Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / अपदान-अट्ठकथा • Apadāna-aṭṭhakathā

दीपङ्करो बुद्धो

Dīpaṅkaro buddho

एवं अभिञ्‍ञाबलं पत्वा सुमेधतापसे समापत्तिसुखेन वीतिनामेन्ते दीपङ्करो नाम सत्था लोके उदपादि। तस्स पटिसन्धिजातिबोधि धम्मचक्‍कप्पवत्तनेसु सकलापि दससहस्सिलोकधातु सङ्कम्पि सम्पकम्पि सम्पवेधि, महाविरवं रवि, द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि पातुरहेसुं। सुमेधतापसो समापत्तिसुखेन वीतिनामेन्तो नेव तं सद्दमस्सोसि, न च तानि निमित्तानि अद्दस। तेन वुत्तं –

Evaṃ abhiññābalaṃ patvā sumedhatāpase samāpattisukhena vītināmente dīpaṅkaro nāma satthā loke udapādi. Tassa paṭisandhijātibodhi dhammacakkappavattanesu sakalāpi dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhi, mahāviravaṃ ravi, dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ. Sumedhatāpaso samāpattisukhena vītināmento neva taṃ saddamassosi, na ca tāni nimittāni addasa. Tena vuttaṃ –

‘‘एवं मे सिद्धिप्पत्तस्स, वसीभूतस्स सासने।

‘‘Evaṃ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane;

दीपङ्करो नाम जिनो, उप्पज्‍जि लोकनायको॥

Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako.

‘‘उप्पज्‍जन्ते च जायन्ते, बुज्झन्ते धम्मदेसने।

‘‘Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane;

चतुरो निमित्ते नाद्दसं, झानरतिसमप्पितो’’ति॥

Caturo nimitte nāddasaṃ, jhānaratisamappito’’ti.

तस्मिं काले दीपङ्करदसबलो चतूहि खीणासवसतसहस्सेहि परिवुतो अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो रम्मं नाम नगरं पत्वा सुदस्सनमहाविहारे पटिवसति। रम्मनगरवासिनो ‘‘दीपङ्करो किर समणिस्सरो परमाभिसम्बोधिं पत्वा पवत्तवरधम्मचक्‍को अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो अम्हाकं रम्मनगरं पत्वा सुदस्सनमहाविहारे पटिवसती’’ति सुत्वा सप्पिनवनीतादीनि चेव भेसज्‍जानि वत्थच्छादनानि च गाहापेत्वा गन्धमालादिहत्था येन बुद्धो, येन धम्मो, येन सङ्घो, तन्‍निन्‍ना तप्पोणा तप्पब्भारा हुत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा गन्धमालादीहि पूजेत्वा एकमन्तं निसिन्‍ना धम्मदेसनं सुत्वा स्वातनाय निमन्तेत्वा उट्ठायासना पक्‍कमिंसु।

Tasmiṃ kāle dīpaṅkaradasabalo catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto anupubbena cārikaṃ caramāno rammaṃ nāma nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Rammanagaravāsino ‘‘dīpaṅkaro kira samaṇissaro paramābhisambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko anupubbena cārikaṃ caramāno amhākaṃ rammanagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasatī’’ti sutvā sappinavanītādīni ceva bhesajjāni vatthacchādanāni ca gāhāpetvā gandhamālādihatthā yena buddho, yena dhammo, yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappabbhārā hutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ nisinnā dhammadesanaṃ sutvā svātanāya nimantetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu.

ते पुनदिवसे महादानं सज्‍जेत्वा नगरं अलङ्करित्वा दसबलस्स आगमनमग्गं अलङ्करोन्ता उदकभिन्‍नट्ठानेसु पंसुं पक्खिपित्वा समं भूमितलं कत्वा रजतपट्टवण्णं वालुकं आकिरन्ति, लाजे चेव पुप्फानि च विकिरन्ति, नानाविरागेहि वत्थेहि धजपटाके उस्सापेन्ति, कदलियो चेव पुण्णघटपन्तियो च पतिट्ठापेन्ति। तस्मिं काले सुमेधतापसो अत्तनो अस्समपदा आकासं उग्गन्त्वा, तेसं मनुस्सानं उपरिभागेन आकासेन गच्छन्तो ते हट्ठतुट्ठे मनुस्से दिस्वा ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति आकासतो ओरुय्ह एकमन्तं ठितो मनुस्से पुच्छि – ‘‘अम्भो, कस्स तुम्हे इध विसमं मग्गं अलङ्करोथा’’ति? तेन वुत्तं –

Te punadivase mahādānaṃ sajjetvā nagaraṃ alaṅkaritvā dasabalassa āgamanamaggaṃ alaṅkarontā udakabhinnaṭṭhānesu paṃsuṃ pakkhipitvā samaṃ bhūmitalaṃ katvā rajatapaṭṭavaṇṇaṃ vālukaṃ ākiranti, lāje ceva pupphāni ca vikiranti, nānāvirāgehi vatthehi dhajapaṭāke ussāpenti, kadaliyo ceva puṇṇaghaṭapantiyo ca patiṭṭhāpenti. Tasmiṃ kāle sumedhatāpaso attano assamapadā ākāsaṃ uggantvā, tesaṃ manussānaṃ uparibhāgena ākāsena gacchanto te haṭṭhatuṭṭhe manusse disvā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti ākāsato oruyha ekamantaṃ ṭhito manusse pucchi – ‘‘ambho, kassa tumhe idha visamaṃ maggaṃ alaṅkarothā’’ti? Tena vuttaṃ –

‘‘पच्‍चन्तदेसविसये , निमन्तेत्वा तथागतं।

‘‘Paccantadesavisaye , nimantetvā tathāgataṃ;

तस्स आगमनं मग्गं, सोधेन्ति तुट्ठमानसा॥

Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā.

‘‘अहं तेन समयेन, निक्खमित्वा सकस्समा।

‘‘Ahaṃ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā;

धुनन्तो वाकचीरानि, गच्छामि अम्बरे तदा॥

Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.

‘‘वेदजातं जनं दिस्वा, तुट्ठहट्ठं पमोदितं।

‘‘Vedajātaṃ janaṃ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamoditaṃ;

ओरोहित्वान गगना, मनुस्से पुच्छि तावदे॥

Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade.

‘‘‘तुट्ठहट्ठो पमुदितो, वेदजातो महाजनो।

‘‘‘Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, vedajāto mahājano;

कस्स सोधीयति मग्गो, अञ्‍जसं वटुमायन’’’न्ति॥

Kassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyana’’’nti.

मनुस्सा आहंसु – ‘‘भन्ते सुमेध, न त्वं जानासि, दीपङ्करो दसबलो सम्मासम्बुद्धो सम्बोधिं पत्वा पवत्तवरधम्मचक्‍को चारिकं चरमानो अम्हाकं नगरं पत्वा सुदस्सनमहाविहारे पटिवसति। मयं तं भगवन्तं निमन्तयिम्ह, तस्सेतं बुद्धस्स भगवतो आगमनमग्गं अलङ्करोमा’’ति। अथ सुमेधतापसो चिन्तेसि – ‘‘बुद्धोति खो घोसमत्तकम्पि लोके दुल्‍लभं, पगेव बुद्धुप्पादो, मयापि इमेहि मनुस्सेहि सद्धिं दसबलस्स मग्गं अलङ्करितुं वट्टती’’ति। सो ते मनुस्से आह – ‘‘सचे, भो, तुम्हे एतं मग्गं बुद्धस्स अलङ्करोथ, मय्हम्पि एकं ओकासं देथ, अहम्पि तुम्हेहि सद्धिं मग्गं अलङ्करिस्सामी’’ति। ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ‘‘सुमेधतापसो इद्धिमा’’ति जानन्ता उदकभिन्‍नोकासं सल्‍लक्खेत्वा – ‘‘त्वं इमं ठानं अलङ्करोही’’ति अदंसु। सुमेधो बुद्धारम्मणं पीतिं गहेत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं इमं ओकासं इद्धिया अलङ्करितुं पहोमि, एवं अलङ्कतो न मं परितोसेस्सति, अज्‍ज मया कायवेय्यावच्‍चं कातुं वट्टती’’ति पंसुं आहरित्वा तस्मिं पदेसे पक्खिपि।

Manussā āhaṃsu – ‘‘bhante sumedha, na tvaṃ jānāsi, dīpaṅkaro dasabalo sammāsambuddho sambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko cārikaṃ caramāno amhākaṃ nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Mayaṃ taṃ bhagavantaṃ nimantayimha, tassetaṃ buddhassa bhagavato āgamanamaggaṃ alaṅkaromā’’ti. Atha sumedhatāpaso cintesi – ‘‘buddhoti kho ghosamattakampi loke dullabhaṃ, pageva buddhuppādo, mayāpi imehi manussehi saddhiṃ dasabalassa maggaṃ alaṅkarituṃ vaṭṭatī’’ti. So te manusse āha – ‘‘sace, bho, tumhe etaṃ maggaṃ buddhassa alaṅkarotha, mayhampi ekaṃ okāsaṃ detha, ahampi tumhehi saddhiṃ maggaṃ alaṅkarissāmī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘sumedhatāpaso iddhimā’’ti jānantā udakabhinnokāsaṃ sallakkhetvā – ‘‘tvaṃ imaṃ ṭhānaṃ alaṅkarohī’’ti adaṃsu. Sumedho buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cintesi – ‘‘ahaṃ imaṃ okāsaṃ iddhiyā alaṅkarituṃ pahomi, evaṃ alaṅkato na maṃ paritosessati, ajja mayā kāyaveyyāvaccaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti paṃsuṃ āharitvā tasmiṃ padese pakkhipi.

तस्स तस्मिं पदेसे अनिट्ठितेयेव दीपङ्करदसबलो महानुभावानं छळभिञ्‍ञानं खीणासवानं चतूहि सतसहस्सेहि परिवुतो देवतासु दिब्बगन्धमालादीहि पूजयन्तासु दिब्बतुरियेहि वज्‍जन्तासु दिब्बसङ्गीतेसु पवत्तेन्तेसु मनुस्सेसु मानुसकेहि गन्धमालादीहि चेव तुरियेहि च पूजयन्तेसु अनोपमाय बुद्धलीलाय मनोसिलातले विजम्भमानो सीहो विय तं अलङ्कतपटियत्तं मग्गं पटिपज्‍जि। सुमेधतापसो अक्खीनि उम्मीलेत्वा अलङ्कतमग्गेन आगच्छन्तस्स दसबलस्स द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणपटिमण्डितं असीतिया अनुब्यञ्‍जनेहि अनुरञ्‍जितं ब्यामप्पभाय सम्परिवारितं मणिवण्णगगनतले नानप्पकारा विज्‍जुलता विय आवेळावेळभूता चेव युगळयुगळभूता च छब्बण्णघनबुद्धरस्मियो विस्सज्‍जेन्तं रूपसोभग्गप्पत्तं अत्तभावं ओलोकेत्वा – ‘‘अज्‍ज मया दसबलस्स जीवितपरिच्‍चागं कातुं वट्टति, मा भगवा कललं अक्‍कमि, मणिफलकसेतुं पन अक्‍कमन्तो विय सद्धिं चतूहि खीणासवसतसहस्सेहि मम पिट्ठिं मद्दमानो गच्छतु, तं मे भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति केसे मोचेत्वा अजिनचम्मजटामण्डलवाकचीरानि काळवण्णे कलले पत्थरित्वा मणिफलकसेतु विय कललपिट्ठे निपज्‍जि। तेन वुत्तं –

Tassa tasmiṃ padese aniṭṭhiteyeva dīpaṅkaradasabalo mahānubhāvānaṃ chaḷabhiññānaṃ khīṇāsavānaṃ catūhi satasahassehi parivuto devatāsu dibbagandhamālādīhi pūjayantāsu dibbaturiyehi vajjantāsu dibbasaṅgītesu pavattentesu manussesu mānusakehi gandhamālādīhi ceva turiyehi ca pūjayantesu anopamāya buddhalīlāya manosilātale vijambhamāno sīho viya taṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ maggaṃ paṭipajji. Sumedhatāpaso akkhīni ummīletvā alaṅkatamaggena āgacchantassa dasabalassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ asītiyā anubyañjanehi anurañjitaṃ byāmappabhāya samparivāritaṃ maṇivaṇṇagaganatale nānappakārā vijjulatā viya āveḷāveḷabhūtā ceva yugaḷayugaḷabhūtā ca chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo vissajjentaṃ rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā – ‘‘ajja mayā dasabalassa jīvitapariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭati, mā bhagavā kalalaṃ akkami, maṇiphalakasetuṃ pana akkamanto viya saddhiṃ catūhi khīṇāsavasatasahassehi mama piṭṭhiṃ maddamāno gacchatu, taṃ me bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti kese mocetvā ajinacammajaṭāmaṇḍalavākacīrāni kāḷavaṇṇe kalale pattharitvā maṇiphalakasetu viya kalalapiṭṭhe nipajji. Tena vuttaṃ –

‘‘ते मे पुट्ठा वियाकंसु, ‘बुद्धो लोके अनुत्तरो।

‘‘Te me puṭṭhā viyākaṃsu, ‘buddho loke anuttaro;

दीपङ्करो नाम जिनो, उप्पज्‍जि लोकनायको।

Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako;

तस्स सोधीयति मग्गो, अञ्‍जसं वटुमायनं’॥

Tassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’.

‘‘बुद्धोतिवचनं सुत्वान, पीति उप्पज्‍जि तावदे।

‘‘Buddhotivacanaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;

बुद्धो बुद्धोति कथयन्तो, सोमनस्सं पवेदयिं॥

Buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayiṃ.

‘‘तत्थ ठत्वा विचिन्तेसिं, तुट्ठो संविग्गमानसो।

‘‘Tattha ṭhatvā vicintesiṃ, tuṭṭho saṃviggamānaso;

‘इध बीजानि रोपिस्सं, खणो वे मा उपच्‍चगा’॥

‘Idha bījāni ropissaṃ, khaṇo ve mā upaccagā’.

‘‘यदि बुद्धस्स सोधेथ, एकोकासं ददाथ मे।

‘‘Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṃ dadātha me;

अहम्पि सोधयिस्सामि, अञ्‍जसं वटुमायनं॥

Ahampi sodhayissāmi, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ.

‘‘अदंसु ते ममोकासं, सोधेतुं अञ्‍जसं तदा।

‘‘Adaṃsu te mamokāsaṃ, sodhetuṃ añjasaṃ tadā;

बुद्धो बुद्धोति चिन्तेन्तो, मग्गं सोधेमहं तदा॥

Buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā.

‘‘अनिट्ठिते ममोकासे, दीपङ्करो महामुनि।

‘‘Aniṭṭhite mamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni;

चतूहि सतसहस्सेहि, छळभिञ्‍ञेहि तादिहि।

Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi;

खीणासवेहि विमलेहि, पटिपज्‍जि अञ्‍जसं जिनो॥

Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṃ jino.

‘‘पच्‍चुग्गमना वत्तन्ति, वज्‍जन्ति भेरियो बहू।

‘‘Paccuggamanā vattanti, vajjanti bheriyo bahū;

आमोदिता नरमरू, साधुकारं पवत्तयुं॥

Āmoditā naramarū, sādhukāraṃ pavattayuṃ.

‘‘देवा मनुस्से पस्सन्ति, मनुस्सापि च देवता।

‘‘Devā manusse passanti, manussāpi ca devatā;

उभोपि ते पञ्‍जलिका, अनुयन्ति तथागतं॥

Ubhopi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṃ.

‘‘देवा दिब्बेहि तुरियेहि, मनुस्सा मानुसेहि च।

‘‘Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca;

उभोपि ते वज्‍जयन्ता, अनुयन्ति तथागतं॥

Ubhopi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṃ.

‘‘दिब्बं मन्दारवं पुप्फं, पदुमं पारिछत्तकं।

‘‘Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;

दिसोदिसं ओकिरन्ति, आकासनभगता मरू॥

Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

‘‘दिब्बं चन्दनचुण्णञ्‍च, वरगन्धञ्‍च केवलं।

‘‘Dibbaṃ candanacuṇṇañca, varagandhañca kevalaṃ;

दिसोदिसं ओकिरन्ति, आकासनभगता मरू॥

Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

‘‘चम्पकं सललं नीपं, नागपुन्‍नागकेतकं।

‘‘Campakaṃ salalaṃ nīpaṃ, nāgapunnāgaketakaṃ;

दिसोदिसं उक्खिपन्ति, भूमितलगता नरा॥

Disodisaṃ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā.

‘‘केसे मुञ्‍चित्वाहं तत्थ, वाकचीरञ्‍च चम्मकं।

‘‘Kese muñcitvāhaṃ tattha, vākacīrañca cammakaṃ;

कलले पत्थरित्वान, अवकुज्‍जो निपज्‍जहं॥

Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṃ.

‘‘अक्‍कमित्वान मं बुद्धो, सह सिस्सेहि गच्छतु।

‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

मा नं कलले अक्‍कमित्थ, हिताय मे भविस्सती’’ति॥

Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti.

सो पन कललपिट्ठे निपन्‍नकोव पुन अक्खीनि उम्मीलेत्वा दीपङ्करदसबलस्स बुद्धसिरिं सम्पस्समानो एवं चिन्तेसि – ‘‘सचे अहं इच्छेय्यं, सब्बकिलेसे झापेत्वा सङ्घनवको हुत्वा रम्मनगरं पविसेय्यं, अञ्‍ञातकवेसेन पन मे किलेसे झापेत्वा निब्बानप्पत्तिया किच्‍चं नत्थि, यंनूनाहं दीपङ्करदसबलो विय परमाभिसम्बोधिं पत्वा धम्मनावं आरोपेत्वा महाजनं संसारसागरा उत्तारेत्वा पच्छा परिनिब्बायेय्यं, इदं मय्हं पतिरूप’’न्ति। ततो अट्ठ धम्मे समोधानेत्वा बुद्धभावाय अभिनीहारं कत्वा निपज्‍जि। तेन वुत्तं –

So pana kalalapiṭṭhe nipannakova puna akkhīni ummīletvā dīpaṅkaradasabalassa buddhasiriṃ sampassamāno evaṃ cintesi – ‘‘sace ahaṃ iccheyyaṃ, sabbakilese jhāpetvā saṅghanavako hutvā rammanagaraṃ paviseyyaṃ, aññātakavesena pana me kilese jhāpetvā nibbānappattiyā kiccaṃ natthi, yaṃnūnāhaṃ dīpaṅkaradasabalo viya paramābhisambodhiṃ patvā dhammanāvaṃ āropetvā mahājanaṃ saṃsārasāgarā uttāretvā pacchā parinibbāyeyyaṃ, idaṃ mayhaṃ patirūpa’’nti. Tato aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji. Tena vuttaṃ –

‘‘पथवियं निपन्‍नस्स, एवं मे आसि चेतसो।

‘‘Pathaviyaṃ nipannassa, evaṃ me āsi cetaso;

‘इच्छमानो अहं अज्‍ज, किलेसे झापये मम॥

‘Icchamāno ahaṃ ajja, kilese jhāpaye mama.

‘‘‘किं मे अञ्‍ञातवेसेन, धम्मं सच्छिकतेनिध।

‘‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

सब्बञ्‍ञुतं पापुणित्वा, बुद्धो हेस्सं सदेवके॥

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake.

‘‘‘किं मे एकेन तिण्णेन, पुरिसेन थामदस्सिना।

‘‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

सब्बञ्‍ञुतं पापुणित्वा, सन्तारेस्सं सदेवकं॥

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.

‘‘‘इमिना मे अधिकारेन, कतेन पुरिसुत्तमे।

‘‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame;

सब्बञ्‍ञुतं पापुणित्वा, तारेमि जनतं बहुं॥

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.

‘‘‘संसारसोतं छिन्दित्वा, विद्धंसेत्वा तयो भवे।

‘‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;

धम्मनावं समारुय्ह, सन्तारेस्सं सदेवक’’’न्ति॥

Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevaka’’’nti.

यस्मा पन बुद्धत्तं पत्थेन्तस्स –

Yasmā pana buddhattaṃ patthentassa –

‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं।

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

पब्बज्‍जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता।

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

अट्ठधम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झती’’ति॥

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti.

मनुस्सत्तभावस्मिंयेव हि ठत्वा बुद्धत्तं पत्थेन्तस्स पत्थना समिज्झति, नागस्स वा सुपण्णस्स वा देवताय वा सक्‍कस्स वा पत्थना नो समिज्झति। मनुस्सत्तभावेपि पुरिसलिङ्गे ठितस्सेव पत्थना समिज्झति, इत्थिया वा पण्डकनपुंसकउभतोब्यञ्‍जनकानं वा नो समिज्झति। पुरिसस्सपि तस्मिं अत्तभावे अरहत्तप्पत्तिया हेतुसम्पन्‍नस्सेव पत्थना समिज्झति, नो इतरस्स। हेतुसम्पन्‍नस्सापि जीवमानबुद्धस्सेव सन्तिके पत्थेन्तस्सेव पत्थना समिज्झति, परिनिब्बुते बुद्धे चेतियसन्तिके वा बोधिमूले वा पत्थेन्तस्स न समिज्झति। बुद्धानं सन्तिके पत्थेन्तस्सपि पब्बज्‍जालिङ्गे ठितस्सेव समिज्झति, नो गिहिलिङ्गे ठितस्स। पब्बजितस्सपि पञ्‍चाभिञ्‍ञाअट्ठसमापत्तिलाभिनोयेव समिज्झति, न इमाय गुणसम्पत्तिया विरहितस्स। गुणसम्पन्‍नेनपि येन अत्तनो जीवितं बुद्धानं परिच्‍चत्तं होति, तस्सेव इमिना अधिकारेन अधिकारसम्पन्‍नस्स समिज्झति, न इतरस्स। अधिकारसम्पन्‍नस्सापि यस्स बुद्धकारकधम्मानं अत्थाय महन्तो छन्दो च उस्साहो च वायामो च परियेट्ठि च, तस्सेव समिज्झति, न इतरस्स।

Manussattabhāvasmiṃyeva hi ṭhatvā buddhattaṃ patthentassa patthanā samijjhati, nāgassa vā supaṇṇassa vā devatāya vā sakkassa vā patthanā no samijjhati. Manussattabhāvepi purisaliṅge ṭhitasseva patthanā samijjhati, itthiyā vā paṇḍakanapuṃsakaubhatobyañjanakānaṃ vā no samijjhati. Purisassapi tasmiṃ attabhāve arahattappattiyā hetusampannasseva patthanā samijjhati, no itarassa. Hetusampannassāpi jīvamānabuddhasseva santike patthentasseva patthanā samijjhati, parinibbute buddhe cetiyasantike vā bodhimūle vā patthentassa na samijjhati. Buddhānaṃ santike patthentassapi pabbajjāliṅge ṭhitasseva samijjhati, no gihiliṅge ṭhitassa. Pabbajitassapi pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhinoyeva samijjhati, na imāya guṇasampattiyā virahitassa. Guṇasampannenapi yena attano jīvitaṃ buddhānaṃ pariccattaṃ hoti, tasseva iminā adhikārena adhikārasampannassa samijjhati, na itarassa. Adhikārasampannassāpi yassa buddhakārakadhammānaṃ atthāya mahanto chando ca ussāho ca vāyāmo ca pariyeṭṭhi ca, tasseva samijjhati, na itarassa.

तत्रिदं छन्दमहन्तताय ओपम्मं – सचे हि एवमस्स यो सकलचक्‍कवाळगब्भं एकोदकीभूतं अत्तनो बाहुबलेन उत्तरित्वा पारं गन्तुं समत्थो, सो बुद्धत्तं पापुणाति। यो वा पन सकलचक्‍कवाळगब्भं वेळुगुम्बसञ्छन्‍नं वियूहित्वा मद्दित्वा पदसा गच्छन्तो पारं गन्तुं समत्थो, सो बुद्धत्तं पापुणाति। यो वा पन सकलचक्‍कवाळगब्भं सत्तियो आकोटेत्वा निरन्तरं सत्तिफलसमाकिण्णं पदसा अक्‍कममानो पारं गन्तुं समत्थो, सो बुद्धत्तं पापुणाति। यो वा पन सकलचक्‍कवाळगब्भं वीतच्‍चितङ्गारभरितं पादेहि मद्दमानो पारं गन्तुं समत्थो, सो बुद्धत्तं पापुणातीति। यो एतेसु एकम्पि अत्तनो दुक्‍करं न मञ्‍ञति, ‘‘अहं एतम्पि तरित्वा वा गन्त्वा वा पारं गमिस्सामी’’ति एवं महन्तेन छन्देन च उस्साहेन च वायामेन च परियेट्ठिया च समन्‍नागतो होति, एतस्सेव पत्थना समिज्झति, न इतरस्स। तस्मा सुमेधतापसो इमे अट्ठ धम्मे समोधानेत्वाव बुद्धभावाय अभिनीहारं कत्वा निपज्‍जि।

Tatridaṃ chandamahantatāya opammaṃ – sace hi evamassa yo sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekodakībhūtaṃ attano bāhubalena uttaritvā pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ veḷugumbasañchannaṃ viyūhitvā madditvā padasā gacchanto pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ sattiyo ākoṭetvā nirantaraṃ sattiphalasamākiṇṇaṃ padasā akkamamāno pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ vītaccitaṅgārabharitaṃ pādehi maddamāno pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇātīti. Yo etesu ekampi attano dukkaraṃ na maññati, ‘‘ahaṃ etampi taritvā vā gantvā vā pāraṃ gamissāmī’’ti evaṃ mahantena chandena ca ussāhena ca vāyāmena ca pariyeṭṭhiyā ca samannāgato hoti, etasseva patthanā samijjhati, na itarassa. Tasmā sumedhatāpaso ime aṭṭha dhamme samodhānetvāva buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji.

दीपङ्करोपि भगवा आगन्त्वा सुमेधतापसस्स सीसभागे ठत्वा मणिसीहपञ्‍जरं उग्घाटेन्तो विय पञ्‍चवण्णपसादसम्पन्‍नानि अक्खीनि उम्मीलेत्वा कललपिट्ठे निपन्‍नं सुमेधतापसं दिस्वा ‘‘अयं तापसो बुद्धत्ताय अभिनीहारं कत्वा निपन्‍नो, समिज्झिस्सति नु खो एतस्स पत्थना, उदाहु नो’’ति अनागतंसञाणं पेसेत्वा उपधारेन्तो – ‘‘इतो कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि अतिक्‍कमित्वा अयं गोतमो नाम बुद्धो भविस्सती’’ति ञत्वा ठितकोव परिसमज्झे ब्याकासि – ‘‘पस्सथ नो तुम्हे इमं उग्गतपं तापसं कललपिट्ठे निपन्‍न’’न्ति? ‘‘एवं, भन्ते’’ति। अयं बुद्धत्ताय अभिनीहारं कत्वा निपन्‍नो, समिज्झिस्सति इमस्स पत्थना। अयञ्हि इतो कप्पसतसहस्साधिकानं चतुन्‍नं असङ्खयेय्यानं मत्थके गोतमो नाम बुद्धो भविस्सति। तस्मिं पनस्स अत्तभावे कपिलवत्थु नाम नगरं निवासो भविस्सति, माया नाम देवी माता, सुद्धोदनो नाम राजा पिता, अग्गसावको उपतिस्सो नाम थेरो, दुतियसावको कोलितो नाम, बुद्धुपट्ठाको आनन्दो नाम, अग्गसाविका खेमा नाम थेरी, दुतियसाविका उप्पलवण्णा नाम थेरी भविस्सति। अयं परिपक्‍कञाणो महाभिनिक्खमनं कत्वा महापधानं पदहित्वा निग्रोधरुक्खमूले पायासं पटिग्गहेत्वा नेरञ्‍जराय तीरे परिभुञ्‍जित्वा बोधिमण्डं आरुय्ह अस्सत्थरुक्खमूले अभिसम्बुज्झिस्सतीति। तेन वुत्तं –

Dīpaṅkaropi bhagavā āgantvā sumedhatāpasassa sīsabhāge ṭhatvā maṇisīhapañjaraṃ ugghāṭento viya pañcavaṇṇapasādasampannāni akkhīni ummīletvā kalalapiṭṭhe nipannaṃ sumedhatāpasaṃ disvā ‘‘ayaṃ tāpaso buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati nu kho etassa patthanā, udāhu no’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā upadhārento – ‘‘ito kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkamitvā ayaṃ gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti ñatvā ṭhitakova parisamajjhe byākāsi – ‘‘passatha no tumhe imaṃ uggatapaṃ tāpasaṃ kalalapiṭṭhe nipanna’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. Ayaṃ buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati imassa patthanā. Ayañhi ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhayeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissati. Tasmiṃ panassa attabhāve kapilavatthu nāma nagaraṃ nivāso bhavissati, māyā nāma devī mātā, suddhodano nāma rājā pitā, aggasāvako upatisso nāma thero, dutiyasāvako kolito nāma, buddhupaṭṭhāko ānando nāma, aggasāvikā khemā nāma therī, dutiyasāvikā uppalavaṇṇā nāma therī bhavissati. Ayaṃ paripakkañāṇo mahābhinikkhamanaṃ katvā mahāpadhānaṃ padahitvā nigrodharukkhamūle pāyāsaṃ paṭiggahetvā nerañjarāya tīre paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha assattharukkhamūle abhisambujjhissatīti. Tena vuttaṃ –

‘‘दीपङ्करो लोकविदू, आहुतीनं पटिग्गहो।

‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

उस्सीसके मं ठत्वान, इदं वचनमब्रवि॥

Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravi.

‘‘‘पस्सथ इमं तापसं, जटिलं उग्गतापनं।

‘‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;

अपरिमेय्ये इतो कप्पे, बुद्धो लोके भविस्सति॥

Aparimeyye ito kappe, buddho loke bhavissati.

‘‘‘अहु कपिलव्हया रम्मा, निक्खमित्वा तथागतो।

‘‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;

पधानं पदहित्वान, कत्वा दुक्‍करकारिकं॥

Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.

‘‘‘अजपालरुक्खमूले, निसीदित्वा तथागतो।

‘‘‘Ajapālarukkhamūle, nisīditvā tathāgato;

तत्थ पायासं पग्गय्ह, नेरञ्‍जरमुपेहिति॥

Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.

‘‘‘नेरञ्‍जराय तीरम्हि, पायासं अद सो जिनो।

‘‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;

पटियत्तवरमग्गेन, बोधिमूलमुपेहिति॥

Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.

‘‘‘ततो पदक्खिणं कत्वा, बोधिमण्डं अनुत्तरो।

‘‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;

अस्सत्थरुक्खमूलम्हि, बुज्झिस्सति महायसो॥

Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso.

‘‘‘इमस्स जनिका माता, माया नाम भविस्सति।

‘‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;

पिता सुद्धोदनो नाम, अयं हेस्सति गोतमो॥

Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.

‘‘‘अनासवा वीतरागा, सन्तचित्ता समाहिता।

‘‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

कोलितो उपतिस्सो च, अग्गा हेस्सन्ति सावका।

Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;

आनन्दो नामुपट्ठाको, उपट्ठिस्सति तं जिनं॥

Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissati taṃ jinaṃ.

‘‘‘खेमा उप्पलवण्णा च, अग्गा हेस्सन्ति साविका।

‘‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;

अनासवा वीतरागा, सन्तचित्ता समाहिता।

Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

बोधि तस्स भगवतो, अस्सत्थोति पवुच्‍चती’’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.६०-६८)।

Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccatī’’’ti. (bu. vaṃ. 2.60-68);

तं सुत्वा सुमेधतापसो – ‘‘मय्हं किर पत्थना समिज्झिस्सती’’ति सोमनस्सप्पत्तो अहोसि। महाजनो दीपङ्करदसबलस्स वचनं सुत्वा ‘‘सुमेधतापसो किर बुद्धबीजं बुद्धङ्कुरो’’ति हट्ठतुट्ठो अहोसि। एवञ्‍चस्स अहोसि – ‘‘यथा नाम मनुस्सा नदिं तरन्ता उजुकेन तित्थेन उत्तरितुं असक्‍कोन्ता हेट्ठातित्थेन उत्तरन्ति, एवमेव मयम्पि दीपङ्करदसबलस्स सासने मग्गफलं अलभमाना अनागते यदा त्वं बुद्धो भविस्ससि, तदा तव सम्मुखा मग्गफलं सच्छिकातुं समत्था भवेय्यामा’’ति पत्थनं ठपयिंसु। दीपङ्करदसबलोपि बोधिसत्तं पसंसित्वा अट्ठपुप्फमुट्ठीहि पूजेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्‍कामि। तेपि चतुसतसहस्ससङ्खा खीणासवा बोधिसत्तं गन्धेहि च मालाहि च पूजेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्‍कमिंसु। देवमनुस्सा पन तथेव पूजेत्वा वन्दित्वा पक्‍कन्ता।

Taṃ sutvā sumedhatāpaso – ‘‘mayhaṃ kira patthanā samijjhissatī’’ti somanassappatto ahosi. Mahājano dīpaṅkaradasabalassa vacanaṃ sutvā ‘‘sumedhatāpaso kira buddhabījaṃ buddhaṅkuro’’ti haṭṭhatuṭṭho ahosi. Evañcassa ahosi – ‘‘yathā nāma manussā nadiṃ tarantā ujukena titthena uttarituṃ asakkontā heṭṭhātitthena uttaranti, evameva mayampi dīpaṅkaradasabalassa sāsane maggaphalaṃ alabhamānā anāgate yadā tvaṃ buddho bhavissasi, tadā tava sammukhā maggaphalaṃ sacchikātuṃ samatthā bhaveyyāmā’’ti patthanaṃ ṭhapayiṃsu. Dīpaṅkaradasabalopi bodhisattaṃ pasaṃsitvā aṭṭhapupphamuṭṭhīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Tepi catusatasahassasaṅkhā khīṇāsavā bodhisattaṃ gandhehi ca mālāhi ca pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Devamanussā pana tatheva pūjetvā vanditvā pakkantā.

बोधिसत्तो सब्बेसं पटिक्‍कन्तकाले सयना वुट्ठाय ‘‘पारमियो विचिनिस्सामी’’ति पुप्फरासिमत्थके पल्‍लङ्कं आभुजित्वा निसीदि। एवं निसिन्‍ने बोधिसत्ते सकलदससहस्सचक्‍कवाळे देवता साधुकारं दत्वा ‘‘अय्य सुमेधतापस, पोराणकबोधिसत्तानं पल्‍लङ्कं आभुजित्वा ‘पारमियो विचिनिस्सामा’ति निसिन्‍नकाले यानि पुब्बनिमित्तानि नाम पञ्‍ञायन्ति, तानि सब्बानिपि अज्‍ज पातुभूतानि, निस्संसयेन त्वं बुद्धो भविस्ससि। मयमेतं जानाम ‘यस्सेतानि निमित्तानि पञ्‍ञायन्ति, एकन्तेन सो बुद्धो होति’, त्वं अत्तनो वीरियं दळ्हं कत्वा पग्गण्हा’’ति बोधिसत्तं नानप्पकाराहि थुतीहि अभित्थविंसु। तेन वुत्तं –

Bodhisatto sabbesaṃ paṭikkantakāle sayanā vuṭṭhāya ‘‘pāramiyo vicinissāmī’’ti puppharāsimatthake pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Evaṃ nisinne bodhisatte sakaladasasahassacakkavāḷe devatā sādhukāraṃ datvā ‘‘ayya sumedhatāpasa, porāṇakabodhisattānaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ‘pāramiyo vicinissāmā’ti nisinnakāle yāni pubbanimittāni nāma paññāyanti, tāni sabbānipi ajja pātubhūtāni, nissaṃsayena tvaṃ buddho bhavissasi. Mayametaṃ jānāma ‘yassetāni nimittāni paññāyanti, ekantena so buddho hoti’, tvaṃ attano vīriyaṃ daḷhaṃ katvā paggaṇhā’’ti bodhisattaṃ nānappakārāhi thutīhi abhitthaviṃsu. Tena vuttaṃ –

‘‘इदं सुत्वान वचनं, असमस्स महेसिनो।

‘‘Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;

आमोदिता नरमरू, बुद्धबीजं किर अयं॥

Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.

‘‘उक्‍कुट्ठिसद्दा वत्तन्ति, अप्फोटेन्ति हसन्ति च।

‘‘Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;

कतञ्‍जली नमस्सन्ति, दससहस्सी सदेवका॥

Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.

‘‘यदिमस्स लोकनाथस्स, विरज्झिस्साम सासनं।

‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;

अनागतम्हि अद्धाने, हेस्साम सम्मुखा इमं॥

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

‘‘यथा मनुस्सा नदिं तरन्ता, पटितित्थं विरज्झिय।

‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;

हेट्ठा तित्थे गहेत्वान, उत्तरन्ति महानदिं॥

Heṭṭhā titthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.

‘‘एवमेव मयं सब्बे, यदि मुञ्‍चामिमं जिनं।

‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;

अनागतम्हि अद्धाने, हेस्साम सम्मुखा इमं॥

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

‘‘दीपङ्करो लोकविदू, आहुतीनं पटिग्गहो।

‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

मम कम्मं पकित्तेत्वा, दक्खिणं पादमुद्धरि॥

Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari.

‘‘ये तत्थासुं जिनपुत्ता, सब्बे पदक्खिणमकंसु मं।

‘‘Ye tatthāsuṃ jinaputtā, sabbe padakkhiṇamakaṃsu maṃ;

नरा नागा च गन्धब्बा, अभिवादेत्वान पक्‍कमुं॥

Narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamuṃ.

‘‘दस्सनं मे अतिक्‍कन्ते, ससङ्घे लोकनायके।

‘‘Dassanaṃ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake;

हट्ठतुट्ठेन चित्तेन, आसना वुट्ठहिं तदा॥

Haṭṭhatuṭṭhena cittena, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā.

‘‘सुखेन सुखितो होमि, पामोज्‍जेन पमोदितो।

‘‘Sukhena sukhito homi, pāmojjena pamodito;

पीतिया च अभिस्सन्‍नो, पल्‍लङ्कं आभुजिं तदा॥

Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.

‘‘पल्‍लङ्केन निसीदित्वा, एवं चिन्तेसहं तदा।

‘‘Pallaṅkena nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

‘वसीभूतो अहं झाने, अभिञ्‍ञापारमिं गतो॥

‘Vasībhūto ahaṃ jhāne, abhiññāpāramiṃ gato.

‘‘‘दससहस्सिलोकम्हि, इसयो नत्थि मे समा।

‘‘‘Dasasahassilokamhi, isayo natthi me samā;

असमो इद्धिधम्मेसु, अलभिं ईदिसं सुखं’॥

Asamo iddhidhammesu, alabhiṃ īdisaṃ sukhaṃ’.

‘‘पल्‍लङ्काभुजने मय्हं, दससहस्साधिवासिनो।

‘‘Pallaṅkābhujane mayhaṃ, dasasahassādhivāsino;

महानादं पवत्तेसुं, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Mahānādaṃ pavattesuṃ, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘या पुब्बे बोधिसत्तानं, पल्‍लङ्कवरमाभुजे।

‘‘Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;

निमित्तानि पदिस्सन्ति, तानि अज्‍ज पदिस्सरे॥

Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare.

‘‘सीतं ब्यापगतं होति, उण्हञ्‍च उपसम्मति।

‘‘Sītaṃ byāpagataṃ hoti, uṇhañca upasammati;

तानि अज्‍ज पदिस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘दससहस्सी लोकधातू, निस्सद्दा होन्ति निराकुला।

‘‘Dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā;

तानि अज्‍ज पदिस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘महावाता न वायन्ति, न सन्दन्ति सवन्तियो।

‘‘Mahāvātā na vāyanti, na sandanti savantiyo;

तानि अज्‍ज पदिस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘थलजा दकजा पुप्फा, सब्बे पुप्फन्ति तावदे।

‘‘Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade;

तेपज्‍ज पुप्फिता सब्बे, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘लता वा यदि वा रुक्खा, फलभारा होन्ति तावदे।

‘‘Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade;

तेपज्‍ज फलिता सब्बे, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘आकासट्ठा च भूमट्ठा, रतना जोतन्ति तावदे।

‘‘Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade;

तेपज्‍ज रतना जोतन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘मानुसका च दिब्बा च, तुरिया वज्‍जन्ति तावदे।

‘‘Mānusakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade;

तेपज्‍जुभो अभिरवन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘विचित्तपुप्फा गगना, अभिवस्सन्ति तावदे।

‘‘Vicittapupphā gaganā, abhivassanti tāvade;

तेपि अज्‍ज पवस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepi ajja pavassanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘महासमुद्दो आभुजति, दससहस्सी पकम्पति।

‘‘Mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampati;

तेपज्‍जुभो अभिरवन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘निरयेपि दससहस्से, अग्गी निब्बन्ति तावदे।

‘‘Nirayepi dasasahasse, aggī nibbanti tāvade;

तेपज्‍ज निब्बुता अग्गी, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘विमलो होति सूरियो, सब्बा दिस्सन्ति तारका।

‘‘Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā;

तेपि अज्‍ज पदिस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepi ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘अनोवट्ठेन उदकं, महिया उब्भिज्‍जि तावदे।

‘‘Anovaṭṭhena udakaṃ, mahiyā ubbhijji tāvade;

तम्पज्‍जुब्भिज्‍जते महिया, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘तारागणा विरोचन्ति, नक्खत्ता गगनमण्डले।

‘‘Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;

विसाखा चन्दिमायुत्ता, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘बिलासया दरीसया, निक्खमन्ति सकासया।

‘‘Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā;

तेपज्‍ज आसया छुद्धा, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘न होति अरति सत्तानं, सन्तुट्ठा होन्ति तावदे।

‘‘Na hoti arati sattānaṃ, santuṭṭhā honti tāvade;

तेपज्‍ज सब्बे सन्तुट्ठा, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘रोगा तदुपसम्मन्ति, जिघच्छा च विनस्सति।

‘‘Rogā tadupasammanti, jighacchā ca vinassati;

तानिपज्‍ज पदिस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘रागो तदा तनु होति, दोसो मोहो विनस्सति।

‘‘Rāgo tadā tanu hoti, doso moho vinassati;

तेपज्‍ज विगता सब्बे, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘भयं तदा न भवति, अज्‍जपेतं पदिस्सति।

‘‘Bhayaṃ tadā na bhavati, ajjapetaṃ padissati;

तेन लिङ्गेन जानाम, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘रजो नुद्धंसति उद्धं, अज्‍जपेतं पदिस्सति।

‘‘Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ, ajjapetaṃ padissati;

तेन लिङ्गेन जानाम, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘अनिट्ठगन्धो पक्‍कमति, दिब्बगन्धो पवायति।

‘‘Aniṭṭhagandho pakkamati, dibbagandho pavāyati;

सोपज्‍ज वायति गन्धो, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Sopajja vāyati gandho, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘सब्बे देवा पदिस्सन्ति, ठपयित्वा अरूपिनो।

‘‘Sabbe devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino;

तेपज्‍ज सब्बे दिस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘यावता निरया नाम, सब्बे दिस्सन्ति तावदे।

‘‘Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade;

तेपज्‍ज सब्बे दिस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘कुट्टा कवाटा सेला च, न होन्तावरणा तदा।

‘‘Kuṭṭā kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā;

आकासभूता तेपज्‍ज, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Ākāsabhūtā tepajja, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘चुती च उपपत्ति च, खणे तस्मिं न विज्‍जति।

‘‘Cutī ca upapatti ca, khaṇe tasmiṃ na vijjati;

तानिपज्‍ज पदिस्सन्ति, धुवं बुद्धो भविस्ससि॥

Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

‘‘दळ्हं पग्गण्ह वीरियं, मा निवत्त अभिक्‍कम।

‘‘Daḷhaṃ paggaṇha vīriyaṃ, mā nivatta abhikkama;

मयम्पेतं विजानाम, धुवं बुद्धो भविस्ससी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.७०-१०७)।

Mayampetaṃ vijānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.70-107);

बोधिसत्तो दीपङ्करदसबलस्स च दससहस्सचक्‍कवाळदेवतानञ्‍च वचनं सुत्वा भिय्योसोमत्ताय सञ्‍जातुस्साहो हुत्वा चिन्तेसि – ‘‘बुद्धा नाम अमोघवचना, नत्थि बुद्धानं कथाय अञ्‍ञथत्तं। यथा हि आकासे खित्तलेड्डुस्स पतनं धुवं, जातस्स मरणं, रत्तिक्खये सूरियुग्गमनं, आसया निक्खन्तसीहस्स सीहनादनदनं, गरुगब्भाय इत्थिया भारमोरोपनं धुवं अवस्सम्भावी, एवमेव बुद्धानं वचनं नाम धुवं अमोघं, अद्धा अहं बुद्धो भविस्सामी’’ति। तेन वुत्तं –

Bodhisatto dīpaṅkaradasabalassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṃ sutvā bhiyyosomattāya sañjātussāho hutvā cintesi – ‘‘buddhā nāma amoghavacanā, natthi buddhānaṃ kathāya aññathattaṃ. Yathā hi ākāse khittaleḍḍussa patanaṃ dhuvaṃ, jātassa maraṇaṃ, rattikkhaye sūriyuggamanaṃ, āsayā nikkhantasīhassa sīhanādanadanaṃ, garugabbhāya itthiyā bhāramoropanaṃ dhuvaṃ avassambhāvī, evameva buddhānaṃ vacanaṃ nāma dhuvaṃ amoghaṃ, addhā ahaṃ buddho bhavissāmī’’ti. Tena vuttaṃ –

‘‘बुद्धस्स वचनं सुत्वा, दससहस्सीन चूभयं।

‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassīna cūbhayaṃ;

तुट्ठहट्ठो पमोदितो, एवं चिन्तेसहं तदा॥

Tuṭṭhahaṭṭho pamodito, evaṃ cintesahaṃ tadā.

‘‘अद्वेज्झवचना बुद्धा, अमोघवचना जिना।

‘‘Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā;

वितथं नत्थि बुद्धानं, धुवं बुद्धो भवामहं॥

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

‘‘यथा खित्तं नभे लेड्डु, धुवं पतति भूमियं।

‘‘Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ;

तथेव बुद्धसेट्ठानं, वचनं धुवसस्सतं।

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;

वितथं नत्थि बुद्धानं, धुवं बुद्धो भवामहं॥

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

‘‘यथापि सब्बसत्तानं, मरणं धुवसस्सतं।

‘‘Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ;

तथेव बुद्धसेट्ठानं, वचनं धुवसस्सतं॥

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

‘‘यथा रत्तिक्खये पत्ते, सूरियुग्गमनं धुवं।

‘‘Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ;

तथेव बुद्धसेट्ठानं, वचनं धुवसस्सतं॥

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

‘‘यथा निक्खन्तसयनस्स, सीहस्स नदनं धुवं।

‘‘Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ;

तथेव बुद्धसेट्ठानं, वचनं धुवसस्सतं॥

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

‘‘यथा आपन्‍नसत्तानं, भारमोरोपनं धुवं।

‘‘Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ;

तथेव बुद्धसेट्ठानं, वचनं धुवसस्सत’’न्ति॥ (बु॰ वं॰ २.१०८-११४)।

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassata’’nti. (bu. vaṃ. 2.108-114);

सो ‘‘धुवाहं बुद्धो भविस्सामी’’ति एवं कतसन्‍निट्ठानो बुद्धकारके धम्मे उपधारेतुं – ‘‘कहं नु खो बुद्धकारका धम्मा, किं उद्धं, उदाहु अधो, दिसाविदिसासू’’ति अनुक्‍कमेन सकलं धम्मधातुं विचिनन्तो पोराणकबोधिसत्तेहि आसेवितनिसेवितं पठमं दानपारमिं दिस्वा एवं अत्तानं ओवदि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय पठमं दानपारमिं पूरेय्यासि। यथा हि निक्‍कुज्‍जितो उदककुम्भो निस्सेसं कत्वा उदकं वमतियेव, न पच्‍चाहरति, एवमेव धनं वा यसं वा पुत्तदारं वा अङ्गपच्‍चङ्गं वा अनोलोकेत्वा सम्पत्तयाचकानं सब्बं इच्छितिच्छितं निस्सेसं कत्वा ददमानो बोधिमूले निसीदित्वा बुद्धो भविस्ससी’’ति पठमं दानपारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

So ‘‘dhuvāhaṃ buddho bhavissāmī’’ti evaṃ katasanniṭṭhāno buddhakārake dhamme upadhāretuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho buddhakārakā dhammā, kiṃ uddhaṃ, udāhu adho, disāvidisāsū’’ti anukkamena sakalaṃ dhammadhātuṃ vicinanto porāṇakabodhisattehi āsevitanisevitaṃ paṭhamaṃ dānapāramiṃ disvā evaṃ attānaṃ ovadi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paṭhamaṃ dānapāramiṃ pūreyyāsi. Yathā hi nikkujjito udakakumbho nissesaṃ katvā udakaṃ vamatiyeva, na paccāharati, evameva dhanaṃ vā yasaṃ vā puttadāraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ vā anoloketvā sampattayācakānaṃ sabbaṃ icchiticchitaṃ nissesaṃ katvā dadamāno bodhimūle nisīditvā buddho bhavissasī’’ti paṭhamaṃ dānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘हन्द बुद्धकरे धम्मे, विचिनामि इतो चितो।

‘‘Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;

उद्धं अधो दस दिसा, यावता धम्मधातुया॥

Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, पठमं दानपारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, अनुचिण्णं महापथं॥

Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ.

‘‘इमं त्वं पठमं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

दानपारमितं गच्छ, यदि बोधिं पत्तुमिच्छसि॥

Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

‘‘यथापि कुम्भो सम्पुण्णो, यस्स कस्सचि अधोकतो।

‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato;

वमतेवुदकं निस्सेसं, न तत्थ परिरक्खति॥

Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati.

‘‘तथेव याचके दिस्वा, हीनमुक्‍कट्ठमज्झिमे।

‘‘Tatheva yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime;

ददाहि दानं निस्सेसं, कुम्भो विय अधोकतो’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.११५-११९)।

Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adhokato’’ti. (bu. vaṃ. 2.115-119);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो दुतियं सीलपारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय सीलपारमिम्पि पूरेय्यासि। यथा हि चमरी मिगो नाम जीवितं अनोलोकेत्वा अत्तनो वालमेव रक्खति, एवं त्वम्पि इतो पट्ठाय जीवितम्पि अनोलोकेत्वा सीलमेव रक्खमानो बुद्धो भविस्ससी’’ति दुतियं सीलपारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dutiyaṃ sīlapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya sīlapāramimpi pūreyyāsi. Yathā hi camarī migo nāma jīvitaṃ anoloketvā attano vālameva rakkhati, evaṃ tvampi ito paṭṭhāya jīvitampi anoloketvā sīlameva rakkhamāno buddho bhavissasī’’ti dutiyaṃ sīlapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, दुतियं सीलपारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं दुतियं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

सीलपारमितं गच्छ, यदि बोधिं पत्तुमिच्छसि॥

Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

‘‘यथापि चमरी वालं, किस्मिञ्‍चि पटिलग्गितं।

‘‘Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ;

उपेति मरणं तत्थ, न विकोपेति वालधिं॥

Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ.

‘‘तथेव चतूसु भूमीसु, सीलानि परिपूरय।

‘‘Tatheva catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya;

परिरक्ख सदा सीलं, चमरी विय वालधि’’न्ति॥ (बु॰ वं॰ २.१२०-१२४)।

Parirakkha sadā sīlaṃ, camarī viya vāladhi’’nti. (bu. vaṃ. 2.120-124);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो ततियं नेक्खम्मपारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय नेक्खम्मपारमिम्पि पूरेय्यासि। यथा हि चिरं बन्धनागारे वसमानो पुरिसो न तत्थ सिनेहं करोति, अथ खो उक्‍कण्ठतियेव, अवसितुकामो होति, एवमेव त्वम्पि सब्बभवे बन्धनागारसदिसे कत्वा सब्बभवेहि उक्‍कण्ठितो मुच्‍चितुकामो हुत्वा नेक्खम्माभिमुखोव होहि। एवं बुद्धो भविस्ससी’’ति ततियं नेक्खम्मपारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya nekkhammapāramimpi pūreyyāsi. Yathā hi ciraṃ bandhanāgāre vasamāno puriso na tattha sinehaṃ karoti, atha kho ukkaṇṭhatiyeva, avasitukāmo hoti, evameva tvampi sabbabhave bandhanāgārasadise katvā sabbabhavehi ukkaṇṭhito muccitukāmo hutvā nekkhammābhimukhova hohi. Evaṃ buddho bhavissasī’’ti tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, ततियं नेक्खम्मपारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं ततियं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

नेक्खम्मपारमितं गच्छ, यदि बोधिं पत्तुमिच्छसि॥

Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

‘‘यथा अन्दुघरे पुरिसो, चिरवुत्थो दुखट्टितो।

‘‘Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito;

न तत्थ रागं जनेति, मुत्तिमेव गवेसति॥

Na tattha rāgaṃ janeti, muttimeva gavesati.

‘‘तथेव त्वं सब्बभवे, पस्स अन्दुघरं विय।

‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andugharaṃ viya;

नेक्खम्माभिमुखो होहि, भवतो परिमुत्तिया’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१२५-१२९)।

Nekkhammābhimukho hohi, bhavato parimuttiyā’’ti. (bu. vaṃ. 2.125-129);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो चतुत्थं पञ्‍ञापारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय पञ्‍ञापारमिम्पि पूरेय्यासि। हीनमज्झिमुक्‍कट्ठेसु कञ्‍चि अवज्‍जेत्वा सब्बेपि पण्डिते उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छेय्यासि। यथा हि पिण्डपातिको भिक्खु हीनादिभेदेसु कुलेसु किञ्‍चि अवज्‍जेत्वा पटिपाटिया पिण्डाय चरन्तो खिप्पं यापनं लभति, एवं त्वम्पि सब्बपण्डिते उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छन्तो बुद्धो भविस्ससी’’ति चतुत्थं पञ्‍ञापारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato catutthaṃ paññāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paññāpāramimpi pūreyyāsi. Hīnamajjhimukkaṭṭhesu kañci avajjetvā sabbepi paṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ puccheyyāsi. Yathā hi piṇḍapātiko bhikkhu hīnādibhedesu kulesu kiñci avajjetvā paṭipāṭiyā piṇḍāya caranto khippaṃ yāpanaṃ labhati, evaṃ tvampi sabbapaṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanto buddho bhavissasī’’ti catutthaṃ paññāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, चतुत्थं पञ्‍ञापारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं चतुत्थं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

पञ्‍ञापारमितं गच्छ, यदि बोधिं पत्तुमिच्छसि॥

Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

‘‘यथापि भिक्खु भिक्खन्तो, हीनमुक्‍कट्ठमज्झिमे।

‘‘Yathāpi bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime;

कुलानि न विवज्‍जेन्तो, एवं लभति यापनं॥

Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ.

‘‘तथेव त्वं सब्बकालं, परिपुच्छं बुधं जनं।

‘‘Tatheva tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ;

पञ्‍ञापारमितं गन्त्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१३०-१३४)।

Paññāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.130-134);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो पञ्‍चमं वीरियपारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय वीरियपारमिम्पि पूरेय्यासि, यथा हि सीहो मिगराजा सब्बिरियापथेसु दळ्हवीरियो होति, एवं त्वम्पि सब्बभवेसु सब्बिरियापथेसु दळ्हवीरियो अनोलीनवीरियो समानो बुद्धो भविस्ससी’’ति पञ्‍चमं वीरियपारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato pañcamaṃ vīriyapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya vīriyapāramimpi pūreyyāsi, yathā hi sīho migarājā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyo hoti, evaṃ tvampi sabbabhavesu sabbiriyāpathesu daḷhavīriyo anolīnavīriyo samāno buddho bhavissasī’’ti pañcamaṃ vīriyapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, पञ्‍चमं वीरियपारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं पञ्‍चमं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

वीरियपारमितं गच्छ, यदि बोधिं पत्तुमिच्छसि॥

Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

‘‘यथापि सीहो मिगराजा, निसज्‍जट्ठानचङ्कमे।

‘‘Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

अलीनवीरियो होति, पग्गहितमनो सदा॥

Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.

‘‘तथेव त्वं सब्बभवे, पग्गण्ह वीरियं दळ्हं।

‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ;

वीरियपारमितं गन्त्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१३५-१३९)।

Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.135-139);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो छट्ठं खन्तिपारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय खन्तिपारमिम्पि पूरेय्यासि, सम्माननेपि अवमाननेपि खमोव भवेय्यासि। यथा हि पथवियं नाम सुचिम्पि निक्खिपन्ति असुचिम्पि, न तेन पथवी सिनेहं पटिघं करोति, खमति सहति अधिवासेतियेव, एवमेव त्वम्पि सम्माननेपि अवमाननेपि खमोव समानो बुद्धो भविस्ससी’’ति छट्ठं खन्तिपारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato chaṭṭhaṃ khantipāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya khantipāramimpi pūreyyāsi, sammānanepi avamānanepi khamova bhaveyyāsi. Yathā hi pathaviyaṃ nāma sucimpi nikkhipanti asucimpi, na tena pathavī sinehaṃ paṭighaṃ karoti, khamati sahati adhivāsetiyeva, evameva tvampi sammānanepi avamānanepi khamova samāno buddho bhavissasī’’ti chaṭṭhaṃ khantipāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, छट्ठमं खन्तिपारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं छट्ठमं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

तत्थ अद्वेज्झमानसो, सम्बोधिं पापुणिस्ससि॥

Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

‘‘यथापि पथवी नाम, सुचिम्पि असुचिम्पि च।

‘‘Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca;

सब्बं सहति निक्खेपं, न करोति पटिघं तया॥

Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā.

‘‘तथेव त्वम्पि सब्बेसं, सम्मानावमानक्खमो।

‘‘Tatheva tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo;

खन्तिपारमितं गन्त्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१४०-१४४)।

Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.140-144);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो सत्तमं सच्‍चपारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय सच्‍चपारमिम्पि पूरेय्यासि, असनिया मत्थके पतमानायपि धनादीनं अत्थाय छन्दादीनं वसेन सम्पजानमुसावादं नाम मा भासि। यथा हि ओसधी तारका नाम सब्बउतूसु अत्तनो गमनवीथिं जहित्वा अञ्‍ञाय वीथिया न गच्छति, सकवीथियाव गच्छति, एवमेव त्वम्पि सच्‍चं पहाय मुसावादं नाम अवदन्तोयेव बुद्धो भविस्ससी’’ति सत्तमं सच्‍चपारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato sattamaṃ saccapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya saccapāramimpi pūreyyāsi, asaniyā matthake patamānāyapi dhanādīnaṃ atthāya chandādīnaṃ vasena sampajānamusāvādaṃ nāma mā bhāsi. Yathā hi osadhī tārakā nāma sabbautūsu attano gamanavīthiṃ jahitvā aññāya vīthiyā na gacchati, sakavīthiyāva gacchati, evameva tvampi saccaṃ pahāya musāvādaṃ nāma avadantoyeva buddho bhavissasī’’ti sattamaṃ saccapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, सत्तमं सच्‍चपारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं सत्तमं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

तत्थ अद्वेज्झवचनो, सम्बोधिं पापुणिस्ससि॥

Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

‘‘यथापि ओसधी नाम, तुलाभूता सदेवके।

‘‘Yathāpi osadhī nāma, tulābhūtā sadevake;

समये उतुवस्से वा, न वोक्‍कमति वीथितो॥

Samaye utuvasse vā, na vokkamati vīthito.

‘‘तथेव त्वम्पि सच्‍चेसु, मा वोक्‍कमसि वीथितो।

‘‘Tatheva tvampi saccesu, mā vokkamasi vīthito;

सच्‍चपारमितं गन्त्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१४५-१४९)।

Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.145-149);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो अट्ठमं अधिट्ठानपारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय अधिट्ठानपारमिम्पि पूरेय्यासि, यं अधिट्ठासि, तस्मिं अधिट्ठाने निच्‍चलोव भवेय्यासि। यथा हि पब्बतो नाम सब्बासु दिसासु वातेहि पहटो न कम्पति न चलति, अत्तनो ठानेयेव तिट्ठति, एवमेव त्वम्पि अत्तनो अधिट्ठाने निच्‍चलो होन्तोव बुद्धो भविस्ससी’’ति अट्ठमं अधिट्ठानपारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya adhiṭṭhānapāramimpi pūreyyāsi, yaṃ adhiṭṭhāsi, tasmiṃ adhiṭṭhāne niccalova bhaveyyāsi. Yathā hi pabbato nāma sabbāsu disāsu vātehi pahaṭo na kampati na calati, attano ṭhāneyeva tiṭṭhati, evameva tvampi attano adhiṭṭhāne niccalo hontova buddho bhavissasī’’ti aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, अट्ठमं अधिट्ठानपारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं अट्ठमं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

तत्थ त्वं अचलो हुत्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससि॥

Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

‘‘यथापि पब्बतो सेलो, अचलो सुप्पतिट्ठितो।

‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

न कम्पति भुसवातेहि, सकट्ठानेव तिट्ठति॥

Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.

‘‘तथेव त्वम्पि अधिट्ठाने, सब्बदा अचलो भव।

‘‘Tatheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava;

अधिट्ठानपारमितं गन्त्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१५०-१५४)।

Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.150-154);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो नवमं मेत्तापारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय मेत्तापारमिम्पि पूरेय्यासि, हितेसुपि अहितेसुपि एकचित्तो भवेय्यासि। यथा हि उदकं नाम पापजनस्सपि कल्याणजनस्सपि सीतभावं एकसदिसं कत्वा फरति, एवमेव त्वम्पि सब्बेसु सत्तेसु मेत्तचित्तेन एकचित्तोव होन्तो बुद्धो भविस्ससी’’ति नवमं मेत्तापारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato navamaṃ mettāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya mettāpāramimpi pūreyyāsi, hitesupi ahitesupi ekacitto bhaveyyāsi. Yathā hi udakaṃ nāma pāpajanassapi kalyāṇajanassapi sītabhāvaṃ ekasadisaṃ katvā pharati, evameva tvampi sabbesu sattesu mettacittena ekacittova honto buddho bhavissasī’’ti navamaṃ mettāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, नवमं मेत्तापारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं नवमं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

मेत्ताय असमो होहि, यदि बोधिं पत्तुमिच्छसि॥

Mettāya asamo hohi, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

‘‘यथापि उदकं नाम, कल्याणे पापके जने।

‘‘Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane;

समं फरति सीतेन, पवाहेति रजोमलं॥

Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ.

‘‘तथेव त्वम्पि हिताहिते, समं मेत्ताय भावय।

‘‘Tatheva tvampi hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya;

मेत्तापारमितं गन्त्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१५५-१५९)।

Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.155-159);

अथस्स ‘‘न एत्तकेहेव बुद्धकारकधम्मेहि भवितब्ब’’न्ति उत्तरिम्पि उपधारयतो दसमं उपेक्खापारमिं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘सुमेधपण्डित, त्वं इतो पट्ठाय उपेक्खापारमिम्पि पूरेय्यासि, सुखेपि दुक्खेपि मज्झत्तोव भवेय्यासि। यथा हि पथवी नाम सुचिम्पि असुचिम्पि पक्खिपमाने मज्झत्ताव होति, एवमेव त्वम्पि सुखदुक्खेसु मज्झत्तोव होन्तो बुद्धो भविस्ससी’’ति दसमं उपेक्खापारमिं दळ्हं कत्वा अधिट्ठासि। तेन वुत्तं –

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dasamaṃ upekkhāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya upekkhāpāramimpi pūreyyāsi, sukhepi dukkhepi majjhattova bhaveyyāsi. Yathā hi pathavī nāma sucimpi asucimpi pakkhipamāne majjhattāva hoti, evameva tvampi sukhadukkhesu majjhattova honto buddho bhavissasī’’ti dasamaṃ upekkhāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘न हेते एत्तकायेव, बुद्धधम्मा भविस्सरे।

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

अञ्‍ञेपि विचिनिस्सामि, ये धम्मा बोधिपाचना॥

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, दसमं उपेक्खापारमिं।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ;

पुब्बकेहि महेसीहि, आसेवितनिसेवितं॥

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘‘इमं त्वं दसमं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।

‘‘Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

तुलाभूतो दळ्हो हुत्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससि॥

Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

‘‘यथापि पथवी नाम, निक्खित्तं असुचिं सुचिं।

‘‘Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ;

उपेक्खति उभोपेते, कोपानुनयवज्‍जिता॥

Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.

‘‘तथेव त्वम्पि सुखदुक्खे, तुलाभूतो सदा भव।

‘‘Tatheva tvampi sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava;

उपेक्खापारमितं गन्त्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१६०-१६४)।

Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.160-164);

ततो चिन्तेसि – ‘‘इमस्मिं लोके बोधिसत्तेहि पूरेतब्बा बोधिपरिपाचना बुद्धकारकधम्मा एत्तकायेव , दस पारमियो ठपेत्वा अञ्‍ञे नत्थि। इमापि दस पारमियो उद्धं आकासेपि नत्थि, हेट्ठा पथवियम्पि, पुरत्थिमादीसु दिसासुपि नत्थि, मय्हंयेव पन हदयब्भन्तरे पतिट्ठिता’’ति। एवं तासं हदये पतिट्ठितभावं दिस्वा सब्बापि ता दळ्हं कत्वा अधिट्ठाय पुनप्पुनं सम्मसन्तो अनुलोमपटिलोमं सम्मसति, परियन्ते गहेत्वा आदिं पापेति, आदिम्हि गहेत्वा परियन्तं पापेति, मज्झे गहेत्वा उभतो कोटिं पापेत्वा ओसापेति, उभतो कोटीसु गहेत्वा मज्झं पापेत्वा ओसापेति। बाहिरकभण्डपरिच्‍चागो दानपारमी नाम, अङ्गपरिच्‍चागो दानउपपारमी नाम, जीवितपरिच्‍चागो दानपरमत्थपारमी नामाति दस पारमियो दस उपपारमियो दस परमत्थपारमियोति समत्तिंस पारमियो तेलयन्तं विनिवट्टेन्तो विय महामेरुं मत्थं कत्वा चक्‍कवाळमहासमुद्दं आलुळेन्तो विय च सम्मसति। तस्सेवं दस पारमियो सम्मसन्तस्स धम्मतेजेन चतुनहुताधिकद्वियोजनसतसहस्सबहला अयं महापथवी हत्थिना अक्‍कन्तनळकलापो विय, पीळियमानं उच्छुयन्तं विय च महाविरवं विरवमाना सङ्कम्पि सम्पकम्पि सम्पवेधि। कुलालचक्‍कं विय तेलयन्तचक्‍कं विय च परिब्भमि। तेन वुत्तं –

Tato cintesi – ‘‘imasmiṃ loke bodhisattehi pūretabbā bodhiparipācanā buddhakārakadhammā ettakāyeva , dasa pāramiyo ṭhapetvā aññe natthi. Imāpi dasa pāramiyo uddhaṃ ākāsepi natthi, heṭṭhā pathaviyampi, puratthimādīsu disāsupi natthi, mayhaṃyeva pana hadayabbhantare patiṭṭhitā’’ti. Evaṃ tāsaṃ hadaye patiṭṭhitabhāvaṃ disvā sabbāpi tā daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya punappunaṃ sammasanto anulomapaṭilomaṃ sammasati, pariyante gahetvā ādiṃ pāpeti, ādimhi gahetvā pariyantaṃ pāpeti, majjhe gahetvā ubhato koṭiṃ pāpetvā osāpeti, ubhato koṭīsu gahetvā majjhaṃ pāpetvā osāpeti. Bāhirakabhaṇḍapariccāgo dānapāramī nāma, aṅgapariccāgo dānaupapāramī nāma, jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī nāmāti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo telayantaṃ vinivaṭṭento viya mahāmeruṃ matthaṃ katvā cakkavāḷamahāsamuddaṃ āluḷento viya ca sammasati. Tassevaṃ dasa pāramiyo sammasantassa dhammatejena catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī hatthinā akkantanaḷakalāpo viya, pīḷiyamānaṃ ucchuyantaṃ viya ca mahāviravaṃ viravamānā saṅkampi sampakampi sampavedhi. Kulālacakkaṃ viya telayantacakkaṃ viya ca paribbhami. Tena vuttaṃ –

‘‘एत्तकायेव ते लोके, ये धम्मा बोधिपाचना।

‘‘Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā;

तदुद्धं नत्थि अञ्‍ञत्र, दळ्हं तत्थ पतिट्ठह॥

Taduddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha.

‘‘इमे धम्मे सम्मसतो, सभावरसलक्खणे।

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvarasalakkhaṇe;

धम्मतेजेन वसुधा, दससहस्सी पकम्पथ॥

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.

‘‘चलति रवति पथवी, उच्छुयन्तंव पीळितं।

‘‘Calati ravati pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ;

तेलयन्ते यथा चक्‍कं, एवं कम्पति मेदनी’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१६५-१६७)।

Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medanī’’ti. (bu. vaṃ. 2.165-167);

महापथविया कम्पमानाय रम्मनगरवासिनो सण्ठातुं असक्‍कोन्ता युगन्तवातब्भाहता महासाला विय मुच्छिता पपतिंसु। घटादीनि कुलालभाजनानि पवट्टन्तानि अञ्‍ञमञ्‍ञं पहरन्तानि चुण्णविचुण्णानि अहेसुं। महाजनो भीततसितो सत्थारं उपसङ्कमित्वा ‘‘किं नु खो भगवा नागावट्टो अयं, भूतयक्खदेवतासु अञ्‍ञतरावट्टो वाति न हि मयं एतं जानाम, अपिच खो सब्बोपि अयं महाजनो उपद्दुतो, किं नु खो इमस्स लोकस्स पापकं भविस्सति, उदाहु कल्याणं, कथेथ नो एतं कारण’’न्ति आह। अथ सत्था तेसं कथं सुत्वा ‘‘तुम्हे मा भायथ, मा चिन्तयित्थ, नत्थि वो इतोनिदानं भयं। यो सो मया अज्‍ज ‘सुमेधपण्डितो अनागते गोतमो नाम बुद्धो भविस्सती’ति ब्याकतो, सो इदानि दस पारमियो सम्मसति, तस्स सम्मसन्तस्स विलोळेन्तस्स धम्मतेजेन सकलदससहस्सी लोकधातु एकप्पहारेन कम्पति चेव रवति चा’’ति आह। तेन वुत्तं –

Mahāpathaviyā kampamānāya rammanagaravāsino saṇṭhātuṃ asakkontā yugantavātabbhāhatā mahāsālā viya mucchitā papatiṃsu. Ghaṭādīni kulālabhājanāni pavaṭṭantāni aññamaññaṃ paharantāni cuṇṇavicuṇṇāni ahesuṃ. Mahājano bhītatasito satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho bhagavā nāgāvaṭṭo ayaṃ, bhūtayakkhadevatāsu aññatarāvaṭṭo vāti na hi mayaṃ etaṃ jānāma, apica kho sabbopi ayaṃ mahājano upadduto, kiṃ nu kho imassa lokassa pāpakaṃ bhavissati, udāhu kalyāṇaṃ, kathetha no etaṃ kāraṇa’’nti āha. Atha satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘tumhe mā bhāyatha, mā cintayittha, natthi vo itonidānaṃ bhayaṃ. Yo so mayā ajja ‘sumedhapaṇḍito anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’ti byākato, so idāni dasa pāramiyo sammasati, tassa sammasantassa viloḷentassa dhammatejena sakaladasasahassī lokadhātu ekappahārena kampati ceva ravati cā’’ti āha. Tena vuttaṃ –

‘‘यावता परिसा आसि, बुद्धस्स परिवेसने।

‘‘Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane;

पवेधमाना सा तत्थ, मुच्छिता सेसि भूमिया॥

Pavedhamānā sā tattha, mucchitā sesi bhūmiyā.

‘‘घटानेकसहस्सानि, कुम्भीनञ्‍च सता बहू।

‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū;

सञ्‍चुण्णमथिता तत्थ, अञ्‍ञमञ्‍ञं पघट्टिता॥

Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā.

‘‘उब्बिग्गा तसिता भीता, भन्ता ब्यथितमानसा।

‘‘Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byathitamānasā;

महाजना समागम्म, दीपङ्करमुपागमुं॥

Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ.

‘‘किं भविस्सति लोकस्स, कल्याणमथ पापकं।

‘‘Kiṃ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ;

सब्बो उपद्दुतो लोको, तं विनोदेहि चक्खुम॥

Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma.

‘‘तेसं तदा सञ्‍ञापेसि, दीपङ्करो महामुनि।

‘‘Tesaṃ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni;

विस्सत्था होथ मा भाथ, इमस्मिं पथविकम्पने॥

Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṃ pathavikampane.

‘‘यमहं अज्‍ज ब्याकासिं, ‘बुद्धो लोके भविस्सति’।

‘‘Yamahaṃ ajja byākāsiṃ, ‘buddho loke bhavissati’;

एसो सम्मसति धम्मं, पुब्बकं जिनसेवितं॥

Eso sammasati dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ.

‘‘तस्स सम्मसतो धम्मं, बुद्धभूमिं असेसतो।

‘‘Tassa sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato;

तेनायं कम्पिता पथवी, दससहस्सी सदेवके’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१६८-१७४)।

Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake’’ti. (bu. vaṃ. 2.168-174);

महाजनो तथागतस्स वचनं सुत्वा हट्ठतुट्ठो मालागन्धविलेपनं आदाय रम्मनगरा निक्खमित्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा मालागन्धादीहि पूजेत्वा वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा रम्मनगरमेव पाविसि। बोधिसत्तोपि दस पारमियो सम्मसित्वा वीरियं दळ्हं कत्वा अधिट्ठाय निसिन्‍नासना वुट्ठासि। तेन वुत्तं –

Mahājano tathāgatassa vacanaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭho mālāgandhavilepanaṃ ādāya rammanagarā nikkhamitvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā rammanagarameva pāvisi. Bodhisattopi dasa pāramiyo sammasitvā vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nisinnāsanā vuṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘बुद्धस्स वचनं सुत्वा, मनो निब्बायि तावदे।

‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade;

सब्बे मं उपसङ्कम्म, पुनापि अभिवन्दिसुं॥

Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi abhivandisuṃ.

‘‘समादियित्वा बुद्धगुणं, दळ्हं कत्वान मानसं।

‘‘Samādiyitvā buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ;

दीपङ्करं नमस्सित्वा, आसना वुट्ठहिं तदा’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१७५-१७६)।

Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā’’ti. (bu. vaṃ. 2.175-176);

अथ बोधिसत्तं आसना वुट्ठहन्तं सकलदससहस्सचक्‍कवाळदेवता सन्‍निपतित्वा दिब्बेहि मालागन्धेहि पूजेत्वा वन्दित्वा ‘‘अय्य सुमेधतापस, तया अज्‍ज दीपङ्करदसबलस्स पादमूले महती पत्थना पत्थिता, सा ते अनन्तरायेन समिज्झतु, मा ते भयं वा छम्भितत्तं वा अहोसि, सरीरे अप्पमत्तकोपि रोगो मा उप्पज्‍जतु, खिप्पं पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पटिविज्झ। यथा पुप्फूपगफलूपगरुक्खा समये पुप्फन्ति चेव फलन्ति च, तथेव त्वम्पि तं समयं अनतिक्‍कमित्वा खिप्पं सम्बोधिमुत्तमं फुसस्सू’’तिआदीनि थुतिमङ्गलानि पयिरुदाहंसु। एवञ्‍च पयिरुदाहित्वा अत्तनो अत्तनो देवट्ठानमेव अगमंसु। बोधिसत्तोपि देवताहि अभित्थवितो – ‘‘अहं दस पारमियो पूरेत्वा कप्पसतसहस्साधिकानं चतुन्‍नं असङ्ख्येय्यानं मत्थके बुद्धो भविस्सामी’’ति वीरियं दळ्हं कत्वा अधिट्ठाय नभं अब्भुग्गन्त्वा हिमवन्तमेव अगमासि। तेन वुत्तं –

Atha bodhisattaṃ āsanā vuṭṭhahantaṃ sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā dibbehi mālāgandhehi pūjetvā vanditvā ‘‘ayya sumedhatāpasa, tayā ajja dīpaṅkaradasabalassa pādamūle mahatī patthanā patthitā, sā te anantarāyena samijjhatu, mā te bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā ahosi, sarīre appamattakopi rogo mā uppajjatu, khippaṃ pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ paṭivijjha. Yathā pupphūpagaphalūpagarukkhā samaye pupphanti ceva phalanti ca, tatheva tvampi taṃ samayaṃ anatikkamitvā khippaṃ sambodhimuttamaṃ phusassū’’tiādīni thutimaṅgalāni payirudāhaṃsu. Evañca payirudāhitvā attano attano devaṭṭhānameva agamaṃsu. Bodhisattopi devatāhi abhitthavito – ‘‘ahaṃ dasa pāramiyo pūretvā kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake buddho bhavissāmī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nabhaṃ abbhuggantvā himavantameva agamāsi. Tena vuttaṃ –

‘‘दिब्बं मानुसकं पुप्फं, देवा मानुसका उभो।

‘‘Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho;

समोकिरन्ति पुप्फेहि, वुट्ठहन्तस्स आसना॥

Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.

‘‘वेदयन्ति च ते सोत्थिं, देवा मानुसका उभो।

‘‘Vedayanti ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho;

महन्तं पत्थितं तुय्हं, तं लभस्सु यथिच्छितं॥

Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ.

‘‘सब्बीतियो विवज्‍जन्तु, सोको रोगो विनस्सतु।

‘‘Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu;

मा ते भवन्त्वन्तराया, फुस खिप्पं बोधिमुत्तमं॥

Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ.

‘‘यथापि समये पत्ते, पुप्फन्ति पुप्फिनो दुमा।

‘‘Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā;

तथेव त्वं महावीर, बुद्धञाणेन पुप्फसु॥

Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇena pupphasu.

‘‘यथा ये केचि सम्बुद्धा, पूरयुं दस पारमी।

‘‘Yathā ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasa pāramī;

तथेव त्वं महावीर, पूरय दस पारमी॥

Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūraya dasa pāramī.

‘‘यथा ये केचि सम्बुद्धा, बोधिमण्डम्हि बुज्झरे।

‘‘Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare;

तथेव त्वं महावीर, बुज्झस्सु जिनबोधियं॥

Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ.

‘‘यथा ये केचि सम्बुद्धा, धम्मचक्‍कं पवत्तयुं।

‘‘Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ;

तथेव त्वं महावीर, धम्मचक्‍कं पवत्तय॥

Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya.

‘‘पुण्णमाये यथा चन्दो, परिसुद्धो विरोचति।

‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;

तथेव त्वं पुण्णमनो, विरोच दससहस्सियं॥

Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.

‘‘राहुमुत्तो यथा सूरियो, तापेन अतिरोचति।

‘‘Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati;

तथेव लोका मुच्‍चित्वा, विरोच सिरिया तुवं॥

Tatheva lokā muccitvā, viroca siriyā tuvaṃ.

‘‘यथा या काचि नदियो, ओसरन्ति महोदधिं।

‘‘Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ;

एवं सदेवका लोका, ओसरन्तु तवन्तिके॥

Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike.

‘‘तेहि थुतप्पसत्थो सो, दस धम्मे समादिय।

‘‘Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya;

ते धम्मे परिपूरेन्तो, पवनं पाविसी तदा’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.१७७-१८७)।

Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadā’’ti. (bu. vaṃ. 2.177-187);

सुमेधकथा निट्ठिता।

Sumedhakathā niṭṭhitā.

रम्मनगरवासिनोपि खो नगरं पविसित्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं अदंसु। सत्था तेसं धम्मं देसेत्वा महाजनं सरणादीसु पतिट्ठपेत्वा रम्मनगरा निक्खमि। ततो उद्धम्पि यावतायुकं तिट्ठन्तो सब्बं बुद्धकिच्‍चं कत्वा अनुक्‍कमेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि। तत्थ यं वत्तब्बं, तं सब्बं बुद्धवंसे वुत्तनयेनेव वित्थारेतब्बं। वुत्तञ्हि तत्थ –

Rammanagaravāsinopi kho nagaraṃ pavisitvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Satthā tesaṃ dhammaṃ desetvā mahājanaṃ saraṇādīsu patiṭṭhapetvā rammanagarā nikkhami. Tato uddhampi yāvatāyukaṃ tiṭṭhanto sabbaṃ buddhakiccaṃ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ buddhavaṃse vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Vuttañhi tattha –

‘‘तदा ते भोजयित्वान, ससङ्घं लोकनायकं।

‘‘Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

उपगच्छुं सरणं तस्स, दीपङ्करस्स सत्थुनो॥

Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.

‘‘सरणगमने कञ्‍चि, निवेसेसि तथागतो।

‘‘Saraṇagamane kañci, nivesesi tathāgato;

कञ्‍चि पञ्‍चसु सीलेसु, सीले दसविधे परं॥

Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.

‘‘कस्सचि देति सामञ्‍ञं, चतुरो फलमुत्तमे।

‘‘Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;

कस्सचि असमे धम्मे, देति सो पटिसम्भिदा॥

Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.

‘‘कस्सचि वरसमापत्तियो, अट्ठ देति नरासभो।

‘‘Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;

तिस्सो कस्सचि विज्‍जायो, छळभिञ्‍ञा पवेच्छति॥

Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.

‘‘तेन योगेन जनकायं, ओवदति महामुनि।

‘‘Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;

तेन वित्थारिकं आसि, लोकनाथस्स सासनं॥

Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.

‘‘महाहनूसभक्खन्धो, दीपङ्करसनामको।

‘‘Mahāhanūsabhakkhandho, dīpaṅkarasanāmako;

बहू जने तारयति, परिमोचेति दुग्गतिं॥

Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.

‘‘बोधनेय्यं जनं दिस्वा, सतसहस्सेपि योजने।

‘‘Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;

खणेन उपगन्त्वान, बोधेति तं महामुनि॥

Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmuni.

‘‘पठमाभिसमये बुद्धो, कोटिसतमबोधयि।

‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;

दुतियाभिसमये नाथो, नवुतिकोटिमबोधयि॥

Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.

‘‘यदा च देवभवनम्हि, बुद्धो धम्ममदेसयि।

‘‘Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi;

नवुतिकोटिसहस्सानं, ततियाभिसमयो अहु॥

Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

‘‘सन्‍निपाता तयो आसुं, दीपङ्करस्स सत्थुनो।

‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;

कोटिसतसहस्सानं, पठमो आसि समागमो॥

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

‘‘पुन नारदकूटम्हि, पविवेकगते जिने।

‘‘Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;

खीणासवा वीतमला, समिंसु सतकोटियो॥

Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo.

‘‘यम्हि काले महावीरो, सुदस्सनसिलुच्‍चये।

‘‘Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;

नवुतिकोटिसहस्सेहि, पवारेसि महामुनि॥

Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.

‘‘अहं तेन समयेन, जटिलो उग्गतापनो।

‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;

अन्तलिक्खम्हि चरणो, पञ्‍चाभिञ्‍ञासु पारगू॥

Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū.

‘‘दसवीससहस्सानं, धम्माभिसमयो अहु।

‘‘Dasavīsasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu;

एकद्विन्‍नं अभिसमया, गणनतो असङ्खिया॥

Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanato asaṅkhiyā.

‘‘वित्थारिकं बाहुजञ्‍ञं, इद्धं फीतं अहू तदा।

‘‘Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā;

दीपङ्करस्स भगवतो, सासरं सुविसोधितं॥

Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsaraṃ suvisodhitaṃ.

‘‘चत्तारि सतसहस्सानि, छळभिञ्‍ञा महिद्धिका।

‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;

दीपङ्करं लोकविदुं परिवारेन्ति सब्बदा॥

Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ parivārenti sabbadā.

‘‘ये केचि तेन समयेन, जहन्ति मानुसं भवं।

‘‘Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;

अप्पत्तमानसा सेखा, गरहिता भवन्ति ते॥

Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.

‘‘सुपुप्फितं पावचनं, अरहन्तेहि तादिभि।

‘‘Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādibhi;

खीणासवेहि विमलेहि, उपसोभति सब्बदा॥

Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā.

‘‘नगरं रम्मवती नाम, सुदेवो नाम खत्तियो।

‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;

सुमेधा नाम जनिका, दीपङ्करस्स सत्थुनो॥

Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.

‘‘दसवस्ससहस्सानि, अगारं अज्झ सो वसि।

‘‘Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

हंसा कोञ्‍चा मयूरा च, तयो पासादमुत्तमा॥

Haṃsā koñcā mayūrā ca, tayo pāsādamuttamā.

‘‘तीणि सतसहस्सानि, नारियो समलङ्कता।

‘‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

पदुमा नाम सा नारी, उसभक्खन्धो अत्रजो॥

Padumā nāma sā nārī, usabhakkhandho atrajo.

‘‘निमित्ते चतुरो दिस्वा, हत्थियानेन निक्खमि।

‘‘Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;

अनूनदसमासानि, पधाने पदही जिनो॥

Anūnadasamāsāni, padhāne padahī jino.

‘‘पधानचारं चरित्वान, अबुज्झि मानसं मुनि।

‘‘Padhānacāraṃ caritvāna, abujjhi mānasaṃ muni;

ब्रह्मुना याचितो सन्तो, दीपङ्करो महामुनि॥

Brahmunā yācito santo, dīpaṅkaro mahāmuni.

‘‘वत्ति चक्‍कं महावीरो, नन्दारामे सिरीघरे।

‘‘Vatti cakkaṃ mahāvīro, nandārāme sirīghare;

निसिन्‍नो सिरीसमूलम्हि, अकासि तित्थियमद्दनं॥

Nisinno sirīsamūlamhi, akāsi titthiyamaddanaṃ.

‘‘सुमङ्गलो च तिस्सो च, अहेसुं अग्गसावका।

‘‘Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;

सागतो नामुपट्ठाको, दीपङ्करस्स सत्थुनो॥

Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.

सुनन्दा च‘‘नन्दा चेव सुनन्दा च, अहेसुं अग्गसाविका।

Sunandā ca‘‘nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

बोधि तस्स भगवतो, पिप्फलीति पवुच्‍चति॥

Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.

‘‘तपुस्सभल्‍लिका नाम, अहेसुं अग्गुपट्ठका।

‘‘Tapussabhallikā nāma, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

सिरिमा कोणा उपट्ठिका, दीपङ्करस्स सत्थुनो॥

Sirimā koṇā upaṭṭhikā, dīpaṅkarassa satthuno.

‘‘असीतिहत्थमुब्बेधो, दीपङ्करो महामुनि।

‘‘Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

सोभति दीपरुक्खोव, सालराजाव फुल्‍लितो॥

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

‘‘पभा विधावति तस्स, समन्ता द्वादस योजने।

‘‘Pabhā vidhāvati tassa, samantā dvādasa yojane;

सतसहस्सवस्सानि, आयु तस्स महेसिनो।

Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;

तावता तिट्ठमानो सो, तारेसि जनतं बहुं॥

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

‘‘जोतयित्वान सद्धम्मं, सन्तारेत्वा महाजनं।

‘‘Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;

जलित्वा अग्गिखन्धोव, निब्बुतो सो ससावको॥

Jalitvā aggikhandhova, nibbuto so sasāvako.

‘‘सा च इद्धि सो च यसो, तानि च पादेसु चक्‍करतनानि।

‘‘Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;

सब्बं तमन्तरहितं, ननु रित्ता सब्बसङ्खाराति॥

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārāti.

‘‘दीपङ्करो जिनो सत्था, नन्दारामम्हि निब्बुतो।

‘‘Dīpaṅkaro jino satthā, nandārāmamhi nibbuto;

तत्थेतस्स जिनथूपो, छत्तिंसुब्बेधयोजनो’’ति॥ (बु॰ वं॰ ३.१-३१)।

Tatthetassa jinathūpo, chattiṃsubbedhayojano’’ti. (bu. vaṃ. 3.1-31);





© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact