| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា • Khuddasikkhā-mūlasikkhā |
គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
(ក) ឯត្ថាហ – កិមត្ថមាទិតោវាយំ គាថា និក្ខិត្តា, ននុ យថាធិប្បេតមេវ បករណមារភនីយន្តិ? វុច្ចតេ – សប្បយោជនត្តា ។ សប្បយោជនញ្ហិ តំទស្សនំ តាយ រតនត្តយប្បណាមាភិធេយ្យករណប្បការប្បយោជនាភិធានសន្ទស្សនតោ។ តានិ ច បន សប្បយោជនានិ អនន្តរាយេន គន្ថបរិសមាបនាទិប្បយោជនានមភិនិប្ផាទនតោ។ តថា ហិ សោតូនមត្តនោ ច យថាធិប្បេតត្ថនិប្ផាទនំ រតនត្តយប្បណាមករណប្បយោជនំ។ វិទិតាភិធេយ្យស្ស គន្ថស្ស វិញ្ញូនមាទរណីយតា អភិធេយ្យកថនប្បយោជនំ។ សោតុជនសមុស្សាហជននំ ករណប្បការប្បយោជនកថនប្បយោជនំ។ វោហារសុខតា បន អភិធានកថនប្បយោជនំ។
(Ka) etthāha – kimatthamāditovāyaṃ gāthā nikkhittā, nanu yathādhippetameva pakaraṇamārabhanīyanti? Vuccate – sappayojanattā . Sappayojanañhi taṃdassanaṃ tāya ratanattayappaṇāmābhidheyyakaraṇappakārappayojanābhidhānasandassanato. Tāni ca pana sappayojanāni anantarāyena ganthaparisamāpanādippayojanānamabhinipphādanato. Tathā hi sotūnamattano ca yathādhippetatthanipphādanaṃ ratanattayappaṇāmakaraṇappayojanaṃ. Viditābhidheyyassa ganthassa viññūnamādaraṇīyatā abhidheyyakathanappayojanaṃ. Sotujanasamussāhajananaṃ karaṇappakārappayojanakathanappayojanaṃ. Vohārasukhatā pana abhidhānakathanappayojanaṃ.
តត្ថ វន្ទិត្វា រតនត្តយន្តិ ឥមិនា រតនត្តយប្បណាមោ ទស្សិតោ, ខុទ្ទសិក្ខន្តិ ឥមិនា ខុទ្ទភូតានំ សិក្ខានំ ឥធ បដិបាទេតព្ពតាទីបនេន អភិធេយ្យំ, អភិធេយ្យោ ច នាមេស សមុទិតេន សត្ថេន វចនីយត្ថោតិ។ អភិធានញ្ច បន ឥមិនាវ ទស្សិតំ តេន អត្ថានុគតសមញ្ញាបរិទីបនតោ។ សមាតិកន្តិ ឥមិនា ករណប្បការោ, ខុទ្ទសិក្ខន្តិ ឥមិនា ច, តេន ខុទ្ទភូតានំ សិក្ខានំ ឥធ ទស្សេតព្ពភាវប្បកាសនតោ។ អាទិតោ ឧបសម្បន្ន សិក្ខិតព្ពន្តិ ឥមិនា បយោជនបយោជនំ បន ឥមិនាវ សាមត្ថិយតោ ទស្សិតមេវ, តាសំ សិក្ខិតព្ពប្បកាសនេន ហិ សិក្ខនេ សតិ តម្មូលិកាយ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថនិប្ផត្តិយា សំសិជ្ឈនតោ។ បករណប្បយោជនានំ សាធនសាធិយលក្ខណោ សម្ពន្ធោ តន្និស្សយទស្សនេនេវ ទស្សិតោយេវាតិ អយមេត្ថ សមុទាយត្ថោ។
Tattha vanditvā ratanattayanti iminā ratanattayappaṇāmo dassito, khuddasikkhanti iminā khuddabhūtānaṃ sikkhānaṃ idha paṭipādetabbatādīpanena abhidheyyaṃ, abhidheyyo ca nāmesa samuditena satthena vacanīyatthoti. Abhidhānañca pana imināva dassitaṃ tena atthānugatasamaññāparidīpanato. Samātikanti iminā karaṇappakāro, khuddasikkhanti iminā ca, tena khuddabhūtānaṃ sikkhānaṃ idha dassetabbabhāvappakāsanato. Ādito upasampanna sikkhitabbanti iminā payojanapayojanaṃ pana imināva sāmatthiyato dassitameva, tāsaṃ sikkhitabbappakāsanena hi sikkhane sati tammūlikāya diṭṭhadhammikasamparāyikatthanipphattiyā saṃsijjhanato. Pakaraṇappayojanānaṃ sādhanasādhiyalakkhaṇo sambandho tannissayadassaneneva dassitoyevāti ayamettha samudāyattho.
អយំ បនេត្ថាវយវត្ថោ – រតនត្តយំ វន្ទិត្វា ខុទ្ទសិក្ខំ បវក្ខាមីតិ សម្ពន្ធោ។ រតិជននដ្ឋេន រតនានិ, ពុទ្ធធម្មសង្ឃានមេតំ អធិវចនំ។ អថ វា ចិត្តីកតាទិនា ការណេន រតនានិ, ពុទ្ធាទយោវ រតនានិ។ តថា ច វុត្តំ –
Ayaṃ panetthāvayavattho – ratanattayaṃ vanditvā khuddasikkhaṃ pavakkhāmīti sambandho. Ratijananaṭṭhena ratanāni, buddhadhammasaṅghānametaṃ adhivacanaṃ. Atha vā cittīkatādinā kāraṇena ratanāni, buddhādayova ratanāni. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;
អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០);
Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 3; su. ni. aṭṭha. 1.226; udā. aṭṭha. 45; mahāni. aṭṭha. 50);
តយោ អវយវា អស្សាតិ តយំ, សមុទាយាបេក្ខំ ឯកវចនំ, អវយវវិនិមុត្តស្ស បន សមុទាយស្ស អភាវតោ តីណិ ឯវ រតនានិ វុច្ចន្តិ។ រតនានំ តយំ រតនត្តយំ។ វន្ទិត្វាតិ តីហិ ទ្វារេហិ នមស្សិត្វា។ ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វន្ទនា កាយេន វន្ទតិ, វចសា វន្ទតិ, មនសា វន្ទតី’’តិ (អ. និ. ៣.១៥៥) ហិ វុត្តំ។ តត្ថ វិញ្ញត្តិំ អនុប្បាទេត្វា កេវលំ រតនត្តយគុណានុស្សរណវសេន មនោទ្វារេ ពហុលប្បវត្តា កុសលចេតនា មនោទ្វារវន្ទនា។ តំ តំ វិញ្ញត្តិំ ឧប្បាទេត្វា បន បវត្តា កាយវចីទ្វារវន្ទនា។ សិក្ខិតព្ពាតិ សិក្ខា, អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាវសេន តិស្សោ សិក្ខា។ សិក្ខនញ្ចេត្ថ យថាក្កមំ សីលាទិធម្មានំ សំវរណវសេន, ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកានំ សមាធានវសេន, អារម្មណជាននលក្ខណប្បដិវេធមគ្គបាតុភាវបាបនវសេន ច អាសេវនំ ទដ្ឋព្ពំ។ អញ្ញត្ថ ពហុវិធា សិក្ខា, ឥធ តុ សង្ខេបនយត្តា អប្បកាទិអនេកត្ថសម្ភវេបិ ខុទ្ទ-សទ្ទស្ស អប្បកត្ថោវេត្ថ យុត្តតរោតិ ខុទ្ទា អប្បកា សិក្ខាតិ ខុទ្ទសិក្ខា។ ឥធ បន ខុទ្ទសិក្ខាប្បកាសកោ គន្ថោ តព្ពោហារូបចារតោ ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘ខុទ្ទសិក្ខា’’តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘វរុណានគរ’’ន្តិ។ តំ ខុទ្ទសិក្ខំ។ បវក្ខាមីតិ កថេស្សាមិ។
Tayo avayavā assāti tayaṃ, samudāyāpekkhaṃ ekavacanaṃ, avayavavinimuttassa pana samudāyassa abhāvato tīṇi eva ratanāni vuccanti. Ratanānaṃ tayaṃ ratanattayaṃ. Vanditvāti tīhi dvārehi namassitvā. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vandanā kāyena vandati, vacasā vandati, manasā vandatī’’ti (a. ni. 3.155) hi vuttaṃ. Tattha viññattiṃ anuppādetvā kevalaṃ ratanattayaguṇānussaraṇavasena manodvāre bahulappavattā kusalacetanā manodvāravandanā. Taṃ taṃ viññattiṃ uppādetvā pana pavattā kāyavacīdvāravandanā. Sikkhitabbāti sikkhā, adhisīlaadhicittaadhipaññāvasena tisso sikkhā. Sikkhanañcettha yathākkamaṃ sīlādidhammānaṃ saṃvaraṇavasena, ekārammaṇe cittacetasikānaṃ samādhānavasena, ārammaṇajānanalakkhaṇappaṭivedhamaggapātubhāvapāpanavasena ca āsevanaṃ daṭṭhabbaṃ. Aññattha bahuvidhā sikkhā, idha tu saṅkhepanayattā appakādianekatthasambhavepi khudda-saddassa appakatthovettha yuttataroti khuddā appakā sikkhāti khuddasikkhā. Idha pana khuddasikkhāppakāsako gantho tabbohārūpacārato itthiliṅgavasena ‘‘khuddasikkhā’’ti vuccati yathā ‘‘varuṇānagara’’nti. Taṃ khuddasikkhaṃ. Pavakkhāmīti kathessāmi.
កីទិសន្តិ អាហ ‘‘អាទិតោ ឧបសម្បន្នសិក្ខិតព្ព’’ន្តិអាទិ។ អាទិ-សទ្ទោយមត្ថិ អវយវវចនោ យថា ‘‘សព្ពាទីនិ សព្ពនាមានី’’តិ។ អត្ថិ អបាទានវចនោ យថា ‘‘បព្ពតាទីនិ ខេត្តានី’’តិ។ តត្ថាវយវវាចី កម្មសាធនោ ‘‘អាទិយតីត្យាទី’’តិ។ ឥតរោ អបាទានសាធនោ ‘‘អាទិយតិ ឯតស្មាត្យាទី’’តិ ។ តត្ថ យោ អវយវវចនោ, តស្សេទំ គហណំ, តស្មា ឧបសម្បន្នក្ខណម្បិ អន្តោ កត្វា អាទិភូតា ឧបសម្បន្នក្ខណតោយេវ បដ្ឋាយាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ ឯវ-សទ្ទោ បនេត្ថ សព្ពវាក្យានំ អវធារណផលត្តា លព្ភតិ។ តោ-បច្ចយោ អវធិម្ហិយេវ , ន អាធារេ។ តត្ថ ហិ តោបច្ចយេ អាធារេ វត្តមានេ អាទិម្ហិយេវ មជ្ឈអន្តានំ អវយវភូតេ ឧបសម្បន្នក្ខណេយេវាតិ អត្ថោ ភវេយ្យ, តថា សតិ អវធារណនិច្ឆយោ និយមោតិ អត្ថន្តរត្តា អាទិក្ខណនិយមេន មជ្ឈាទយោ និវត្តិយេយ្យុំ។ អបាទានវចនស្សាបិ គហណេ អវធិភូតោ ឧបសម្បន្នក្ខណោ និវត្តិយេយ្យ ‘‘បព្ពតាទីនិ ខេត្តានី’’តិ ឯត្ថ អាទិភូតបព្ពតបរិច្ចាគេន ខេត្តគ្គហណំ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ដីកាយំ បន អាធារត្ថោបិ វុត្តោ, សោ យថាវុត្តទោសំ នាតិគច្ឆតិ។ សព្ពត្ថ ‘‘ដីកាយ’’ន្តិ ច វុត្តេ ឯត្ថេវ បុរាណដីកាយន្តិ គហេតព្ពំ។ អាទិតោតិ ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ – អតិទុល្លភំ ខណសមវាយំ លភិត្វា អាលសិយទោសេន អប្បដិបជ្ជន្តេហិ ច អញ្ញាណទោសេន អញ្ញថា បដិបជ្ជន្តេហិ ច អហុត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ និរន្តរមេវ តីសុ សិក្ខាសុ សម្មាបដិបជ្ជនវសេន អាទរោ ជនេតព្ពោតិ។
Kīdisanti āha ‘‘ādito upasampannasikkhitabba’’ntiādi. Ādi-saddoyamatthi avayavavacano yathā ‘‘sabbādīni sabbanāmānī’’ti. Atthi apādānavacano yathā ‘‘pabbatādīni khettānī’’ti. Tatthāvayavavācī kammasādhano ‘‘ādiyatītyādī’’ti. Itaro apādānasādhano ‘‘ādiyati etasmātyādī’’ti . Tattha yo avayavavacano, tassedaṃ gahaṇaṃ, tasmā upasampannakkhaṇampi anto katvā ādibhūtā upasampannakkhaṇatoyeva paṭṭhāyāti evamettha attho daṭṭhabbo. Eva-saddo panettha sabbavākyānaṃ avadhāraṇaphalattā labbhati. To-paccayo avadhimhiyeva , na ādhāre. Tattha hi topaccaye ādhāre vattamāne ādimhiyeva majjhaantānaṃ avayavabhūte upasampannakkhaṇeyevāti attho bhaveyya, tathā sati avadhāraṇanicchayo niyamoti atthantarattā ādikkhaṇaniyamena majjhādayo nivattiyeyyuṃ. Apādānavacanassāpi gahaṇe avadhibhūto upasampannakkhaṇo nivattiyeyya ‘‘pabbatādīni khettānī’’ti ettha ādibhūtapabbatapariccāgena khettaggahaṇaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ. Ṭīkāyaṃ pana ādhāratthopi vutto, so yathāvuttadosaṃ nātigacchati. Sabbattha ‘‘ṭīkāya’’nti ca vutte ettheva purāṇaṭīkāyanti gahetabbaṃ. Āditoti iminā idaṃ dīpeti – atidullabhaṃ khaṇasamavāyaṃ labhitvā ālasiyadosena appaṭipajjantehi ca aññāṇadosena aññathā paṭipajjantehi ca ahutvā ādito paṭṭhāya nirantarameva tīsu sikkhāsu sammāpaṭipajjanavasena ādaro janetabboti.
ឧបសម្បន្នេន ឧបសម្បន្នាយ ច សិក្ខិតព្ពំ អាសេវិតព្ពន្តិ ឧបសម្បន្នសិក្ខិតព្ពំ, ឯកសេសនយេន ឧបសម្បន្នតាសាមញ្ញេន វា ឧបសម្បន្នាយបិ ឯត្ថេវាវិរោធោតិ ឧបសម្បន្នេន សិក្ខិតព្ពន្តិ សមាសោ។ ននុ អធិសីលាទយោវ សិក្ខិតព្ពា, ឯវំ សតិ កថំ បករណំ សិក្ខិតព្ពត្តេន វុត្តន្តិ? នាយំ ទោសោ, សិក្ខាយ សិក្ខិតព្ពត្តេ សតិ តទ្ទីបកគន្ថស្សាបិ អាសេវិតព្ពតា អាបជ្ជតីតិ។ សុខគ្គហណត្ថំ វត្តព្ពវិនិច្ឆយំ សកលម្បិ សង្គហេត្វា មាតិកាយ ឋបនតោ សហ មាតិកាយាតិ សមាតិកំ។ តគ្គុណសំវិញ្ញាណោយំ ពហុព្ពីហិ តស្ស ខុទ្ទសិក្ខាសង្ខាតស្ស អញ្ញបទត្ថស្ស យោ គុណោ មាតិកាសង្ខាតំ វិសេសនំ, តស្ស ឥធ វិញ្ញាយមានត្តា។ សុខេនេវ ហិ គហណំ សិយា មាតិកានុសារេន តំ តំ វិនិច្ឆយំ ឱលោកេន្តានំ សំសយាបគមតោ។
Upasampannena upasampannāya ca sikkhitabbaṃ āsevitabbanti upasampannasikkhitabbaṃ, ekasesanayena upasampannatāsāmaññena vā upasampannāyapi etthevāvirodhoti upasampannena sikkhitabbanti samāso. Nanu adhisīlādayova sikkhitabbā, evaṃ sati kathaṃ pakaraṇaṃ sikkhitabbattena vuttanti? Nāyaṃ doso, sikkhāya sikkhitabbatte sati taddīpakaganthassāpi āsevitabbatā āpajjatīti. Sukhaggahaṇatthaṃ vattabbavinicchayaṃ sakalampi saṅgahetvā mātikāya ṭhapanato saha mātikāyāti samātikaṃ. Tagguṇasaṃviññāṇoyaṃ bahubbīhi tassa khuddasikkhāsaṅkhātassa aññapadatthassa yo guṇo mātikāsaṅkhātaṃ visesanaṃ, tassa idha viññāyamānattā. Sukheneva hi gahaṇaṃ siyā mātikānusārena taṃ taṃ vinicchayaṃ olokentānaṃ saṃsayāpagamato.
