| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ชาตก-อฎฺฐกถา • Jātaka-aṭṭhakathā |
[๒๐๕] ๕. คเงฺคยฺยชาตกวณฺณนา
[205] 5. Gaṅgeyyajātakavaṇṇanā
โสภติ มโจฺฉ คเงฺคโยฺยติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เทฺว ทหรภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ เต กิร สาวตฺถิวาสิโน กุลปุตฺตา สาสเน ปพฺพชิตฺวา อสุภภาวนํ อนุนุยุญฺชิตฺวา รูปปสํสกา หุตฺวา รูปํ อุปลาเฬนฺตา วิจริํสุฯ เต เอกทิวสํ ‘‘ตฺวํ น โสภสิ, อหํ โสภามี’’ติ รูปํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนวิวาทา อวิทูเร นิสินฺนํ เอกํ มหลฺลกเตฺถรํ ทิสฺวา ‘‘เอโส อมฺหากํ โสภนภาวํ วา อโสภนภาวํ วา ชานิสฺสตี’’ติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภเนฺต, โก อเมฺหสุ โสภโน’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ โส ‘‘อาวุโส, ตุเมฺหหิ อหเมว โสภนตโร’’ติ อาหฯ ทหรา ‘‘อยํ มหลฺลโก อเมฺหหิ ปุจฺฉิตํ อกเถตฺวา อปุจฺฉิตํ กเถตี’’ติ ตํ ปริภาสิตฺวา ปกฺกมิํสุฯ สา เตสํ กิริยา ภิกฺขุสเงฺฆ ปากฎา ชาตาฯ อเถกทิวสํ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, อสุโก มหลฺลโก เถโร กิร เต รูปนิสฺสิตเก ทหเร ลชฺชาเปสี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิเม เทฺว ทหรา อิทาเนว รูปปสํสกา, ปุเพฺพเปเต รูปเมว อุปลาเฬนฺตา วิจริํสู’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริฯ
Sobhatimaccho gaṅgeyyoti idaṃ satthā jetavane viharanto dve daharabhikkhū ārabbha kathesi. Te kira sāvatthivāsino kulaputtā sāsane pabbajitvā asubhabhāvanaṃ anunuyuñjitvā rūpapasaṃsakā hutvā rūpaṃ upalāḷentā vicariṃsu. Te ekadivasaṃ ‘‘tvaṃ na sobhasi, ahaṃ sobhāmī’’ti rūpaṃ nissāya uppannavivādā avidūre nisinnaṃ ekaṃ mahallakattheraṃ disvā ‘‘eso amhākaṃ sobhanabhāvaṃ vā asobhanabhāvaṃ vā jānissatī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, ko amhesu sobhano’’ti pucchiṃsu. So ‘‘āvuso, tumhehi ahameva sobhanataro’’ti āha. Daharā ‘‘ayaṃ mahallako amhehi pucchitaṃ akathetvā apucchitaṃ kathetī’’ti taṃ paribhāsitvā pakkamiṃsu. Sā tesaṃ kiriyā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko mahallako thero kira te rūpanissitake dahare lajjāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ime dve daharā idāneva rūpapasaṃsakā, pubbepete rūpameva upalāḷentā vicariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทเตฺต รชฺชํ กาเรเนฺต โพธิสโตฺต คงฺคาตีเร รุกฺขเทวตา อโหสิฯ ตทา คงฺคายมุนานํ สมาคมฎฺฐาเน คเงฺคโยฺย จ ยามุเนโยฺย จ เทฺว มจฺฉา ‘‘อหํ โสภามิ, ตฺวํ น โสภสี’’ติ รูปํ นิสฺสาย วิวทมานา อวิทูเร คงฺคาตีเร กจฺฉปํ นิปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอโส อมฺหากํ โสภนภาวํ วา อโสภนภาวํ วา ชานิสฺสตี’’ติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กิํ นุ โข, สมฺม กจฺฉป, คเงฺคโยฺย โสภติ, อุทาหุ ยามุเนโยฺย’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ กจฺฉโป ‘‘คเงฺคโยฺยปิ โสภติ , ยามุเนโยฺยปิ โสภติ, ตุเมฺหหิ ปน ทฺวีหิ อหเมว อติเรกตรํ โสภามี’’ติ อิมมตฺถํ ปกาเสโนฺต ปฐมํ คาถมาห –
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gaṅgātīre rukkhadevatā ahosi. Tadā gaṅgāyamunānaṃ samāgamaṭṭhāne gaṅgeyyo ca yāmuneyyo ca dve macchā ‘‘ahaṃ sobhāmi, tvaṃ na sobhasī’’ti rūpaṃ nissāya vivadamānā avidūre gaṅgātīre kacchapaṃ nipannaṃ disvā ‘‘eso amhākaṃ sobhanabhāvaṃ vā asobhanabhāvaṃ vā jānissatī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho, samma kacchapa, gaṅgeyyo sobhati, udāhu yāmuneyyo’’ti pucchiṃsu. Kacchapo ‘‘gaṅgeyyopi sobhati , yāmuneyyopi sobhati, tumhehi pana dvīhi ahameva atirekataraṃ sobhāmī’’ti imamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –
๑๐๙.
109.
‘‘โสภติ มโจฺฉ คเงฺคโยฺย, อโถ โสภติ ยามุโน;
‘‘Sobhati maccho gaṅgeyyo, atho sobhati yāmuno;
จตุปฺปโทยํ ปุริโส, นิโคฺรธปริมณฺฑโล;
Catuppadoyaṃ puriso, nigrodhaparimaṇḍalo;
อีสกายตคีโว จ, สเพฺพว อติโรจตี’’ติฯ
Īsakāyatagīvo ca, sabbeva atirocatī’’ti.
ตตฺถ จตุปฺปโทยนฺติ จตุปฺปโท อยํฯ ปุริโสติ อตฺตานํ สนฺธาย วทติฯ นิโคฺรธปริมณฺฑโลติ สุชาโต นิโคฺรโธ วิย ปริมณฺฑโลฯ อีสกายตคีโวติ รถีสา วิย อายตคีโว ฯ สเพฺพว อติโรจตีติ เอวํ สณฺฐานสมฺปโนฺน กจฺฉโป สเพฺพว อติโรจติ, อหเมว สเพฺพ ตุเมฺห อติกฺกมิตฺวา โสภามีติ วทติฯ
Tattha catuppadoyanti catuppado ayaṃ. Purisoti attānaṃ sandhāya vadati. Nigrodhaparimaṇḍaloti sujāto nigrodho viya parimaṇḍalo. Īsakāyatagīvoti rathīsā viya āyatagīvo . Sabbeva atirocatīti evaṃ saṇṭhānasampanno kacchapo sabbeva atirocati, ahameva sabbe tumhe atikkamitvā sobhāmīti vadati.
มจฺฉา ตสฺส กถํ หุตฺวา ‘‘อโมฺภ! ปาปกจฺฉป อเมฺหหิ ปุจฺฉิตํ อกเถตฺวา อญฺญเมว กเถสี’’ติ วตฺวา ทุติยํ คาถมาห –
Macchā tassa kathaṃ hutvā ‘‘ambho! Pāpakacchapa amhehi pucchitaṃ akathetvā aññameva kathesī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
๑๑๐.
110.
‘‘ยํ ปุจฺฉิโต น ตํ อกฺขาสิ, อญฺญํ อกฺขาสิ ปุจฺฉิโต;
‘‘Yaṃ pucchito na taṃ akkhāsi, aññaṃ akkhāsi pucchito;
อตฺถปฺปสํสโก โปโส, นายํ อสฺมาก รุจฺจตี’’ติฯ
Atthappasaṃsako poso, nāyaṃ asmāka ruccatī’’ti.
ตตฺถ อตฺตปฺปสํสโกติ อตฺตานํ ปสํสนสีโล อตฺตุกฺกํสโก โปโสฯ นายํ อสฺมาก รุจฺจตีติ อยํ ปาปกจฺฉโป อมฺหากํ น รุจฺจติ น ขมตีติ กจฺฉปสฺส อุปริ อุทกํ ขิปิตฺวา สกฎฺฐานเมว คมิํสุฯ
Tattha attappasaṃsakoti attānaṃ pasaṃsanasīlo attukkaṃsako poso. Nāyaṃ asmāka ruccatīti ayaṃ pāpakacchapo amhākaṃ na ruccati na khamatīti kacchapassa upari udakaṃ khipitvā sakaṭṭhānameva gamiṃsu.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา เทฺว มจฺฉา เทฺว ทหรภิกฺขู อเหสุํ, กจฺฉโป มหลฺลโก, อิมสฺส การณสฺส ปจฺจกฺขการิกา คงฺคาตีเร นิพฺพตฺตรุกฺขเทวตา ปน อหเมว อโหสิ’’นฺติฯ
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dve macchā dve daharabhikkhū ahesuṃ, kacchapo mahallako, imassa kāraṇassa paccakkhakārikā gaṅgātīre nibbattarukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
คเงฺคยฺยชาตกวณฺณนา ปญฺจมาฯ
Gaṅgeyyajātakavaṇṇanā pañcamā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ชาตกปาฬิ • Jātakapāḷi / ๒๐๕. คเงฺคยฺยชาตกํ • 205. Gaṅgeyyajātakaṃ
