi, khettaṃ viyāti khettaṃ, sattānaṃ puññassa mahapphalabhāvakaraṇena viruhanaṭṭhānatāya khettanti puññakkhettaṃ. Anuttaraṃ vandeti sambandho.

ဧတ္ထ စ ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဧတေန အရိယသင္ဃသ္သ ဘဂဝတော အနုဇာတပုတ္တတံ ဒသ္သေတိ, တေနသ္သ ပဘဝသမ္ပဒာ ဒီပိတာ ဟောတိ။ ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဧတေန ပဟာနသမ္ပဒံ, ဉာဏသမ္ပဒဉ္စ ဒသ္သေတိ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပသ္သဒ္ဓိပ္ပဟာနဒီပနတော, မဂ္ဂဖလဉာဏာဓိဂမဒီပနတော စ။ ‘‘အရိယသင္ဃ’’န္တိ ဧတေန ပဘဝသမ္ပဒံ သဗ္ဗသင္ဃာနံ အဂ္ဂဘာဝဒီပနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန အရဏီယဘာဝဒီပနတော။ ‘‘ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဧတေန လောကသ္သ ဗဟူပကာရတံ ဒသ္သေတိ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယ္ယဘာဝဒီပနတော။

Ettha ca ‘‘sīlādiguṇasampanno’’ti etena ariyasaṅghassa bhagavato anujātaputtataṃ dasseti, tenassa pabhavasampadā dīpitā hoti. ‘‘Ṭhito maggaphalesū’’ti etena pahānasampadaṃ, ñāṇasampadañca dasseti kilesānaṃ samucchedappaṭippassaddhippahānadīpanato, maggaphalañāṇādhigamadīpanato ca. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato, sadevakena ca lokena araṇīyabhāvadīpanato. ‘‘Puññakkhettaṃ anuttara’’nti etena lokassa bahūpakārataṃ dasseti aggadakkhiṇeyyabhāvadīpanato.

တထာ ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဣဒံ အရိယသင္ဃသ္သ သမ္မာဥဇုဉာယသာမီစိပ္ပဋိပန္နဘာဝဒီပနံ။ ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဣဒံ သတိပိ သန္တာနဝိဘာဂေန အနေကဘာဝေ စတုပုရိသယုဂအဋ္ဌပုရိသပုဂ္ဂလဘာဝဒီပနံ။ ‘‘အရိယသင္ဃ’’န္တိ ဣဒံ အာဟုနေယ္ယာဒိဘာဝဒီပနံ။ ‘‘ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဣဒံ လောကသ္သ ဟိတသုခာယ ပဋိပန္နတာဒီပနံ။ တထာ ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဣဒံ အရိယသင္ဃသ္သ လောကုတ္တရသရဏဂမနသဗ္ဘာဝဒီပနံ, တေနသ္သ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တဘာဝော ဒသ္သိတော ဟောတိ။ ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဣမိနာ ပနသ္သ ဝိဟတဝိဓသ္တကိလေသာ အနဝသေသာ သေက္ခာသေက္ခာ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓာ ဒသ္သိတာ။ ‘‘အရိယသင္ဃံ ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဣမိနာ တေသံ တေသညေဝ ယထာဝုတ္တဂုဏဝိသေသာနံ သုပရိသုဒ္ဓတံ ဒီပေတိ။ တေနသ္သ မဟာနုဘာဝတံ, အနုတ္တရဒက္ခိဏေယ္ယဘာဝံ, ဝန္ဒနာရဟဘာဝံ, အတ္တနော စ ဝန္ဒနာကိရိယာယ ခေတ္တင္ဂတဘာဝံ ဒီပေတိ။ သရဏဂမနဉ္စ သာဝကာနံ သဗ္ဗဂုဏာနံ အာဒိ, သပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒာ သေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော မဇ္ဈေ, အသေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော ပရိယောသာနန္တိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလ္ယာဏာ သဗ္ဗေ အရိယသင္ဃဂုဏာ ဣမာယ ဂာထာယ ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

Tathā ‘‘sīlādiguṇasampanno’’ti idaṃ ariyasaṅghassa sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ. ‘‘Ṭhito maggaphalesū’’ti idaṃ satipi santānavibhāgena anekabhāve catupurisayugaaṭṭhapurisapuggalabhāvadīpanaṃ. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti idaṃ āhuneyyādibhāvadīpanaṃ. ‘‘Puññakkhettaṃ anuttara’’nti idaṃ lokassa hitasukhāya paṭipannatādīpanaṃ. Tathā ‘‘ṭhito maggaphalesū’’ti idaṃ ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvadīpanaṃ, tenassa bhagavato orasaputtabhāvo dassito hoti. ‘‘Sīlādiguṇasampanno’’ti iminā panassa vihatavidhastakilesā anavasesā sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā dassitā. ‘‘Ariyasaṅghaṃ puññakkhettaṃ anuttara’’nti iminā tesaṃ tesaññeva yathāvuttaguṇavisesānaṃ suparisuddhataṃ dīpeti. Tenassa mahānubhāvataṃ, anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, vandanārahabhāvaṃ, attano ca vandanākiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe ariyasaṅghaguṇā imāya gāthāya pakāsitāti veditabbaṃ.

ဧဝံ ဂာထာတ္တယေန သင္ခေပတော သကလဂုဏသံကိတ္တနမုခေန ရတနတ္တယသ္သ ပဏာမံ ကတ္ဝာ ဣဒာနိ တံ နိပစ္စကာရံ ယထာဓိပ္ပေတေ ပယောဇနေ ပရိဏာမေန္တော ‘‘ဝန္ဒနာဇနိတ’’န္တိ ဂာထမာဟ။ တတ္ထ ဝန္ဒနာဇနိတန္တိ ဝန္ဒနာကာရေန နိဗ္ဗတ္တိတံ, ရတနတ္တယဂုဏာဘိတ္ထဝနဝသေန, နိပစ္စကာရဝသေန ဝာ ဥပ္ပာဒိတန္တိ အတ္ထော။ ဣတီတိ ဧဝံ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိအာဒိပ္ပကာရေန။ ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ, ဗုဒ္ဓဓမ္မသင္ဃာ, စိတ္တီကတာဒိဘာဝော ဝာ ရတနဋ္ဌော။ ဝုတ္တဉ္ဟေတံ –

Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘vandanājanita’’nti gāthamāha. Tattha vandanājanitanti vandanākārena nibbattitaṃ, ratanattayaguṇābhitthavanavasena, nipaccakāravasena vā uppāditanti attho. Itīti evaṃ ‘‘mahākāruṇika’’ntiādippakārena. Ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā, cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ၊ အတုလံ ဒုလ္လဘဒသ္သနံ။

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ၊ ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ။ (ခု. ပာ. အဋ္ဌ. ၆.၃; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃; သံ. နိ. ၅.၂၂၃; သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၄; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၄; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၄; သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ)။

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. 5.223; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. ṭī. 1.4; saṃ. ni. ṭī. 1.1.4; a. ni. ṭī. 1.1.4; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā);

စိတ္တီကတဘာဝာဒယော စ အနညသာဓာရဏာ ဗုဒ္ဓာဒီသု ဧဝ လဗ္ဘန္တိ, ရတနာနံ တယံ ရတနတ္တယံ, တသ္မိံ ရတနတ္တယေ။ ဟတန္တရာယောတိ ဝိဓသ္တဥပဒ္ဒဝော ဟုတ္ဝာတိ သမ္ဗန္ဓော, ဧတေန အတ္တနော ပသာဒသမ္ပတ္တိယာ, ရတနတ္တယသ္သ စ ခေတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိယာ တသ္သ ပုညသ္သ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဥပဃာတကဥပဒ္ဒဝာနံ ဝိဟနနေ သမတ္ထတံ ဒသ္သေတိ။ သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗသ္မိံ အန္တော စေဝ ဗဟိ စ, အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝတ္ထူသူတိ အတ္ထော။ သဗ္ဗတ္ထာတိ ဝာ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ, သံဝဏ္ဏနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကာလေသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဟုတ္ဝာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ, တသ္သ ‘‘ကရိသ္သာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော။ တသ္သာတိ ယံ ရတနတ္တယေ ဝန္ဒနာဇနိတံ ပုညံ, တသ္သ။ တေဇသာတိ အာနုဘာဝေန ဗလေန။

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhanti, ratanānaṃ tayaṃ ratanattayaṃ, tasmiṃ ratanattaye. Hatantarāyoti vidhastaupaddavo hutvāti sambandho, etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā tassa puññassa atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthataṃ dasseti. Sabbatthāti sabbasmiṃ anto ceva bahi ca, ajjhattikabāhiravatthūsūti attho. Sabbatthāti vā sabbasmiṃ kāle, saṃvaṇṇanāya ādimajjhapariyosānakālesūti vuttaṃ hoti. Hutvāti pubbakālakiriyā, tassa ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattaye vandanājanitaṃ puññaṃ, tassa. Tejasāti ānubhāvena balena.

ဧဝံ ရတနတ္တယဝန္ဒနာယ ပယောဇနံ ဒသ္သေတ္ဝာ ဣဒာနိ နေတ္တိပ္ပကရဏသ္သ ဂမ္ဘီရတ္ထတ္တာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဒုက္ကရဘာဝံ ဒသ္သေတုံ ‘‘ဌိတိ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဌိတိန္တိ ဌာနံ အနန္တရဓာနံ အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိံ။ အာကင္ခမာနေနာတိ ဣစ္ဆမာနေန ပတ္ထယန္တေန, ‘‘အဟောဝတာယံ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိ စိရံ တိဋ္ဌေယ္ယာ’’တိ ဧဝံ ပတ္ထယန္တေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ စိရန္တိ ဒီဃကာလံ, ပဉ္စဝသ္သသဟသ္သပရိမာဏံ ကာလန္တိ အတ္ထော။ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာတိ သဒ္ဓမ္မသင္ခာတာယ နေတ္တိယာ။ သဒ္ဓမ္မော ဟိ ဝေနေယ္ယသန္တာနေသု အရိယဂုဏာနံ နယနတော နေတ္တိ, သဒ္ဓမ္မသ္သ ဝာ နေတ္တိ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိ, တသ္သာ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာ, သ္ဝာယမတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ ဝိစာရိတော ဧဝ။ ထေရေနာတိ ထိရဂုဏယုတ္တေန။ အဘိယာစိတောတိ အာဒရဂာရဝေန ယာစိတော။ အဘိမုခံ ဝာ ယာစိတော, အနုတ္တရံ ကတ္ဝာ ယာစိတောတိ အတ္ထော။ ဥဒ္ဒိသ္သ ဝာ ယာစိတော, ဂရုတရံ ကတ္ဝာ ယာစိတောတိ အတ္ထော, ‘‘ကရောတု အာယသ္မာ နေတ္တိပ္ပကရဏသ္သ ကဉ္စိ အတ္ထသံဝဏ္ဏန’’န္တိ ဧဝံ နေတ္တိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ပတိ အဇ္ဈေသိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧတ္ထ စ သဒ္ဓမ္မသ္သ စိရံ ဌိတိကာမေန အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေန သာသနေ ထိရဂုဏယုတ္တေန သဗ္ရဟ္မစာရိနာ အာဒရဂာရဝေန, အဘိမုခံ ဝာ ယာစိတေန မေ န သက္ကာ တသ္သ အဘိယာစနံ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဒသ္သေတိ ‘‘ဌိတိံ အာကင္ခမာနေနာ’’တိ ဂာထာယ။

Evaṃ ratanattayavandanāya payojanaṃ dassetvā idāni nettippakaraṇassa gambhīratthattā atthasaṃvaṇṇanāya dukkarabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ṭhiti’’ntiādimāha. Tattha ṭhitinti ṭhānaṃ anantaradhānaṃ avicchedappavattiṃ. Ākaṅkhamānenāti icchamānena patthayantena, ‘‘ahovatāyaṃ saddhammanetti ciraṃ tiṭṭheyyā’’ti evaṃ patthayantenāti vuttaṃ hoti. Ciranti dīghakālaṃ, pañcavassasahassaparimāṇaṃ kālanti attho. Saddhammanettiyāti saddhammasaṅkhātāya nettiyā. Saddhammo hi veneyyasantānesu ariyaguṇānaṃ nayanato netti, saddhammassa vā netti saddhammanetti, tassā saddhammanettiyā, svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vicārito eva. Therenāti thiraguṇayuttena. Abhiyācitoti ādaragāravena yācito. Abhimukhaṃ vā yācito, anuttaraṃ katvā yācitoti attho. Uddissa vā yācito, garutaraṃ katvā yācitoti attho, ‘‘karotu āyasmā nettippakaraṇassa kañci atthasaṃvaṇṇana’’nti evaṃ nettiyā atthasaṃvaṇṇanaṃ pati ajjhesitoti vuttaṃ hoti. Ettha ca saddhammassa ciraṃ ṭhitikāmena ajjhāsayasampannena sāsane thiraguṇayuttena sabrahmacārinā ādaragāravena, abhimukhaṃ vā yācitena me na sakkā tassa abhiyācanaṃ paṭikkhipitunti dasseti ‘‘ṭhitiṃ ākaṅkhamānenā’’ti gāthāya.

ပဒုမုတ္တရနာထသ္သာတိ ပဒုမုတ္တရသ္သ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသ္သ။ ပသ္သတာတိ ပုဗ္ဗေနိဝာသစက္ခုနာ, သမန္တစက္ခုနာ ဧဝ ဝာ ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ အဘိနီဟာရံ ပသ္သန္တေန။ တာဒိနာတိ တာဒိဘာဝယုတ္တေန , သဗ္ဗတ္ထ ဝာ နိဗ္ဗိကာရေန, ‘‘အမ္ဟာကံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝစနသေသော။ ယသ္သာတိ အာယသ္မတော မဟာကစ္စာနတ္ထေရသ္သ။ ဌပိတောတိ –

Padumuttaranāthassāti padumuttarassa sammāsambuddhassa. Passatāti pubbenivāsacakkhunā, samantacakkhunā eva vā hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya abhinīhāraṃ passantena. Tādināti tādibhāvayuttena , sabbattha vā nibbikārena, ‘‘amhākaṃ bhagavatā’’ti vacanaseso. Yassāti āyasmato mahākaccānattherassa. Ṭhapitoti –

‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သံခိတ္တေန ဘာသိတသ္သ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကစ္စာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈, ၁၉၇) –

‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.188, 197) –

ဧဝံ ဌပိတော။ သီလာဒိဂုဏဝိသေသေဟိ မဟန္တာ သာဝကာတိ မဟာသာဝကာ (ထေရဂာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၂၈၈; အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၅၉), မဟာကသ္သပာဒယော, တေသု အယမာယသ္မာ အညတရောတိ, မဟာသာဝကော စ သော ဂုဏဝိသေသယောဂတော ဥတ္တမော စာတိ မဟာသာဝကုတ္တမော

Evaṃ ṭhapito. Sīlādiguṇavisesehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā (theragā. aṭṭha. 2.1288; a. ni. ṭī. 2.3.59), mahākassapādayo, tesu ayamāyasmā aññataroti, mahāsāvako ca so guṇavisesayogato uttamo cāti mahāsāvakuttamo.

ဈာနာဒီသု သာတိသယာနံ အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝာနံ, အရိယိဒ္ဓိဝသေန ပရမသ္သ စ စေတောဝသီဘာဝသ္သ အဓိဂတတ္တာ ဝသိပ္ပတ္တော။ အတ္ထာဒီသု သဝိသေသဘေဒဂတပဋိသမ္ဘိဒာဉာဏတ္တာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒော။ ‘‘ပဏ္ဍိတော, ဘိက္ခဝေ, မဟာကစ္စာနော, မဟာပညော, ဘိက္ခဝေ, မဟာကစ္စာနော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၀၅) အနေကေသု ဌာနေသု ဘဂဝတာ ပသံသိတတ္တာ သမ္ဗုဒ္ဓေန ပသံသိတော။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော သံဘာဝိတော, ဝိညူနဉ္စ သဗ္ရဟ္မစာရိန’’န္တိ။

Jhānādīsu sātisayānaṃ āvajjanādivasībhāvānaṃ, ariyiddhivasena paramassa ca cetovasībhāvassa adhigatattā vasippatto. Atthādīsu savisesabhedagatapaṭisambhidāñāṇattā pabhinnapaṭisambhido. ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno, mahāpañño, bhikkhave, mahākaccāno’’tiādinā (ma. ni. 1.205) anekesu ṭhānesu bhagavatā pasaṃsitattā sambuddhena pasaṃsito. Tena vuttaṃ ‘‘satthu ceva saṃvaṇṇito saṃbhāvito, viññūnañca sabrahmacārina’’nti.

အနုမောဒိတာတိ ‘‘သာဓု သာဓု, ကစ္စာန, သာဓု ခော, တ္ဝံ ကစ္စာန, ဣမံ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနံ အဘာသီ’’တိ ဧဝံ အနုမောဒိတာ။ ဧကသ္မိံ ကိရ သမယေ အယံ မဟာထေရော ဇမ္ဗုဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရန္တော အတ္တနော သန္တိကာဝစရာနံ ဘိက္ခူနံ ဣမံ ဟာရနယပဋိမဏ္ဍိတံ ပကရဏံ အဘာသိ။ ဘာသိတ္ဝာ စ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဥပသင္ကမိတ္ဝာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝာဒေတ္ဝာ ဧကမန္တံ နိသိန္နော ယထာဘာသိတံ ဣမံ ပကရဏံ ဘဂဝတော နိဝေဒေသိ။ တံ သုတ္ဝာ ဘဂဝာ ‘‘သာဓု သာဓူ’’တိအာဒိနာ အနုမောဒိတ္ဝာ ‘‘တသ္မာတိဟ, တ္ဝံ ကစ္စာန, ဣမံ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနံ ဓမ္မနေတ္တိတ္ဝေဝ ဓာရေဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏံ အကာသီတိ ဝဒန္တိ။ ဒေသနာဟာရာဒိနန္ဒိယာဝဋ္ဋနယာဒိဟာရနယာနုသာရေနေဝ သဗ္ဗဓမ္မသံဝဏ္ဏနာနံ ဂတိယောတိ အာဟ ‘‘သာသနသ္သ သဒာယတ္တာ, နဝင္ဂသ္သတ္ထဝဏ္ဏနာ’’တိ။

Anumoditāti ‘‘sādhu sādhu, kaccāna, sādhu kho, tvaṃ kaccāna, imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ abhāsī’’ti evaṃ anumoditā. Ekasmiṃ kira samaye ayaṃ mahāthero jambuvanasaṇḍe viharanto attano santikāvacarānaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ hāranayapaṭimaṇḍitaṃ pakaraṇaṃ abhāsi. Bhāsitvā ca bhagavato santikaṃ upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisinno yathābhāsitaṃ imaṃ pakaraṇaṃ bhagavato nivedesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘sādhu sādhū’’tiādinā anumoditvā ‘‘tasmātiha, tvaṃ kaccāna, imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ dhammanettitveva dhārehī’’ti nāmaggahaṇaṃ akāsīti vadanti. Desanāhārādinandiyāvaṭṭanayādihāranayānusāreneva sabbadhammasaṃvaṇṇanānaṃ gatiyoti āha ‘‘sāsanassa sadāyattā, navaṅgassatthavaṇṇanā’’ti.

ဂမ္ဘီရဉာဏေဟီဟိ ဂမ္ဘီရေဟိ ဉာဏေဟိ, န သဒ္ဓာမတ္တကေန, ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ ဝာ မဟာပညေဟိ အရိယေဟိ။ ပကရဏသ္သ ဂမ္ဘီရတ္ထတံ, အတ္တနော စ ဉာဏသ္သ နာတိဝိသယတံ ဝိဒိတ္ဝာ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ သံသီဒန္တမ္ပိ မံ သာသနဂုဏာဒိဥပနိသ္သယသမ္ပဒာ ဥသ္သာဟေသီတိ ဣမမတ္ထံ ဒသ္သေတိ ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိနာ။

Gambhīrañāṇehīhi gambhīrehi ñāṇehi, na saddhāmattakena, gambhīrañāṇehi vā mahāpaññehi ariyehi. Pakaraṇassa gambhīratthataṃ, attano ca ñāṇassa nātivisayataṃ viditvā saṃvaṇṇanārambhe saṃsīdantampi maṃ sāsanaguṇādiupanissayasampadā ussāhesīti imamatthaṃ dasseti ‘‘kiñcāpī’’tiādinā.

‘‘ပဉ္စပိ နိကာယေ ဩဂာဟေတ္ဝာ’’တိ ဣမိနာ နေတ္တိယာ ပဉ္စပိ မဟာနိကာယေ အနုပဝိသိတ္ဝာ အဝဋ္ဌာနံ, တေသံ သံဝဏ္ဏနာဘာဝဉ္စ ဒီပေတိ။ တတ္ထ ‘‘ကတမော အသ္သာဒော စ အာဒီနဝော စာ’’တိအာဒိပေဋကောပဒေသပာဠိံ (ပေဋကော. ၂၃) အာနေတ္ဝာ ဣဓ ဒေသနာဟာရာဒီနံ ပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယော ပေဋကေန သံသန္ဒနံ နာမ။ ‘‘ယထာဗလ’’န္တိ ဣမိနာ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗဘာဂေနာပိ နေတ္တိယာ သံဝဏ္ဏနာ မယာ န သုကရာ ကာတုံ, အတ္တနော ပန ဉာဏဗလာနုရူပံ ကရိသ္သာမီတိ နိရတိမာနတံ ဒီပေတိ။

‘‘Pañcapinikāye ogāhetvā’’ti iminā nettiyā pañcapi mahānikāye anupavisitvā avaṭṭhānaṃ, tesaṃ saṃvaṇṇanābhāvañca dīpeti. Tattha ‘‘katamo assādo ca ādīnavo cā’’tiādipeṭakopadesapāḷiṃ (peṭako. 23) ānetvā idha desanāhārādīnaṃ padatthavinicchayo peṭakena saṃsandanaṃ nāma. ‘‘yathābala’’nti iminā sabbathā sabbabhāgenāpi nettiyā saṃvaṇṇanā mayā na sukarā kātuṃ, attano pana ñāṇabalānurūpaṃ karissāmīti niratimānataṃ dīpeti.

သုဝိသုဒ္ဓန္တိ သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓံ, နိကာယန္တရလဒ္ဓိဒောသေဟိ အန္တရန္တရာ အနုပ္ပဝေသိတေဟိ အသမ္မိသ္သန္တိ အဓိပ္ပာယော။ အသံကိဏ္ဏန္တိ သနိကာယေပိ ပဒတ္ထန္တရပရိကပ္ပနာဒိနာ အသံကိဏ္ဏံ တာဒိသသင္ကရရဟိတံ အနာကုလံ သုပရိစ္ဆိန္နံ။ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ နိစ္ဆိနောတီတိ ဝိနိစ္ဆယော။ အတ္ထာနံ ဝိနိစ္ဆယော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော။ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနဘူတေသု အတ္ထေသု ခိလမဒ္ဒနာကာရေန ပဝတ္တာ ဝိမတိစ္ဆေဒကထာ, နိပုဏော သုခုမော သဏ္ဟော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဧတသ္သာတိ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယော။ အထ ဝာ အတ္ထေ ဝိနိစ္ဆိနောတီတိ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော, ယထာဝုတ္တအတ္ထဝိသယဉာဏံ, နိပုဏော ဆေကော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဧတသ္သာတိ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယော, တံ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယံ။ သမယန္တိ သိဒ္ဓန္တံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မဟာဝိဟာရဝာသီနံ သိဒ္ဓန္တော ဝုတ္တနယေန သုပရိသုဒ္ဓော, အနာကုလော, သဏ္ဟသုခုမဝိနိစ္ဆယော စ, သိဒ္ဓန္တံ တံ အဝိလောမေန္တော အနုကူလတော တတ္ထ သိဒ္ဓံယေဝ ဓမ္မနေတ္တိံ ပကာသယန္တော နေတ္တိပ္ပကရဏသ္သ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကရိသ္သာမီတိ။

Suvisuddhanti suṭṭhu visuddhaṃ, nikāyantaraladdhidosehi antarantarā anuppavesitehi asammissanti adhippāyo. Asaṃkiṇṇanti sanikāyepi padatthantaraparikappanādinā asaṃkiṇṇaṃ tādisasaṅkararahitaṃ anākulaṃ suparicchinnaṃ. Vividhehi ākārehi nicchinotīti vinicchayo. Atthānaṃ vinicchayo atthavinicchayo. Gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu atthesu khilamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā, nipuṇo sukhumo saṇho atthavinicchayo etassāti nipuṇatthavinicchayo. Atha vā atthe vinicchinotīti atthavinicchayo, yathāvuttaatthavisayañāṇaṃ, nipuṇo cheko atthavinicchayo etassāti nipuṇatthavinicchayo, taṃ nipuṇatthavinicchayaṃ. Samayanti siddhantaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahāvihāravāsīnaṃ siddhanto vuttanayena suparisuddho, anākulo, saṇhasukhumavinicchayo ca, siddhantaṃ taṃ avilomento anukūlato tattha siddhaṃyeva dhammanettiṃ pakāsayanto nettippakaraṇassa atthasaṃvaṇṇanaṃ karissāmīti.

ပမာဒလေခန္တိ အပရဘာဂေ ပောတ္ထကာရုဠ္ဟကာလေ ပမဇ္ဇိတ္ဝာ လိခနဝသေန ပဝတ္တပ္ပမာဒပာဌံ။ ဝဇ္ဇေတ္ဝာတိ အပနေတ္ဝာ။ ပာဠိံ သမ္မာ နိယောဇယန္တိ တံ တံ နေတ္တိပာဠိံ တတ္ထ တတ္ထ ဥဒာဟရဏဘာဝေန အာနီတသုတ္တေ သမ္မဒေဝ နိယောဇေန္တော, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဝာ တံ တံ ဥဒာဟရဏသုတ္တသင္ခာတံ ပာဠိံ တသ္မိံ တသ္မိံ လက္ခဏဘူတေ နေတ္တိဂန္ထေ သမ္မဒေဝ နိယောဇေန္တော။ ဥပဒေသန္တိ နေတ္တိဥပနိသံ နေတ္တိဟဒယံ။ ယ္ဝာယံ သပဋ္ဌာနဝိဘာဂသ္သ တေတ္တိံသဝိဓသ္သ နေတ္တိပဒတ္ထသ္သ သဟ နိမိတ္တဝိဘာဂေန အသင္ကရတော ဝဝတ္ထိတော ဝိသယော, တံ။ ဝိဘာဝေန္တော ပကာသေန္တော။ တသ္သာ နေတ္တိယာ ကရိသ္သာမိ အတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ သမ္ဗန္ဓော။

Pamādalekhanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattappamādapāṭhaṃ. Vajjetvāti apanetvā. Pāḷiṃ sammā niyojayanti taṃ taṃ nettipāḷiṃ tattha tattha udāharaṇabhāvena ānītasutte sammadeva niyojento, atthasaṃvaṇṇanāya vā taṃ taṃ udāharaṇasuttasaṅkhātaṃ pāḷiṃ tasmiṃ tasmiṃ lakkhaṇabhūte nettiganthe sammadeva niyojento. Upadesanti nettiupanisaṃ nettihadayaṃ. Yvāyaṃ sapaṭṭhānavibhāgassa tettiṃsavidhassa nettipadatthassa saha nimittavibhāgena asaṅkarato vavatthito visayo, taṃ. Vibhāvento pakāsento. Tassā nettiyā karissāmi atthavaṇṇananti sambandho.

ဧတ္ထ စ ‘‘အဘိယာစိတော’’တိ ဣမိနာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ နိမိတ္တံ ဒသ္သေတိ, ‘‘ဌိတိံ အာကင္ခမာနေန စိရံ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာ’’တိ ဣမိနာ ပယောဇနံ, ‘‘ကရိသ္သာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ဣမိနာ ပိဏ္ဍတ္ထံ။ သံဝဏ္ဏိယမာနာ ဟိ ပကရဏတ္ထာ သံဝဏ္ဏနာယ ပိဏ္ဍတ္ထော။ ‘‘တမုပနိသ္သာယာ’’တိအာဒိနာ ကရဏပ္ပကာရံ။

Ettha ca ‘‘abhiyācito’’ti iminā atthasaṃvaṇṇanāya nimittaṃ dasseti, ‘‘ṭhitiṃ ākaṅkhamānena ciraṃ saddhammanettiyā’’ti iminā payojanaṃ, ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti iminā piṇḍatthaṃ. Saṃvaṇṇiyamānā hi pakaraṇatthā saṃvaṇṇanāya piṇḍattho. ‘‘Tamupanissāyā’’tiādinā karaṇappakāraṃ.

ဣဒာနိ သံဝဏ္ဏနာယ သဝနေ နိယောဇေန္တော ‘‘ဣတိ အတ္ထ’’န္တိ ဩသာနဂာထမာဟ။ တတ္ထ ‘‘သက္ကစ္စ’’န္တိ ပဒံ ဥဘယတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘သက္ကစ္စံ ဝိဘဇန္တသ္သ, သက္ကစ္စံ နိသာမယထာ’’တိ။

Idāni saṃvaṇṇanāya savane niyojento ‘‘iti attha’’nti osānagāthamāha. Tattha ‘‘sakkacca’’nti padaṃ ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘sakkaccaṃ vibhajantassa, sakkaccaṃ nisāmayathā’’ti.

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



အဋ္ဌကထာ • Aṭṭhakathā / သုတ္တပိဋက (အဋ္ဌကထာ) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ခုဒ္ဒကနိကာယ (အဋ္ဌကထာ) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / နေတ္တိပ္ပကရဏ-အဋ္ဌကထာ • Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā / ဂန္ထာရမ္ဘကထာ • Ganthārambhakathā

ဋီကာ • Tīkā / သုတ္တပိဋက (ဋီကာ) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ခုဒ္ဒကနိကာယ (ဋီကာ) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / နေတ္တိဝိဘာဝိနီ • Nettivibhāvinī / ဂန္ထာရမ္ဘကထာ • Ganthārambhakathā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact