| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / អបទាន-អដ្ឋកថា • Apadāna-aṭṭhakathā |
ទីបង្ករោ ពុទ្ធោ
Dīpaṅkaro buddho
ឯវំ អភិញ្ញាពលំ បត្វា សុមេធតាបសេ សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តេ ទីបង្ករោ នាម សត្ថា លោកេ ឧទបាទិ។ តស្ស បដិសន្ធិជាតិពោធិ ធម្មចក្កប្បវត្តនេសុ សកលាបិ ទសសហស្សិលោកធាតុ សង្កម្បិ សម្បកម្បិ សម្បវេធិ, មហាវិរវំ រវិ, ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ បាតុរហេសុំ។ សុមេធតាបសោ សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តោ នេវ តំ សទ្ទមស្សោសិ, ន ច តានិ និមិត្តានិ អទ្ទស។ តេន វុត្តំ –
Evaṃ abhiññābalaṃ patvā sumedhatāpase samāpattisukhena vītināmente dīpaṅkaro nāma satthā loke udapādi. Tassa paṭisandhijātibodhi dhammacakkappavattanesu sakalāpi dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhi, mahāviravaṃ ravi, dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ. Sumedhatāpaso samāpattisukhena vītināmento neva taṃ saddamassosi, na ca tāni nimittāni addasa. Tena vuttaṃ –
‘‘ឯវំ មេ សិទ្ធិប្បត្តស្ស, វសីភូតស្ស សាសនេ;
‘‘Evaṃ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane;
ទីបង្ករោ នាម ជិនោ, ឧប្បជ្ជិ លោកនាយកោ។
Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako.
‘‘ឧប្បជ្ជន្តេ ច ជាយន្តេ, ពុជ្ឈន្តេ ធម្មទេសនេ;
‘‘Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane;
ចតុរោ និមិត្តេ នាទ្ទសំ, ឈានរតិសមប្បិតោ’’តិ។
Caturo nimitte nāddasaṃ, jhānaratisamappito’’ti.
តស្មិំ កាលេ ទីបង្ករទសពលោ ចតូហិ ខីណាសវសតសហស្សេហិ បរិវុតោ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ រម្មំ នាម នគរំ បត្វា សុទស្សនមហាវិហារេ បដិវសតិ។ រម្មនគរវាសិនោ ‘‘ទីបង្ករោ កិរ សមណិស្សរោ បរមាភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ អម្ហាកំ រម្មនគរំ បត្វា សុទស្សនមហាវិហារេ បដិវសតី’’តិ សុត្វា សប្បិនវនីតាទីនិ ចេវ ភេសជ្ជានិ វត្ថច្ឆាទនានិ ច គាហាបេត្វា គន្ធមាលាទិហត្ថា យេន ពុទ្ធោ, យេន ធម្មោ, យេន សង្ឃោ, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា ហុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា ធម្មទេសនំ សុត្វា ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ។
Tasmiṃ kāle dīpaṅkaradasabalo catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto anupubbena cārikaṃ caramāno rammaṃ nāma nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Rammanagaravāsino ‘‘dīpaṅkaro kira samaṇissaro paramābhisambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko anupubbena cārikaṃ caramāno amhākaṃ rammanagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasatī’’ti sutvā sappinavanītādīni ceva bhesajjāni vatthacchādanāni ca gāhāpetvā gandhamālādihatthā yena buddho, yena dhammo, yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappabbhārā hutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ nisinnā dhammadesanaṃ sutvā svātanāya nimantetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu.
តេ បុនទិវសេ មហាទានំ សជ្ជេត្វា នគរំ អលង្ករិត្វា ទសពលស្ស អាគមនមគ្គំ អលង្ករោន្តា ឧទកភិន្នដ្ឋានេសុ បំសុំ បក្ខិបិត្វា សមំ ភូមិតលំ កត្វា រជតបដ្ដវណ្ណំ វាលុកំ អាកិរន្តិ, លាជេ ចេវ បុប្ផានិ ច វិកិរន្តិ, នានាវិរាគេហិ វត្ថេហិ ធជបដាកេ ឧស្សាបេន្តិ, កទលិយោ ចេវ បុណ្ណឃដបន្តិយោ ច បតិដ្ឋាបេន្តិ។ តស្មិំ កាលេ សុមេធតាបសោ អត្តនោ អស្សមបទា អាកាសំ ឧគ្គន្ត្វា, តេសំ មនុស្សានំ ឧបរិភាគេន អាកាសេន គច្ឆន្តោ តេ ហដ្ឋតុដ្ឋេ មនុស្សេ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ អាកាសតោ ឱរុយ្ហ ឯកមន្តំ ឋិតោ មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ភោ, កស្ស តុម្ហេ ឥធ វិសមំ មគ្គំ អលង្ករោថា’’តិ? តេន វុត្តំ –
Te punadivase mahādānaṃ sajjetvā nagaraṃ alaṅkaritvā dasabalassa āgamanamaggaṃ alaṅkarontā udakabhinnaṭṭhānesu paṃsuṃ pakkhipitvā samaṃ bhūmitalaṃ katvā rajatapaṭṭavaṇṇaṃ vālukaṃ ākiranti, lāje ceva pupphāni ca vikiranti, nānāvirāgehi vatthehi dhajapaṭāke ussāpenti, kadaliyo ceva puṇṇaghaṭapantiyo ca patiṭṭhāpenti. Tasmiṃ kāle sumedhatāpaso attano assamapadā ākāsaṃ uggantvā, tesaṃ manussānaṃ uparibhāgena ākāsena gacchanto te haṭṭhatuṭṭhe manusse disvā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti ākāsato oruyha ekamantaṃ ṭhito manusse pucchi – ‘‘ambho, kassa tumhe idha visamaṃ maggaṃ alaṅkarothā’’ti? Tena vuttaṃ –
‘‘បច្ចន្តទេសវិសយេ , និមន្តេត្វា តថាគតំ;
‘‘Paccantadesavisaye , nimantetvā tathāgataṃ;
តស្ស អាគមនំ មគ្គំ, សោធេន្តិ តុដ្ឋមានសា។
Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā.
‘‘អហំ តេន សមយេន, និក្ខមិត្វា សកស្សមា;
‘‘Ahaṃ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā;
ធុនន្តោ វាកចីរានិ, គច្ឆាមិ អម្ពរេ តទា។
Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.
‘‘វេទជាតំ ជនំ ទិស្វា, តុដ្ឋហដ្ឋំ បមោទិតំ;
‘‘Vedajātaṃ janaṃ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamoditaṃ;
ឱរោហិត្វាន គគនា, មនុស្សេ បុច្ឆិ តាវទេ។
Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade.
‘‘‘តុដ្ឋហដ្ឋោ បមុទិតោ, វេទជាតោ មហាជនោ;
‘‘‘Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, vedajāto mahājano;
កស្ស សោធីយតិ មគ្គោ, អញ្ជសំ វដុមាយន’’’ន្តិ។
Kassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyana’’’nti.
មនុស្សា អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ សុមេធ, ន ត្វំ ជានាសិ, ទីបង្ករោ ទសពលោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សម្ពោធិំ បត្វា បវត្តវរធម្មចក្កោ ចារិកំ ចរមានោ អម្ហាកំ នគរំ បត្វា សុទស្សនមហាវិហារេ បដិវសតិ។ មយំ តំ ភគវន្តំ និមន្តយិម្ហ, តស្សេតំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាគមនមគ្គំ អលង្ករោមា’’តិ។ អថ សុមេធតាបសោ ចិន្តេសិ – ‘‘ពុទ្ធោតិ ខោ ឃោសមត្តកម្បិ លោកេ ទុល្លភំ, បគេវ ពុទ្ធុប្បាទោ, មយាបិ ឥមេហិ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ ទសពលស្ស មគ្គំ អលង្ករិតុំ វដ្ដតី’’តិ។ សោ តេ មនុស្សេ អាហ – ‘‘សចេ, ភោ, តុម្ហេ ឯតំ មគ្គំ ពុទ្ធស្ស អលង្ករោថ, មយ្ហម្បិ ឯកំ ឱកាសំ ទេថ, អហម្បិ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ មគ្គំ អលង្ករិស្សាមី’’តិ។ តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘សុមេធតាបសោ ឥទ្ធិមា’’តិ ជានន្តា ឧទកភិន្នោកាសំ សល្លក្ខេត្វា – ‘‘ត្វំ ឥមំ ឋានំ អលង្ករោហី’’តិ អទំសុ។ សុមេធោ ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ គហេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឥមំ ឱកាសំ ឥទ្ធិយា អលង្ករិតុំ បហោមិ, ឯវំ អលង្កតោ ន មំ បរិតោសេស្សតិ, អជ្ជ មយា កាយវេយ្យាវច្ចំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ បំសុំ អាហរិត្វា តស្មិំ បទេសេ បក្ខិបិ។
Manussā āhaṃsu – ‘‘bhante sumedha, na tvaṃ jānāsi, dīpaṅkaro dasabalo sammāsambuddho sambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko cārikaṃ caramāno amhākaṃ nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Mayaṃ taṃ bhagavantaṃ nimantayimha, tassetaṃ buddhassa bhagavato āgamanamaggaṃ alaṅkaromā’’ti. Atha sumedhatāpaso cintesi – ‘‘buddhoti kho ghosamattakampi loke dullabhaṃ, pageva buddhuppādo, mayāpi imehi manussehi saddhiṃ dasabalassa maggaṃ alaṅkarituṃ vaṭṭatī’’ti. So te manusse āha – ‘‘sace, bho, tumhe etaṃ maggaṃ buddhassa alaṅkarotha, mayhampi ekaṃ okāsaṃ detha, ahampi tumhehi saddhiṃ maggaṃ alaṅkarissāmī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘sumedhatāpaso iddhimā’’ti jānantā udakabhinnokāsaṃ sallakkhetvā – ‘‘tvaṃ imaṃ ṭhānaṃ alaṅkarohī’’ti adaṃsu. Sumedho buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cintesi – ‘‘ahaṃ imaṃ okāsaṃ iddhiyā alaṅkarituṃ pahomi, evaṃ alaṅkato na maṃ paritosessati, ajja mayā kāyaveyyāvaccaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti paṃsuṃ āharitvā tasmiṃ padese pakkhipi.
តស្ស តស្មិំ បទេសេ អនិដ្ឋិតេយេវ ទីបង្ករទសពលោ មហានុភាវានំ ឆឡភិញ្ញានំ ខីណាសវានំ ចតូហិ សតសហស្សេហិ បរិវុតោ ទេវតាសុ ទិព្ពគន្ធមាលាទីហិ បូជយន្តាសុ ទិព្ពតុរិយេហិ វជ្ជន្តាសុ ទិព្ពសង្គីតេសុ បវត្តេន្តេសុ មនុស្សេសុ មានុសកេហិ គន្ធមាលាទីហិ ចេវ តុរិយេហិ ច បូជយន្តេសុ អនោបមាយ ពុទ្ធលីលាយ មនោសិលាតលេ វិជម្ភមានោ សីហោ វិយ តំ អលង្កតបដិយត្តំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ។ សុមេធតាបសោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា អលង្កតមគ្គេន អាគច្ឆន្តស្ស ទសពលស្ស ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ អសីតិយា អនុព្យញ្ជនេហិ អនុរញ្ជិតំ ព្យាមប្បភាយ សម្បរិវារិតំ មណិវណ្ណគគនតលេ នានប្បការា វិជ្ជុលតា វិយ អាវេឡាវេឡភូតា ចេវ យុគឡយុគឡភូតា ច ឆព្ពណ្ណឃនពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តំ រូបសោភគ្គប្បត្តំ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា – ‘‘អជ្ជ មយា ទសពលស្ស ជីវិតបរិច្ចាគំ កាតុំ វដ្ដតិ, មា ភគវា កលលំ អក្កមិ, មណិផលកសេតុំ បន អក្កមន្តោ វិយ សទ្ធិំ ចតូហិ ខីណាសវសតសហស្សេហិ មម បិដ្ឋិំ មទ្ទមានោ គច្ឆតុ, តំ មេ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ កេសេ មោចេត្វា អជិនចម្មជដាមណ្ឌលវាកចីរានិ កាឡវណ្ណេ កលលេ បត្ថរិត្វា មណិផលកសេតុ វិយ កលលបិដ្ឋេ និបជ្ជិ។ តេន វុត្តំ –
Tassa tasmiṃ padese aniṭṭhiteyeva dīpaṅkaradasabalo mahānubhāvānaṃ chaḷabhiññānaṃ khīṇāsavānaṃ catūhi satasahassehi parivuto devatāsu dibbagandhamālādīhi pūjayantāsu dibbaturiyehi vajjantāsu dibbasaṅgītesu pavattentesu manussesu mānusakehi gandhamālādīhi ceva turiyehi ca pūjayantesu anopamāya buddhalīlāya manosilātale vijambhamāno sīho viya taṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ maggaṃ paṭipajji. Sumedhatāpaso akkhīni ummīletvā alaṅkatamaggena āgacchantassa dasabalassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ asītiyā anubyañjanehi anurañjitaṃ byāmappabhāya samparivāritaṃ maṇivaṇṇagaganatale nānappakārā vijjulatā viya āveḷāveḷabhūtā ceva yugaḷayugaḷabhūtā ca chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo vissajjentaṃ rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā – ‘‘ajja mayā dasabalassa jīvitapariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭati, mā bhagavā kalalaṃ akkami, maṇiphalakasetuṃ pana akkamanto viya saddhiṃ catūhi khīṇāsavasatasahassehi mama piṭṭhiṃ maddamāno gacchatu, taṃ me bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti kese mocetvā ajinacammajaṭāmaṇḍalavākacīrāni kāḷavaṇṇe kalale pattharitvā maṇiphalakasetu viya kalalapiṭṭhe nipajji. Tena vuttaṃ –
‘‘តេ មេ បុដ្ឋា វិយាកំសុ, ‘ពុទ្ធោ លោកេ អនុត្តរោ;
‘‘Te me puṭṭhā viyākaṃsu, ‘buddho loke anuttaro;
ទីបង្ករោ នាម ជិនោ, ឧប្បជ្ជិ លោកនាយកោ;
Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako;
តស្ស សោធីយតិ មគ្គោ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ’។
Tassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’.
‘‘ពុទ្ធោតិវចនំ សុត្វាន, បីតិ ឧប្បជ្ជិ តាវទេ;
‘‘Buddhotivacanaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;
ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ កថយន្តោ, សោមនស្សំ បវេទយិំ។
Buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayiṃ.
‘‘តត្ថ ឋត្វា វិចិន្តេសិំ, តុដ្ឋោ សំវិគ្គមានសោ;
‘‘Tattha ṭhatvā vicintesiṃ, tuṭṭho saṃviggamānaso;
‘ឥធ ពីជានិ រោបិស្សំ, ខណោ វេ មា ឧបច្ចគា’។
‘Idha bījāni ropissaṃ, khaṇo ve mā upaccagā’.
‘‘យទិ ពុទ្ធស្ស សោធេថ, ឯកោកាសំ ទទាថ មេ;
‘‘Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṃ dadātha me;
អហម្បិ សោធយិស្សាមិ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ។
Ahampi sodhayissāmi, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ.
‘‘អទំសុ តេ មមោកាសំ, សោធេតុំ អញ្ជសំ តទា;
‘‘Adaṃsu te mamokāsaṃ, sodhetuṃ añjasaṃ tadā;
ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ ចិន្តេន្តោ, មគ្គំ សោធេមហំ តទា។
Buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā.
‘‘អនិដ្ឋិតេ មមោកាសេ, ទីបង្ករោ មហាមុនិ;
‘‘Aniṭṭhite mamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni;
ចតូហិ សតសហស្សេហិ, ឆឡភិញ្ញេហិ តាទិហិ;
Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi;
ខីណាសវេហិ វិមលេហិ, បដិបជ្ជិ អញ្ជសំ ជិនោ។
Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṃ jino.
‘‘បច្ចុគ្គមនា វត្តន្តិ, វជ្ជន្តិ ភេរិយោ ពហូ;
‘‘Paccuggamanā vattanti, vajjanti bheriyo bahū;
អាមោទិតា នរមរូ, សាធុការំ បវត្តយុំ។
Āmoditā naramarū, sādhukāraṃ pavattayuṃ.
‘‘ទេវា មនុស្សេ បស្សន្តិ, មនុស្សាបិ ច ទេវតា;
‘‘Devā manusse passanti, manussāpi ca devatā;
ឧភោបិ តេ បញ្ជលិកា, អនុយន្តិ តថាគតំ។
Ubhopi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṃ.
‘‘ទេវា ទិព្ពេហិ តុរិយេហិ, មនុស្សា មានុសេហិ ច;
‘‘Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca;
ឧភោបិ តេ វជ្ជយន្តា, អនុយន្តិ តថាគតំ។
Ubhopi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṃ.
‘‘ទិព្ពំ មន្ទារវំ បុប្ផំ, បទុមំ បារិឆត្តកំ;
‘‘Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;
ទិសោទិសំ ឱកិរន្តិ, អាកាសនភគតា មរូ។
Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.
‘‘ទិព្ពំ ចន្ទនចុណ្ណញ្ច, វរគន្ធញ្ច កេវលំ;
‘‘Dibbaṃ candanacuṇṇañca, varagandhañca kevalaṃ;
ទិសោទិសំ ឱកិរន្តិ, អាកាសនភគតា មរូ។
Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.
‘‘ចម្បកំ សលលំ នីបំ, នាគបុន្នាគកេតកំ;
‘‘Campakaṃ salalaṃ nīpaṃ, nāgapunnāgaketakaṃ;
ទិសោទិសំ ឧក្ខិបន្តិ, ភូមិតលគតា នរា។
Disodisaṃ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā.
‘‘កេសេ មុញ្ចិត្វាហំ តត្ថ, វាកចីរញ្ច ចម្មកំ;
‘‘Kese muñcitvāhaṃ tattha, vākacīrañca cammakaṃ;
កលលេ បត្ថរិត្វាន, អវកុជ្ជោ និបជ្ជហំ។
Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṃ.
‘‘អក្កមិត្វាន មំ ពុទ្ធោ, សហ សិស្សេហិ គច្ឆតុ;
‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;
មា នំ កលលេ អក្កមិត្ថ, ហិតាយ មេ ភវិស្សតី’’តិ។
Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti.
សោ បន កលលបិដ្ឋេ និបន្នកោវ បុន អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ទីបង្ករទសពលស្ស ពុទ្ធសិរិំ សម្បស្សមានោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អហំ ឥច្ឆេយ្យំ, សព្ពកិលេសេ ឈាបេត្វា សង្ឃនវកោ ហុត្វា រម្មនគរំ បវិសេយ្យំ, អញ្ញាតកវេសេន បន មេ កិលេសេ ឈាបេត្វា និព្ពានប្បត្តិយា កិច្ចំ នត្ថិ, យំនូនាហំ ទីបង្ករទសពលោ វិយ បរមាភិសម្ពោធិំ បត្វា ធម្មនាវំ អារោបេត្វា មហាជនំ សំសារសាគរា ឧត្តារេត្វា បច្ឆា បរិនិព្ពាយេយ្យំ, ឥទំ មយ្ហំ បតិរូប’’ន្តិ។ តតោ អដ្ឋ ធម្មេ សមោធានេត្វា ពុទ្ធភាវាយ អភិនីហារំ កត្វា និបជ្ជិ។ តេន វុត្តំ –
So pana kalalapiṭṭhe nipannakova puna akkhīni ummīletvā dīpaṅkaradasabalassa buddhasiriṃ sampassamāno evaṃ cintesi – ‘‘sace ahaṃ iccheyyaṃ, sabbakilese jhāpetvā saṅghanavako hutvā rammanagaraṃ paviseyyaṃ, aññātakavesena pana me kilese jhāpetvā nibbānappattiyā kiccaṃ natthi, yaṃnūnāhaṃ dīpaṅkaradasabalo viya paramābhisambodhiṃ patvā dhammanāvaṃ āropetvā mahājanaṃ saṃsārasāgarā uttāretvā pacchā parinibbāyeyyaṃ, idaṃ mayhaṃ patirūpa’’nti. Tato aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji. Tena vuttaṃ –
‘‘បថវិយំ និបន្នស្ស, ឯវំ មេ អាសិ ចេតសោ;
‘‘Pathaviyaṃ nipannassa, evaṃ me āsi cetaso;
‘ឥច្ឆមានោ អហំ អជ្ជ, កិលេសេ ឈាបយេ មម។
‘Icchamāno ahaṃ ajja, kilese jhāpaye mama.
‘‘‘កិំ មេ អញ្ញាតវេសេន, ធម្មំ សច្ឆិកតេនិធ;
‘‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;
សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, ពុទ្ធោ ហេស្សំ សទេវកេ។
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake.
‘‘‘កិំ មេ ឯកេន តិណ្ណេន, បុរិសេន ថាមទស្សិនា;
‘‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;
សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, សន្តារេស្សំ សទេវកំ។
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.
‘‘‘ឥមិនា មេ អធិការេន, កតេន បុរិសុត្តមេ;
‘‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame;
សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, តារេមិ ជនតំ ពហុំ។
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.
‘‘‘សំសារសោតំ ឆិន្ទិត្វា, វិទ្ធំសេត្វា តយោ ភវេ;
‘‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;
ធម្មនាវំ សមារុយ្ហ, សន្តារេស្សំ សទេវក’’’ន្តិ។
Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevaka’’’nti.
យស្មា បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថេន្តស្ស –
Yasmā pana buddhattaṃ patthentassa –
‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;
‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;
បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;
Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;
អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតី’’តិ។
Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti.
មនុស្សត្តភាវស្មិំយេវ ហិ ឋត្វា ពុទ្ធត្តំ បត្ថេន្តស្ស បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, នាគស្ស វា សុបណ្ណស្ស វា ទេវតាយ វា សក្កស្ស វា បត្ថនា នោ សមិជ្ឈតិ។ មនុស្សត្តភាវេបិ បុរិសលិង្គេ ឋិតស្សេវ បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, ឥត្ថិយា វា បណ្ឌកនបុំសកឧភតោព្យញ្ជនកានំ វា នោ សមិជ្ឈតិ។ បុរិសស្សបិ តស្មិំ អត្តភាវេ អរហត្តប្បត្តិយា ហេតុសម្បន្នស្សេវ បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, នោ ឥតរស្ស។ ហេតុសម្បន្នស្សាបិ ជីវមានពុទ្ធស្សេវ សន្តិកេ បត្ថេន្តស្សេវ បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, បរិនិព្ពុតេ ពុទ្ធេ ចេតិយសន្តិកេ វា ពោធិមូលេ វា បត្ថេន្តស្ស ន សមិជ្ឈតិ។ ពុទ្ធានំ សន្តិកេ បត្ថេន្តស្សបិ បព្ពជ្ជាលិង្គេ ឋិតស្សេវ សមិជ្ឈតិ, នោ គិហិលិង្គេ ឋិតស្ស។ បព្ពជិតស្សបិ បញ្ចាភិញ្ញាអដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោយេវ សមិជ្ឈតិ, ន ឥមាយ គុណសម្បត្តិយា វិរហិតស្ស។ គុណសម្បន្នេនបិ យេន អត្តនោ ជីវិតំ ពុទ្ធានំ បរិច្ចត្តំ ហោតិ, តស្សេវ ឥមិនា អធិការេន អធិការសម្បន្នស្ស សមិជ្ឈតិ, ន ឥតរស្ស។ អធិការសម្បន្នស្សាបិ យស្ស ពុទ្ធការកធម្មានំ អត្ថាយ មហន្តោ ឆន្ទោ ច ឧស្សាហោ ច វាយាមោ ច បរិយេដ្ឋិ ច, តស្សេវ សមិជ្ឈតិ, ន ឥតរស្ស។
Manussattabhāvasmiṃyeva hi ṭhatvā buddhattaṃ patthentassa patthanā samijjhati, nāgassa vā supaṇṇassa vā devatāya vā sakkassa vā patthanā no samijjhati. Manussattabhāvepi purisaliṅge ṭhitasseva patthanā samijjhati, itthiyā vā paṇḍakanapuṃsakaubhatobyañjanakānaṃ vā no samijjhati. Purisassapi tasmiṃ attabhāve arahattappattiyā hetusampannasseva patthanā samijjhati, no itarassa. Hetusampannassāpi jīvamānabuddhasseva santike patthentasseva patthanā samijjhati, parinibbute buddhe cetiyasantike vā bodhimūle vā patthentassa na samijjhati. Buddhānaṃ santike patthentassapi pabbajjāliṅge ṭhitasseva samijjhati, no gihiliṅge ṭhitassa. Pabbajitassapi pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhinoyeva samijjhati, na imāya guṇasampattiyā virahitassa. Guṇasampannenapi yena attano jīvitaṃ buddhānaṃ pariccattaṃ hoti, tasseva iminā adhikārena adhikārasampannassa samijjhati, na itarassa. Adhikārasampannassāpi yassa buddhakārakadhammānaṃ atthāya mahanto chando ca ussāho ca vāyāmo ca pariyeṭṭhi ca, tasseva samijjhati, na itarassa.
តត្រិទំ ឆន្ទមហន្តតាយ ឱបម្មំ – សចេ ហិ ឯវមស្ស យោ សកលចក្កវាឡគព្ភំ ឯកោទកីភូតំ អត្តនោ ពាហុពលេន ឧត្តរិត្វា បារំ គន្តុំ សមត្ថោ, សោ ពុទ្ធត្តំ បាបុណាតិ។ យោ វា បន សកលចក្កវាឡគព្ភំ វេឡុគុម្ពសញ្ឆន្នំ វិយូហិត្វា មទ្ទិត្វា បទសា គច្ឆន្តោ បារំ គន្តុំ សមត្ថោ, សោ ពុទ្ធត្តំ បាបុណាតិ។ យោ វា បន សកលចក្កវាឡគព្ភំ សត្តិយោ អាកោដេត្វា និរន្តរំ សត្តិផលសមាកិណ្ណំ បទសា អក្កមមានោ បារំ គន្តុំ សមត្ថោ, សោ ពុទ្ធត្តំ បាបុណាតិ។ យោ វា បន សកលចក្កវាឡគព្ភំ វីតច្ចិតង្គារភរិតំ បាទេហិ មទ្ទមានោ បារំ គន្តុំ សមត្ថោ, សោ ពុទ្ធត្តំ បាបុណាតីតិ។ យោ ឯតេសុ ឯកម្បិ អត្តនោ ទុក្ករំ ន មញ្ញតិ, ‘‘អហំ ឯតម្បិ តរិត្វា វា គន្ត្វា វា បារំ គមិស្សាមី’’តិ ឯវំ មហន្តេន ឆន្ទេន ច ឧស្សាហេន ច វាយាមេន ច បរិយេដ្ឋិយា ច សមន្នាគតោ ហោតិ, ឯតស្សេវ បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, ន ឥតរស្ស។ តស្មា សុមេធតាបសោ ឥមេ អដ្ឋ ធម្មេ សមោធានេត្វាវ ពុទ្ធភាវាយ អភិនីហារំ កត្វា និបជ្ជិ។
Tatridaṃ chandamahantatāya opammaṃ – sace hi evamassa yo sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekodakībhūtaṃ attano bāhubalena uttaritvā pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ veḷugumbasañchannaṃ viyūhitvā madditvā padasā gacchanto pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ sattiyo ākoṭetvā nirantaraṃ sattiphalasamākiṇṇaṃ padasā akkamamāno pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ vītaccitaṅgārabharitaṃ pādehi maddamāno pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇātīti. Yo etesu ekampi attano dukkaraṃ na maññati, ‘‘ahaṃ etampi taritvā vā gantvā vā pāraṃ gamissāmī’’ti evaṃ mahantena chandena ca ussāhena ca vāyāmena ca pariyeṭṭhiyā ca samannāgato hoti, etasseva patthanā samijjhati, na itarassa. Tasmā sumedhatāpaso ime aṭṭha dhamme samodhānetvāva buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji.
ទីបង្ករោបិ ភគវា អាគន្ត្វា សុមេធតាបសស្ស សីសភាគេ ឋត្វា មណិសីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេន្តោ វិយ បញ្ចវណ្ណបសាទសម្បន្នានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា កលលបិដ្ឋេ និបន្នំ សុមេធតាបសំ ទិស្វា ‘‘អយំ តាបសោ ពុទ្ធត្តាយ អភិនីហារំ កត្វា និបន្នោ, សមិជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ ឯតស្ស បត្ថនា, ឧទាហុ នោ’’តិ អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា ឧបធារេន្តោ – ‘‘ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ អតិក្កមិត្វា អយំ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ឋិតកោវ បរិសមជ្ឈេ ព្យាកាសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ ឥមំ ឧគ្គតបំ តាបសំ កលលបិដ្ឋេ និបន្ន’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ។ អយំ ពុទ្ធត្តាយ អភិនីហារំ កត្វា និបន្នោ, សមិជ្ឈិស្សតិ ឥមស្ស បត្ថនា។ អយញ្ហិ ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខយេយ្យានំ មត្ថកេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ។ តស្មិំ បនស្ស អត្តភាវេ កបិលវត្ថុ នាម នគរំ និវាសោ ភវិស្សតិ, មាយា នាម ទេវី មាតា, សុទ្ធោទនោ នាម រាជា បិតា, អគ្គសាវកោ ឧបតិស្សោ នាម ថេរោ, ទុតិយសាវកោ កោលិតោ នាម, ពុទ្ធុបដ្ឋាកោ អានន្ទោ នាម, អគ្គសាវិកា ខេមា នាម ថេរី, ទុតិយសាវិកា ឧប្បលវណ្ណា នាម ថេរី ភវិស្សតិ។ អយំ បរិបក្កញាណោ មហាភិនិក្ខមនំ កត្វា មហាបធានំ បទហិត្វា និគ្រោធរុក្ខមូលេ បាយាសំ បដិគ្គហេត្វា នេរញ្ជរាយ តីរេ បរិភុញ្ជិត្វា ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ អស្សត្ថរុក្ខមូលេ អភិសម្ពុជ្ឈិស្សតីតិ។ តេន វុត្តំ –
Dīpaṅkaropi bhagavā āgantvā sumedhatāpasassa sīsabhāge ṭhatvā maṇisīhapañjaraṃ ugghāṭento viya pañcavaṇṇapasādasampannāni akkhīni ummīletvā kalalapiṭṭhe nipannaṃ sumedhatāpasaṃ disvā ‘‘ayaṃ tāpaso buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati nu kho etassa patthanā, udāhu no’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā upadhārento – ‘‘ito kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkamitvā ayaṃ gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti ñatvā ṭhitakova parisamajjhe byākāsi – ‘‘passatha no tumhe imaṃ uggatapaṃ tāpasaṃ kalalapiṭṭhe nipanna’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. Ayaṃ buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati imassa patthanā. Ayañhi ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhayeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissati. Tasmiṃ panassa attabhāve kapilavatthu nāma nagaraṃ nivāso bhavissati, māyā nāma devī mātā, suddhodano nāma rājā pitā, aggasāvako upatisso nāma thero, dutiyasāvako kolito nāma, buddhupaṭṭhāko ānando nāma, aggasāvikā khemā nāma therī, dutiyasāvikā uppalavaṇṇā nāma therī bhavissati. Ayaṃ paripakkañāṇo mahābhinikkhamanaṃ katvā mahāpadhānaṃ padahitvā nigrodharukkhamūle pāyāsaṃ paṭiggahetvā nerañjarāya tīre paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha assattharukkhamūle abhisambujjhissatīti. Tena vuttaṃ –
‘‘ទីបង្ករោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;
‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;
ឧស្សីសកេ មំ ឋត្វាន, ឥទំ វចនមព្រវិ។
Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravi.
‘‘‘បស្សថ ឥមំ តាបសំ, ជដិលំ ឧគ្គតាបនំ;
‘‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;
អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, ពុទ្ធោ លោកេ ភវិស្សតិ។
Aparimeyye ito kappe, buddho loke bhavissati.
‘‘‘អហុ កបិលវ្ហយា រម្មា, និក្ខមិត្វា តថាគតោ;
‘‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;
បធានំ បទហិត្វាន, កត្វា ទុក្ករការិកំ។
Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.
‘‘‘អជបាលរុក្ខមូលេ, និសីទិត្វា តថាគតោ;
‘‘‘Ajapālarukkhamūle, nisīditvā tathāgato;
តត្ថ បាយាសំ បគ្គយ្ហ, នេរញ្ជរមុបេហិតិ។
Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.
‘‘‘នេរញ្ជរាយ តីរម្ហិ, បាយាសំ អទ សោ ជិនោ;
‘‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;
បដិយត្តវរមគ្គេន, ពោធិមូលមុបេហិតិ។
Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.
‘‘‘តតោ បទក្ខិណំ កត្វា, ពោធិមណ្ឌំ អនុត្តរោ;
‘‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;
អស្សត្ថរុក្ខមូលម្ហិ, ពុជ្ឈិស្សតិ មហាយសោ។
Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso.
‘‘‘ឥមស្ស ជនិកា មាតា, មាយា នាម ភវិស្សតិ;
‘‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;
បិតា សុទ្ធោទនោ នាម, អយំ ហេស្សតិ គោតមោ។
Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.
‘‘‘អនាសវា វីតរាគា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;
‘‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;
កោលិតោ ឧបតិស្សោ ច, អគ្គា ហេស្សន្តិ សាវកា;
Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;
អានន្ទោ នាមុបដ្ឋាកោ, ឧបដ្ឋិស្សតិ តំ ជិនំ។
Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissati taṃ jinaṃ.
‘‘‘ខេមា ឧប្បលវណ្ណា ច, អគ្គា ហេស្សន្តិ សាវិកា;
‘‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;
អនាសវា វីតរាគា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;
Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;
ពោធិ តស្ស ភគវតោ, អស្សត្ថោតិ បវុច្ចតី’’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.៦០-៦៨);
Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccatī’’’ti. (bu. vaṃ. 2.60-68);
តំ សុត្វា សុមេធតាបសោ – ‘‘មយ្ហំ កិរ បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ សោមនស្សប្បត្តោ អហោសិ។ មហាជនោ ទីបង្ករទសពលស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘សុមេធតាបសោ កិរ ពុទ្ធពីជំ ពុទ្ធង្កុរោ’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ អហោសិ។ ឯវញ្ចស្ស អហោសិ – ‘‘យថា នាម មនុស្សា នទិំ តរន្តា ឧជុកេន តិត្ថេន ឧត្តរិតុំ អសក្កោន្តា ហេដ្ឋាតិត្ថេន ឧត្តរន្តិ, ឯវមេវ មយម្បិ ទីបង្ករទសពលស្ស សាសនេ មគ្គផលំ អលភមានា អនាគតេ យទា ត្វំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ, តទា តវ សម្មុខា មគ្គផលំ សច្ឆិកាតុំ សមត្ថា ភវេយ្យាមា’’តិ បត្ថនំ ឋបយិំសុ។ ទីបង្ករទសពលោបិ ពោធិសត្តំ បសំសិត្វា អដ្ឋបុប្ផមុដ្ឋីហិ បូជេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ។ តេបិ ចតុសតសហស្សសង្ខា ខីណាសវា ពោធិសត្តំ គន្ធេហិ ច មាលាហិ ច បូជេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ។ ទេវមនុស្សា បន តថេវ បូជេត្វា វន្ទិត្វា បក្កន្តា។
Taṃ sutvā sumedhatāpaso – ‘‘mayhaṃ kira patthanā samijjhissatī’’ti somanassappatto ahosi. Mahājano dīpaṅkaradasabalassa vacanaṃ sutvā ‘‘sumedhatāpaso kira buddhabījaṃ buddhaṅkuro’’ti haṭṭhatuṭṭho ahosi. Evañcassa ahosi – ‘‘yathā nāma manussā nadiṃ tarantā ujukena titthena uttarituṃ asakkontā heṭṭhātitthena uttaranti, evameva mayampi dīpaṅkaradasabalassa sāsane maggaphalaṃ alabhamānā anāgate yadā tvaṃ buddho bhavissasi, tadā tava sammukhā maggaphalaṃ sacchikātuṃ samatthā bhaveyyāmā’’ti patthanaṃ ṭhapayiṃsu. Dīpaṅkaradasabalopi bodhisattaṃ pasaṃsitvā aṭṭhapupphamuṭṭhīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Tepi catusatasahassasaṅkhā khīṇāsavā bodhisattaṃ gandhehi ca mālāhi ca pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Devamanussā pana tatheva pūjetvā vanditvā pakkantā.
ពោធិសត្តោ សព្ពេសំ បដិក្កន្តកាលេ សយនា វុដ្ឋាយ ‘‘បារមិយោ វិចិនិស្សាមី’’តិ បុប្ផរាសិមត្ថកេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ។ ឯវំ និសិន្នេ ពោធិសត្តេ សកលទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវតា សាធុការំ ទត្វា ‘‘អយ្យ សុមេធតាបស, បោរាណកពោធិសត្តានំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ‘បារមិយោ វិចិនិស្សាមា’តិ និសិន្នកាលេ យានិ បុព្ពនិមិត្តានិ នាម បញ្ញាយន្តិ, តានិ សព្ពានិបិ អជ្ជ បាតុភូតានិ, និស្សំសយេន ត្វំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។ មយមេតំ ជានាម ‘យស្សេតានិ និមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ, ឯកន្តេន សោ ពុទ្ធោ ហោតិ’, ត្វំ អត្តនោ វីរិយំ ទឡ្ហំ កត្វា បគ្គណ្ហា’’តិ ពោធិសត្តំ នានប្បការាហិ ថុតីហិ អភិត្ថវិំសុ។ តេន វុត្តំ –
Bodhisatto sabbesaṃ paṭikkantakāle sayanā vuṭṭhāya ‘‘pāramiyo vicinissāmī’’ti puppharāsimatthake pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Evaṃ nisinne bodhisatte sakaladasasahassacakkavāḷe devatā sādhukāraṃ datvā ‘‘ayya sumedhatāpasa, porāṇakabodhisattānaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ‘pāramiyo vicinissāmā’ti nisinnakāle yāni pubbanimittāni nāma paññāyanti, tāni sabbānipi ajja pātubhūtāni, nissaṃsayena tvaṃ buddho bhavissasi. Mayametaṃ jānāma ‘yassetāni nimittāni paññāyanti, ekantena so buddho hoti’, tvaṃ attano vīriyaṃ daḷhaṃ katvā paggaṇhā’’ti bodhisattaṃ nānappakārāhi thutīhi abhitthaviṃsu. Tena vuttaṃ –
‘‘ឥទំ សុត្វាន វចនំ, អសមស្ស មហេសិនោ;
‘‘Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;
អាមោទិតា នរមរូ, ពុទ្ធពីជំ កិរ អយំ។
Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.
‘‘ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទា វត្តន្តិ, អប្ផោដេន្តិ ហសន្តិ ច;
‘‘Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;
កតញ្ជលី នមស្សន្តិ, ទសសហស្សី សទេវកា។
Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.
‘‘យទិមស្ស លោកនាថស្ស, វិរជ្ឈិស្សាម សាសនំ;
‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;
អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ។
Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.
‘‘យថា មនុស្សា នទិំ តរន្តា, បដិតិត្ថំ វិរជ្ឈិយ;
‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;
ហេដ្ឋា តិត្ថេ គហេត្វាន, ឧត្តរន្តិ មហានទិំ។
Heṭṭhā titthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.
‘‘ឯវមេវ មយំ សព្ពេ, យទិ មុញ្ចាមិមំ ជិនំ;
‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;
អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ។
Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.
‘‘ទីបង្ករោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;
‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;
មម កម្មំ បកិត្តេត្វា, ទក្ខិណំ បាទមុទ្ធរិ។
Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari.
‘‘យេ តត្ថាសុំ ជិនបុត្តា, សព្ពេ បទក្ខិណមកំសុ មំ;
‘‘Ye tatthāsuṃ jinaputtā, sabbe padakkhiṇamakaṃsu maṃ;
នរា នាគា ច គន្ធព្ពា, អភិវាទេត្វាន បក្កមុំ។
Narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamuṃ.
‘‘ទស្សនំ មេ អតិក្កន្តេ, សសង្ឃេ លោកនាយកេ;
‘‘Dassanaṃ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake;
ហដ្ឋតុដ្ឋេន ចិត្តេន, អាសនា វុដ្ឋហិំ តទា។
Haṭṭhatuṭṭhena cittena, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā.
‘‘សុខេន សុខិតោ ហោមិ, បាមោជ្ជេន បមោទិតោ;
‘‘Sukhena sukhito homi, pāmojjena pamodito;
បីតិយា ច អភិស្សន្នោ, បល្លង្កំ អាភុជិំ តទា។
Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.
‘‘បល្លង្កេន និសីទិត្វា, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា;
‘‘Pallaṅkena nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;
‘វសីភូតោ អហំ ឈានេ, អភិញ្ញាបារមិំ គតោ។
‘Vasībhūto ahaṃ jhāne, abhiññāpāramiṃ gato.
‘‘‘ទសសហស្សិលោកម្ហិ, ឥសយោ នត្ថិ មេ សមា;
‘‘‘Dasasahassilokamhi, isayo natthi me samā;
អសមោ ឥទ្ធិធម្មេសុ, អលភិំ ឦទិសំ សុខំ’។
Asamo iddhidhammesu, alabhiṃ īdisaṃ sukhaṃ’.
‘‘បល្លង្កាភុជនេ មយ្ហំ, ទសសហស្សាធិវាសិនោ;
‘‘Pallaṅkābhujane mayhaṃ, dasasahassādhivāsino;
មហានាទំ បវត្តេសុំ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Mahānādaṃ pavattesuṃ, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘យា បុព្ពេ ពោធិសត្តានំ, បល្លង្កវរមាភុជេ;
‘‘Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;
និមិត្តានិ បទិស្សន្តិ, តានិ អជ្ជ បទិស្សរេ។
Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare.
‘‘សីតំ ព្យាបគតំ ហោតិ, ឧណ្ហញ្ច ឧបសម្មតិ;
‘‘Sītaṃ byāpagataṃ hoti, uṇhañca upasammati;
តានិ អជ្ជ បទិស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ទសសហស្សី លោកធាតូ, និស្សទ្ទា ហោន្តិ និរាកុលា;
‘‘Dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā;
តានិ អជ្ជ បទិស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘មហាវាតា ន វាយន្តិ, ន សន្ទន្តិ សវន្តិយោ;
‘‘Mahāvātā na vāyanti, na sandanti savantiyo;
តានិ អជ្ជ បទិស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ថលជា ទកជា បុប្ផា, សព្ពេ បុប្ផន្តិ តាវទេ;
‘‘Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade;
តេបជ្ជ បុប្ផិតា សព្ពេ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘លតា វា យទិ វា រុក្ខា, ផលភារា ហោន្តិ តាវទេ;
‘‘Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade;
តេបជ្ជ ផលិតា សព្ពេ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘អាកាសដ្ឋា ច ភូមដ្ឋា, រតនា ជោតន្តិ តាវទេ;
‘‘Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade;
តេបជ្ជ រតនា ជោតន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘មានុសកា ច ទិព្ពា ច, តុរិយា វជ្ជន្តិ តាវទេ;
‘‘Mānusakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade;
តេបជ្ជុភោ អភិរវន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘វិចិត្តបុប្ផា គគនា, អភិវស្សន្តិ តាវទេ;
‘‘Vicittapupphā gaganā, abhivassanti tāvade;
តេបិ អជ្ជ បវស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepi ajja pavassanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘មហាសមុទ្ទោ អាភុជតិ, ទសសហស្សី បកម្បតិ;
‘‘Mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampati;
តេបជ្ជុភោ អភិរវន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘និរយេបិ ទសសហស្សេ, អគ្គី និព្ពន្តិ តាវទេ;
‘‘Nirayepi dasasahasse, aggī nibbanti tāvade;
តេបជ្ជ និព្ពុតា អគ្គី, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘វិមលោ ហោតិ សូរិយោ, សព្ពា ទិស្សន្តិ តារកា;
‘‘Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā;
តេបិ អជ្ជ បទិស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepi ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘អនោវដ្ឋេន ឧទកំ, មហិយា ឧព្ភិជ្ជិ តាវទេ;
‘‘Anovaṭṭhena udakaṃ, mahiyā ubbhijji tāvade;
តម្បជ្ជុព្ភិជ្ជតេ មហិយា, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘តារាគណា វិរោចន្តិ, នក្ខត្តា គគនមណ្ឌលេ;
‘‘Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;
វិសាខា ចន្ទិមាយុត្តា, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ពិលាសយា ទរីសយា, និក្ខមន្តិ សកាសយា;
‘‘Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā;
តេបជ្ជ អាសយា ឆុទ្ធា, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ន ហោតិ អរតិ សត្តានំ, សន្តុដ្ឋា ហោន្តិ តាវទេ;
‘‘Na hoti arati sattānaṃ, santuṭṭhā honti tāvade;
តេបជ្ជ សព្ពេ សន្តុដ្ឋា, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘រោគា តទុបសម្មន្តិ, ជិឃច្ឆា ច វិនស្សតិ;
‘‘Rogā tadupasammanti, jighacchā ca vinassati;
តានិបជ្ជ បទិស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘រាគោ តទា តនុ ហោតិ, ទោសោ មោហោ វិនស្សតិ;
‘‘Rāgo tadā tanu hoti, doso moho vinassati;
តេបជ្ជ វិគតា សព្ពេ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ភយំ តទា ន ភវតិ, អជ្ជបេតំ បទិស្សតិ;
‘‘Bhayaṃ tadā na bhavati, ajjapetaṃ padissati;
តេន លិង្គេន ជានាម, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘រជោ នុទ្ធំសតិ ឧទ្ធំ, អជ្ជបេតំ បទិស្សតិ;
‘‘Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ, ajjapetaṃ padissati;
តេន លិង្គេន ជានាម, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘អនិដ្ឋគន្ធោ បក្កមតិ, ទិព្ពគន្ធោ បវាយតិ;
‘‘Aniṭṭhagandho pakkamati, dibbagandho pavāyati;
សោបជ្ជ វាយតិ គន្ធោ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Sopajja vāyati gandho, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘សព្ពេ ទេវា បទិស្សន្តិ, ឋបយិត្វា អរូបិនោ;
‘‘Sabbe devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino;
តេបជ្ជ សព្ពេ ទិស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘យាវតា និរយា នាម, សព្ពេ ទិស្សន្តិ តាវទេ;
‘‘Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade;
តេបជ្ជ សព្ពេ ទិស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘កុដ្ដា កវាដា សេលា ច, ន ហោន្តាវរណា តទា;
‘‘Kuṭṭā kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā;
អាកាសភូតា តេបជ្ជ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Ākāsabhūtā tepajja, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ចុតី ច ឧបបត្តិ ច, ខណេ តស្មិំ ន វិជ្ជតិ;
‘‘Cutī ca upapatti ca, khaṇe tasmiṃ na vijjati;
តានិបជ្ជ បទិស្សន្តិ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសិ។
Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ទឡ្ហំ បគ្គណ្ហ វីរិយំ, មា និវត្ត អភិក្កម;
‘‘Daḷhaṃ paggaṇha vīriyaṃ, mā nivatta abhikkama;
មយម្បេតំ វិជានាម, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.៧០-១០៧);
Mayampetaṃ vijānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.70-107);
ពោធិសត្តោ ទីបង្ករទសពលស្ស ច ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានញ្ច វចនំ សុត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ សញ្ជាតុស្សាហោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម អមោឃវចនា, នត្ថិ ពុទ្ធានំ កថាយ អញ្ញថត្តំ។ យថា ហិ អាកាសេ ខិត្តលេឌ្ឌុស្ស បតនំ ធុវំ, ជាតស្ស មរណំ, រត្តិក្ខយេ សូរិយុគ្គមនំ, អាសយា និក្ខន្តសីហស្ស សីហនាទនទនំ, គរុគព្ភាយ ឥត្ថិយា ភារមោរោបនំ ធុវំ អវស្សម្ភាវី, ឯវមេវ ពុទ្ធានំ វចនំ នាម ធុវំ អមោឃំ, អទ្ធា អហំ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ។ តេន វុត្តំ –
Bodhisatto dīpaṅkaradasabalassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṃ sutvā bhiyyosomattāya sañjātussāho hutvā cintesi – ‘‘buddhā nāma amoghavacanā, natthi buddhānaṃ kathāya aññathattaṃ. Yathā hi ākāse khittaleḍḍussa patanaṃ dhuvaṃ, jātassa maraṇaṃ, rattikkhaye sūriyuggamanaṃ, āsayā nikkhantasīhassa sīhanādanadanaṃ, garugabbhāya itthiyā bhāramoropanaṃ dhuvaṃ avassambhāvī, evameva buddhānaṃ vacanaṃ nāma dhuvaṃ amoghaṃ, addhā ahaṃ buddho bhavissāmī’’ti. Tena vuttaṃ –
‘‘ពុទ្ធស្ស វចនំ សុត្វា, ទសសហស្សីន ចូភយំ;
‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassīna cūbhayaṃ;
តុដ្ឋហដ្ឋោ បមោទិតោ, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា។
Tuṭṭhahaṭṭho pamodito, evaṃ cintesahaṃ tadā.
‘‘អទ្វេជ្ឈវចនា ពុទ្ធា, អមោឃវចនា ជិនា;
‘‘Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā;
វិតថំ នត្ថិ ពុទ្ធានំ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវាមហំ។
Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
‘‘យថា ខិត្តំ នភេ លេឌ្ឌុ, ធុវំ បតតិ ភូមិយំ;
‘‘Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ;
តថេវ ពុទ្ធសេដ្ឋានំ, វចនំ ធុវសស្សតំ;
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;
វិតថំ នត្ថិ ពុទ្ធានំ, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវាមហំ។
Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
‘‘យថាបិ សព្ពសត្តានំ, មរណំ ធុវសស្សតំ;
‘‘Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ;
តថេវ ពុទ្ធសេដ្ឋានំ, វចនំ ធុវសស្សតំ។
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
‘‘យថា រត្តិក្ខយេ បត្តេ, សូរិយុគ្គមនំ ធុវំ;
‘‘Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ;
តថេវ ពុទ្ធសេដ្ឋានំ, វចនំ ធុវសស្សតំ។
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
‘‘យថា និក្ខន្តសយនស្ស, សីហស្ស នទនំ ធុវំ;
‘‘Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ;
តថេវ ពុទ្ធសេដ្ឋានំ, វចនំ ធុវសស្សតំ។
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
‘‘យថា អាបន្នសត្តានំ, ភារមោរោបនំ ធុវំ;
‘‘Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ;
តថេវ ពុទ្ធសេដ្ឋានំ, វចនំ ធុវសស្សត’’ន្តិ។ (ពុ. វំ. ២.១០៨-១១៤);
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassata’’nti. (bu. vaṃ. 2.108-114);
សោ ‘‘ធុវាហំ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ឯវំ កតសន្និដ្ឋានោ ពុទ្ធការកេ ធម្មេ ឧបធារេតុំ – ‘‘កហំ នុ ខោ ពុទ្ធការកា ធម្មា, កិំ ឧទ្ធំ, ឧទាហុ អធោ, ទិសាវិទិសាសូ’’តិ អនុក្កមេន សកលំ ធម្មធាតុំ វិចិនន្តោ បោរាណកពោធិសត្តេហិ អាសេវិតនិសេវិតំ បឋមំ ទានបារមិំ ទិស្វា ឯវំ អត្តានំ ឱវទិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ បឋមំ ទានបារមិំ បូរេយ្យាសិ។ យថា ហិ និក្កុជ្ជិតោ ឧទកកុម្ភោ និស្សេសំ កត្វា ឧទកំ វមតិយេវ, ន បច្ចាហរតិ, ឯវមេវ ធនំ វា យសំ វា បុត្តទារំ វា អង្គបច្ចង្គំ វា អនោលោកេត្វា សម្បត្តយាចកានំ សព្ពំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ និស្សេសំ កត្វា ទទមានោ ពោធិមូលេ និសីទិត្វា ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ បឋមំ ទានបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
So ‘‘dhuvāhaṃ buddho bhavissāmī’’ti evaṃ katasanniṭṭhāno buddhakārake dhamme upadhāretuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho buddhakārakā dhammā, kiṃ uddhaṃ, udāhu adho, disāvidisāsū’’ti anukkamena sakalaṃ dhammadhātuṃ vicinanto porāṇakabodhisattehi āsevitanisevitaṃ paṭhamaṃ dānapāramiṃ disvā evaṃ attānaṃ ovadi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paṭhamaṃ dānapāramiṃ pūreyyāsi. Yathā hi nikkujjito udakakumbho nissesaṃ katvā udakaṃ vamatiyeva, na paccāharati, evameva dhanaṃ vā yasaṃ vā puttadāraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ vā anoloketvā sampattayācakānaṃ sabbaṃ icchiticchitaṃ nissesaṃ katvā dadamāno bodhimūle nisīditvā buddho bhavissasī’’ti paṭhamaṃ dānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ហន្ទ ពុទ្ធករេ ធម្មេ, វិចិនាមិ ឥតោ ចិតោ;
‘‘Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;
ឧទ្ធំ អធោ ទស ទិសា, យាវតា ធម្មធាតុយា។
Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, បឋមំ ទានបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អនុចិណ្ណំ មហាបថំ។
Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ បឋមំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
ទានបារមិតំ គច្ឆ, យទិ ពោធិំ បត្តុមិច្ឆសិ។
Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘យថាបិ កុម្ភោ សម្បុណ្ណោ, យស្ស កស្សចិ អធោកតោ;
‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato;
វមតេវុទកំ និស្សេសំ, ន តត្ថ បរិរក្ខតិ។
Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati.
‘‘តថេវ យាចកេ ទិស្វា, ហីនមុក្កដ្ឋមជ្ឈិមេ;
‘‘Tatheva yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime;
ទទាហិ ទានំ និស្សេសំ, កុម្ភោ វិយ អធោកតោ’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១១៥-១១៩);
Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adhokato’’ti. (bu. vaṃ. 2.115-119);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ ទុតិយំ សីលបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ សីលបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ។ យថា ហិ ចមរី មិគោ នាម ជីវិតំ អនោលោកេត្វា អត្តនោ វាលមេវ រក្ខតិ, ឯវំ ត្វម្បិ ឥតោ បដ្ឋាយ ជីវិតម្បិ អនោលោកេត្វា សីលមេវ រក្ខមានោ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ ទុតិយំ សីលបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dutiyaṃ sīlapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya sīlapāramimpi pūreyyāsi. Yathā hi camarī migo nāma jīvitaṃ anoloketvā attano vālameva rakkhati, evaṃ tvampi ito paṭṭhāya jīvitampi anoloketvā sīlameva rakkhamāno buddho bhavissasī’’ti dutiyaṃ sīlapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, ទុតិយំ សីលបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ ទុតិយំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
សីលបារមិតំ គច្ឆ, យទិ ពោធិំ បត្តុមិច្ឆសិ។
Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘យថាបិ ចមរី វាលំ, កិស្មិញ្ចិ បដិលគ្គិតំ;
‘‘Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ;
ឧបេតិ មរណំ តត្ថ, ន វិកោបេតិ វាលធិំ។
Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ.
‘‘តថេវ ចតូសុ ភូមីសុ, សីលានិ បរិបូរយ;
‘‘Tatheva catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya;
បរិរក្ខ សទា សីលំ, ចមរី វិយ វាលធិ’’ន្តិ។ (ពុ. វំ. ២.១២០-១២៤);
Parirakkha sadā sīlaṃ, camarī viya vāladhi’’nti. (bu. vaṃ. 2.120-124);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ តតិយំ នេក្ខម្មបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ នេក្ខម្មបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ។ យថា ហិ ចិរំ ពន្ធនាគារេ វសមានោ បុរិសោ ន តត្ថ សិនេហំ ករោតិ, អថ ខោ ឧក្កណ្ឋតិយេវ, អវសិតុកាមោ ហោតិ, ឯវមេវ ត្វម្បិ សព្ពភវេ ពន្ធនាគារសទិសេ កត្វា សព្ពភវេហិ ឧក្កណ្ឋិតោ មុច្ចិតុកាមោ ហុត្វា នេក្ខម្មាភិមុខោវ ហោហិ។ ឯវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ តតិយំ នេក្ខម្មបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya nekkhammapāramimpi pūreyyāsi. Yathā hi ciraṃ bandhanāgāre vasamāno puriso na tattha sinehaṃ karoti, atha kho ukkaṇṭhatiyeva, avasitukāmo hoti, evameva tvampi sabbabhave bandhanāgārasadise katvā sabbabhavehi ukkaṇṭhito muccitukāmo hutvā nekkhammābhimukhova hohi. Evaṃ buddho bhavissasī’’ti tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, តតិយំ នេក្ខម្មបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ តតិយំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
នេក្ខម្មបារមិតំ គច្ឆ, យទិ ពោធិំ បត្តុមិច្ឆសិ។
Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘យថា អន្ទុឃរេ បុរិសោ, ចិរវុត្ថោ ទុខដ្ដិតោ;
‘‘Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito;
ន តត្ថ រាគំ ជនេតិ, មុត្តិមេវ គវេសតិ។
Na tattha rāgaṃ janeti, muttimeva gavesati.
‘‘តថេវ ត្វំ សព្ពភវេ, បស្ស អន្ទុឃរំ វិយ;
‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andugharaṃ viya;
នេក្ខម្មាភិមុខោ ហោហិ, ភវតោ បរិមុត្តិយា’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១២៥-១២៩);
Nekkhammābhimukho hohi, bhavato parimuttiyā’’ti. (bu. vaṃ. 2.125-129);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ ចតុត្ថំ បញ្ញាបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ បញ្ញាបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ។ ហីនមជ្ឈិមុក្កដ្ឋេសុ កញ្ចិ អវជ្ជេត្វា សព្ពេបិ បណ្ឌិតេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យាសិ។ យថា ហិ បិណ្ឌបាតិកោ ភិក្ខុ ហីនាទិភេទេសុ កុលេសុ កិញ្ចិ អវជ្ជេត្វា បដិបាដិយា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ខិប្បំ យាបនំ លភតិ, ឯវំ ត្វម្បិ សព្ពបណ្ឌិតេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ ចតុត្ថំ បញ្ញាបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato catutthaṃ paññāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paññāpāramimpi pūreyyāsi. Hīnamajjhimukkaṭṭhesu kañci avajjetvā sabbepi paṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ puccheyyāsi. Yathā hi piṇḍapātiko bhikkhu hīnādibhedesu kulesu kiñci avajjetvā paṭipāṭiyā piṇḍāya caranto khippaṃ yāpanaṃ labhati, evaṃ tvampi sabbapaṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanto buddho bhavissasī’’ti catutthaṃ paññāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, ចតុត្ថំ បញ្ញាបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ ចតុត្ថំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
បញ្ញាបារមិតំ គច្ឆ, យទិ ពោធិំ បត្តុមិច្ឆសិ។
Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘យថាបិ ភិក្ខុ ភិក្ខន្តោ, ហីនមុក្កដ្ឋមជ្ឈិមេ;
‘‘Yathāpi bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime;
កុលានិ ន វិវជ្ជេន្តោ, ឯវំ លភតិ យាបនំ។
Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ.
‘‘តថេវ ត្វំ សព្ពកាលំ, បរិបុច្ឆំ ពុធំ ជនំ;
‘‘Tatheva tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ;
បញ្ញាបារមិតំ គន្ត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៣០-១៣៤);
Paññāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.130-134);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ បញ្ចមំ វីរិយបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ វីរិយបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ, យថា ហិ សីហោ មិគរាជា សព្ពិរិយាបថេសុ ទឡ្ហវីរិយោ ហោតិ, ឯវំ ត្វម្បិ សព្ពភវេសុ សព្ពិរិយាបថេសុ ទឡ្ហវីរិយោ អនោលីនវីរិយោ សមានោ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ បញ្ចមំ វីរិយបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato pañcamaṃ vīriyapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya vīriyapāramimpi pūreyyāsi, yathā hi sīho migarājā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyo hoti, evaṃ tvampi sabbabhavesu sabbiriyāpathesu daḷhavīriyo anolīnavīriyo samāno buddho bhavissasī’’ti pañcamaṃ vīriyapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, បញ្ចមំ វីរិយបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ បញ្ចមំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
វីរិយបារមិតំ គច្ឆ, យទិ ពោធិំ បត្តុមិច្ឆសិ។
Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘យថាបិ សីហោ មិគរាជា, និសជ្ជដ្ឋានចង្កមេ;
‘‘Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;
អលីនវីរិយោ ហោតិ, បគ្គហិតមនោ សទា។
Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.
‘‘តថេវ ត្វំ សព្ពភវេ, បគ្គណ្ហ វីរិយំ ទឡ្ហំ;
‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ;
វីរិយបារមិតំ គន្ត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៣៥-១៣៩);
Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.135-139);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ ឆដ្ឋំ ខន្តិបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ ខន្តិបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ, សម្មាននេបិ អវមាននេបិ ខមោវ ភវេយ្យាសិ។ យថា ហិ បថវិយំ នាម សុចិម្បិ និក្ខិបន្តិ អសុចិម្បិ, ន តេន បថវី សិនេហំ បដិឃំ ករោតិ, ខមតិ សហតិ អធិវាសេតិយេវ, ឯវមេវ ត្វម្បិ សម្មាននេបិ អវមាននេបិ ខមោវ សមានោ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ ឆដ្ឋំ ខន្តិបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato chaṭṭhaṃ khantipāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya khantipāramimpi pūreyyāsi, sammānanepi avamānanepi khamova bhaveyyāsi. Yathā hi pathaviyaṃ nāma sucimpi nikkhipanti asucimpi, na tena pathavī sinehaṃ paṭighaṃ karoti, khamati sahati adhivāsetiyeva, evameva tvampi sammānanepi avamānanepi khamova samāno buddho bhavissasī’’ti chaṭṭhaṃ khantipāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, ឆដ្ឋមំ ខន្តិបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ ឆដ្ឋមំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
តត្ថ អទ្វេជ្ឈមានសោ, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសិ។
Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
‘‘យថាបិ បថវី នាម, សុចិម្បិ អសុចិម្បិ ច;
‘‘Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca;
សព្ពំ សហតិ និក្ខេបំ, ន ករោតិ បដិឃំ តយា។
Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā.
‘‘តថេវ ត្វម្បិ សព្ពេសំ, សម្មានាវមានក្ខមោ;
‘‘Tatheva tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo;
ខន្តិបារមិតំ គន្ត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៤០-១៤៤);
Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.140-144);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ សត្តមំ សច្ចបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ សច្ចបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ, អសនិយា មត្ថកេ បតមានាយបិ ធនាទីនំ អត្ថាយ ឆន្ទាទីនំ វសេន សម្បជានមុសាវាទំ នាម មា ភាសិ។ យថា ហិ ឱសធី តារកា នាម សព្ពឧតូសុ អត្តនោ គមនវីថិំ ជហិត្វា អញ្ញាយ វីថិយា ន គច្ឆតិ, សកវីថិយាវ គច្ឆតិ, ឯវមេវ ត្វម្បិ សច្ចំ បហាយ មុសាវាទំ នាម អវទន្តោយេវ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ សត្តមំ សច្ចបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato sattamaṃ saccapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya saccapāramimpi pūreyyāsi, asaniyā matthake patamānāyapi dhanādīnaṃ atthāya chandādīnaṃ vasena sampajānamusāvādaṃ nāma mā bhāsi. Yathā hi osadhī tārakā nāma sabbautūsu attano gamanavīthiṃ jahitvā aññāya vīthiyā na gacchati, sakavīthiyāva gacchati, evameva tvampi saccaṃ pahāya musāvādaṃ nāma avadantoyeva buddho bhavissasī’’ti sattamaṃ saccapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, សត្តមំ សច្ចបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ សត្តមំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
តត្ថ អទ្វេជ្ឈវចនោ, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសិ។
Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
‘‘យថាបិ ឱសធី នាម, តុលាភូតា សទេវកេ;
‘‘Yathāpi osadhī nāma, tulābhūtā sadevake;
សមយេ ឧតុវស្សេ វា, ន វោក្កមតិ វីថិតោ។
Samaye utuvasse vā, na vokkamati vīthito.
‘‘តថេវ ត្វម្បិ សច្ចេសុ, មា វោក្កមសិ វីថិតោ;
‘‘Tatheva tvampi saccesu, mā vokkamasi vīthito;
សច្ចបារមិតំ គន្ត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៤៥-១៤៩);
Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.145-149);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ អដ្ឋមំ អធិដ្ឋានបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ អធិដ្ឋានបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ, យំ អធិដ្ឋាសិ, តស្មិំ អធិដ្ឋានេ និច្ចលោវ ភវេយ្យាសិ។ យថា ហិ បព្ពតោ នាម សព្ពាសុ ទិសាសុ វាតេហិ បហដោ ន កម្បតិ ន ចលតិ, អត្តនោ ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ ត្វម្បិ អត្តនោ អធិដ្ឋានេ និច្ចលោ ហោន្តោវ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ អដ្ឋមំ អធិដ្ឋានបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya adhiṭṭhānapāramimpi pūreyyāsi, yaṃ adhiṭṭhāsi, tasmiṃ adhiṭṭhāne niccalova bhaveyyāsi. Yathā hi pabbato nāma sabbāsu disāsu vātehi pahaṭo na kampati na calati, attano ṭhāneyeva tiṭṭhati, evameva tvampi attano adhiṭṭhāne niccalo hontova buddho bhavissasī’’ti aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, អដ្ឋមំ អធិដ្ឋានបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ អដ្ឋមំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
តត្ថ ត្វំ អចលោ ហុត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសិ។
Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
‘‘យថាបិ បព្ពតោ សេលោ, អចលោ សុប្បតិដ្ឋិតោ;
‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;
ន កម្បតិ ភុសវាតេហិ, សកដ្ឋានេវ តិដ្ឋតិ។
Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.
‘‘តថេវ ត្វម្បិ អធិដ្ឋានេ, សព្ពទា អចលោ ភវ;
‘‘Tatheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava;
អធិដ្ឋានបារមិតំ គន្ត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៥០-១៥៤);
Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.150-154);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ នវមំ មេត្តាបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ មេត្តាបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ, ហិតេសុបិ អហិតេសុបិ ឯកចិត្តោ ភវេយ្យាសិ។ យថា ហិ ឧទកំ នាម បាបជនស្សបិ កល្យាណជនស្សបិ សីតភាវំ ឯកសទិសំ កត្វា ផរតិ, ឯវមេវ ត្វម្បិ សព្ពេសុ សត្តេសុ មេត្តចិត្តេន ឯកចិត្តោវ ហោន្តោ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ នវមំ មេត្តាបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato navamaṃ mettāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya mettāpāramimpi pūreyyāsi, hitesupi ahitesupi ekacitto bhaveyyāsi. Yathā hi udakaṃ nāma pāpajanassapi kalyāṇajanassapi sītabhāvaṃ ekasadisaṃ katvā pharati, evameva tvampi sabbesu sattesu mettacittena ekacittova honto buddho bhavissasī’’ti navamaṃ mettāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, នវមំ មេត្តាបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ នវមំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
មេត្តាយ អសមោ ហោហិ, យទិ ពោធិំ បត្តុមិច្ឆសិ។
Mettāya asamo hohi, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘យថាបិ ឧទកំ នាម, កល្យាណេ បាបកេ ជនេ;
‘‘Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane;
សមំ ផរតិ សីតេន, បវាហេតិ រជោមលំ។
Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ.
‘‘តថេវ ត្វម្បិ ហិតាហិតេ, សមំ មេត្តាយ ភាវយ;
‘‘Tatheva tvampi hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya;
មេត្តាបារមិតំ គន្ត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៥៥-១៥៩);
Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.155-159);
អថស្ស ‘‘ន ឯត្តកេហេវ ពុទ្ធការកធម្មេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧត្តរិម្បិ ឧបធារយតោ ទសមំ ឧបេក្ខាបារមិំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សុមេធបណ្ឌិត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ ឧបេក្ខាបារមិម្បិ បូរេយ្យាសិ, សុខេបិ ទុក្ខេបិ មជ្ឈត្តោវ ភវេយ្យាសិ។ យថា ហិ បថវី នាម សុចិម្បិ អសុចិម្បិ បក្ខិបមានេ មជ្ឈត្តាវ ហោតិ, ឯវមេវ ត្វម្បិ សុខទុក្ខេសុ មជ្ឈត្តោវ ហោន្តោ ពុទ្ធោ ភវិស្សសី’’តិ ទសមំ ឧបេក្ខាបារមិំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dasamaṃ upekkhāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya upekkhāpāramimpi pūreyyāsi, sukhepi dukkhepi majjhattova bhaveyyāsi. Yathā hi pathavī nāma sucimpi asucimpi pakkhipamāne majjhattāva hoti, evameva tvampi sukhadukkhesu majjhattova honto buddho bhavissasī’’ti dasamaṃ upekkhāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ន ហេតេ ឯត្តកាយេវ, ពុទ្ធធម្មា ភវិស្សរេ;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
អញ្ញេបិ វិចិនិស្សាមិ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា។
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, ទសមំ ឧបេក្ខាបារមិំ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ;
បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អាសេវិតនិសេវិតំ។
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘ឥមំ ត្វំ ទសមំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;
‘‘Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
តុលាភូតោ ទឡ្ហោ ហុត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសិ។
Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
‘‘យថាបិ បថវី នាម, និក្ខិត្តំ អសុចិំ សុចិំ;
‘‘Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ;
ឧបេក្ខតិ ឧភោបេតេ, កោបានុនយវជ្ជិតា។
Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.
‘‘តថេវ ត្វម្បិ សុខទុក្ខេ, តុលាភូតោ សទា ភវ;
‘‘Tatheva tvampi sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava;
ឧបេក្ខាបារមិតំ គន្ត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៦០-១៦៤);
Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.160-164);
តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ពោធិសត្តេហិ បូរេតព្ពា ពោធិបរិបាចនា ពុទ្ធការកធម្មា ឯត្តកាយេវ , ទស បារមិយោ ឋបេត្វា អញ្ញេ នត្ថិ។ ឥមាបិ ទស បារមិយោ ឧទ្ធំ អាកាសេបិ នត្ថិ, ហេដ្ឋា បថវិយម្បិ, បុរត្ថិមាទីសុ ទិសាសុបិ នត្ថិ, មយ្ហំយេវ បន ហទយព្ភន្តរេ បតិដ្ឋិតា’’តិ។ ឯវំ តាសំ ហទយេ បតិដ្ឋិតភាវំ ទិស្វា សព្ពាបិ តា ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាយ បុនប្បុនំ សម្មសន្តោ អនុលោមបដិលោមំ សម្មសតិ, បរិយន្តេ គហេត្វា អាទិំ បាបេតិ, អាទិម្ហិ គហេត្វា បរិយន្តំ បាបេតិ, មជ្ឈេ គហេត្វា ឧភតោ កោដិំ បាបេត្វា ឱសាបេតិ, ឧភតោ កោដីសុ គហេត្វា មជ្ឈំ បាបេត្វា ឱសាបេតិ។ ពាហិរកភណ្ឌបរិច្ចាគោ ទានបារមី នាម, អង្គបរិច្ចាគោ ទានឧបបារមី នាម, ជីវិតបរិច្ចាគោ ទានបរមត្ថបារមី នាមាតិ ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមត្តិំស បារមិយោ តេលយន្តំ វិនិវដ្ដេន្តោ វិយ មហាមេរុំ មត្ថំ កត្វា ចក្កវាឡមហាសមុទ្ទំ អាលុឡេន្តោ វិយ ច សម្មសតិ។ តស្សេវំ ទស បារមិយោ សម្មសន្តស្ស ធម្មតេជេន ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលា អយំ មហាបថវី ហត្ថិនា អក្កន្តនឡកលាបោ វិយ, បីឡិយមានំ ឧច្ឆុយន្តំ វិយ ច មហាវិរវំ វិរវមានា សង្កម្បិ សម្បកម្បិ សម្បវេធិ។ កុលាលចក្កំ វិយ តេលយន្តចក្កំ វិយ ច បរិព្ភមិ។ តេន វុត្តំ –
Tato cintesi – ‘‘imasmiṃ loke bodhisattehi pūretabbā bodhiparipācanā buddhakārakadhammā ettakāyeva , dasa pāramiyo ṭhapetvā aññe natthi. Imāpi dasa pāramiyo uddhaṃ ākāsepi natthi, heṭṭhā pathaviyampi, puratthimādīsu disāsupi natthi, mayhaṃyeva pana hadayabbhantare patiṭṭhitā’’ti. Evaṃ tāsaṃ hadaye patiṭṭhitabhāvaṃ disvā sabbāpi tā daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya punappunaṃ sammasanto anulomapaṭilomaṃ sammasati, pariyante gahetvā ādiṃ pāpeti, ādimhi gahetvā pariyantaṃ pāpeti, majjhe gahetvā ubhato koṭiṃ pāpetvā osāpeti, ubhato koṭīsu gahetvā majjhaṃ pāpetvā osāpeti. Bāhirakabhaṇḍapariccāgo dānapāramī nāma, aṅgapariccāgo dānaupapāramī nāma, jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī nāmāti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo telayantaṃ vinivaṭṭento viya mahāmeruṃ matthaṃ katvā cakkavāḷamahāsamuddaṃ āluḷento viya ca sammasati. Tassevaṃ dasa pāramiyo sammasantassa dhammatejena catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī hatthinā akkantanaḷakalāpo viya, pīḷiyamānaṃ ucchuyantaṃ viya ca mahāviravaṃ viravamānā saṅkampi sampakampi sampavedhi. Kulālacakkaṃ viya telayantacakkaṃ viya ca paribbhami. Tena vuttaṃ –
‘‘ឯត្តកាយេវ តេ លោកេ, យេ ធម្មា ពោធិបាចនា;
‘‘Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā;
តទុទ្ធំ នត្ថិ អញ្ញត្រ, ទឡ្ហំ តត្ថ បតិដ្ឋហ។
Taduddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha.
‘‘ឥមេ ធម្មេ សម្មសតោ, សភាវរសលក្ខណេ;
‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvarasalakkhaṇe;
ធម្មតេជេន វសុធា, ទសសហស្សី បកម្បថ។
Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.
‘‘ចលតិ រវតិ បថវី, ឧច្ឆុយន្តំវ បីឡិតំ;
‘‘Calati ravati pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ;
តេលយន្តេ យថា ចក្កំ, ឯវំ កម្បតិ មេទនី’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៦៥-១៦៧);
Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medanī’’ti. (bu. vaṃ. 2.165-167);
មហាបថវិយា កម្បមានាយ រម្មនគរវាសិនោ សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តា យុគន្តវាតព្ភាហតា មហាសាលា វិយ មុច្ឆិតា បបតិំសុ។ ឃដាទីនិ កុលាលភាជនានិ បវដ្ដន្តានិ អញ្ញមញ្ញំ បហរន្តានិ ចុណ្ណវិចុណ្ណានិ អហេសុំ។ មហាជនោ ភីតតសិតោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ភគវា នាគាវដ្ដោ អយំ, ភូតយក្ខទេវតាសុ អញ្ញតរាវដ្ដោ វាតិ ន ហិ មយំ ឯតំ ជានាម, អបិច ខោ សព្ពោបិ អយំ មហាជនោ ឧបទ្ទុតោ, កិំ នុ ខោ ឥមស្ស លោកស្ស បាបកំ ភវិស្សតិ, ឧទាហុ កល្យាណំ, កថេថ នោ ឯតំ ការណ’’ន្តិ អាហ។ អថ សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘តុម្ហេ មា ភាយថ, មា ចិន្តយិត្ថ, នត្ថិ វោ ឥតោនិទានំ ភយំ។ យោ សោ មយា អជ្ជ ‘សុមេធបណ្ឌិតោ អនាគតេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’តិ ព្យាកតោ, សោ ឥទានិ ទស បារមិយោ សម្មសតិ, តស្ស សម្មសន្តស្ស វិលោឡេន្តស្ស ធម្មតេជេន សកលទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកប្បហារេន កម្បតិ ចេវ រវតិ ចា’’តិ អាហ។ តេន វុត្តំ –
Mahāpathaviyā kampamānāya rammanagaravāsino saṇṭhātuṃ asakkontā yugantavātabbhāhatā mahāsālā viya mucchitā papatiṃsu. Ghaṭādīni kulālabhājanāni pavaṭṭantāni aññamaññaṃ paharantāni cuṇṇavicuṇṇāni ahesuṃ. Mahājano bhītatasito satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho bhagavā nāgāvaṭṭo ayaṃ, bhūtayakkhadevatāsu aññatarāvaṭṭo vāti na hi mayaṃ etaṃ jānāma, apica kho sabbopi ayaṃ mahājano upadduto, kiṃ nu kho imassa lokassa pāpakaṃ bhavissati, udāhu kalyāṇaṃ, kathetha no etaṃ kāraṇa’’nti āha. Atha satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘tumhe mā bhāyatha, mā cintayittha, natthi vo itonidānaṃ bhayaṃ. Yo so mayā ajja ‘sumedhapaṇḍito anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’ti byākato, so idāni dasa pāramiyo sammasati, tassa sammasantassa viloḷentassa dhammatejena sakaladasasahassī lokadhātu ekappahārena kampati ceva ravati cā’’ti āha. Tena vuttaṃ –
‘‘យាវតា បរិសា អាសិ, ពុទ្ធស្ស បរិវេសនេ;
‘‘Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane;
បវេធមានា សា តត្ថ, មុច្ឆិតា សេសិ ភូមិយា។
Pavedhamānā sā tattha, mucchitā sesi bhūmiyā.
‘‘ឃដានេកសហស្សានិ, កុម្ភីនញ្ច សតា ពហូ;
‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū;
សញ្ចុណ្ណមថិតា តត្ថ, អញ្ញមញ្ញំ បឃដ្ដិតា។
Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā.
‘‘ឧព្ពិគ្គា តសិតា ភីតា, ភន្តា ព្យថិតមានសា;
‘‘Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byathitamānasā;
មហាជនា សមាគម្ម, ទីបង្ករមុបាគមុំ។
Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ.
‘‘កិំ ភវិស្សតិ លោកស្ស, កល្យាណមថ បាបកំ;
‘‘Kiṃ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ;
សព្ពោ ឧបទ្ទុតោ លោកោ, តំ វិនោទេហិ ចក្ខុម។
Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma.
‘‘តេសំ តទា សញ្ញាបេសិ, ទីបង្ករោ មហាមុនិ;
‘‘Tesaṃ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni;
វិស្សត្ថា ហោថ មា ភាថ, ឥមស្មិំ បថវិកម្បនេ។
Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṃ pathavikampane.
‘‘យមហំ អជ្ជ ព្យាកាសិំ, ‘ពុទ្ធោ លោកេ ភវិស្សតិ’;
‘‘Yamahaṃ ajja byākāsiṃ, ‘buddho loke bhavissati’;
ឯសោ សម្មសតិ ធម្មំ, បុព្ពកំ ជិនសេវិតំ។
Eso sammasati dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ.
‘‘តស្ស សម្មសតោ ធម្មំ, ពុទ្ធភូមិំ អសេសតោ;
‘‘Tassa sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato;
តេនាយំ កម្បិតា បថវី, ទសសហស្សី សទេវកេ’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៦៨-១៧៤);
Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake’’ti. (bu. vaṃ. 2.168-174);
មហាជនោ តថាគតស្ស វចនំ សុត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ មាលាគន្ធវិលេបនំ អាទាយ រម្មនគរា និក្ខមិត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា មាលាគន្ធាទីហិ បូជេត្វា វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា រម្មនគរមេវ បាវិសិ។ ពោធិសត្តោបិ ទស បារមិយោ សម្មសិត្វា វីរិយំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាយ និសិន្នាសនា វុដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ –
Mahājano tathāgatassa vacanaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭho mālāgandhavilepanaṃ ādāya rammanagarā nikkhamitvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā rammanagarameva pāvisi. Bodhisattopi dasa pāramiyo sammasitvā vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nisinnāsanā vuṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ពុទ្ធស្ស វចនំ សុត្វា, មនោ និព្ពាយិ តាវទេ;
‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade;
សព្ពេ មំ ឧបសង្កម្ម, បុនាបិ អភិវន្ទិសុំ។
Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi abhivandisuṃ.
‘‘សមាទិយិត្វា ពុទ្ធគុណំ, ទឡ្ហំ កត្វាន មានសំ;
‘‘Samādiyitvā buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ;
ទីបង្ករំ នមស្សិត្វា, អាសនា វុដ្ឋហិំ តទា’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៧៥-១៧៦);
Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā’’ti. (bu. vaṃ. 2.175-176);
អថ ពោធិសត្តំ អាសនា វុដ្ឋហន្តំ សកលទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា សន្និបតិត្វា ទិព្ពេហិ មាលាគន្ធេហិ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ‘‘អយ្យ សុមេធតាបស, តយា អជ្ជ ទីបង្ករទសពលស្ស បាទមូលេ មហតី បត្ថនា បត្ថិតា, សា តេ អនន្តរាយេន សមិជ្ឈតុ, មា តេ ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា អហោសិ, សរីរេ អប្បមត្តកោបិ រោគោ មា ឧប្បជ្ជតុ, ខិប្បំ បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បដិវិជ្ឈ។ យថា បុប្ផូបគផលូបគរុក្ខា សមយេ បុប្ផន្តិ ចេវ ផលន្តិ ច, តថេវ ត្វម្បិ តំ សមយំ អនតិក្កមិត្វា ខិប្បំ សម្ពោធិមុត្តមំ ផុសស្សូ’’តិអាទីនិ ថុតិមង្គលានិ បយិរុទាហំសុ។ ឯវញ្ច បយិរុទាហិត្វា អត្តនោ អត្តនោ ទេវដ្ឋានមេវ អគមំសុ។ ពោធិសត្តោបិ ទេវតាហិ អភិត្ថវិតោ – ‘‘អហំ ទស បារមិយោ បូរេត្វា កប្បសតសហស្សាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ វីរិយំ ទឡ្ហំ កត្វា អធិដ្ឋាយ នភំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ហិមវន្តមេវ អគមាសិ។ តេន វុត្តំ –
Atha bodhisattaṃ āsanā vuṭṭhahantaṃ sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā dibbehi mālāgandhehi pūjetvā vanditvā ‘‘ayya sumedhatāpasa, tayā ajja dīpaṅkaradasabalassa pādamūle mahatī patthanā patthitā, sā te anantarāyena samijjhatu, mā te bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā ahosi, sarīre appamattakopi rogo mā uppajjatu, khippaṃ pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ paṭivijjha. Yathā pupphūpagaphalūpagarukkhā samaye pupphanti ceva phalanti ca, tatheva tvampi taṃ samayaṃ anatikkamitvā khippaṃ sambodhimuttamaṃ phusassū’’tiādīni thutimaṅgalāni payirudāhaṃsu. Evañca payirudāhitvā attano attano devaṭṭhānameva agamaṃsu. Bodhisattopi devatāhi abhitthavito – ‘‘ahaṃ dasa pāramiyo pūretvā kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake buddho bhavissāmī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nabhaṃ abbhuggantvā himavantameva agamāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ទិព្ពំ មានុសកំ បុប្ផំ, ទេវា មានុសកា ឧភោ;
‘‘Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho;
សមោកិរន្តិ បុប្ផេហិ, វុដ្ឋហន្តស្ស អាសនា។
Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.
‘‘វេទយន្តិ ច តេ សោត្ថិំ, ទេវា មានុសកា ឧភោ;
‘‘Vedayanti ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho;
មហន្តំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, តំ លភស្សុ យថិច្ឆិតំ។
Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ.
‘‘សព្ពីតិយោ វិវជ្ជន្តុ, សោកោ រោគោ វិនស្សតុ;
‘‘Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu;
មា តេ ភវន្ត្វន្តរាយា, ផុស ខិប្បំ ពោធិមុត្តមំ។
Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ.
‘‘យថាបិ សមយេ បត្តេ, បុប្ផន្តិ បុប្ផិនោ ទុមា;
‘‘Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā;
តថេវ ត្វំ មហាវីរ, ពុទ្ធញាណេន បុប្ផសុ។
Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇena pupphasu.
‘‘យថា យេ កេចិ សម្ពុទ្ធា, បូរយុំ ទស បារមី;
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasa pāramī;
តថេវ ត្វំ មហាវីរ, បូរយ ទស បារមី។
Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūraya dasa pāramī.
‘‘យថា យេ កេចិ សម្ពុទ្ធា, ពោធិមណ្ឌម្ហិ ពុជ្ឈរេ;
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare;
តថេវ ត្វំ មហាវីរ, ពុជ្ឈស្សុ ជិនពោធិយំ។
Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ.
‘‘យថា យេ កេចិ សម្ពុទ្ធា, ធម្មចក្កំ បវត្តយុំ;
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ;
តថេវ ត្វំ មហាវីរ, ធម្មចក្កំ បវត្តយ។
Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya.
‘‘បុណ្ណមាយេ យថា ចន្ទោ, បរិសុទ្ធោ វិរោចតិ;
‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;
តថេវ ត្វំ បុណ្ណមនោ, វិរោច ទសសហស្សិយំ។
Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.
‘‘រាហុមុត្តោ យថា សូរិយោ, តាបេន អតិរោចតិ;
‘‘Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati;
តថេវ លោកា មុច្ចិត្វា, វិរោច សិរិយា តុវំ។
Tatheva lokā muccitvā, viroca siriyā tuvaṃ.
‘‘យថា យា កាចិ នទិយោ, ឱសរន្តិ មហោទធិំ;
‘‘Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ;
ឯវំ សទេវកា លោកា, ឱសរន្តុ តវន្តិកេ។
Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike.
‘‘តេហិ ថុតប្បសត្ថោ សោ, ទស ធម្មេ សមាទិយ;
‘‘Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya;
តេ ធម្មេ បរិបូរេន្តោ, បវនំ បាវិសី តទា’’តិ។ (ពុ. វំ. ២.១៧៧-១៨៧);
Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadā’’ti. (bu. vaṃ. 2.177-187);
សុមេធកថា និដ្ឋិតា។
Sumedhakathā niṭṭhitā.
រម្មនគរវាសិនោបិ ខោ នគរំ បវិសិត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ អទំសុ។ សត្ថា តេសំ ធម្មំ ទេសេត្វា មហាជនំ សរណាទីសុ បតិដ្ឋបេត្វា រម្មនគរា និក្ខមិ។ តតោ ឧទ្ធម្បិ យាវតាយុកំ តិដ្ឋន្តោ សព្ពំ ពុទ្ធកិច្ចំ កត្វា អនុក្កមេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ។ តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ ពុទ្ធវំសេ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ។ វុត្តញ្ហិ តត្ថ –
Rammanagaravāsinopi kho nagaraṃ pavisitvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Satthā tesaṃ dhammaṃ desetvā mahājanaṃ saraṇādīsu patiṭṭhapetvā rammanagarā nikkhami. Tato uddhampi yāvatāyukaṃ tiṭṭhanto sabbaṃ buddhakiccaṃ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ buddhavaṃse vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Vuttañhi tattha –
‘‘តទា តេ ភោជយិត្វាន, សសង្ឃំ លោកនាយកំ;
‘‘Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;
ឧបគច្ឆុំ សរណំ តស្ស, ទីបង្ករស្ស សត្ថុនោ។
Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.
‘‘សរណគមនេ កញ្ចិ, និវេសេសិ តថាគតោ;
‘‘Saraṇagamane kañci, nivesesi tathāgato;
កញ្ចិ បញ្ចសុ សីលេសុ, សីលេ ទសវិធេ បរំ។
Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.
‘‘កស្សចិ ទេតិ សាមញ្ញំ, ចតុរោ ផលមុត្តមេ;
‘‘Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;
កស្សចិ អសមេ ធម្មេ, ទេតិ សោ បដិសម្ភិទា។
Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.
‘‘កស្សចិ វរសមាបត្តិយោ, អដ្ឋ ទេតិ នរាសភោ;
‘‘Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;
តិស្សោ កស្សចិ វិជ្ជាយោ, ឆឡភិញ្ញា បវេច្ឆតិ។
Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.
‘‘តេន យោគេន ជនកាយំ, ឱវទតិ មហាមុនិ;
‘‘Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;
តេន វិត្ថារិកំ អាសិ, លោកនាថស្ស សាសនំ។
Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.
‘‘មហាហនូសភក្ខន្ធោ, ទីបង្ករសនាមកោ;
‘‘Mahāhanūsabhakkhandho, dīpaṅkarasanāmako;
ពហូ ជនេ តារយតិ, បរិមោចេតិ ទុគ្គតិំ។
Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.
‘‘ពោធនេយ្យំ ជនំ ទិស្វា, សតសហស្សេបិ យោជនេ;
‘‘Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;
ខណេន ឧបគន្ត្វាន, ពោធេតិ តំ មហាមុនិ។
Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmuni.
‘‘បឋមាភិសមយេ ពុទ្ធោ, កោដិសតមពោធយិ;
‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;
ទុតិយាភិសមយេ នាថោ, នវុតិកោដិមពោធយិ។
Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.
‘‘យទា ច ទេវភវនម្ហិ, ពុទ្ធោ ធម្មមទេសយិ;
‘‘Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi;
នវុតិកោដិសហស្សានំ, តតិយាភិសមយោ អហុ។
Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.
‘‘សន្និបាតា តយោ អាសុំ, ទីបង្ករស្ស សត្ថុនោ;
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;
កោដិសតសហស្សានំ, បឋមោ អាសិ សមាគមោ។
Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.
‘‘បុន នារទកូដម្ហិ, បវិវេកគតេ ជិនេ;
‘‘Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;
ខីណាសវា វីតមលា, សមិំសុ សតកោដិយោ។
Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo.
‘‘យម្ហិ កាលេ មហាវីរោ, សុទស្សនសិលុច្ចយេ;
‘‘Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;
នវុតិកោដិសហស្សេហិ, បវារេសិ មហាមុនិ។
Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.
‘‘អហំ តេន សមយេន, ជដិលោ ឧគ្គតាបនោ;
‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;
អន្តលិក្ខម្ហិ ចរណោ, បញ្ចាភិញ្ញាសុ បារគូ។
Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū.
‘‘ទសវីសសហស្សានំ, ធម្មាភិសមយោ អហុ;
‘‘Dasavīsasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu;
ឯកទ្វិន្នំ អភិសមយា, គណនតោ អសង្ខិយា។
Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanato asaṅkhiyā.
‘‘វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញំ, ឥទ្ធំ ផីតំ អហូ តទា;
‘‘Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā;
ទីបង្ករស្ស ភគវតោ, សាសរំ សុវិសោធិតំ។
Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsaraṃ suvisodhitaṃ.
‘‘ចត្តារិ សតសហស្សានិ, ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកា;
‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;
ទីបង្ករំ លោកវិទុំ បរិវារេន្តិ សព្ពទា។
Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ parivārenti sabbadā.
‘‘យេ កេចិ តេន សមយេន, ជហន្តិ មានុសំ ភវំ;
‘‘Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;
អប្បត្តមានសា សេខា, គរហិតា ភវន្តិ តេ។
Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.
‘‘សុបុប្ផិតំ បាវចនំ, អរហន្តេហិ តាទិភិ;
‘‘Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādibhi;
ខីណាសវេហិ វិមលេហិ, ឧបសោភតិ សព្ពទា។
Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā.
‘‘នគរំ រម្មវតី នាម, សុទេវោ នាម ខត្តិយោ;
‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;
សុមេធា នាម ជនិកា, ទីបង្ករស្ស សត្ថុនោ។
Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.
‘‘ទសវស្សសហស្សានិ, អគារំ អជ្ឈ សោ វសិ;
‘‘Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;
ហំសា កោញ្ចា មយូរា ច, តយោ បាសាទមុត្តមា។
Haṃsā koñcā mayūrā ca, tayo pāsādamuttamā.
‘‘តីណិ សតសហស្សានិ, នារិយោ សមលង្កតា;
‘‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;
បទុមា នាម សា នារី, ឧសភក្ខន្ធោ អត្រជោ។
Padumā nāma sā nārī, usabhakkhandho atrajo.
‘‘និមិត្តេ ចតុរោ ទិស្វា, ហត្ថិយានេន និក្ខមិ;
‘‘Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;
អនូនទសមាសានិ, បធានេ បទហី ជិនោ។
Anūnadasamāsāni, padhāne padahī jino.
‘‘បធានចារំ ចរិត្វាន, អពុជ្ឈិ មានសំ មុនិ;
‘‘Padhānacāraṃ caritvāna, abujjhi mānasaṃ muni;
ព្រហ្មុនា យាចិតោ សន្តោ, ទីបង្ករោ មហាមុនិ។
Brahmunā yācito santo, dīpaṅkaro mahāmuni.
‘‘វត្តិ ចក្កំ មហាវីរោ, នន្ទារាមេ សិរីឃរេ;
‘‘Vatti cakkaṃ mahāvīro, nandārāme sirīghare;
និសិន្នោ សិរីសមូលម្ហិ, អកាសិ តិត្ថិយមទ្ទនំ។
Nisinno sirīsamūlamhi, akāsi titthiyamaddanaṃ.
‘‘សុមង្គលោ ច តិស្សោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;
‘‘Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;
សាគតោ នាមុបដ្ឋាកោ, ទីបង្ករស្ស សត្ថុនោ។
Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.
សុនន្ទា ច‘‘នន្ទា ចេវ សុនន្ទា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;
Sunandā ca‘‘nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;
ពោធិ តស្ស ភគវតោ, បិប្ផលីតិ បវុច្ចតិ។
Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.
‘‘តបុស្សភល្លិកា នាម, អហេសុំ អគ្គុបដ្ឋកា;
‘‘Tapussabhallikā nāma, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;
សិរិមា កោណា ឧបដ្ឋិកា, ទីបង្ករស្ស សត្ថុនោ។
Sirimā koṇā upaṭṭhikā, dīpaṅkarassa satthuno.
‘‘អសីតិហត្ថមុព្ពេធោ, ទីបង្ករោ មហាមុនិ;
‘‘Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;
សោភតិ ទីបរុក្ខោវ, សាលរាជាវ ផុល្លិតោ។
Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.
‘‘បភា វិធាវតិ តស្ស, សមន្តា ទ្វាទស យោជនេ;
‘‘Pabhā vidhāvati tassa, samantā dvādasa yojane;
សតសហស្សវស្សានិ, អាយុ តស្ស មហេសិនោ;
Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;
តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ។
Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.
‘‘ជោតយិត្វាន សទ្ធម្មំ, សន្តារេត្វា មហាជនំ;
‘‘Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;
ជលិត្វា អគ្គិខន្ធោវ, និព្ពុតោ សោ សសាវកោ។
Jalitvā aggikhandhova, nibbuto so sasāvako.
‘‘សា ច ឥទ្ធិ សោ ច យសោ, តានិ ច បាទេសុ ចក្ករតនានិ;
‘‘Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;
សព្ពំ តមន្តរហិតំ, ននុ រិត្តា សព្ពសង្ខារាតិ។
Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārāti.
‘‘ទីបង្ករោ ជិនោ សត្ថា, នន្ទារាមម្ហិ និព្ពុតោ;
‘‘Dīpaṅkaro jino satthā, nandārāmamhi nibbuto;
តត្ថេតស្ស ជិនថូបោ, ឆត្តិំសុព្ពេធយោជនោ’’តិ។ (ពុ. វំ. ៣.១-៣១);
Tatthetassa jinathūpo, chattiṃsubbedhayojano’’ti. (bu. vaṃ. 3.1-31);
