| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / อปทาน-อฎฺฐกถา • Apadāna-aṭṭhakathā |
ทีปงฺกโร พุโทฺธ
Dīpaṅkaro buddho
เอวํ อภิญฺญาพลํ ปตฺวา สุเมธตาปเส สมาปตฺติสุเขน วีตินาเมเนฺต ทีปงฺกโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิฯ ตสฺส ปฎิสนฺธิชาติโพธิ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนสุ สกลาปิ ทสสหสฺสิโลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ, มหาวิรวํ รวิ, ทฺวตฺติํส ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาตุรเหสุํฯ สุเมธตาปโส สมาปตฺติสุเขน วีตินาเมโนฺต เนว ตํ สทฺทมโสฺสสิ, น จ ตานิ นิมิตฺตานิ อทฺทสฯ เตน วุตฺตํ –
Evaṃ abhiññābalaṃ patvā sumedhatāpase samāpattisukhena vītināmente dīpaṅkaro nāma satthā loke udapādi. Tassa paṭisandhijātibodhi dhammacakkappavattanesu sakalāpi dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhi, mahāviravaṃ ravi, dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ. Sumedhatāpaso samāpattisukhena vītināmento neva taṃ saddamassosi, na ca tāni nimittāni addasa. Tena vuttaṃ –
‘‘เอวํ เม สิทฺธิปฺปตฺตสฺส, วสีภูตสฺส สาสเน;
‘‘Evaṃ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane;
ทีปงฺกโร นาม ชิโน, อุปฺปชฺชิ โลกนายโกฯ
Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako.
‘‘อุปฺปชฺชเนฺต จ ชายเนฺต, พุชฺฌเนฺต ธมฺมเทสเน;
‘‘Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane;
จตุโร นิมิเตฺต นาทฺทสํ, ฌานรติสมปฺปิโต’’ติฯ
Caturo nimitte nāddasaṃ, jhānaratisamappito’’ti.
ตสฺมิํ กาเล ทีปงฺกรทสพโล จตูหิ ขีณาสวสตสหเสฺสหิ ปริวุโต อนุปุเพฺพน จาริกํ จรมาโน รมฺมํ นาม นครํ ปตฺวา สุทสฺสนมหาวิหาเร ปฎิวสติฯ รมฺมนครวาสิโน ‘‘ทีปงฺกโร กิร สมณิสฺสโร ปรมาภิสโมฺพธิํ ปตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจโกฺก อนุปุเพฺพน จาริกํ จรมาโน อมฺหากํ รมฺมนครํ ปตฺวา สุทสฺสนมหาวิหาเร ปฎิวสตี’’ติ สุตฺวา สปฺปินวนีตาทีนิ เจว เภสชฺชานิ วตฺถจฺฉาทนานิ จ คาหาเปตฺวา คนฺธมาลาทิหตฺถา เยน พุโทฺธ, เยน ธโมฺม, เยน สโงฺฆ, ตนฺนินฺนา ตโปฺปณา ตปฺปพฺภารา หุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สฺวาตนาย นิมเนฺตตฺวา อุฎฺฐายาสนา ปกฺกมิํสุฯ
Tasmiṃ kāle dīpaṅkaradasabalo catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto anupubbena cārikaṃ caramāno rammaṃ nāma nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Rammanagaravāsino ‘‘dīpaṅkaro kira samaṇissaro paramābhisambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko anupubbena cārikaṃ caramāno amhākaṃ rammanagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasatī’’ti sutvā sappinavanītādīni ceva bhesajjāni vatthacchādanāni ca gāhāpetvā gandhamālādihatthā yena buddho, yena dhammo, yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappabbhārā hutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ nisinnā dhammadesanaṃ sutvā svātanāya nimantetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu.
เต ปุนทิวเส มหาทานํ สเชฺชตฺวา นครํ อลงฺกริตฺวา ทสพลสฺส อาคมนมคฺคํ อลงฺกโรนฺตา อุทกภินฺนฎฺฐาเนสุ ปํสุํ ปกฺขิปิตฺวา สมํ ภูมิตลํ กตฺวา รชตปฎฺฎวณฺณํ วาลุกํ อากิรนฺติ, ลาเช เจว ปุปฺผานิ จ วิกิรนฺติ, นานาวิราเคหิ วเตฺถหิ ธชปฎาเก อุสฺสาเปนฺติ, กทลิโย เจว ปุณฺณฆฎปนฺติโย จ ปติฎฺฐาเปนฺติฯ ตสฺมิํ กาเล สุเมธตาปโส อตฺตโน อสฺสมปทา อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา, เตสํ มนุสฺสานํ อุปริภาเคน อากาเสน คจฺฉโนฺต เต หฎฺฐตุเฎฺฐ มนุเสฺส ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข การณ’’นฺติ อากาสโต โอรุยฺห เอกมนฺตํ ฐิโต มนุเสฺส ปุจฺฉิ – ‘‘อโมฺภ, กสฺส ตุเมฺห อิธ วิสมํ มคฺคํ อลงฺกโรถา’’ติ? เตน วุตฺตํ –
Te punadivase mahādānaṃ sajjetvā nagaraṃ alaṅkaritvā dasabalassa āgamanamaggaṃ alaṅkarontā udakabhinnaṭṭhānesu paṃsuṃ pakkhipitvā samaṃ bhūmitalaṃ katvā rajatapaṭṭavaṇṇaṃ vālukaṃ ākiranti, lāje ceva pupphāni ca vikiranti, nānāvirāgehi vatthehi dhajapaṭāke ussāpenti, kadaliyo ceva puṇṇaghaṭapantiyo ca patiṭṭhāpenti. Tasmiṃ kāle sumedhatāpaso attano assamapadā ākāsaṃ uggantvā, tesaṃ manussānaṃ uparibhāgena ākāsena gacchanto te haṭṭhatuṭṭhe manusse disvā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti ākāsato oruyha ekamantaṃ ṭhito manusse pucchi – ‘‘ambho, kassa tumhe idha visamaṃ maggaṃ alaṅkarothā’’ti? Tena vuttaṃ –
‘‘ปจฺจนฺตเทสวิสเย , นิมเนฺตตฺวา ตถาคตํ;
‘‘Paccantadesavisaye , nimantetvā tathāgataṃ;
ตสฺส อาคมนํ มคฺคํ, โสเธนฺติ ตุฎฺฐมานสาฯ
Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā.
‘‘อหํ เตน สมเยน, นิกฺขมิตฺวา สกสฺสมา;
‘‘Ahaṃ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā;
ธุนโนฺต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทาฯ
Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.
‘‘เวทชาตํ ชนํ ทิสฺวา, ตุฎฺฐหฎฺฐํ ปโมทิตํ;
‘‘Vedajātaṃ janaṃ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamoditaṃ;
โอโรหิตฺวาน คคนา, มนุเสฺส ปุจฺฉิ ตาวเทฯ
Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade.
‘‘‘ตุฎฺฐหโฎฺฐ ปมุทิโต, เวทชาโต มหาชโน;
‘‘‘Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, vedajāto mahājano;
กสฺส โสธียติ มโคฺค, อญฺชสํ วฎุมายน’’’นฺติฯ
Kassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyana’’’nti.
มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘ภเนฺต สุเมธ, น ตฺวํ ชานาสิ, ทีปงฺกโร ทสพโล สมฺมาสมฺพุโทฺธ สโมฺพธิํ ปตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจโกฺก จาริกํ จรมาโน อมฺหากํ นครํ ปตฺวา สุทสฺสนมหาวิหาเร ปฎิวสติฯ มยํ ตํ ภควนฺตํ นิมนฺตยิมฺห, ตเสฺสตํ พุทฺธสฺส ภควโต อาคมนมคฺคํ อลงฺกโรมา’’ติฯ อถ สุเมธตาปโส จิเนฺตสิ – ‘‘พุโทฺธติ โข โฆสมตฺตกมฺปิ โลเก ทุลฺลภํ, ปเคว พุทฺธุปฺปาโท, มยาปิ อิเมหิ มนุเสฺสหิ สทฺธิํ ทสพลสฺส มคฺคํ อลงฺกริตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ โส เต มนุเสฺส อาห – ‘‘สเจ, โภ, ตุเมฺห เอตํ มคฺคํ พุทฺธสฺส อลงฺกโรถ, มยฺหมฺปิ เอกํ โอกาสํ เทถ, อหมฺปิ ตุเมฺหหิ สทฺธิํ มคฺคํ อลงฺกริสฺสามี’’ติฯ เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ‘‘สุเมธตาปโส อิทฺธิมา’’ติ ชานนฺตา อุทกภิโนฺนกาสํ สลฺลเกฺขตฺวา – ‘‘ตฺวํ อิมํ ฐานํ อลงฺกโรหี’’ติ อทํสุฯ สุเมโธ พุทฺธารมฺมณํ ปีติํ คเหตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ อิมํ โอกาสํ อิทฺธิยา อลงฺกริตุํ ปโหมิ, เอวํ อลงฺกโต น มํ ปริโตเสสฺสติ, อชฺช มยา กายเวยฺยาวจฺจํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ ปํสุํ อาหริตฺวา ตสฺมิํ ปเทเส ปกฺขิปิฯ
Manussā āhaṃsu – ‘‘bhante sumedha, na tvaṃ jānāsi, dīpaṅkaro dasabalo sammāsambuddho sambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko cārikaṃ caramāno amhākaṃ nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Mayaṃ taṃ bhagavantaṃ nimantayimha, tassetaṃ buddhassa bhagavato āgamanamaggaṃ alaṅkaromā’’ti. Atha sumedhatāpaso cintesi – ‘‘buddhoti kho ghosamattakampi loke dullabhaṃ, pageva buddhuppādo, mayāpi imehi manussehi saddhiṃ dasabalassa maggaṃ alaṅkarituṃ vaṭṭatī’’ti. So te manusse āha – ‘‘sace, bho, tumhe etaṃ maggaṃ buddhassa alaṅkarotha, mayhampi ekaṃ okāsaṃ detha, ahampi tumhehi saddhiṃ maggaṃ alaṅkarissāmī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘sumedhatāpaso iddhimā’’ti jānantā udakabhinnokāsaṃ sallakkhetvā – ‘‘tvaṃ imaṃ ṭhānaṃ alaṅkarohī’’ti adaṃsu. Sumedho buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cintesi – ‘‘ahaṃ imaṃ okāsaṃ iddhiyā alaṅkarituṃ pahomi, evaṃ alaṅkato na maṃ paritosessati, ajja mayā kāyaveyyāvaccaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti paṃsuṃ āharitvā tasmiṃ padese pakkhipi.
ตสฺส ตสฺมิํ ปเทเส อนิฎฺฐิเตเยว ทีปงฺกรทสพโล มหานุภาวานํ ฉฬภิญฺญานํ ขีณาสวานํ จตูหิ สตสหเสฺสหิ ปริวุโต เทวตาสุ ทิพฺพคนฺธมาลาทีหิ ปูชยนฺตาสุ ทิพฺพตุริเยหิ วชฺชนฺตาสุ ทิพฺพสงฺคีเตสุ ปวเตฺตเนฺตสุ มนุเสฺสสุ มานุสเกหิ คนฺธมาลาทีหิ เจว ตุริเยหิ จ ปูชยเนฺตสุ อโนปมาย พุทฺธลีลาย มโนสิลาตเล วิชมฺภมาโน สีโห วิย ตํ อลงฺกตปฎิยตฺตํ มคฺคํ ปฎิปชฺชิฯ สุเมธตาปโส อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา อลงฺกตมเคฺคน อาคจฺฉนฺตสฺส ทสพลสฺส ทฺวตฺติํสมหาปุริสลกฺขณปฎิมณฺฑิตํ อสีติยา อนุพฺยญฺชเนหิ อนุรญฺชิตํ พฺยามปฺปภาย สมฺปริวาริตํ มณิวณฺณคคนตเล นานปฺปการา วิชฺชุลตา วิย อาเวฬาเวฬภูตา เจว ยุคฬยุคฬภูตา จ ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสเชฺชนฺตํ รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อชฺช มยา ทสพลสฺส ชีวิตปริจฺจาคํ กาตุํ วฎฺฎติ, มา ภควา กลลํ อกฺกมิ, มณิผลกเสตุํ ปน อกฺกมโนฺต วิย สทฺธิํ จตูหิ ขีณาสวสตสหเสฺสหิ มม ปิฎฺฐิํ มทฺทมาโน คจฺฉตุ, ตํ เม ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ เกเส โมเจตฺวา อชินจมฺมชฎามณฺฑลวากจีรานิ กาฬวเณฺณ กลเล ปตฺถริตฺวา มณิผลกเสตุ วิย กลลปิเฎฺฐ นิปชฺชิฯ เตน วุตฺตํ –
Tassa tasmiṃ padese aniṭṭhiteyeva dīpaṅkaradasabalo mahānubhāvānaṃ chaḷabhiññānaṃ khīṇāsavānaṃ catūhi satasahassehi parivuto devatāsu dibbagandhamālādīhi pūjayantāsu dibbaturiyehi vajjantāsu dibbasaṅgītesu pavattentesu manussesu mānusakehi gandhamālādīhi ceva turiyehi ca pūjayantesu anopamāya buddhalīlāya manosilātale vijambhamāno sīho viya taṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ maggaṃ paṭipajji. Sumedhatāpaso akkhīni ummīletvā alaṅkatamaggena āgacchantassa dasabalassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ asītiyā anubyañjanehi anurañjitaṃ byāmappabhāya samparivāritaṃ maṇivaṇṇagaganatale nānappakārā vijjulatā viya āveḷāveḷabhūtā ceva yugaḷayugaḷabhūtā ca chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo vissajjentaṃ rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā – ‘‘ajja mayā dasabalassa jīvitapariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭati, mā bhagavā kalalaṃ akkami, maṇiphalakasetuṃ pana akkamanto viya saddhiṃ catūhi khīṇāsavasatasahassehi mama piṭṭhiṃ maddamāno gacchatu, taṃ me bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti kese mocetvā ajinacammajaṭāmaṇḍalavākacīrāni kāḷavaṇṇe kalale pattharitvā maṇiphalakasetu viya kalalapiṭṭhe nipajji. Tena vuttaṃ –
‘‘เต เม ปุฎฺฐา วิยากํสุ, ‘พุโทฺธ โลเก อนุตฺตโร;
‘‘Te me puṭṭhā viyākaṃsu, ‘buddho loke anuttaro;
ทีปงฺกโร นาม ชิโน, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก;
Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako;
ตสฺส โสธียติ มโคฺค, อญฺชสํ วฎุมายนํ’ฯ
Tassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’.
‘‘พุโทฺธติวจนํ สุตฺวาน, ปีติ อุปฺปชฺชิ ตาวเท;
‘‘Buddhotivacanaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;
พุโทฺธ พุโทฺธติ กถยโนฺต, โสมนสฺสํ ปเวทยิํฯ
Buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayiṃ.
‘‘ตตฺถ ฐตฺวา วิจิเนฺตสิํ, ตุโฎฺฐ สํวิคฺคมานโส;
‘‘Tattha ṭhatvā vicintesiṃ, tuṭṭho saṃviggamānaso;
‘อิธ พีชานิ โรปิสฺสํ, ขโณ เว มา อุปจฺจคา’ฯ
‘Idha bījāni ropissaṃ, khaṇo ve mā upaccagā’.
‘‘ยทิ พุทฺธสฺส โสเธถ, เอโกกาสํ ททาถ เม;
‘‘Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṃ dadātha me;
อหมฺปิ โสธยิสฺสามิ, อญฺชสํ วฎุมายนํฯ
Ahampi sodhayissāmi, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ.
‘‘อทํสุ เต มโมกาสํ, โสเธตุํ อญฺชสํ ตทา;
‘‘Adaṃsu te mamokāsaṃ, sodhetuṃ añjasaṃ tadā;
พุโทฺธ พุโทฺธติ จิเนฺตโนฺต, มคฺคํ โสเธมหํ ตทาฯ
Buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā.
‘‘อนิฎฺฐิเต มโมกาเส, ทีปงฺกโร มหามุนิ;
‘‘Aniṭṭhite mamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni;
จตูหิ สตสหเสฺสหิ, ฉฬภิเญฺญหิ ตาทิหิ;
Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi;
ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, ปฎิปชฺชิ อญฺชสํ ชิโนฯ
Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṃ jino.
‘‘ปจฺจุคฺคมนา วตฺตนฺติ, วชฺชนฺติ เภริโย พหู;
‘‘Paccuggamanā vattanti, vajjanti bheriyo bahū;
อาโมทิตา นรมรู, สาธุการํ ปวตฺตยุํฯ
Āmoditā naramarū, sādhukāraṃ pavattayuṃ.
‘‘เทวา มนุเสฺส ปสฺสนฺติ, มนุสฺสาปิ จ เทวตา;
‘‘Devā manusse passanti, manussāpi ca devatā;
อุโภปิ เต ปญฺชลิกา, อนุยนฺติ ตถาคตํฯ
Ubhopi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṃ.
‘‘เทวา ทิเพฺพหิ ตุริเยหิ, มนุสฺสา มานุเสหิ จ;
‘‘Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca;
อุโภปิ เต วชฺชยนฺตา, อนุยนฺติ ตถาคตํฯ
Ubhopi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṃ.
‘‘ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;
‘‘Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;
ทิโสทิสํ โอกิรนฺติ, อากาสนภคตา มรูฯ
Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.
‘‘ทิพฺพํ จนฺทนจุณฺณญฺจ, วรคนฺธญฺจ เกวลํ;
‘‘Dibbaṃ candanacuṇṇañca, varagandhañca kevalaṃ;
ทิโสทิสํ โอกิรนฺติ, อากาสนภคตา มรูฯ
Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.
‘‘จมฺปกํ สลลํ นีปํ, นาคปุนฺนาคเกตกํ;
‘‘Campakaṃ salalaṃ nīpaṃ, nāgapunnāgaketakaṃ;
ทิโสทิสํ อุกฺขิปนฺติ, ภูมิตลคตา นราฯ
Disodisaṃ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā.
‘‘เกเส มุญฺจิตฺวาหํ ตตฺถ, วากจีรญฺจ จมฺมกํ;
‘‘Kese muñcitvāhaṃ tattha, vākacīrañca cammakaṃ;
กลเล ปตฺถริตฺวาน, อวกุโชฺช นิปชฺชหํฯ
Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṃ.
‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุโทฺธ, สห สิเสฺสหิ คจฺฉตุ;
‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;
มา นํ กลเล อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสตี’’ติฯ
Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti.
โส ปน กลลปิเฎฺฐ นิปนฺนโกว ปุน อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทีปงฺกรทสพลสฺส พุทฺธสิริํ สมฺปสฺสมาโน เอวํ จิเนฺตสิ – ‘‘สเจ อหํ อิเจฺฉยฺยํ, สพฺพกิเลเส ฌาเปตฺวา สงฺฆนวโก หุตฺวา รมฺมนครํ ปวิเสยฺยํ, อญฺญาตกเวเสน ปน เม กิเลเส ฌาเปตฺวา นิพฺพานปฺปตฺติยา กิจฺจํ นตฺถิ, ยํนูนาหํ ทีปงฺกรทสพโล วิย ปรมาภิสโมฺพธิํ ปตฺวา ธมฺมนาวํ อาโรเปตฺวา มหาชนํ สํสารสาครา อุตฺตาเรตฺวา ปจฺฉา ปรินิพฺพาเยยฺยํ, อิทํ มยฺหํ ปติรูป’’นฺติฯ ตโต อฎฺฐ ธเมฺม สโมธาเนตฺวา พุทฺธภาวาย อภินีหารํ กตฺวา นิปชฺชิฯ เตน วุตฺตํ –
So pana kalalapiṭṭhe nipannakova puna akkhīni ummīletvā dīpaṅkaradasabalassa buddhasiriṃ sampassamāno evaṃ cintesi – ‘‘sace ahaṃ iccheyyaṃ, sabbakilese jhāpetvā saṅghanavako hutvā rammanagaraṃ paviseyyaṃ, aññātakavesena pana me kilese jhāpetvā nibbānappattiyā kiccaṃ natthi, yaṃnūnāhaṃ dīpaṅkaradasabalo viya paramābhisambodhiṃ patvā dhammanāvaṃ āropetvā mahājanaṃ saṃsārasāgarā uttāretvā pacchā parinibbāyeyyaṃ, idaṃ mayhaṃ patirūpa’’nti. Tato aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji. Tena vuttaṃ –
‘‘ปถวิยํ นิปนฺนสฺส, เอวํ เม อาสิ เจตโส;
‘‘Pathaviyaṃ nipannassa, evaṃ me āsi cetaso;
‘อิจฺฉมาโน อหํ อชฺช, กิเลเส ฌาปเย มมฯ
‘Icchamāno ahaṃ ajja, kilese jhāpaye mama.
‘‘‘กิํ เม อญฺญาตเวเสน, ธมฺมํ สจฺฉิกเตนิธ;
‘‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;
สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, พุโทฺธ เหสฺสํ สเทวเกฯ
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake.
‘‘‘กิํ เม เอเกน ติเณฺณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา;
‘‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;
สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํฯ
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.
‘‘‘อิมินา เม อธิกาเรน, กเตน ปุริสุตฺตเม;
‘‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame;
สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, ตาเรมิ ชนตํ พหุํฯ
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.
‘‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;
‘‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;
ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’’นฺติฯ
Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevaka’’’nti.
ยสฺมา ปน พุทฺธตฺตํ ปเตฺถนฺตสฺส –
Yasmā pana buddhattaṃ patthentassa –
‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;
‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;
ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;
Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;
อฎฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติฯ
Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti.
มนุสฺสตฺตภาวสฺมิํเยว หิ ฐตฺวา พุทฺธตฺตํ ปเตฺถนฺตสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌติ, นาคสฺส วา สุปณฺณสฺส วา เทวตาย วา สกฺกสฺส วา ปตฺถนา โน สมิชฺฌติฯ มนุสฺสตฺตภาเวปิ ปุริสลิเงฺค ฐิตเสฺสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, อิตฺถิยา วา ปณฺฑกนปุํสกอุภโตพฺยญฺชนกานํ วา โน สมิชฺฌติฯ ปุริสสฺสปิ ตสฺมิํ อตฺตภาเว อรหตฺตปฺปตฺติยา เหตุสมฺปนฺนเสฺสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, โน อิตรสฺสฯ เหตุสมฺปนฺนสฺสาปิ ชีวมานพุทฺธเสฺสว สนฺติเก ปเตฺถนฺตเสฺสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, ปรินิพฺพุเต พุเทฺธ เจติยสนฺติเก วา โพธิมูเล วา ปเตฺถนฺตสฺส น สมิชฺฌติฯ พุทฺธานํ สนฺติเก ปเตฺถนฺตสฺสปิ ปพฺพชฺชาลิเงฺค ฐิตเสฺสว สมิชฺฌติ, โน คิหิลิเงฺค ฐิตสฺสฯ ปพฺพชิตสฺสปิ ปญฺจาภิญฺญาอฎฺฐสมาปตฺติลาภิโนเยว สมิชฺฌติ, น อิมาย คุณสมฺปตฺติยา วิรหิตสฺสฯ คุณสมฺปเนฺนนปิ เยน อตฺตโน ชีวิตํ พุทฺธานํ ปริจฺจตฺตํ โหติ, ตเสฺสว อิมินา อธิกาเรน อธิการสมฺปนฺนสฺส สมิชฺฌติ, น อิตรสฺสฯ อธิการสมฺปนฺนสฺสาปิ ยสฺส พุทฺธการกธมฺมานํ อตฺถาย มหโนฺต ฉโนฺท จ อุสฺสาโห จ วายาโม จ ปริเยฎฺฐิ จ, ตเสฺสว สมิชฺฌติ, น อิตรสฺสฯ
Manussattabhāvasmiṃyeva hi ṭhatvā buddhattaṃ patthentassa patthanā samijjhati, nāgassa vā supaṇṇassa vā devatāya vā sakkassa vā patthanā no samijjhati. Manussattabhāvepi purisaliṅge ṭhitasseva patthanā samijjhati, itthiyā vā paṇḍakanapuṃsakaubhatobyañjanakānaṃ vā no samijjhati. Purisassapi tasmiṃ attabhāve arahattappattiyā hetusampannasseva patthanā samijjhati, no itarassa. Hetusampannassāpi jīvamānabuddhasseva santike patthentasseva patthanā samijjhati, parinibbute buddhe cetiyasantike vā bodhimūle vā patthentassa na samijjhati. Buddhānaṃ santike patthentassapi pabbajjāliṅge ṭhitasseva samijjhati, no gihiliṅge ṭhitassa. Pabbajitassapi pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhinoyeva samijjhati, na imāya guṇasampattiyā virahitassa. Guṇasampannenapi yena attano jīvitaṃ buddhānaṃ pariccattaṃ hoti, tasseva iminā adhikārena adhikārasampannassa samijjhati, na itarassa. Adhikārasampannassāpi yassa buddhakārakadhammānaṃ atthāya mahanto chando ca ussāho ca vāyāmo ca pariyeṭṭhi ca, tasseva samijjhati, na itarassa.
ตตฺริทํ ฉนฺทมหนฺตตาย โอปมฺมํ – สเจ หิ เอวมสฺส โย สกลจกฺกวาฬคพฺภํ เอโกทกีภูตํ อตฺตโน พาหุพเลน อุตฺตริตฺวา ปารํ คนฺตุํ สมโตฺถ, โส พุทฺธตฺตํ ปาปุณาติฯ โย วา ปน สกลจกฺกวาฬคพฺภํ เวฬุคุมฺพสญฺฉนฺนํ วิยูหิตฺวา มทฺทิตฺวา ปทสา คจฺฉโนฺต ปารํ คนฺตุํ สมโตฺถ, โส พุทฺธตฺตํ ปาปุณาติฯ โย วา ปน สกลจกฺกวาฬคพฺภํ สตฺติโย อาโกเฎตฺวา นิรนฺตรํ สตฺติผลสมากิณฺณํ ปทสา อกฺกมมาโน ปารํ คนฺตุํ สมโตฺถ, โส พุทฺธตฺตํ ปาปุณาติฯ โย วา ปน สกลจกฺกวาฬคพฺภํ วีตจฺจิตงฺคารภริตํ ปาเทหิ มทฺทมาโน ปารํ คนฺตุํ สมโตฺถ, โส พุทฺธตฺตํ ปาปุณาตีติฯ โย เอเตสุ เอกมฺปิ อตฺตโน ทุกฺกรํ น มญฺญติ, ‘‘อหํ เอตมฺปิ ตริตฺวา วา คนฺตฺวา วา ปารํ คมิสฺสามี’’ติ เอวํ มหเนฺตน ฉเนฺทน จ อุสฺสาเหน จ วายาเมน จ ปริเยฎฺฐิยา จ สมนฺนาคโต โหติ, เอตเสฺสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, น อิตรสฺสฯ ตสฺมา สุเมธตาปโส อิเม อฎฺฐ ธเมฺม สโมธาเนตฺวาว พุทฺธภาวาย อภินีหารํ กตฺวา นิปชฺชิฯ
Tatridaṃ chandamahantatāya opammaṃ – sace hi evamassa yo sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekodakībhūtaṃ attano bāhubalena uttaritvā pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ veḷugumbasañchannaṃ viyūhitvā madditvā padasā gacchanto pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ sattiyo ākoṭetvā nirantaraṃ sattiphalasamākiṇṇaṃ padasā akkamamāno pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ vītaccitaṅgārabharitaṃ pādehi maddamāno pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇātīti. Yo etesu ekampi attano dukkaraṃ na maññati, ‘‘ahaṃ etampi taritvā vā gantvā vā pāraṃ gamissāmī’’ti evaṃ mahantena chandena ca ussāhena ca vāyāmena ca pariyeṭṭhiyā ca samannāgato hoti, etasseva patthanā samijjhati, na itarassa. Tasmā sumedhatāpaso ime aṭṭha dhamme samodhānetvāva buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji.
ทีปงฺกโรปิ ภควา อาคนฺตฺวา สุเมธตาปสสฺส สีสภาเค ฐตฺวา มณิสีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฎโนฺต วิย ปญฺจวณฺณปสาทสมฺปนฺนานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา กลลปิเฎฺฐ นิปนฺนํ สุเมธตาปสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ตาปโส พุทฺธตฺตาย อภินีหารํ กตฺวา นิปโนฺน, สมิชฺฌิสฺสติ นุ โข เอตสฺส ปตฺถนา, อุทาหุ โน’’ติ อนาคตํสญาณํ เปเสตฺวา อุปธาเรโนฺต – ‘‘อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสเงฺขฺยยฺยานิ อติกฺกมิตฺวา อยํ โคตโม นาม พุโทฺธ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ฐิตโกว ปริสมเชฺฌ พฺยากาสิ – ‘‘ปสฺสถ โน ตุเมฺห อิมํ อุคฺคตปํ ตาปสํ กลลปิเฎฺฐ นิปนฺน’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติฯ อยํ พุทฺธตฺตาย อภินีหารํ กตฺวา นิปโนฺน, สมิชฺฌิสฺสติ อิมสฺส ปตฺถนาฯ อยญฺหิ อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขเยยฺยานํ มตฺถเก โคตโม นาม พุโทฺธ ภวิสฺสติฯ ตสฺมิํ ปนสฺส อตฺตภาเว กปิลวตฺถุ นาม นครํ นิวาโส ภวิสฺสติ, มายา นาม เทวี มาตา, สุโทฺธทโน นาม ราชา ปิตา, อคฺคสาวโก อุปติโสฺส นาม เถโร, ทุติยสาวโก โกลิโต นาม, พุทฺธุปฎฺฐาโก อานโนฺท นาม, อคฺคสาวิกา เขมา นาม เถรี, ทุติยสาวิกา อุปฺปลวณฺณา นาม เถรี ภวิสฺสติฯ อยํ ปริปกฺกญาโณ มหาภินิกฺขมนํ กตฺวา มหาปธานํ ปทหิตฺวา นิโคฺรธรุกฺขมูเล ปายาสํ ปฎิคฺคเหตฺวา เนรญฺชราย ตีเร ปริภุญฺชิตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห อสฺสตฺถรุกฺขมูเล อภิสมฺพุชฺฌิสฺสตีติฯ เตน วุตฺตํ –
Dīpaṅkaropi bhagavā āgantvā sumedhatāpasassa sīsabhāge ṭhatvā maṇisīhapañjaraṃ ugghāṭento viya pañcavaṇṇapasādasampannāni akkhīni ummīletvā kalalapiṭṭhe nipannaṃ sumedhatāpasaṃ disvā ‘‘ayaṃ tāpaso buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati nu kho etassa patthanā, udāhu no’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā upadhārento – ‘‘ito kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkamitvā ayaṃ gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti ñatvā ṭhitakova parisamajjhe byākāsi – ‘‘passatha no tumhe imaṃ uggatapaṃ tāpasaṃ kalalapiṭṭhe nipanna’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. Ayaṃ buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati imassa patthanā. Ayañhi ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhayeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissati. Tasmiṃ panassa attabhāve kapilavatthu nāma nagaraṃ nivāso bhavissati, māyā nāma devī mātā, suddhodano nāma rājā pitā, aggasāvako upatisso nāma thero, dutiyasāvako kolito nāma, buddhupaṭṭhāko ānando nāma, aggasāvikā khemā nāma therī, dutiyasāvikā uppalavaṇṇā nāma therī bhavissati. Ayaṃ paripakkañāṇo mahābhinikkhamanaṃ katvā mahāpadhānaṃ padahitvā nigrodharukkhamūle pāyāsaṃ paṭiggahetvā nerañjarāya tīre paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha assattharukkhamūle abhisambujjhissatīti. Tena vuttaṃ –
‘‘ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฎิคฺคโห;
‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;
อุสฺสีสเก มํ ฐตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิฯ
Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravi.
‘‘‘ปสฺสถ อิมํ ตาปสํ, ชฎิลํ อุคฺคตาปนํ;
‘‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;
อปริเมเยฺย อิโต กเปฺป, พุโทฺธ โลเก ภวิสฺสติฯ
Aparimeyye ito kappe, buddho loke bhavissati.
‘‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;
‘‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;
ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํฯ
Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.
‘‘‘อชปาลรุกฺขมูเล, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;
‘‘‘Ajapālarukkhamūle, nisīditvā tathāgato;
ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติฯ
Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.
‘‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ อท โส ชิโน;
‘‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;
ปฎิยตฺตวรมเคฺคน, โพธิมูลมุเปหิติฯ
Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.
‘‘‘ตโต ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร;
‘‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;
อสฺสตฺถรุกฺขมูลมฺหิ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโสฯ
Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso.
‘‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;
‘‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;
ปิตา สุโทฺธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโมฯ
Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.
‘‘‘อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;
‘‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;
โกลิโต อุปติโสฺส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;
Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;
อานโนฺท นามุปฎฺฐาโก, อุปฎฺฐิสฺสติ ตํ ชินํฯ
Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissati taṃ jinaṃ.
‘‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;
‘‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;
อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;
Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;
โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสโตฺถติ ปวุจฺจตี’’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๖๐-๖๘);
Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccatī’’’ti. (bu. vaṃ. 2.60-68);
ตํ สุตฺวา สุเมธตาปโส – ‘‘มยฺหํ กิร ปตฺถนา สมิชฺฌิสฺสตี’’ติ โสมนสฺสปฺปโตฺต อโหสิฯ มหาชโน ทีปงฺกรทสพลสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘สุเมธตาปโส กิร พุทฺธพีชํ พุทฺธงฺกุโร’’ติ หฎฺฐตุโฎฺฐ อโหสิฯ เอวญฺจสฺส อโหสิ – ‘‘ยถา นาม มนุสฺสา นทิํ ตรนฺตา อุชุเกน ติเตฺถน อุตฺตริตุํ อสโกฺกนฺตา เหฎฺฐาติเตฺถน อุตฺตรนฺติ, เอวเมว มยมฺปิ ทีปงฺกรทสพลสฺส สาสเน มคฺคผลํ อลภมานา อนาคเต ยทา ตฺวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิ, ตทา ตว สมฺมุขา มคฺคผลํ สจฺฉิกาตุํ สมตฺถา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺถนํ ฐปยิํสุฯ ทีปงฺกรทสพโลปิ โพธิสตฺตํ ปสํสิตฺวา อฎฺฐปุปฺผมุฎฺฐีหิ ปูเชตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิฯ เตปิ จตุสตสหสฺสสงฺขา ขีณาสวา โพธิสตฺตํ คเนฺธหิ จ มาลาหิ จ ปูเชตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกมิํสุฯ เทวมนุสฺสา ปน ตเถว ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกนฺตาฯ
Taṃ sutvā sumedhatāpaso – ‘‘mayhaṃ kira patthanā samijjhissatī’’ti somanassappatto ahosi. Mahājano dīpaṅkaradasabalassa vacanaṃ sutvā ‘‘sumedhatāpaso kira buddhabījaṃ buddhaṅkuro’’ti haṭṭhatuṭṭho ahosi. Evañcassa ahosi – ‘‘yathā nāma manussā nadiṃ tarantā ujukena titthena uttarituṃ asakkontā heṭṭhātitthena uttaranti, evameva mayampi dīpaṅkaradasabalassa sāsane maggaphalaṃ alabhamānā anāgate yadā tvaṃ buddho bhavissasi, tadā tava sammukhā maggaphalaṃ sacchikātuṃ samatthā bhaveyyāmā’’ti patthanaṃ ṭhapayiṃsu. Dīpaṅkaradasabalopi bodhisattaṃ pasaṃsitvā aṭṭhapupphamuṭṭhīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Tepi catusatasahassasaṅkhā khīṇāsavā bodhisattaṃ gandhehi ca mālāhi ca pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Devamanussā pana tatheva pūjetvā vanditvā pakkantā.
โพธิสโตฺต สเพฺพสํ ปฎิกฺกนฺตกาเล สยนา วุฎฺฐาย ‘‘ปารมิโย วิจินิสฺสามี’’ติ ปุปฺผราสิมตฺถเก ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิฯ เอวํ นิสิเนฺน โพธิสเตฺต สกลทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวตา สาธุการํ ทตฺวา ‘‘อยฺย สุเมธตาปส, โปราณกโพธิสตฺตานํ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา ‘ปารมิโย วิจินิสฺสามา’ติ นิสินฺนกาเล ยานิ ปุพฺพนิมิตฺตานิ นาม ปญฺญายนฺติ, ตานิ สพฺพานิปิ อชฺช ปาตุภูตานิ, นิสฺสํสเยน ตฺวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ มยเมตํ ชานาม ‘ยเสฺสตานิ นิมิตฺตานิ ปญฺญายนฺติ, เอกเนฺตน โส พุโทฺธ โหติ’, ตฺวํ อตฺตโน วีริยํ ทฬฺหํ กตฺวา ปคฺคณฺหา’’ติ โพธิสตฺตํ นานปฺปการาหิ ถุตีหิ อภิตฺถวิํสุฯ เตน วุตฺตํ –
Bodhisatto sabbesaṃ paṭikkantakāle sayanā vuṭṭhāya ‘‘pāramiyo vicinissāmī’’ti puppharāsimatthake pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Evaṃ nisinne bodhisatte sakaladasasahassacakkavāḷe devatā sādhukāraṃ datvā ‘‘ayya sumedhatāpasa, porāṇakabodhisattānaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ‘pāramiyo vicinissāmā’ti nisinnakāle yāni pubbanimittāni nāma paññāyanti, tāni sabbānipi ajja pātubhūtāni, nissaṃsayena tvaṃ buddho bhavissasi. Mayametaṃ jānāma ‘yassetāni nimittāni paññāyanti, ekantena so buddho hoti’, tvaṃ attano vīriyaṃ daḷhaṃ katvā paggaṇhā’’ti bodhisattaṃ nānappakārāhi thutīhi abhitthaviṃsu. Tena vuttaṃ –
‘‘อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสมสฺส มเหสิโน;
‘‘Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;
อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํฯ
Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.
‘‘อุกฺกุฎฺฐิสทฺทา วตฺตนฺติ, อโปฺผเฎนฺติ หสนฺติ จ;
‘‘Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;
กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสี สเทวกาฯ
Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.
‘‘ยทิมสฺส โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;
‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;
อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํฯ
Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.
‘‘ยถา มนุสฺสา นทิํ ตรนฺตา, ปฎิติตฺถํ วิรชฺฌิย;
‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;
เหฎฺฐา ติเตฺถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทิํฯ
Heṭṭhā titthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.
‘‘เอวเมว มยํ สเพฺพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;
‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;
อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํฯ
Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.
‘‘ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฎิคฺคโห;
‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;
มม กมฺมํ ปกิเตฺตตฺวา, ทกฺขิณํ ปาทมุทฺธริฯ
Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari.
‘‘เย ตตฺถาสุํ ชินปุตฺตา, สเพฺพ ปทกฺขิณมกํสุ มํ;
‘‘Ye tatthāsuṃ jinaputtā, sabbe padakkhiṇamakaṃsu maṃ;
นรา นาคา จ คนฺธพฺพา, อภิวาเทตฺวาน ปกฺกมุํฯ
Narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamuṃ.
‘‘ทสฺสนํ เม อติกฺกเนฺต, สสเงฺฆ โลกนายเก;
‘‘Dassanaṃ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake;
หฎฺฐตุเฎฺฐน จิเตฺตน, อาสนา วุฎฺฐหิํ ตทาฯ
Haṭṭhatuṭṭhena cittena, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā.
‘‘สุเขน สุขิโต โหมิ, ปาโมเชฺชน ปโมทิโต;
‘‘Sukhena sukhito homi, pāmojjena pamodito;
ปีติยา จ อภิสฺสโนฺน, ปลฺลงฺกํ อาภุชิํ ตทาฯ
Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.
‘‘ปลฺลเงฺกน นิสีทิตฺวา, เอวํ จิเนฺตสหํ ตทา;
‘‘Pallaṅkena nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;
‘วสีภูโต อหํ ฌาเน, อภิญฺญาปารมิํ คโตฯ
‘Vasībhūto ahaṃ jhāne, abhiññāpāramiṃ gato.
‘‘‘ทสสหสฺสิโลกมฺหิ, อิสโย นตฺถิ เม สมา;
‘‘‘Dasasahassilokamhi, isayo natthi me samā;
อสโม อิทฺธิธเมฺมสุ, อลภิํ อีทิสํ สุขํ’ฯ
Asamo iddhidhammesu, alabhiṃ īdisaṃ sukhaṃ’.
‘‘ปลฺลงฺกาภุชเน มยฺหํ, ทสสหสฺสาธิวาสิโน;
‘‘Pallaṅkābhujane mayhaṃ, dasasahassādhivāsino;
มหานาทํ ปวเตฺตสุํ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Mahānādaṃ pavattesuṃ, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ยา ปุเพฺพ โพธิสตฺตานํ, ปลฺลงฺกวรมาภุเช;
‘‘Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;
นิมิตฺตานิ ปทิสฺสนฺติ, ตานิ อชฺช ปทิสฺสเรฯ
Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare.
‘‘สีตํ พฺยาปคตํ โหติ, อุณฺหญฺจ อุปสมฺมติ;
‘‘Sītaṃ byāpagataṃ hoti, uṇhañca upasammati;
ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตู, นิสฺสทฺทา โหนฺติ นิรากุลา;
‘‘Dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā;
ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘มหาวาตา น วายนฺติ, น สนฺทนฺติ สวนฺติโย;
‘‘Mahāvātā na vāyanti, na sandanti savantiyo;
ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ถลชา ทกชา ปุปฺผา, สเพฺพ ปุปฺผนฺติ ตาวเท;
‘‘Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade;
เตปชฺช ปุปฺผิตา สเพฺพ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ลตา วา ยทิ วา รุกฺขา, ผลภารา โหนฺติ ตาวเท;
‘‘Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade;
เตปชฺช ผลิตา สเพฺพ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘อากาสฎฺฐา จ ภูมฎฺฐา, รตนา โชตนฺติ ตาวเท;
‘‘Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade;
เตปชฺช รตนา โชตนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘มานุสกา จ ทิพฺพา จ, ตุริยา วชฺชนฺติ ตาวเท;
‘‘Mānusakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade;
เตปชฺชุโภ อภิรวนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘วิจิตฺตปุปฺผา คคนา, อภิวสฺสนฺติ ตาวเท;
‘‘Vicittapupphā gaganā, abhivassanti tāvade;
เตปิ อชฺช ปวสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepi ajja pavassanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘มหาสมุโทฺท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปติ;
‘‘Mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampati;
เตปชฺชุโภ อภิรวนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘นิรเยปิ ทสสหเสฺส, อคฺคี นิพฺพนฺติ ตาวเท;
‘‘Nirayepi dasasahasse, aggī nibbanti tāvade;
เตปชฺช นิพฺพุตา อคฺคี, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘วิมโล โหติ สูริโย, สพฺพา ทิสฺสนฺติ ตารกา;
‘‘Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā;
เตปิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepi ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘อโนวเฎฺฐน อุทกํ, มหิยา อุพฺภิชฺชิ ตาวเท;
‘‘Anovaṭṭhena udakaṃ, mahiyā ubbhijji tāvade;
ตมฺปชฺชุพฺภิชฺชเต มหิยา, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ตาราคณา วิโรจนฺติ, นกฺขตฺตา คคนมณฺฑเล;
‘‘Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;
วิสาขา จนฺทิมายุตฺตา, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘พิลาสยา ทรีสยา, นิกฺขมนฺติ สกาสยา;
‘‘Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā;
เตปชฺช อาสยา ฉุทฺธา, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘น โหติ อรติ สตฺตานํ, สนฺตุฎฺฐา โหนฺติ ตาวเท;
‘‘Na hoti arati sattānaṃ, santuṭṭhā honti tāvade;
เตปชฺช สเพฺพ สนฺตุฎฺฐา, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘โรคา ตทุปสมฺมนฺติ, ชิฆจฺฉา จ วินสฺสติ;
‘‘Rogā tadupasammanti, jighacchā ca vinassati;
ตานิปชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ราโค ตทา ตนุ โหติ, โทโส โมโห วินสฺสติ;
‘‘Rāgo tadā tanu hoti, doso moho vinassati;
เตปชฺช วิคตา สเพฺพ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ภยํ ตทา น ภวติ, อชฺชเปตํ ปทิสฺสติ;
‘‘Bhayaṃ tadā na bhavati, ajjapetaṃ padissati;
เตน ลิเงฺคน ชานาม, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘รโช นุทฺธํสติ อุทฺธํ, อชฺชเปตํ ปทิสฺสติ;
‘‘Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ, ajjapetaṃ padissati;
เตน ลิเงฺคน ชานาม, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘อนิฎฺฐคโนฺธ ปกฺกมติ, ทิพฺพคโนฺธ ปวายติ;
‘‘Aniṭṭhagandho pakkamati, dibbagandho pavāyati;
โสปชฺช วายติ คโนฺธ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Sopajja vāyati gandho, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘สเพฺพ เทวา ปทิสฺสนฺติ, ฐปยิตฺวา อรูปิโน;
‘‘Sabbe devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino;
เตปชฺช สเพฺพ ทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ยาวตา นิรยา นาม, สเพฺพ ทิสฺสนฺติ ตาวเท;
‘‘Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade;
เตปชฺช สเพฺพ ทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘กุฎฺฎา กวาฎา เสลา จ, น โหนฺตาวรณา ตทา;
‘‘Kuṭṭā kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā;
อากาสภูตา เตปชฺช, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Ākāsabhūtā tepajja, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘จุตี จ อุปปตฺติ จ, ขเณ ตสฺมิํ น วิชฺชติ;
‘‘Cutī ca upapatti ca, khaṇe tasmiṃ na vijjati;
ตานิปชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสิฯ
Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.
‘‘ทฬฺหํ ปคฺคณฺห วีริยํ, มา นิวตฺต อภิกฺกม;
‘‘Daḷhaṃ paggaṇha vīriyaṃ, mā nivatta abhikkama;
มยเมฺปตํ วิชานาม, ธุวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๗๐-๑๐๗);
Mayampetaṃ vijānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.70-107);
โพธิสโตฺต ทีปงฺกรทสพลสฺส จ ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตานญฺจ วจนํ สุตฺวา ภิโยฺยโสมตฺตาย สญฺชาตุสฺสาโห หุตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม อโมฆวจนา, นตฺถิ พุทฺธานํ กถาย อญฺญถตฺตํฯ ยถา หิ อากาเส ขิตฺตเลฑฺฑุสฺส ปตนํ ธุวํ, ชาตสฺส มรณํ, รตฺติกฺขเย สูริยุคฺคมนํ, อาสยา นิกฺขนฺตสีหสฺส สีหนาทนทนํ, ครุคพฺภาย อิตฺถิยา ภารโมโรปนํ ธุวํ อวสฺสมฺภาวี, เอวเมว พุทฺธานํ วจนํ นาม ธุวํ อโมฆํ, อทฺธา อหํ พุโทฺธ ภวิสฺสามี’’ติฯ เตน วุตฺตํ –
Bodhisatto dīpaṅkaradasabalassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṃ sutvā bhiyyosomattāya sañjātussāho hutvā cintesi – ‘‘buddhā nāma amoghavacanā, natthi buddhānaṃ kathāya aññathattaṃ. Yathā hi ākāse khittaleḍḍussa patanaṃ dhuvaṃ, jātassa maraṇaṃ, rattikkhaye sūriyuggamanaṃ, āsayā nikkhantasīhassa sīhanādanadanaṃ, garugabbhāya itthiyā bhāramoropanaṃ dhuvaṃ avassambhāvī, evameva buddhānaṃ vacanaṃ nāma dhuvaṃ amoghaṃ, addhā ahaṃ buddho bhavissāmī’’ti. Tena vuttaṃ –
‘‘พุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา, ทสสหสฺสีน จูภยํ;
‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassīna cūbhayaṃ;
ตุฎฺฐหโฎฺฐ ปโมทิโต, เอวํ จิเนฺตสหํ ตทาฯ
Tuṭṭhahaṭṭho pamodito, evaṃ cintesahaṃ tadā.
‘‘อเทฺวชฺฌวจนา พุทฺธา, อโมฆวจนา ชินา;
‘‘Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā;
วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุโทฺธ ภวามหํฯ
Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
‘‘ยถา ขิตฺตํ นเภ เลฑฺฑุ, ธุวํ ปตติ ภูมิยํ;
‘‘Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ;
ตเถว พุทฺธเสฎฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;
วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุโทฺธ ภวามหํฯ
Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.
‘‘ยถาปิ สพฺพสตฺตานํ, มรณํ ธุวสสฺสตํ;
‘‘Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ;
ตเถว พุทฺธเสฎฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํฯ
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
‘‘ยถา รตฺติกฺขเย ปเตฺต, สูริยุคฺคมนํ ธุวํ;
‘‘Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ;
ตเถว พุทฺธเสฎฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํฯ
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
‘‘ยถา นิกฺขนฺตสยนสฺส, สีหสฺส นทนํ ธุวํ;
‘‘Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ;
ตเถว พุทฺธเสฎฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํฯ
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.
‘‘ยถา อาปนฺนสตฺตานํ, ภารโมโรปนํ ธุวํ;
‘‘Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ;
ตเถว พุทฺธเสฎฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสต’’นฺติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๐๘-๑๑๔);
Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassata’’nti. (bu. vaṃ. 2.108-114);
โส ‘‘ธุวาหํ พุโทฺธ ภวิสฺสามี’’ติ เอวํ กตสนฺนิฎฺฐาโน พุทฺธการเก ธเมฺม อุปธาเรตุํ – ‘‘กหํ นุ โข พุทฺธการกา ธมฺมา, กิํ อุทฺธํ, อุทาหุ อโธ, ทิสาวิทิสาสู’’ติ อนุกฺกเมน สกลํ ธมฺมธาตุํ วิจินโนฺต โปราณกโพธิสเตฺตหิ อาเสวิตนิเสวิตํ ปฐมํ ทานปารมิํ ทิสฺวา เอวํ อตฺตานํ โอวทิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย ปฐมํ ทานปารมิํ ปูเรยฺยาสิฯ ยถา หิ นิกฺกุชฺชิโต อุทกกุโมฺภ นิเสฺสสํ กตฺวา อุทกํ วมติเยว, น ปจฺจาหรติ, เอวเมว ธนํ วา ยสํ วา ปุตฺตทารํ วา องฺคปจฺจงฺคํ วา อโนโลเกตฺวา สมฺปตฺตยาจกานํ สพฺพํ อิจฺฉิติจฺฉิตํ นิเสฺสสํ กตฺวา ททมาโน โพธิมูเล นิสีทิตฺวา พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ ปฐมํ ทานปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
So ‘‘dhuvāhaṃ buddho bhavissāmī’’ti evaṃ katasanniṭṭhāno buddhakārake dhamme upadhāretuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho buddhakārakā dhammā, kiṃ uddhaṃ, udāhu adho, disāvidisāsū’’ti anukkamena sakalaṃ dhammadhātuṃ vicinanto porāṇakabodhisattehi āsevitanisevitaṃ paṭhamaṃ dānapāramiṃ disvā evaṃ attānaṃ ovadi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paṭhamaṃ dānapāramiṃ pūreyyāsi. Yathā hi nikkujjito udakakumbho nissesaṃ katvā udakaṃ vamatiyeva, na paccāharati, evameva dhanaṃ vā yasaṃ vā puttadāraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ vā anoloketvā sampattayācakānaṃ sabbaṃ icchiticchitaṃ nissesaṃ katvā dadamāno bodhimūle nisīditvā buddho bhavissasī’’ti paṭhamaṃ dānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘หนฺท พุทฺธกเร ธเมฺม, วิจินามิ อิโต จิโต;
‘‘Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;
อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา, ยาวตา ธมฺมธาตุยาฯ
Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, ปฐมํ ทานปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อนุจิณฺณํ มหาปถํฯ
Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ ปฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
ทานปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธิํ ปตฺตุมิจฺฉสิฯ
Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘ยถาปิ กุโมฺภ สมฺปุโณฺณ, ยสฺส กสฺสจิ อโธกโต;
‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato;
วมเตวุทกํ นิเสฺสสํ, น ตตฺถ ปริรกฺขติฯ
Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati.
‘‘ตเถว ยาจเก ทิสฺวา, หีนมุกฺกฎฺฐมชฺฌิเม;
‘‘Tatheva yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime;
ททาหิ ทานํ นิเสฺสสํ, กุโมฺภ วิย อโธกโต’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๑๕-๑๑๙);
Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adhokato’’ti. (bu. vaṃ. 2.115-119);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ทุติยํ สีลปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย สีลปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิฯ ยถา หิ จมรี มิโค นาม ชีวิตํ อโนโลเกตฺวา อตฺตโน วาลเมว รกฺขติ, เอวํ ตฺวมฺปิ อิโต ปฎฺฐาย ชีวิตมฺปิ อโนโลเกตฺวา สีลเมว รกฺขมาโน พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ ทุติยํ สีลปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dutiyaṃ sīlapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya sīlapāramimpi pūreyyāsi. Yathā hi camarī migo nāma jīvitaṃ anoloketvā attano vālameva rakkhati, evaṃ tvampi ito paṭṭhāya jīvitampi anoloketvā sīlameva rakkhamāno buddho bhavissasī’’ti dutiyaṃ sīlapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, ทุติยํ สีลปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ ทุติยํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
สีลปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธิํ ปตฺตุมิจฺฉสิฯ
Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘ยถาปิ จมรี วาลํ, กิสฺมิญฺจิ ปฎิลคฺคิตํ;
‘‘Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ;
อุเปติ มรณํ ตตฺถ, น วิโกเปติ วาลธิํฯ
Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ.
‘‘ตเถว จตูสุ ภูมีสุ, สีลานิ ปริปูรย;
‘‘Tatheva catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya;
ปริรกฺข สทา สีลํ, จมรี วิย วาลธิ’’นฺติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๒๐-๑๒๔);
Parirakkha sadā sīlaṃ, camarī viya vāladhi’’nti. (bu. vaṃ. 2.120-124);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ตติยํ เนกฺขมฺมปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย เนกฺขมฺมปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิฯ ยถา หิ จิรํ พนฺธนาคาเร วสมาโน ปุริโส น ตตฺถ สิเนหํ กโรติ, อถ โข อุกฺกณฺฐติเยว, อวสิตุกาโม โหติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สพฺพภเว พนฺธนาคารสทิเส กตฺวา สพฺพภเวหิ อุกฺกณฺฐิโต มุจฺจิตุกาโม หุตฺวา เนกฺขมฺมาภิมุโขว โหหิฯ เอวํ พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ ตติยํ เนกฺขมฺมปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya nekkhammapāramimpi pūreyyāsi. Yathā hi ciraṃ bandhanāgāre vasamāno puriso na tattha sinehaṃ karoti, atha kho ukkaṇṭhatiyeva, avasitukāmo hoti, evameva tvampi sabbabhave bandhanāgārasadise katvā sabbabhavehi ukkaṇṭhito muccitukāmo hutvā nekkhammābhimukhova hohi. Evaṃ buddho bhavissasī’’ti tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, ตติยํ เนกฺขมฺมปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ ตติยํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
เนกฺขมฺมปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธิํ ปตฺตุมิจฺฉสิฯ
Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘ยถา อนฺทุฆเร ปุริโส, จิรวุโตฺถ ทุขฎฺฎิโต;
‘‘Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito;
น ตตฺถ ราคํ ชเนติ, มุตฺติเมว คเวสติฯ
Na tattha rāgaṃ janeti, muttimeva gavesati.
‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพภเว, ปสฺส อนฺทุฆรํ วิย;
‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andugharaṃ viya;
เนกฺขมฺมาภิมุโข โหหิ, ภวโต ปริมุตฺติยา’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๒๕-๑๒๙);
Nekkhammābhimukho hohi, bhavato parimuttiyā’’ti. (bu. vaṃ. 2.125-129);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต จตุตฺถํ ปญฺญาปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย ปญฺญาปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิฯ หีนมชฺฌิมุกฺกเฎฺฐสุ กญฺจิ อวเชฺชตฺวา สเพฺพปิ ปณฺฑิเต อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุเจฺฉยฺยาสิฯ ยถา หิ ปิณฺฑปาติโก ภิกฺขุ หีนาทิเภเทสุ กุเลสุ กิญฺจิ อวเชฺชตฺวา ปฎิปาฎิยา ปิณฺฑาย จรโนฺต ขิปฺปํ ยาปนํ ลภติ, เอวํ ตฺวมฺปิ สพฺพปณฺฑิเต อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉโนฺต พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ จตุตฺถํ ปญฺญาปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato catutthaṃ paññāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paññāpāramimpi pūreyyāsi. Hīnamajjhimukkaṭṭhesu kañci avajjetvā sabbepi paṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ puccheyyāsi. Yathā hi piṇḍapātiko bhikkhu hīnādibhedesu kulesu kiñci avajjetvā paṭipāṭiyā piṇḍāya caranto khippaṃ yāpanaṃ labhati, evaṃ tvampi sabbapaṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanto buddho bhavissasī’’ti catutthaṃ paññāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, จตุตฺถํ ปญฺญาปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ จตุตฺถํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
ปญฺญาปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธิํ ปตฺตุมิจฺฉสิฯ
Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘ยถาปิ ภิกฺขุ ภิกฺขโนฺต, หีนมุกฺกฎฺฐมชฺฌิเม;
‘‘Yathāpi bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime;
กุลานิ น วิวเชฺชโนฺต, เอวํ ลภติ ยาปนํฯ
Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ.
‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพกาลํ, ปริปุจฺฉํ พุธํ ชนํ;
‘‘Tatheva tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ;
ปญฺญาปารมิตํ คนฺตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๓๐-๑๓๔);
Paññāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.130-134);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ปญฺจมํ วีริยปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย วีริยปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ, ยถา หิ สีโห มิคราชา สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริโย โหติ, เอวํ ตฺวมฺปิ สพฺพภเวสุ สพฺพิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริโย อโนลีนวีริโย สมาโน พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ ปญฺจมํ วีริยปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato pañcamaṃ vīriyapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya vīriyapāramimpi pūreyyāsi, yathā hi sīho migarājā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyo hoti, evaṃ tvampi sabbabhavesu sabbiriyāpathesu daḷhavīriyo anolīnavīriyo samāno buddho bhavissasī’’ti pañcamaṃ vīriyapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, ปญฺจมํ วีริยปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ ปญฺจมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
วีริยปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธิํ ปตฺตุมิจฺฉสิฯ
Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘ยถาปิ สีโห มิคราชา, นิสชฺชฎฺฐานจงฺกเม;
‘‘Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;
อลีนวีริโย โหติ, ปคฺคหิตมโน สทาฯ
Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.
‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพภเว, ปคฺคณฺห วีริยํ ทฬฺหํ;
‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ;
วีริยปารมิตํ คนฺตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๓๕-๑๓๙);
Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.135-139);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ฉฎฺฐํ ขนฺติปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย ขนฺติปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ, สมฺมานเนปิ อวมานเนปิ ขโมว ภเวยฺยาสิฯ ยถา หิ ปถวิยํ นาม สุจิมฺปิ นิกฺขิปนฺติ อสุจิมฺปิ, น เตน ปถวี สิเนหํ ปฎิฆํ กโรติ, ขมติ สหติ อธิวาเสติเยว, เอวเมว ตฺวมฺปิ สมฺมานเนปิ อวมานเนปิ ขโมว สมาโน พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ ฉฎฺฐํ ขนฺติปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato chaṭṭhaṃ khantipāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya khantipāramimpi pūreyyāsi, sammānanepi avamānanepi khamova bhaveyyāsi. Yathā hi pathaviyaṃ nāma sucimpi nikkhipanti asucimpi, na tena pathavī sinehaṃ paṭighaṃ karoti, khamati sahati adhivāsetiyeva, evameva tvampi sammānanepi avamānanepi khamova samāno buddho bhavissasī’’ti chaṭṭhaṃ khantipāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, ฉฎฺฐมํ ขนฺติปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ ฉฎฺฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
ตตฺถ อเทฺวชฺฌมานโส, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสิฯ
Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
‘‘ยถาปิ ปถวี นาม, สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ จ;
‘‘Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca;
สพฺพํ สหติ นิเกฺขปํ, น กโรติ ปฎิฆํ ตยาฯ
Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā.
‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สเพฺพสํ, สมฺมานาวมานกฺขโม;
‘‘Tatheva tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo;
ขนฺติปารมิตํ คนฺตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๔๐-๑๔๔);
Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.140-144);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต สตฺตมํ สจฺจปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย สจฺจปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ, อสนิยา มตฺถเก ปตมานายปิ ธนาทีนํ อตฺถาย ฉนฺทาทีนํ วเสน สมฺปชานมุสาวาทํ นาม มา ภาสิฯ ยถา หิ โอสธี ตารกา นาม สพฺพอุตูสุ อตฺตโน คมนวีถิํ ชหิตฺวา อญฺญาย วีถิยา น คจฺฉติ, สกวีถิยาว คจฺฉติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สจฺจํ ปหาย มุสาวาทํ นาม อวทโนฺตเยว พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ สตฺตมํ สจฺจปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato sattamaṃ saccapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya saccapāramimpi pūreyyāsi, asaniyā matthake patamānāyapi dhanādīnaṃ atthāya chandādīnaṃ vasena sampajānamusāvādaṃ nāma mā bhāsi. Yathā hi osadhī tārakā nāma sabbautūsu attano gamanavīthiṃ jahitvā aññāya vīthiyā na gacchati, sakavīthiyāva gacchati, evameva tvampi saccaṃ pahāya musāvādaṃ nāma avadantoyeva buddho bhavissasī’’ti sattamaṃ saccapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, สตฺตมํ สจฺจปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ สตฺตมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
ตตฺถ อเทฺวชฺฌวจโน, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสิฯ
Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
‘‘ยถาปิ โอสธี นาม, ตุลาภูตา สเทวเก;
‘‘Yathāpi osadhī nāma, tulābhūtā sadevake;
สมเย อุตุวเสฺส วา, น โวกฺกมติ วีถิโตฯ
Samaye utuvasse vā, na vokkamati vīthito.
‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สเจฺจสุ, มา โวกฺกมสิ วีถิโต;
‘‘Tatheva tvampi saccesu, mā vokkamasi vīthito;
สจฺจปารมิตํ คนฺตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๔๕-๑๔๙);
Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.145-149);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต อฎฺฐมํ อธิฎฺฐานปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย อธิฎฺฐานปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ, ยํ อธิฎฺฐาสิ, ตสฺมิํ อธิฎฺฐาเน นิจฺจโลว ภเวยฺยาสิฯ ยถา หิ ปพฺพโต นาม สพฺพาสุ ทิสาสุ วาเตหิ ปหโฎ น กมฺปติ น จลติ, อตฺตโน ฐาเนเยว ติฎฺฐติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ อตฺตโน อธิฎฺฐาเน นิจฺจโล โหโนฺตว พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ อฎฺฐมํ อธิฎฺฐานปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya adhiṭṭhānapāramimpi pūreyyāsi, yaṃ adhiṭṭhāsi, tasmiṃ adhiṭṭhāne niccalova bhaveyyāsi. Yathā hi pabbato nāma sabbāsu disāsu vātehi pahaṭo na kampati na calati, attano ṭhāneyeva tiṭṭhati, evameva tvampi attano adhiṭṭhāne niccalo hontova buddho bhavissasī’’ti aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, อฎฺฐมํ อธิฎฺฐานปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ อฎฺฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
ตตฺถ ตฺวํ อจโล หุตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสิฯ
Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
‘‘ยถาปิ ปพฺพโต เสโล, อจโล สุปฺปติฎฺฐิโต;
‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;
น กมฺปติ ภุสวาเตหิ, สกฎฺฐาเนว ติฎฺฐติฯ
Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.
‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ อธิฎฺฐาเน, สพฺพทา อจโล ภว;
‘‘Tatheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava;
อธิฎฺฐานปารมิตํ คนฺตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๕๐-๑๕๔);
Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.150-154);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต นวมํ เมตฺตาปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย เมตฺตาปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ, หิเตสุปิ อหิเตสุปิ เอกจิโตฺต ภเวยฺยาสิฯ ยถา หิ อุทกํ นาม ปาปชนสฺสปิ กลฺยาณชนสฺสปิ สีตภาวํ เอกสทิสํ กตฺวา ผรติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สเพฺพสุ สเตฺตสุ เมตฺตจิเตฺตน เอกจิโตฺตว โหโนฺต พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ นวมํ เมตฺตาปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato navamaṃ mettāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya mettāpāramimpi pūreyyāsi, hitesupi ahitesupi ekacitto bhaveyyāsi. Yathā hi udakaṃ nāma pāpajanassapi kalyāṇajanassapi sītabhāvaṃ ekasadisaṃ katvā pharati, evameva tvampi sabbesu sattesu mettacittena ekacittova honto buddho bhavissasī’’ti navamaṃ mettāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, นวมํ เมตฺตาปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ นวมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
เมตฺตาย อสโม โหหิ, ยทิ โพธิํ ปตฺตุมิจฺฉสิฯ
Mettāya asamo hohi, yadi bodhiṃ pattumicchasi.
‘‘ยถาปิ อุทกํ นาม, กลฺยาเณ ปาปเก ชเน;
‘‘Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane;
สมํ ผรติ สีเตน, ปวาเหติ รโชมลํฯ
Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ.
‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ หิตาหิเต, สมํ เมตฺตาย ภาวย;
‘‘Tatheva tvampi hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya;
เมตฺตาปารมิตํ คนฺตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๕๕-๑๕๙);
Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.155-159);
อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธเมฺมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ทสมํ อุเปกฺขาปารมิํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฎฺฐาย อุเปกฺขาปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ, สุเขปิ ทุเกฺขปิ มชฺฌโตฺตว ภเวยฺยาสิฯ ยถา หิ ปถวี นาม สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ ปกฺขิปมาเน มชฺฌตฺตาว โหติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สุขทุเกฺขสุ มชฺฌโตฺตว โหโนฺต พุโทฺธ ภวิสฺสสี’’ติ ทสมํ อุเปกฺขาปารมิํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dasamaṃ upekkhāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya upekkhāpāramimpi pūreyyāsi, sukhepi dukkhepi majjhattova bhaveyyāsi. Yathā hi pathavī nāma sucimpi asucimpi pakkhipamāne majjhattāva hoti, evameva tvampi sukhadukkhesu majjhattova honto buddho bhavissasī’’ti dasamaṃ upekkhāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;
‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;
อเญฺญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนาฯ
Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.
‘‘วิจินโนฺต ตทา ทกฺขิํ, ทสมํ อุเปกฺขาปารมิํ;
‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ;
ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํฯ
Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.
‘‘อิมํ ตฺวํ ทสมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;
‘‘Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;
ตุลาภูโต ทโฬฺห หุตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสิฯ
Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.
‘‘ยถาปิ ปถวี นาม, นิกฺขิตฺตํ อสุจิํ สุจิํ;
‘‘Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ;
อุเปกฺขติ อุโภเปเต, โกปานุนยวชฺชิตาฯ
Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.
‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สุขทุเกฺข, ตุลาภูโต สทา ภว;
‘‘Tatheva tvampi sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava;
อุเปกฺขาปารมิตํ คนฺตฺวา, สโมฺพธิํ ปาปุณิสฺสสี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๖๐-๑๖๔);
Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.160-164);
ตโต จิเนฺตสิ – ‘‘อิมสฺมิํ โลเก โพธิสเตฺตหิ ปูเรตพฺพา โพธิปริปาจนา พุทฺธการกธมฺมา เอตฺตกาเยว , ทส ปารมิโย ฐเปตฺวา อเญฺญ นตฺถิฯ อิมาปิ ทส ปารมิโย อุทฺธํ อากาเสปิ นตฺถิ, เหฎฺฐา ปถวิยมฺปิ, ปุรตฺถิมาทีสุ ทิสาสุปิ นตฺถิ, มยฺหํเยว ปน หทยพฺภนฺตเร ปติฎฺฐิตา’’ติฯ เอวํ ตาสํ หทเย ปติฎฺฐิตภาวํ ทิสฺวา สพฺพาปิ ตา ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาย ปุนปฺปุนํ สมฺมสโนฺต อนุโลมปฎิโลมํ สมฺมสติ, ปริยเนฺต คเหตฺวา อาทิํ ปาเปติ, อาทิมฺหิ คเหตฺวา ปริยนฺตํ ปาเปติ, มเชฺฌ คเหตฺวา อุภโต โกฎิํ ปาเปตฺวา โอสาเปติ, อุภโต โกฎีสุ คเหตฺวา มชฺฌํ ปาเปตฺวา โอสาเปติฯ พาหิรกภณฺฑปริจฺจาโค ทานปารมี นาม, องฺคปริจฺจาโค ทานอุปปารมี นาม, ชีวิตปริจฺจาโค ทานปรมตฺถปารมี นามาติ ทส ปารมิโย ทส อุปปารมิโย ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตฺติํส ปารมิโย เตลยนฺตํ วินิวเฎฺฎโนฺต วิย มหาเมรุํ มตฺถํ กตฺวา จกฺกวาฬมหาสมุทฺทํ อาลุเฬโนฺต วิย จ สมฺมสติฯ ตเสฺสวํ ทส ปารมิโย สมฺมสนฺตสฺส ธมฺมเตเชน จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา อยํ มหาปถวี หตฺถินา อกฺกนฺตนฬกลาโป วิย, ปีฬิยมานํ อุจฺฉุยนฺตํ วิย จ มหาวิรวํ วิรวมานา สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิฯ กุลาลจกฺกํ วิย เตลยนฺตจกฺกํ วิย จ ปริพฺภมิฯ เตน วุตฺตํ –
Tato cintesi – ‘‘imasmiṃ loke bodhisattehi pūretabbā bodhiparipācanā buddhakārakadhammā ettakāyeva , dasa pāramiyo ṭhapetvā aññe natthi. Imāpi dasa pāramiyo uddhaṃ ākāsepi natthi, heṭṭhā pathaviyampi, puratthimādīsu disāsupi natthi, mayhaṃyeva pana hadayabbhantare patiṭṭhitā’’ti. Evaṃ tāsaṃ hadaye patiṭṭhitabhāvaṃ disvā sabbāpi tā daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya punappunaṃ sammasanto anulomapaṭilomaṃ sammasati, pariyante gahetvā ādiṃ pāpeti, ādimhi gahetvā pariyantaṃ pāpeti, majjhe gahetvā ubhato koṭiṃ pāpetvā osāpeti, ubhato koṭīsu gahetvā majjhaṃ pāpetvā osāpeti. Bāhirakabhaṇḍapariccāgo dānapāramī nāma, aṅgapariccāgo dānaupapāramī nāma, jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī nāmāti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo telayantaṃ vinivaṭṭento viya mahāmeruṃ matthaṃ katvā cakkavāḷamahāsamuddaṃ āluḷento viya ca sammasati. Tassevaṃ dasa pāramiyo sammasantassa dhammatejena catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī hatthinā akkantanaḷakalāpo viya, pīḷiyamānaṃ ucchuyantaṃ viya ca mahāviravaṃ viravamānā saṅkampi sampakampi sampavedhi. Kulālacakkaṃ viya telayantacakkaṃ viya ca paribbhami. Tena vuttaṃ –
‘‘เอตฺตกาเยว เต โลเก, เย ธมฺมา โพธิปาจนา;
‘‘Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā;
ตทุทฺธํ นตฺถิ อญฺญตฺร, ทฬฺหํ ตตฺถ ปติฎฺฐหฯ
Taduddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha.
‘‘อิเม ธเมฺม สมฺมสโต, สภาวรสลกฺขเณ;
‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvarasalakkhaṇe;
ธมฺมเตเชน วสุธา, ทสสหสฺสี ปกมฺปถฯ
Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.
‘‘จลติ รวติ ปถวี, อุจฺฉุยนฺตํว ปีฬิตํ;
‘‘Calati ravati pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ;
เตลยเนฺต ยถา จกฺกํ, เอวํ กมฺปติ เมทนี’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๖๕-๑๖๗);
Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medanī’’ti. (bu. vaṃ. 2.165-167);
มหาปถวิยา กมฺปมานาย รมฺมนครวาสิโน สณฺฐาตุํ อสโกฺกนฺตา ยุคนฺตวาตพฺภาหตา มหาสาลา วิย มุจฺฉิตา ปปติํสุฯ ฆฎาทีนิ กุลาลภาชนานิ ปวฎฺฎนฺตานิ อญฺญมญฺญํ ปหรนฺตานิ จุณฺณวิจุณฺณานิ อเหสุํฯ มหาชโน ภีตตสิโต สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กิํ นุ โข ภควา นาคาวโฎฺฎ อยํ, ภูตยกฺขเทวตาสุ อญฺญตราวโฎฺฎ วาติ น หิ มยํ เอตํ ชานาม, อปิจ โข สโพฺพปิ อยํ มหาชโน อุปทฺทุโต, กิํ นุ โข อิมสฺส โลกสฺส ปาปกํ ภวิสฺสติ, อุทาหุ กลฺยาณํ, กเถถ โน เอตํ การณ’’นฺติ อาหฯ อถ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘ตุเมฺห มา ภายถ, มา จินฺตยิตฺถ, นตฺถิ โว อิโตนิทานํ ภยํฯ โย โส มยา อชฺช ‘สุเมธปณฺฑิโต อนาคเต โคตโม นาม พุโทฺธ ภวิสฺสตี’ติ พฺยากโต, โส อิทานิ ทส ปารมิโย สมฺมสติ, ตสฺส สมฺมสนฺตสฺส วิโลเฬนฺตสฺส ธมฺมเตเชน สกลทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกปฺปหาเรน กมฺปติ เจว รวติ จา’’ติ อาหฯ เตน วุตฺตํ –
Mahāpathaviyā kampamānāya rammanagaravāsino saṇṭhātuṃ asakkontā yugantavātabbhāhatā mahāsālā viya mucchitā papatiṃsu. Ghaṭādīni kulālabhājanāni pavaṭṭantāni aññamaññaṃ paharantāni cuṇṇavicuṇṇāni ahesuṃ. Mahājano bhītatasito satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho bhagavā nāgāvaṭṭo ayaṃ, bhūtayakkhadevatāsu aññatarāvaṭṭo vāti na hi mayaṃ etaṃ jānāma, apica kho sabbopi ayaṃ mahājano upadduto, kiṃ nu kho imassa lokassa pāpakaṃ bhavissati, udāhu kalyāṇaṃ, kathetha no etaṃ kāraṇa’’nti āha. Atha satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘tumhe mā bhāyatha, mā cintayittha, natthi vo itonidānaṃ bhayaṃ. Yo so mayā ajja ‘sumedhapaṇḍito anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’ti byākato, so idāni dasa pāramiyo sammasati, tassa sammasantassa viloḷentassa dhammatejena sakaladasasahassī lokadhātu ekappahārena kampati ceva ravati cā’’ti āha. Tena vuttaṃ –
‘‘ยาวตา ปริสา อาสิ, พุทฺธสฺส ปริเวสเน;
‘‘Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane;
ปเวธมานา สา ตตฺถ, มุจฺฉิตา เสสิ ภูมิยาฯ
Pavedhamānā sā tattha, mucchitā sesi bhūmiyā.
‘‘ฆฎาเนกสหสฺสานิ, กุมฺภีนญฺจ สตา พหู;
‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū;
สญฺจุณฺณมถิตา ตตฺถ, อญฺญมญฺญํ ปฆฎฺฎิตาฯ
Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā.
‘‘อุพฺพิคฺคา ตสิตา ภีตา, ภนฺตา พฺยถิตมานสา;
‘‘Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byathitamānasā;
มหาชนา สมาคมฺม, ทีปงฺกรมุปาคมุํฯ
Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ.
‘‘กิํ ภวิสฺสติ โลกสฺส, กลฺยาณมถ ปาปกํ;
‘‘Kiṃ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ;
สโพฺพ อุปทฺทุโต โลโก, ตํ วิโนเทหิ จกฺขุมฯ
Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma.
‘‘เตสํ ตทา สญฺญาเปสิ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;
‘‘Tesaṃ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni;
วิสฺสตฺถา โหถ มา ภาถ, อิมสฺมิํ ปถวิกมฺปเนฯ
Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṃ pathavikampane.
‘‘ยมหํ อชฺช พฺยากาสิํ, ‘พุโทฺธ โลเก ภวิสฺสติ’;
‘‘Yamahaṃ ajja byākāsiṃ, ‘buddho loke bhavissati’;
เอโส สมฺมสติ ธมฺมํ, ปุพฺพกํ ชินเสวิตํฯ
Eso sammasati dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ.
‘‘ตสฺส สมฺมสโต ธมฺมํ, พุทฺธภูมิํ อเสสโต;
‘‘Tassa sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato;
เตนายํ กมฺปิตา ปถวี, ทสสหสฺสี สเทวเก’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๖๘-๑๗๔);
Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake’’ti. (bu. vaṃ. 2.168-174);
มหาชโน ตถาคตสฺส วจนํ สุตฺวา หฎฺฐตุโฎฺฐ มาลาคนฺธวิเลปนํ อาทาย รมฺมนครา นิกฺขมิตฺวา โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา มาลาคนฺธาทีหิ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา รมฺมนครเมว ปาวิสิฯ โพธิสโตฺตปิ ทส ปารมิโย สมฺมสิตฺวา วีริยํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาย นิสินฺนาสนา วุฎฺฐาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Mahājano tathāgatassa vacanaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭho mālāgandhavilepanaṃ ādāya rammanagarā nikkhamitvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā rammanagarameva pāvisi. Bodhisattopi dasa pāramiyo sammasitvā vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nisinnāsanā vuṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘พุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา, มโน นิพฺพายิ ตาวเท;
‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade;
สเพฺพ มํ อุปสงฺกมฺม, ปุนาปิ อภิวนฺทิสุํฯ
Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi abhivandisuṃ.
‘‘สมาทิยิตฺวา พุทฺธคุณํ, ทฬฺหํ กตฺวาน มานสํ;
‘‘Samādiyitvā buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ;
ทีปงฺกรํ นมสฺสิตฺวา, อาสนา วุฎฺฐหิํ ตทา’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๗๕-๑๗๖);
Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā’’ti. (bu. vaṃ. 2.175-176);
อถ โพธิสตฺตํ อาสนา วุฎฺฐหนฺตํ สกลทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา สนฺนิปติตฺวา ทิเพฺพหิ มาลาคเนฺธหิ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อยฺย สุเมธตาปส, ตยา อชฺช ทีปงฺกรทสพลสฺส ปาทมูเล มหตี ปตฺถนา ปตฺถิตา, สา เต อนนฺตราเยน สมิชฺฌตุ, มา เต ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา อโหสิ, สรีเร อปฺปมตฺตโกปิ โรโค มา อุปฺปชฺชตุ, ขิปฺปํ ปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺมาสโมฺพธิํ ปฎิวิชฺฌฯ ยถา ปุปฺผูปคผลูปครุกฺขา สมเย ปุปฺผนฺติ เจว ผลนฺติ จ, ตเถว ตฺวมฺปิ ตํ สมยํ อนติกฺกมิตฺวา ขิปฺปํ สโมฺพธิมุตฺตมํ ผุสสฺสู’’ติอาทีนิ ถุติมงฺคลานิ ปยิรุทาหํสุฯ เอวญฺจ ปยิรุทาหิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน เทวฎฺฐานเมว อคมํสุฯ โพธิสโตฺตปิ เทวตาหิ อภิตฺถวิโต – ‘‘อหํ ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสเงฺขฺยยฺยานํ มตฺถเก พุโทฺธ ภวิสฺสามี’’ติ วีริยํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฎฺฐาย นภํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวนฺตเมว อคมาสิฯ เตน วุตฺตํ –
Atha bodhisattaṃ āsanā vuṭṭhahantaṃ sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā dibbehi mālāgandhehi pūjetvā vanditvā ‘‘ayya sumedhatāpasa, tayā ajja dīpaṅkaradasabalassa pādamūle mahatī patthanā patthitā, sā te anantarāyena samijjhatu, mā te bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā ahosi, sarīre appamattakopi rogo mā uppajjatu, khippaṃ pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ paṭivijjha. Yathā pupphūpagaphalūpagarukkhā samaye pupphanti ceva phalanti ca, tatheva tvampi taṃ samayaṃ anatikkamitvā khippaṃ sambodhimuttamaṃ phusassū’’tiādīni thutimaṅgalāni payirudāhaṃsu. Evañca payirudāhitvā attano attano devaṭṭhānameva agamaṃsu. Bodhisattopi devatāhi abhitthavito – ‘‘ahaṃ dasa pāramiyo pūretvā kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake buddho bhavissāmī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nabhaṃ abbhuggantvā himavantameva agamāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ทิพฺพํ มานุสกํ ปุปฺผํ, เทวา มานุสกา อุโภ;
‘‘Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho;
สโมกิรนฺติ ปุเปฺผหิ, วุฎฺฐหนฺตสฺส อาสนาฯ
Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.
‘‘เวทยนฺติ จ เต โสตฺถิํ, เทวา มานุสกา อุโภ;
‘‘Vedayanti ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho;
มหนฺตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ตํ ลภสฺสุ ยถิจฺฉิตํฯ
Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ.
‘‘สพฺพีติโย วิวชฺชนฺตุ, โสโก โรโค วินสฺสตุ;
‘‘Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu;
มา เต ภวนฺตฺวนฺตรายา, ผุส ขิปฺปํ โพธิมุตฺตมํฯ
Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ.
‘‘ยถาปิ สมเย ปเตฺต, ปุปฺผนฺติ ปุปฺผิโน ทุมา;
‘‘Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā;
ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุทฺธญาเณน ปุปฺผสุฯ
Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇena pupphasu.
‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, ปูรยุํ ทส ปารมี;
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasa pāramī;
ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ปูรย ทส ปารมีฯ
Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūraya dasa pāramī.
‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, โพธิมณฺฑมฺหิ พุชฺฌเร;
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare;
ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุชฺฌสฺสุ ชินโพธิยํฯ
Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ.
‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยุํ;
‘‘Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ;
ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยฯ
Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya.
‘‘ปุณฺณมาเย ยถา จโนฺท, ปริสุโทฺธ วิโรจติ;
‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;
ตเถว ตฺวํ ปุณฺณมโน, วิโรจ ทสสหสฺสิยํฯ
Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.
‘‘ราหุมุโตฺต ยถา สูริโย, ตาเปน อติโรจติ;
‘‘Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati;
ตเถว โลกา มุจฺจิตฺวา, วิโรจ สิริยา ตุวํฯ
Tatheva lokā muccitvā, viroca siriyā tuvaṃ.
‘‘ยถา ยา กาจิ นทิโย, โอสรนฺติ มโหทธิํ;
‘‘Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ;
เอวํ สเทวกา โลกา, โอสรนฺตุ ตวนฺติเกฯ
Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike.
‘‘เตหิ ถุตปฺปสโตฺถ โส, ทส ธเมฺม สมาทิย;
‘‘Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya;
เต ธเมฺม ปริปูเรโนฺต, ปวนํ ปาวิสี ตทา’’ติฯ (พุ. วํ. ๒.๑๗๗-๑๘๗);
Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadā’’ti. (bu. vaṃ. 2.177-187);
สุเมธกถา นิฎฺฐิตาฯ
Sumedhakathā niṭṭhitā.
รมฺมนครวาสิโนปิ โข นครํ ปวิสิตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ อทํสุฯ สตฺถา เตสํ ธมฺมํ เทเสตฺวา มหาชนํ สรณาทีสุ ปติฎฺฐเปตฺวา รมฺมนครา นิกฺขมิฯ ตโต อุทฺธมฺปิ ยาวตายุกํ ติฎฺฐโนฺต สพฺพํ พุทฺธกิจฺจํ กตฺวา อนุกฺกเมน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิฯ ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ พุทฺธวํเส วุตฺตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํฯ วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –
Rammanagaravāsinopi kho nagaraṃ pavisitvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Satthā tesaṃ dhammaṃ desetvā mahājanaṃ saraṇādīsu patiṭṭhapetvā rammanagarā nikkhami. Tato uddhampi yāvatāyukaṃ tiṭṭhanto sabbaṃ buddhakiccaṃ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ buddhavaṃse vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Vuttañhi tattha –
‘‘ตทา เต โภชยิตฺวาน, สสงฺฆํ โลกนายกํ;
‘‘Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;
อุปคจฺฉุํ สรณํ ตสฺส, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโนฯ
Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.
‘‘สรณคมเน กญฺจิ, นิเวเสสิ ตถาคโต;
‘‘Saraṇagamane kañci, nivesesi tathāgato;
กญฺจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, สีเล ทสวิเธ ปรํฯ
Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.
‘‘กสฺสจิ เทติ สามญฺญํ, จตุโร ผลมุตฺตเม;
‘‘Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;
กสฺสจิ อสเม ธเมฺม, เทติ โส ปฎิสมฺภิทาฯ
Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.
‘‘กสฺสจิ วรสมาปตฺติโย, อฎฺฐ เทติ นราสโภ;
‘‘Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;
ติโสฺส กสฺสจิ วิชฺชาโย, ฉฬภิญฺญา ปเวจฺฉติฯ
Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.
‘‘เตน โยเคน ชนกายํ, โอวทติ มหามุนิ;
‘‘Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;
เตน วิตฺถาริกํ อาสิ, โลกนาถสฺส สาสนํฯ
Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.
‘‘มหาหนูสภกฺขโนฺธ, ทีปงฺกรสนามโก;
‘‘Mahāhanūsabhakkhandho, dīpaṅkarasanāmako;
พหู ชเน ตารยติ, ปริโมเจติ ทุคฺคติํฯ
Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.
‘‘โพธเนยฺยํ ชนํ ทิสฺวา, สตสหเสฺสปิ โยชเน;
‘‘Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;
ขเณน อุปคนฺตฺวาน, โพเธติ ตํ มหามุนิฯ
Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmuni.
‘‘ปฐมาภิสมเย พุโทฺธ, โกฎิสตมโพธยิ;
‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;
ทุติยาภิสมเย นาโถ, นวุติโกฎิมโพธยิฯ
Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.
‘‘ยทา จ เทวภวนมฺหิ, พุโทฺธ ธมฺมมเทสยิ;
‘‘Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi;
นวุติโกฎิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุฯ
Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.
‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน;
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;
โกฎิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโมฯ
Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.
‘‘ปุน นารทกูฎมฺหิ, ปวิเวกคเต ชิเน;
‘‘Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;
ขีณาสวา วีตมลา, สมิํสุ สตโกฎิโยฯ
Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo.
‘‘ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, สุทสฺสนสิลุจฺจเย;
‘‘Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;
นวุติโกฎิสหเสฺสหิ, ปวาเรสิ มหามุนิฯ
Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.
‘‘อหํ เตน สมเยน, ชฎิโล อุคฺคตาปโน;
‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;
อนฺตลิกฺขมฺหิ จรโณ, ปญฺจาภิญฺญาสุ ปารคูฯ
Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū.
‘‘ทสวีสสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ;
‘‘Dasavīsasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu;
เอกทฺวินฺนํ อภิสมยา, คณนโต อสงฺขิยาฯ
Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanato asaṅkhiyā.
‘‘วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ, อิทฺธํ ผีตํ อหู ตทา;
‘‘Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā;
ทีปงฺกรสฺส ภควโต, สาสรํ สุวิโสธิตํฯ
Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsaraṃ suvisodhitaṃ.
‘‘จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;
‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;
ทีปงฺกรํ โลกวิทุํ ปริวาเรนฺติ สพฺพทาฯ
Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ parivārenti sabbadā.
‘‘เย เกจิ เตน สมเยน, ชหนฺติ มานุสํ ภวํ;
‘‘Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;
อปฺปตฺตมานสา เสขา, ครหิตา ภวนฺติ เตฯ
Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.
‘‘สุปุปฺผิตํ ปาวจนํ, อรหเนฺตหิ ตาทิภิ;
‘‘Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādibhi;
ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, อุปโสภติ สพฺพทาฯ
Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā.
‘‘นครํ รมฺมวตี นาม, สุเทโว นาม ขตฺติโย;
‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;
สุเมธา นาม ชนิกา, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโนฯ
Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.
‘‘ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;
‘‘Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;
หํสา โกญฺจา มยูรา จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมาฯ
Haṃsā koñcā mayūrā ca, tayo pāsādamuttamā.
‘‘ตีณิ สตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;
‘‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;
ปทุมา นาม สา นารี, อุสภกฺขโนฺธ อตฺรโชฯ
Padumā nāma sā nārī, usabhakkhandho atrajo.
‘‘นิมิเตฺต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;
‘‘Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;
อนูนทสมาสานิ, ปธาเน ปทหี ชิโนฯ
Anūnadasamāsāni, padhāne padahī jino.
‘‘ปธานจารํ จริตฺวาน, อพุชฺฌิ มานสํ มุนิ;
‘‘Padhānacāraṃ caritvāna, abujjhi mānasaṃ muni;
พฺรหฺมุนา ยาจิโต สโนฺต, ทีปงฺกโร มหามุนิฯ
Brahmunā yācito santo, dīpaṅkaro mahāmuni.
‘‘วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, นนฺทาราเม สิรีฆเร;
‘‘Vatti cakkaṃ mahāvīro, nandārāme sirīghare;
นิสิโนฺน สิรีสมูลมฺหิ, อกาสิ ติตฺถิยมทฺทนํฯ
Nisinno sirīsamūlamhi, akāsi titthiyamaddanaṃ.
‘‘สุมงฺคโล จ ติโสฺส จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;
‘‘Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;
สาคโต นามุปฎฺฐาโก, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโนฯ
Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.
สุนนฺทา จ‘‘นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;
Sunandā ca‘‘nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;
โพธิ ตสฺส ภควโต, ปิปฺผลีติ ปวุจฺจติฯ
Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.
‘‘ตปุสฺสภลฺลิกา นาม, อเหสุํ อคฺคุปฎฺฐกา;
‘‘Tapussabhallikā nāma, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;
สิริมา โกณา อุปฎฺฐิกา, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโนฯ
Sirimā koṇā upaṭṭhikā, dīpaṅkarassa satthuno.
‘‘อสีติหตฺถมุเพฺพโธ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;
‘‘Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;
โสภติ ทีปรุโกฺขว, สาลราชาว ผุลฺลิโตฯ
Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.
‘‘ปภา วิธาวติ ตสฺส, สมนฺตา ทฺวาทส โยชเน;
‘‘Pabhā vidhāvati tassa, samantā dvādasa yojane;
สตสหสฺสวสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;
Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;
ตาวตา ติฎฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํฯ
Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.
‘‘โชตยิตฺวาน สทฺธมฺมํ, สนฺตาเรตฺวา มหาชนํ;
‘‘Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;
ชลิตฺวา อคฺคิขโนฺธว, นิพฺพุโต โส สสาวโกฯ
Jalitvā aggikhandhova, nibbuto so sasāvako.
‘‘สา จ อิทฺธิ โส จ ยโส, ตานิ จ ปาเทสุ จกฺกรตนานิ;
‘‘Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;
สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขาราติฯ
Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārāti.
‘‘ทีปงฺกโร ชิโน สตฺถา, นนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;
‘‘Dīpaṅkaro jino satthā, nandārāmamhi nibbuto;
ตเตฺถตสฺส ชินถูโป, ฉตฺติํสุเพฺพธโยชโน’’ติฯ (พุ. วํ. ๓.๑-๓๑);
Tatthetassa jinathūpo, chattiṃsubbedhayojano’’ti. (bu. vaṃ. 3.1-31);
