| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เถรคาถา-อฎฺฐกถา • Theragāthā-aṭṭhakathā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ขุทฺทกนิกาเย
Khuddakanikāye
เถรคาถา-อฎฺฐกถา
Theragāthā-aṭṭhakathā
(ปฐโม ภาโค)
(Paṭhamo bhāgo)
คนฺถารมฺภกถา
Ganthārambhakathā
มหาการุณิกํ นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;
Mahākāruṇikaṃ nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ;
วเนฺท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํฯ
Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ.
วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;
Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato;
วเนฺท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํฯ
Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ.
สีลาทิคุณสมฺปโนฺน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;
Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo;
วเนฺท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญเกฺขตฺตํ อนุตฺตรํฯ
Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.
วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;
Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;
หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสาฯ
Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.
ยา ตา สุภูติอาทีหิ, กตกิเจฺจหิ ตาทิหิ;
Yā tā subhūtiādīhi, katakiccehi tādihi;
เถเรหิ ภาสิตา คาถา, เถรีหิ จ นิรามิสาฯ
Therehi bhāsitā gāthā, therīhi ca nirāmisā.
อุทานนาทวิธินา, คมฺภีรา นิปุณา สุภา;
Udānanādavidhinā, gambhīrā nipuṇā subhā;
สุญฺญตาปฎิสํยุตฺตา, อริยธมฺมปฺปกาสิกาฯ
Suññatāpaṭisaṃyuttā, ariyadhammappakāsikā.
เถรคาถาติ นาเมน, เถรีคาถาติ ตาทิโน;
Theragāthāti nāmena, therīgāthāti tādino;
ยา ขุทฺทกนิกายมฺหิ, สงฺคายิํสุ มเหสโยฯ
Yā khuddakanikāyamhi, saṅgāyiṃsu mahesayo.
ตาสํ คมฺภีรญาเณหิ, โอคาเหตพฺพภาวโต;
Tāsaṃ gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato;
กิญฺจาปิ ทุกฺกรา กาตุํ, อตฺถสํวณฺณนา มยาฯ
Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā.
สหสํวณฺณนํ ยสฺมา, ธรเต สตฺถุ สาสนํ;
Sahasaṃvaṇṇanaṃ yasmā, dharate satthu sāsanaṃ;
ปุพฺพาจริยสีหานํ, ติฎฺฐเตว วินิจฺฉโยฯ
Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo.
ตสฺมา ตํ อวลมฺพิตฺวา, โอคาเหตฺวาน ปญฺจปิ;
Tasmā taṃ avalambitvā, ogāhetvāna pañcapi;
นิกาเย อุปนิสฺสาย, โปราณฎฺฐกถานยํฯ
Nikāye upanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ.
สุวิสุทฺธํ อสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ;
Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;
มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํฯ
Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.
ยาสํ อโตฺถ ทุวิเญฺญโยฺย, อนุปุพฺพิกถํ วินา;
Yāsaṃ attho duviññeyyo, anupubbikathaṃ vinā;
ตาสํ ตญฺจ วิภาเวโนฺต, ทีปยโนฺต วินิจฺฉยํฯ
Tāsaṃ tañca vibhāvento, dīpayanto vinicchayaṃ.
ยถาพลํ กริสฺสามิ, อตฺถสํวณฺณนํ สุภํ;
Yathābalaṃ karissāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ;
สกฺกจฺจํ เถรคาถานํ, เถรีคาถานเมว จฯ
Sakkaccaṃ theragāthānaṃ, therīgāthānameva ca.
อิติ อากงฺขมานสฺส, สทฺธมฺมสฺส จิรฎฺฐิติํ;
Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ;
ตทตฺถํ วิภชนฺตสฺส, นิสามยถ สาธโวติฯ
Tadatthaṃ vibhajantassa, nisāmayatha sādhavoti.
กา ปเนตา เถรคาถา เถรีคาถา จ, กถญฺจ ปวตฺตาติ, กามญฺจายมโตฺถ คาถาสุ วุโตฺตเยว ปากฎกรณตฺถํ ปน ปุนปิ วุจฺจเต – ตตฺถ เถรคาถา ตาว สุภูติเตฺถราทีหิ ภาสิตาฯ ยา หิ เต อตฺตนา ยถาธิคตํ มคฺคผลสุขํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กาจิ อุทานวเสน, กาจิ อตฺตโน สมาปตฺติวิหารปจฺจเวกฺขณวเสน, กาจิ ปุจฺฉาวเสน, กาจิ ปรินิพฺพานสมเย สาสนสฺส นิยฺยานิกภาววิภาวนวเสน อภาสิํสุ, ตา สพฺพา สงฺคีติกาเล เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘เถรคาถา’’อิเจฺจว ธมฺมสงฺคาหเกหิ สงฺคีตาฯ เถรีคาถา ปน เถริโย อุทฺทิสฺส เทสิตาฯ
Kā panetā theragāthā therīgāthā ca, kathañca pavattāti, kāmañcāyamattho gāthāsu vuttoyeva pākaṭakaraṇatthaṃ pana punapi vuccate – tattha theragāthā tāva subhūtittherādīhi bhāsitā. Yā hi te attanā yathādhigataṃ maggaphalasukhaṃ paccavekkhitvā kāci udānavasena, kāci attano samāpattivihārapaccavekkhaṇavasena, kāci pucchāvasena, kāci parinibbānasamaye sāsanassa niyyānikabhāvavibhāvanavasena abhāsiṃsu, tā sabbā saṅgītikāle ekajjhaṃ katvā ‘‘theragāthā’’icceva dhammasaṅgāhakehi saṅgītā. Therīgāthā pana theriyo uddissa desitā.
ตา ปน วินยปิฎกํ, สุตฺตนฺตปิฎกํ อภิธมฺมปิฎกนฺติ ตีสุ ปิฎเกสุ สุตฺตนฺตปิฎกปริยาปนฺนาฯ ทีฆนิกาโย, มชฺฌิมนิกาโย, สํยุตฺตนิกาโย, องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนา, สุตฺตํ, เคยฺยํ, เวยฺยากรณํ, คาถา, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ , ชาตกํ, อพฺภุตธมฺมํ, เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนเงฺคสุ คาถงฺคสงฺคหํ คตาฯ
Tā pana vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannā. Dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannā, suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ , jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthaṅgasaṅgahaṃ gatā.
‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหิํ, เทฺวสหสฺสานิ ภิกฺขุโต;
‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dvesahassāni bhikkhuto;
จตุราสีติสหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติฯ
Caturāsītisahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti.
เอวํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฎิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหเสฺสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ คตาฯ
Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ gatā.
ตตฺถ เถรคาถา ตาว นิปาตโต เอกนิปาโต เอกุตฺตรวเสน ยาว จุทฺทสนิปาตาติ จุทฺทสนิปาโต โสฬสนิปาโต วีสตินิปาโต ติํสนิปาโต จตฺตาลีสนิปาโต ปญฺญาสนิปาโต สฎฺฐินิปาโต สตฺตตินิปาโตติ เอกวีสตินิปาตสงฺคหาฯ นิปาตนํ นิกฺขิปนนฺติ นิปาโตฯ เอโก เอเกโก คาถานํ นิปาโต นิเกฺขโป เอตฺถาติ เอกนิปาโตฯ อิมินา นเยน เสเสสุปิ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ
Tattha theragāthā tāva nipātato ekanipāto ekuttaravasena yāva cuddasanipātāti cuddasanipāto soḷasanipāto vīsatinipāto tiṃsanipāto cattālīsanipāto paññāsanipāto saṭṭhinipāto sattatinipātoti ekavīsatinipātasaṅgahā. Nipātanaṃ nikkhipananti nipāto. Eko ekeko gāthānaṃ nipāto nikkhepo etthāti ekanipāto. Iminā nayena sesesupi attho veditabbo.
ตตฺถ เอกนิปาเต ทฺวาทส วคฺคาฯ เอเกกสฺมิํ วเคฺค ทส ทส กตฺวา วีสุตฺตรสตํ เถรา, ตตฺติกา เอว คาถาฯ วุตฺตญฺหิ –
Tattha ekanipāte dvādasa vaggā. Ekekasmiṃ vagge dasa dasa katvā vīsuttarasataṃ therā, tattikā eva gāthā. Vuttañhi –
‘‘วีสุตฺตรสตํ เถรา, กตกิจฺจา อนาสวา;
‘‘Vīsuttarasataṃ therā, katakiccā anāsavā;
เอกกมฺหิ นิปาตมฺหิ, สุสงฺคีตา มเหสิภี’’ติฯ
Ekakamhi nipātamhi, susaṅgītā mahesibhī’’ti.
ทุกนิปาเต เอกูนปญฺญาส เถรา, อฎฺฐนวุติ คาถา; ติกนิปาเต โสฬส เถรา, อฎฺฐจตฺตาลีส คาถา; จตุกฺกนิปาเต เตรส เถรา, เทฺวปญฺญาส คาถา; ปญฺจกนิปาเต ทฺวาทส เถรา, สฎฺฐิ คาถา; ฉกฺกนิปาเต จุทฺทส เถรา, จตุราสีติ คาถา; สตฺตกนิปาเต ปญฺจ เถรา, ปญฺจติํส คาถา; อฎฺฐกนิปาเต ตโย เถรา, จตุวีสติ คาถา; นวกนิปาเต เอโก เถโร, นว คาถา; ทสนิปาเต สตฺต เถรา, สตฺตติ คาถา; เอกาทสนิปาเต เอโก เถโร, เอกาทส คาถา; ทฺวาทสนิปาเต เทฺว เถรา, จตุวีสติ คาถา; เตรสนิปาเต เอโก เถโร, เตรส คาถา; จุทฺทสนิปาเต เทฺว เถรา, อฎฺฐวีสติ คาถา; ปนฺนรสนิปาโต นตฺถิ, โสฬสนิปาเต เทฺว เถรา, ทฺวตฺติํส คาถา; วีสตินิปาเต ทส เถรา, ปญฺจจตฺตาลีสาธิกานิ เทฺว คาถาสตานิ; ติํสนิปาเต ตโย เถรา, สตํ ปญฺจ จ คาถา; จตฺตาลีสนิปาเต เอโก เถโร, เทฺวจตฺตาลีส คาถา; ปญฺญาสนิปาเต เอโก เถโร, ปญฺจปญฺญาส คาถา; สฎฺฐินิปาเต เอโก เถโร, อฎฺฐสฎฺฐิ คาถา; สตฺตตินิปาเต เอโก เถโร, เอกสตฺตติ คาถาฯ สมฺปิเณฺฑตฺวา ปน เทฺวสตานิ จตุสฎฺฐิ จ เถรา, สหสฺสํ ตีณิ สตานิ สฎฺฐิ จ คาถาติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Dukanipāte ekūnapaññāsa therā, aṭṭhanavuti gāthā; tikanipāte soḷasa therā, aṭṭhacattālīsa gāthā; catukkanipāte terasa therā, dvepaññāsa gāthā; pañcakanipāte dvādasa therā, saṭṭhi gāthā; chakkanipāte cuddasa therā, caturāsīti gāthā; sattakanipāte pañca therā, pañcatiṃsa gāthā; aṭṭhakanipāte tayo therā, catuvīsati gāthā; navakanipāte eko thero, nava gāthā; dasanipāte satta therā, sattati gāthā; ekādasanipāte eko thero, ekādasa gāthā; dvādasanipāte dve therā, catuvīsati gāthā; terasanipāte eko thero, terasa gāthā; cuddasanipāte dve therā, aṭṭhavīsati gāthā; pannarasanipāto natthi, soḷasanipāte dve therā, dvattiṃsa gāthā; vīsatinipāte dasa therā, pañcacattālīsādhikāni dve gāthāsatāni; tiṃsanipāte tayo therā, sataṃ pañca ca gāthā; cattālīsanipāte eko thero, dvecattālīsa gāthā; paññāsanipāte eko thero, pañcapaññāsa gāthā; saṭṭhinipāte eko thero, aṭṭhasaṭṭhi gāthā; sattatinipāte eko thero, ekasattati gāthā. Sampiṇḍetvā pana dvesatāni catusaṭṭhi ca therā, sahassaṃ tīṇi satāni saṭṭhi ca gāthāti. Vuttampi cetaṃ –
‘‘สหสฺสํ โหนฺติ ตา คาถา, ตีณิ สฎฺฐิ สตานิ จ;
‘‘Sahassaṃ honti tā gāthā, tīṇi saṭṭhi satāni ca;
เถรา จ เทฺว สตา สฎฺฐิ, จตฺตาโร จ ปกาสิตา’’ติฯ
Therā ca dve satā saṭṭhi, cattāro ca pakāsitā’’ti.
เถรีคาถา ปน เอกนิปาโต เอกุตฺตรวเสน ยาว นวนิปาตาติ นวนิปาโต เอกาทสนิปาโต, ทฺวาทสนิปาโต, โสฬสนิปาโต, วีสตินิปาโต, ติํสนิปาโต, จตฺตาลีสนิปาโต, มหานิปาโตติ โสฬสนิปาตสงฺคหาฯ ตตฺถ เอกนิปาเต อฎฺฐารส เถริโย, อฎฺฐารเสว คาถา; ทุกนิปาเต ทส เถริโย, วีสติ คาถา; ติกนิปาเต อฎฺฐ เถริโย, จตุวีสติ คาถา; จตุกฺกนิปาเต เอกา เถรี, จตโสฺส คาถา; ปญฺจกนิปาเต ทฺวาทส เถริโย สฎฺฐิ คาถา; ฉกฺกนิปาเต อฎฺฐ เถริโย อฎฺฐจตฺตาลีส คาถา; สตฺตนิปาเต ติโสฺส เถริโย, เอกวีสติ คาถา; อฎฺฐ นิปาตโต ปฎฺฐาย ยาว โสฬสนิปาตา เอเกกา เถริโย ตํตํนิปาตปริมาณา คาถา; วีสตินิปาเต ปญฺจ เถริโย, อฎฺฐารสสตคาถา; ติํสนิปาเต เอกา เถรี, จตุตฺติํส คาถา; จตฺตาลีสนิปาเต เอกา เถรี, อฎฺฐจตฺตาลีส คาถา; มหานิปาเตปิ เอกา เถรี, ปญฺจสตฺตติ คาถาฯ เอวเมตฺถ นิปาตานํ คาถาวคฺคานํ คาถานญฺจ ปริมาณํ เวทิตพฺพํฯ
Therīgāthā pana ekanipāto ekuttaravasena yāva navanipātāti navanipāto ekādasanipāto, dvādasanipāto, soḷasanipāto, vīsatinipāto, tiṃsanipāto, cattālīsanipāto, mahānipātoti soḷasanipātasaṅgahā. Tattha ekanipāte aṭṭhārasa theriyo, aṭṭhāraseva gāthā; dukanipāte dasa theriyo, vīsati gāthā; tikanipāte aṭṭha theriyo, catuvīsati gāthā; catukkanipāte ekā therī, catasso gāthā; pañcakanipāte dvādasa theriyo saṭṭhi gāthā; chakkanipāte aṭṭha theriyo aṭṭhacattālīsa gāthā; sattanipāte tisso theriyo, ekavīsati gāthā; aṭṭha nipātato paṭṭhāya yāva soḷasanipātā ekekā theriyo taṃtaṃnipātaparimāṇā gāthā; vīsatinipāte pañca theriyo, aṭṭhārasasatagāthā; tiṃsanipāte ekā therī, catuttiṃsa gāthā; cattālīsanipāte ekā therī, aṭṭhacattālīsa gāthā; mahānipātepi ekā therī, pañcasattati gāthā. Evamettha nipātānaṃ gāthāvaggānaṃ gāthānañca parimāṇaṃ veditabbaṃ.
