| Library / Tipiṭaka / තිපිටක • Tipiṭaka / ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථා • Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā |
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ඛුද්දකනිකායෙ
Khuddakanikāye
ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථා
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā
ගන්ථාරම්භකථා
Ganthārambhakathā
බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි;
Buddhaṃsaraṇaṃ gacchāmi;
ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි;
Dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi;
සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමීති.
Saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmīti.
අයං සරණගමනනිද්දෙසො ඛුද්දකානං ආදි.
Ayaṃ saraṇagamananiddeso khuddakānaṃ ādi.
ඉමස්ස දානි අත්ථං පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකට්ඨකථාය විවරිතුං විභජිතුං උත්තානීකාතුං ඉදං වුච්චති –
Imassa dāni atthaṃ paramatthajotikāya khuddakaṭṭhakathāya vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ idaṃ vuccati –
උත්තමං වන්දනෙය්යානං, වන්දිත්වා රතනත්තයං;
Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;
ඛුද්දකානං කරිස්සාමි, කෙසඤ්චි අත්ථවණ්ණනං.
Khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇanaṃ.
ඛුද්දකානං ගම්භීරත්තා, කිඤ්චාපි අතිදුක්කරා;
Khuddakānaṃ gambhīrattā, kiñcāpi atidukkarā;
වණ්ණනා මාදිසෙනෙසා, අබොධන්තෙන සාසනං.
Vaṇṇanā mādisenesā, abodhantena sāsanaṃ.
අජ්ජාපි තු අබ්බොච්ඡින්නො, පුබ්බාචරියනිච්ඡයො;
Ajjāpi tu abbocchinno, pubbācariyanicchayo;
තථෙව ච ඨිතං යස්මා, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං.
Tatheva ca ṭhitaṃ yasmā, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ.
තස්මාහං කාතුමිච්ඡාමි, අත්ථසංවණ්ණනං ඉමං;
Tasmāhaṃ kātumicchāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ imaṃ;
සාසනඤ්චෙව නිස්සාය, පොරාණඤ්ච විනිච්ඡයං.
Sāsanañceva nissāya, porāṇañca vinicchayaṃ.
සද්ධම්මබහුමානෙන, නාත්තුක්කංසනකම්යතා;
Saddhammabahumānena, nāttukkaṃsanakamyatā;
නාඤ්ඤෙසං වම්භනත්ථාය, තං සුණාථ සමාහිතාති.
Nāññesaṃ vambhanatthāya, taṃ suṇātha samāhitāti.
ඛුද්දකවවත්ථානං
Khuddakavavatthānaṃ
තත්ථ ‘‘ඛුද්දකානං කරිස්සාමි, කෙසඤ්චි අත්ථවණ්ණන’’න්ති වුත්තත්තා ඛුද්දකානි තාව වවත්ථපෙත්වා පච්ඡා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමි. ඛුද්දකානි නාම ඛුද්දකනිකායස්ස එකදෙසො, ඛුද්දකනිකායො නාම පඤ්චන්නං නිකායානං එකදෙසො. පඤ්ච නිකායා නාම –
Tattha ‘‘khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇana’’nti vuttattā khuddakāni tāva vavatthapetvā pacchā atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Khuddakāni nāma khuddakanikāyassa ekadeso, khuddakanikāyo nāma pañcannaṃ nikāyānaṃ ekadeso. Pañca nikāyā nāma –
දීඝමජ්ඣිමසංයුත්ත, අඞ්ගුත්තරිකඛුද්දකා;
Dīghamajjhimasaṃyutta, aṅguttarikakhuddakā;
නිකායා පඤ්ච ගම්භීරා, ධම්මතො අත්ථතො චිමෙ.
Nikāyā pañca gambhīrā, dhammato atthato cime.
තත්ථ බ්රහ්මජාලසුත්තාදීනි චතුත්තිංස සුත්තානි දීඝනිකායො. මූලපරියායසුත්තාදීනි දියඩ්ඪසතං ද්වෙ ච සුත්තානි මජ්ඣිමනිකායො. ඔඝතරණසුත්තාදීනි සත්ත සුත්තසහස්සානි සත්ත ච සුත්තසතානි ද්වාසට්ඨි ච සුත්තානි සංයුත්තනිකායො. චිත්තපරියාදානසුත්තාදීනි නව සුත්තසහස්සානි පඤ්ච ච සුත්තසතානි සත්තපඤ්ඤාසඤ්ච සුත්තානි අඞ්ගුත්තරනිකායො. ඛුද්දකපාඨො, ධම්මපදං, උදානං, ඉතිවුත්තකං, සුත්තනිපාතො, විමානවත්ථු, පෙතවත්ථු, ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා, ජාතකං, නිද්දෙසො, පටිසම්භිදා , අපදානං, බුද්ධවංසො, චරියාපිටකං, විනයාභිධම්මපිටකානි, ඨපෙත්වා වා චත්තාරො නිකායෙ අවසෙසං බුද්ධවචනං ඛුද්දකනිකායො.
Tattha brahmajālasuttādīni catuttiṃsa suttāni dīghanikāyo. Mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni majjhimanikāyo. Oghataraṇasuttādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni saṃyuttanikāyo. Cittapariyādānasuttādīni nava suttasahassāni pañca ca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni aṅguttaranikāyo. Khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, suttanipāto, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā, therīgāthā, jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidā , apadānaṃ, buddhavaṃso, cariyāpiṭakaṃ, vinayābhidhammapiṭakāni, ṭhapetvā vā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ khuddakanikāyo.
කස්මා පනෙස ඛුද්දකනිකායොති වුච්චති? බහූනං ඛුද්දකානං ධම්මක්ඛන්ධානං සමූහතො නිවාසතො ච. සමූහනිවාසා හි ‘‘නිකායො’’ති වුච්චන්ති. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි එවං චිත්තං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා පාණා (සං. නි. 3.100). පොණිකනිකායො, චික්ඛල්ලිකනිකායො’’ති එවමාදීනි චෙත්ථ සාධකානි සාසනතො ලොකතො ච. අයමස්ස ඛුද්දකනිකායස්ස එකදෙසො. ඉමානි සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නානි අත්ථතො විවරිතුං විභජිතුං උත්තානීකාතුඤ්ච අධිප්පෙතානි ඛුද්දකානි, තෙසම්පි ඛුද්දකානං සරණසික්ඛාපදද්වත්තිංසාකාරකුමාරපඤ්හමඞ්ගලසුත්ත- රතනසුත්තතිරොකුට්ටනිධිකණ්ඩමෙත්තසුත්තානං වසෙන නවප්පභෙදො ඛුද්දකපාඨො ආදි ආචරියපරම්පරාය වාචනාමග්ගං ආරොපිතවසෙන න භගවතා වුත්තවසෙන. භගවතා හි වුත්තවසෙන –
Kasmā panesa khuddakanikāyoti vuccati? Bahūnaṃ khuddakānaṃ dhammakkhandhānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi ‘‘nikāyo’’ti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā (saṃ. ni. 3.100). Poṇikanikāyo, cikkhallikanikāyo’’ti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Ayamassa khuddakanikāyassa ekadeso. Imāni suttantapiṭakapariyāpannāni atthato vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuñca adhippetāni khuddakāni, tesampi khuddakānaṃ saraṇasikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhamaṅgalasutta- ratanasuttatirokuṭṭanidhikaṇḍamettasuttānaṃ vasena navappabhedo khuddakapāṭho ādi ācariyaparamparāya vācanāmaggaṃ āropitavasena na bhagavatā vuttavasena. Bhagavatā hi vuttavasena –
‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං;
‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;
ගහකාරං ගවෙසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං.
Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.
‘‘ගහකාරක දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසි;
‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;
සබ්බා තෙ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසඞ්ඛතං;
Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;
විසඞ්ඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා’’ති. (ධ. ප. 153-154) –
Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –
ඉදං ගාථාද්වයං සබ්බස්සාපි බුද්ධවචනස්ස ආදි. තඤ්ච මනසාව වුත්තවසෙන, න වචීභෙදං කත්වා වුත්තවසෙන. වචීභෙදං පන කත්වා වුත්තවසෙන –
Idaṃ gāthādvayaṃ sabbassāpi buddhavacanassa ādi. Tañca manasāva vuttavasena, na vacībhedaṃ katvā vuttavasena. Vacībhedaṃ pana katvā vuttavasena –
‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා,
‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,
ආතාපිනො ඣායතො බ්රාහ්මණස්ස;
Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;
අථස්ස කඞ්ඛා වපයන්ති සබ්බා,
Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,
යතො පජානාති සහෙතුධම්ම’’න්ති. (උදා. 1; මහාව. 1) –
Yato pajānāti sahetudhamma’’nti. (udā. 1; mahāva. 1) –
අයං ගාථා ආදි. තස්මා ය්වායං නවප්පභෙදො ඛුද්දකපාඨො ඉමෙසං ඛුද්දකානං ආදි, තස්ස ආදිතො පභුති අත්ථසංවණ්ණනං ආරභිස්සාමි.
Ayaṃ gāthā ādi. Tasmā yvāyaṃ navappabhedo khuddakapāṭho imesaṃ khuddakānaṃ ādi, tassa ādito pabhuti atthasaṃvaṇṇanaṃ ārabhissāmi.
නිදානසොධනං
Nidānasodhanaṃ
තස්ස චායමාදි ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති. තස්සායං අත්ථවණ්ණනාය මාතිකා –
Tassa cāyamādi ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti. Tassāyaṃ atthavaṇṇanāya mātikā –
‘‘කෙන කත්ථ කදා කස්මා, භාසිතං සරණත්තයං;
‘‘Kena kattha kadā kasmā, bhāsitaṃ saraṇattayaṃ;
කස්මා චිධාදිතො වුත්ත, මවුත්තමපි ආදිතො.
Kasmā cidhādito vutta, mavuttamapi ādito.
‘‘නිදානසොධනං කත්වා, එවමෙත්ථ තතො පරං;
‘‘Nidānasodhanaṃ katvā, evamettha tato paraṃ;
බුද්ධං සරණගමනං, ගමකඤ්ච විභාවයෙ.
Buddhaṃ saraṇagamanaṃ, gamakañca vibhāvaye.
‘‘භෙදාභෙදං ඵලඤ්චාපි, ගමනීයඤ්ච දීපයෙ;
‘‘Bhedābhedaṃ phalañcāpi, gamanīyañca dīpaye;
ධම්මං සරණමිච්චාදි, ද්වයෙපෙස නයො මතො.
Dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato.
‘‘අනුපුබ්බවවත්ථානෙ, කාරණඤ්ච විනිද්දිසෙ;
‘‘Anupubbavavatthāne, kāraṇañca viniddise;
සරණත්තයමෙතඤ්ච, උපමාහි පකාසයෙ’’ති.
Saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye’’ti.
තත්ථ පඨමගාථාය තාව ඉදං සරණත්තයං කෙන භාසිතං, කත්ථ භාසිතං, කදා භාසිතං, කස්මා භාසිතං අවුත්තමපිචාදිතො තථාගතෙන කස්මා ඉධාදිතො වුත්තන්ති පඤ්ච පඤ්හා.
Tattha paṭhamagāthāya tāva idaṃ saraṇattayaṃ kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā bhāsitaṃ avuttamapicādito tathāgatena kasmā idhādito vuttanti pañca pañhā.
තෙසං විස්සජ්ජනා කෙන භාසිතන්ති භගවතා භාසිතං, න සාවකෙහි, න ඉසීහි, න දෙවතාහි. කත්ථාති බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. කදාති ආයස්මන්තෙ යසෙ සද්ධිං සහායකෙහි අරහත්තං පත්තෙ එකසට්ඨියා අරහන්තෙසු බහුජනහිතාය ලොකෙ ධම්මදෙසනං කරොන්තෙසු. කස්මාති පබ්බජ්ජත්ථඤ්ච උපසම්පදත්ථඤ්ච. යථාහ –
Tesaṃ vissajjanā kena bhāsitanti bhagavatā bhāsitaṃ, na sāvakehi, na isīhi, na devatāhi. Katthāti bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye. Kadāti āyasmante yase saddhiṃ sahāyakehi arahattaṃ patte ekasaṭṭhiyā arahantesu bahujanahitāya loke dhammadesanaṃ karontesu. Kasmāti pabbajjatthañca upasampadatthañca. Yathāha –
‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, පබ්බාජෙතබ්බො උපසම්පාදෙතබ්බො. පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදාපෙත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කාරාපෙත්වා භික්ඛූනං පාදෙ වන්දාපෙත්වා උක්කුටිකං නිසීදාපෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාපෙත්වා ‘එවං වදෙහී’ති වත්තබ්බො ‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’’ති (මහාව. 34).
‘‘Evañca pana, bhikkhave, pabbājetabbo upasampādetabbo. Paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvā ukkuṭikaṃ nisīdāpetvā añjaliṃ paggaṇhāpetvā ‘evaṃ vadehī’ti vattabbo ‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’’ti (mahāva. 34).
කස්මා චිධාදිතො වුත්තන්ති ඉදඤ්ච නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං තීහි පිටකෙහි සඞ්ගණ්හිත්වා වාචනාමග්ගං ආරොපෙන්තෙහි පුබ්බාචරියෙහි යස්මා ඉමිනා මග්ගෙන දෙවමනුස්සා උපාසකභාවෙන වා පබ්බජිතභාවෙන වා සාසනං ඔතරන්ති, තස්මා සාසනොතාරස්ස මග්ගභූතත්තා ඉධ ඛුද්දකපාඨෙ ආදිතො වුත්තන්ති ඤාතබ්බං.
Kasmācidhādito vuttanti idañca navaṅgaṃ satthusāsanaṃ tīhi piṭakehi saṅgaṇhitvā vācanāmaggaṃ āropentehi pubbācariyehi yasmā iminā maggena devamanussā upāsakabhāvena vā pabbajitabhāvena vā sāsanaṃ otaranti, tasmā sāsanotārassa maggabhūtattā idha khuddakapāṭhe ādito vuttanti ñātabbaṃ.
කතං නිදානසොධනං.
Kataṃ nidānasodhanaṃ.
