| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា
9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā
២៤៦. ឯតេហីតិ ទុចិន្តិតាទីហិ។ ឯតេន លក្ខណសទ្ទស្ស ករណត្ថតមាហ។ តានេវាតិ លក្ខណានិ ឯវ។ តស្សាតិ ពាលស្ស។ ‘‘អយំ ពាលោ’’តិ និមីយតិ សញ្ចានីយតិ ឯតេហីតិ ពាលនិមិត្តានិ។ អបទានំ វុច្ចតិ វិខ្យាតំ កម្មំ។ ទុចិន្តិតាទីនិ ច ពាលេ វិខ្យាតានិ, អវធារណភាវេ វា, តស្មា ពាលស្ស អបទានានីតិ ពាលាបទានានិ។ អភិជ្ឈាទីហិ ទុដ្ឋំ ទូសិតំ ចិន្តេតីតិ ទុចិន្តិតចិន្តី។ លោភាទីហិ ទុដ្ឋំ ភាសិតំ មុសាវាទាទិំ ភាសតីតិ ទុព្ភាសិតភាសី។ តេសំ តេសំយេវ វសេន កត្តព្ពតោ ទុក្កដកម្មំ បាណាតិបាតាទិំ ករោតីតិ ទុក្កដកម្មការី។ តេនាហ ‘‘ចិន្តយន្តោ’’តិអាទិ។ តានិ ឧបនិស្សាយ ជាតន្តិ តជ្ជំ។ តតោ ឯវ តេសំ សារុប្បំ អនុរូបន្តិ តស្សារុប្បំ។ តេនាហ ‘‘តជ្ជាតិក’’ន្តិអាទិ។ កច្ឆមានាយាតិ កថិយមានាយ។
246.Etehīti ducintitādīhi. Etena lakkhaṇasaddassa karaṇatthatamāha. Tānevāti lakkhaṇāni eva. Tassāti bālassa. ‘‘Ayaṃ bālo’’ti nimīyati sañcānīyati etehīti bālanimittāni. Apadānaṃ vuccati vikhyātaṃ kammaṃ. Ducintitādīni ca bāle vikhyātāni, avadhāraṇabhāve vā, tasmā bālassa apadānānīti bālāpadānāni. Abhijjhādīhi duṭṭhaṃ dūsitaṃ cintetīti ducintitacintī. Lobhādīhi duṭṭhaṃ bhāsitaṃ musāvādādiṃ bhāsatīti dubbhāsitabhāsī. Tesaṃ tesaṃyeva vasena kattabbato dukkaṭakammaṃ pāṇātipātādiṃ karotīti dukkaṭakammakārī. Tenāha ‘‘cintayanto’’tiādi. Tāni upanissāya jātanti tajjaṃ. Tato eva tesaṃ sāruppaṃ anurūpanti tassāruppaṃ. Tenāha ‘‘tajjātika’’ntiādi. Kacchamānāyāti kathiyamānāya.
២៤៨. យស្មា សត្តានំ យថូបចិតានិ កម្មានិ កតោកាសានិ តទុបដ្ឋាបិតានិ កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានិ មរណស្ស អាសន្នកាលេ ចិត្តស្ស អាបាថំ អាគច្ឆន្តានិ, តទា ឱលម្ពន្តានិ វិយ អភិភវន្តានិ វិយ អជ្ឈោត្ថរន្តានិ វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘ឱលម្ពនាទិអាការេន ហិ តានិ ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ។ ឧបដ្ឋានាការោ ឯវ តទា ចិត្តស្ស គោចរភាវំ គច្ឆតីតិ អាហ – ‘‘តស្មិំ ឧបដ្ឋានាការេ អាបាថគតេ’’តិ។
248. Yasmā sattānaṃ yathūpacitāni kammāni katokāsāni tadupaṭṭhāpitāni kammanimittagatinimittāni maraṇassa āsannakāle cittassa āpāthaṃ āgacchantāni, tadā olambantāni viya abhibhavantāni viya ajjhottharantāni viya upaṭṭhahanti, tasmā vuttaṃ – ‘‘olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahantī’’ti. Upaṭṭhānākāro eva tadā cittassa gocarabhāvaṃ gacchatīti āha – ‘‘tasmiṃ upaṭṭhānākāre āpāthagate’’ti.
២៤៩. ន សក្កាតិ ន វទតីតិ ឯតេន ទ្វេបិ បដិសេធា បកតិអត្ថាតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ។ ន សុករាតិ បន ឥមិនា ទុក្ករភាវោ ទីបិតោ, ទុក្ករញ្ច តាវ ឧបាយេន សក្កា កាតុន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ន សុករំ បនា’’តិអាទិ។ តេនាតិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គមនេន អញ្ញមញ្ញំ សំវិជ្ឈនេន។ អស្សាតិ ចោរស្ស។ ឥតោ ឧត្តរិបីតិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សាយន្ហសមយញ្ច សត្តិសតេន។
249.Na sakkāti na vadatīti etena dvepi paṭisedhā pakatiatthāti ayamattho vutto hoti. Na sukarāti pana iminā dukkarabhāvo dīpito, dukkarañca tāva upāyena sakkā kātunti dassento āha – ‘‘na sukaraṃ panā’’tiādi. Tenāti vinivijjhitvā gamanena aññamaññaṃ saṃvijjhanena. Assāti corassa. Ito uttaripīti majjhanhikasamayaṃ sāyanhasamayañca sattisatena.
២៥០. សង្ខម្បិ ន ឧបេតីតិ ឥមិនា សង្ខាតព្ពមត្តំ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘គណនាមត្តម្បិ ន គច្ឆតី’’តិ។ ឧបនិក្ខេបនមត្តម្បីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ កលភាគន្តិ កលានំ សង្គណនកោដ្ឋាសំ។ តេនាហ ‘‘សតិមំ កល’’ន្តិអាទិ។ ឱលោកិតមត្តម្បីតិ ឧបនិក្ខេបនវសេន ឱលោកនមត្តកម្បិ។ តំ កម្មការណន្តិ តំ បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណំ ចតុន្នម្បិ បស្សានំ វសេន សម្បរិវត្តេត្វា ករោន្តិយេវ, បាឡិយំ បន ឯកបស្សវសេន អាគតា។ គេហស្សាតិ មហតោ គេហស្ស។ សព្ពតោតិ សព្ពាវយវតោ។ សម្បជ្ជលិតេ ឯកជាលីភូតេ។ សុបក្កុថិតាយាតិ សុដ្ឋុ និបក្កាយ។
250.Saṅkhampi na upetīti iminā saṅkhātabbamattaṃ natthīti dīpitaṃ hotīti āha – ‘‘gaṇanāmattampi na gacchatī’’ti. Upanikkhepanamattampīti etthāpi eseva nayo. Kalabhāganti kalānaṃ saṅgaṇanakoṭṭhāsaṃ. Tenāha ‘‘satimaṃ kala’’ntiādi. Olokitamattampīti upanikkhepanavasena olokanamattakampi. Taṃ kammakāraṇanti taṃ pañcavidhabandhanakammakāraṇaṃ catunnampi passānaṃ vasena samparivattetvā karontiyeva, pāḷiyaṃ pana ekapassavasena āgatā. Gehassāti mahato gehassa. Sabbatoti sabbāvayavato. Sampajjalite ekajālībhūte. Supakkuthitāyāti suṭṭhu nipakkāya.
វិភត្តោតិ តត្ថ និព្ពត្តកសត្តានំ សាធារណកម្មុនា វិភត្តោ វិយ និព្ពត្តោ។ អយោបាការេន បរិតោ អត្តោ គហិតោតិ អយោបាការបរិយត្តោ បរិក្ខិត្តោ។
Vibhattoti tattha nibbattakasattānaṃ sādhāraṇakammunā vibhatto viya nibbatto. Ayopākārena parito atto gahitoti ayopākārapariyatto parikkhitto.
យមកគោឡកាតិ ទារកានំ កីឡនយុគឡា។ ឯវម្បិ ទុក្ខោតិ យថាវុត្តឧស្សទនិរយវសេនបិ សោត-ឃាន-ជិវ្ហា-កាយ-មនោ-គោចរតាវសេនបិ ឥមិនា អាការេន ទុក្ខោតិ។
Yamakagoḷakāti dārakānaṃ kīḷanayugaḷā. Evampi dukkhoti yathāvuttaussadanirayavasenapi sota-ghāna-jivhā-kāya-mano-gocaratāvasenapi iminā ākārena dukkhoti.
២៥១. ទន្តេហិ ឧល្លេហិត្វាតិ ឧត្តរទន្តេហិ អញ្ឆិត្វា។ រសវសេន អតិត្តោ អស្សាទោ រសាទោ។ តេនាហ ‘‘រសគេធេន បរិភុត្តរសោ’’តិ។
251.Dantehi ullehitvāti uttaradantehi añchitvā. Rasavasena atitto assādo rasādo. Tenāha ‘‘rasagedhena paribhuttaraso’’ti.
២៥២. ទុរូបោតិ វិរូបោ។ ទុទ្ទសោតិ តេនេវ វិរូបភាវេន អនិដ្ឋទស្សនោ។ លកុណ្ឋកោតិ រស្សោ។ បវិដ្ឋគីវោតិ ខន្ធន្តរំ អនុបវិដ្ឋគីវោ។ មហោទរោតិ វិបុលកុច្ឆិ។ យេភុយ្យេន ហិ លកុណ្ដកា សត្តា រស្សគីវា បុថុលកុច្ឆិកាវ ហោន្តីតិ តថា វុត្តំ។ កាណោ នាម ចក្ខុវិកលោតិ វុត្តំ – ‘‘ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា’’តិ។ កុណីតិ ហត្ថវិកលោ វុច្ចតីតិ អាហ – ‘‘ឯកហត្ថកុណី វា ឧភយហត្ថកុណី វា’’តិ។ វាតាទិនា ឧបហតកាយបក្ខោ ឥធ បក្ខហតោតិ អធិប្បេតោ, ន បក្ខិហតោតិ អាហ – ‘‘បក្ខហតោតិ បីឋសប្បី’’តិ។ ទុក្ខានុបពន្ធទស្សនត្ថន្តិ អបរាបរជាតីសុ វិបាកទុក្ខស្ស អនុបពន្ធវសេន បវត្តិទស្សនត្ថំ។
252.Durūpoti virūpo. Duddasoti teneva virūpabhāvena aniṭṭhadassano. Lakuṇṭhakoti rasso. Paviṭṭhagīvoti khandhantaraṃ anupaviṭṭhagīvo. Mahodaroti vipulakucchi. Yebhuyyena hi lakuṇṭakā sattā rassagīvā puthulakucchikāva hontīti tathā vuttaṃ. Kāṇo nāma cakkhuvikaloti vuttaṃ – ‘‘ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā’’ti. Kuṇīti hatthavikalo vuccatīti āha – ‘‘ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā’’ti. Vātādinā upahatakāyapakkho idha pakkhahatoti adhippeto, na pakkhihatoti āha – ‘‘pakkhahatoti pīṭhasappī’’ti. Dukkhānupabandhadassanatthanti aparāparajātīsu vipākadukkhassa anupabandhavasena pavattidassanatthaṃ.
កលីយតិ ខលីយតិ អប្បហីយតិ សាសនំ ឯតេនាតិ កលិ, ជុតបរាជយោ។ សោ ឯវ គហសទិសតាយ ‘‘កលិគ្គហោ’’តិ វុត្តោ។ អធិពន្ធន្តិ កុដុម្ពស្ស អធិវុត្ថស្ស មូលភូតស្ស អត្តនោ ពន្ធិតព្ពតំ។ តេនាហ ‘‘អត្តនាបិ ពន្ធំ និគច្ឆេយ្យា’’តិ។ ពាលភូមិយា ពាលភាវស្ស មត្ថកប្បត្តិ និរយគាមិកម្មការិតាតិ ‘‘និរយេ និព្ពត្តតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ។ តគ្គហណេនេវ បន តតោ មុទុមុទុតរាទិកម្មវសេន សេសាបាយេសុ អបរាបរនិព្ពត្តាទិពាលភូមិ វិភាវិតា ហោតីតិ។
Kalīyati khalīyati appahīyati sāsanaṃ etenāti kali, jutaparājayo. So eva gahasadisatāya ‘‘kaliggaho’’ti vutto. Adhibandhanti kuṭumbassa adhivutthassa mūlabhūtassa attano bandhitabbataṃ. Tenāha ‘‘attanāpi bandhaṃ nigaccheyyā’’ti. Bālabhūmiyā bālabhāvassa matthakappatti nirayagāmikammakāritāti ‘‘niraye nibbattati’’cceva vuttaṃ. Taggahaṇeneva pana tato mudumudutarādikammavasena sesāpāyesu aparāparanibbattādibālabhūmi vibhāvitā hotīti.
២៥៣. វុត្តានុសារេនាតិ ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថវចនស្ស ‘‘បណ្ឌិតោ អយ’’ន្តិ ឯតេហិ លក្ខីយតីតិអាទិនា អនុសារេន។ មនោសុចរិតាទីនំ វសេនាតិ ចិន្តេន្តោ អនភិជ្ឈា-អព្យាបាទ-សម្មាទស្សនំ សុចិន្តិតមេវ ចិន្តេតីតិអាទិនា មនោសុចរិតានំ តិណ្ណំ សុចរិតានំ វសេន យោជេតព្ពានិ។
253.Vuttānusārenāti ‘‘bālo aya’’ntiādinā vuttassa atthavacanassa ‘‘paṇḍito aya’’nti etehi lakkhīyatītiādinā anusārena. Manosucaritādīnaṃ vasenāti cintento anabhijjhā-abyāpāda-sammādassanaṃ sucintitameva cintetītiādinā manosucaritānaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena yojetabbāni.
ចក្ករតនវណ្ណនា
Cakkaratanavaṇṇanā
២៥៦. ឧបោសថំ (ទី. និ. ដី. ២.២៤៣) វុច្ចតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ សព្ពទិវសេសុ គហដ្ឋេហិ រក្ខិតព្ពសីលំ, សមាទានវសេន តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧបោសថិកោ, តស្ស។ តេនាហ ‘‘សមាទិន្នឧបោសថង្គស្សា’’តិ។ តទាតិ តស្មិំ កាលេ, យស្មិំ បន កាលេ ចក្កវត្តិភាវសំវត្តនិយ-ទាន-សីលាទិ-បុញ្ញសម្ភារសមុទាគមសម្បន្នោ បូរិតចក្កវត្តិវត្តោ កាទីបទេសវិសេសបច្ចាជាតិយា ចេវ កុលរូបភោគាធិបតេយ្យាទិគុណវិសេសសម្បត្តិយា ច តទនុរូបេ អត្តភាវេ ឋិតោ ហោតិ, តស្មិំ កាលេ។ តាទិសេ ហិ កាលេ ចក្កវត្តិភាវី បុរិសុត្តមោ យថាវុត្តគុណសមន្នាគតោ រាជា ខត្តិយោ ហុត្វា មុទ្ធាវសិត្តោ វិសុទ្ធសីលោ អនុបោសថំ សតសហស្សវិស្សជ្ជនាទិនា សម្មាបដិបត្តិំ បដិបជ្ជតិ, ន យទា ចក្ករតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា ឯវ។ តេនាហ – ‘‘បាតោ…បេ.… ធម្មតា’’តិ។ (តត្ថ ទមោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ, សំយមោ សីលសំវរោ។)
256. Uposathaṃ (dī. ni. ṭī. 2.243) vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ etassa atthīti uposathiko, tassa. Tenāha ‘‘samādinnauposathaṅgassā’’ti. Tadāti tasmiṃ kāle, yasmiṃ pana kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniya-dāna-sīlādi-puññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kādīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisuttamo yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo hutvā muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Tenāha – ‘‘pāto…pe… dhammatā’’ti. (Tattha damo indriyasaṃvaro, saṃyamo sīlasaṃvaro.)
វុត្តប្បការបុញ្ញកម្មបច្ចយន្តិ ចក្កវត្តិភាវាវហទានទមសំយមាទិបុញ្ញកម្មហេតុកំ។ នីលមណិសង្ឃាដសទិសន្តិ ឥន្ទនីលមណិសញ្ចយសមានំ។ ទិព្ពានុភាវយុត្តត្តាតិ ទស្សនីយតា មនុញ្ញឃោសតា អាកាសគាមិតា ឱភាសវិស្សជ្ជនា អប្បដិឃាតតា រញ្ញោ ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផត្តិការណតាតិ ឯវមាទីហិ ទិព្ពសទិសេហិ អានុភាវេហិ សមន្នាគតត្តា។ សព្ពេហិ អាការេហីតិ សព្ពេហិ សុន្ទរេហិ អាការេហិ។ បរិបូរន្តិ បរិបុណ្ណំ។ សា ចស្ស បារិបូរិ ឥទានេវ វិត្ថារីយតិ។
Vuttappakārapuññakammapaccayanti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. Nīlamaṇisaṅghāṭasadisanti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. Dibbānubhāvayuttattāti dassanīyatā manuññaghosatā ākāsagāmitā obhāsavissajjanā appaṭighātatā rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā. Sabbehi ākārehīti sabbehi sundarehi ākārehi. Paripūranti paripuṇṇaṃ. Sā cassa pāripūri idāneva vitthārīyati.
បនាឡីតិ ឆិទ្ទំ។ សុទ្ធសិនិទ្ធទន្តបន្តិយា និព្ពិវរាយាតិ អធិប្បាយោ។ នាភិបនាឡិ បរិក្ខេបបដ្ដេសូតិ នាភិបរិក្ខេបបដ្ដេ ចេវ នាភិយា បនាឡិបរិក្ខេបបដ្ដេ ច។ សុវិភត្តាវាតិ អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណត្តា សុដ្ឋុ វិភត្តា។ បរិច្ឆេទលេខន្តរេសុ មណិកា សុវិភត្តា ហុត្វា បញ្ញាយន្តីតិ វទន្តិ។
Panāḷīti chiddaṃ. Suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāyāti adhippāyo. Nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesūti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca. Suvibhattāvāti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattā. Paricchedalekhantaresu maṇikā suvibhattā hutvā paññāyantīti vadanti.
បរិច្ឆេទលេខាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន មាលាកម្មាទិំ សង្គណ្ហាតិ។ សុរត្តាតិអាទីសុ សុរត្តគ្គហណេន មហានាមវណ្ណតំ បដិក្ខិបតិ, សុទ្ធគ្គហណេន សំកិលិដ្ឋតំ, សិនិទ្ធគ្គហណេន លូខតំ។ កាមំ តស្ស ចក្ករតនស្ស នេមិមណ្ឌលំ អសន្ធិកំវ និព្ពត្តំ, សព្ពត្ថកមេវ បន កេវលំ បវាឡវណ្ណោវ ន សោភតីតិ បកតិចក្កស្ស សន្ធិយុត្តេសុ ឋានេសុ រត្តជម្ពុនទបរិក្ខតំ អហោសិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សន្ធីសុ បនស្សា’’តិអាទិ។
Paricchedalekhādīnīti ādi-saddena mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. Surattātiādīsu surattaggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, suddhaggahaṇena saṃkiliṭṭhataṃ, siniddhaggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikaṃva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇova na sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttesu ṭhānesu rattajambunadaparikkhataṃ ahosi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sandhīsu panassā’’tiādi.
នេមិមណ្ឌលបិដ្ឋិយន្តិ នេមិមណ្ឌលស្ស បិដ្ឋិបទេសេ។ ទសន្នំ ទសន្នំ អរានមន្តរេតិ ទសន្នំ ទសន្នំ អរានំ អន្តរសមីបេ បទេសេ។ ឆិទ្ទមណ្ឌលចិត្តោតិ មណ្ឌលសណ្ឋានឆិទ្ទវិចិត្តោ។ សុកុសលសមន្នាហតស្សាតិ សុដ្ឋុ កុសលេន សិប្បិនា បហតស្ស, វាទិតស្សាតិ អត្ថោ។ វគ្គូតិ មនោរមោ រជនីយោតិ សុណន្តានំ រាគុប្បាទកោ។ កមនីយោតិ កន្តោ។ សមោសរិតកុសុមទាមាតិ ឱលម្ពិតសុគន្ធកុសុមទាមា។ នេមិបរិក្ខេបស្សាតិ នេមិបរិយន្តបរិក្ខេបស្ស។ នាភិបនាឡិយា ទ្វិន្នំ បស្សានំ វសេន ‘‘ទ្វិន្នម្បិ នាភិបនាឡីន’’ន្តិ វុត្តំ។ ឯកា ឯវ ហិ សា បនាឡិ។ យេហីតិ យេហិ ទ្វីហិ សីហមុខេហិ។ បុន យេហីតិ មុត្តាកលាបេហិ។
Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Dasannaṃ dasannaṃ arānamantareti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antarasamīpe padese. Chiddamaṇḍalacittoti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. Sukusalasamannāhatassāti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. Vaggūti manoramo rajanīyoti suṇantānaṃ rāguppādako. Kamanīyoti kanto. Samosaritakusumadāmāti olambitasugandhakusumadāmā. Nemiparikkhepassāti nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena ‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. Yehīti yehi dvīhi sīhamukhehi. Puna yehīti muttākalāpehi.
ឱធាបយមានន្តិ សោតុំ អវហិតានិ កុរុមានំ។ ចន្ទោ បុរតោ, ចក្ករតនំ បច្ឆាតិ ឯវំ បុព្ពាបរិយេន បុព្ពាបរភាគេន។
Odhāpayamānanti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ. Cando purato, cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ pubbāpariyena pubbāparabhāgena.
អន្តេ បុរស្សាតិ អនុរាធបុរេ រញ្ញោ អន្តេបុរស្ស ឧត្តរសីហបញ្ជរអាសន្នេ តទា រញ្ញោ បាសាទេ តាទិសស្ស ឧត្តរទិសាយ សីហបញ្ជរស្ស លព្ភមានត្តា វុត្តំ។ សុខេន សក្កាតិ កិញ្ចិ អនារុហិត្វា សរីរញ្ច អនុល្លង្ឃិត្វា យថាឋិតេនេវ ហត្ថេន បុប្ផមុដ្ឋិយោ ខិបិត្វា សុខេន សក្កា ហោតិ បូជេតុំ។
Ante purassāti anurādhapure rañño antepurassa uttarasīhapañjaraāsanne tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. Sukhena sakkāti kiñci anāruhitvā sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā sukhena sakkā hoti pūjetuṃ.
នានាវិរាគរតនប្បភាសមុជ្ជលន្តិ នានាវិធចិត្តវណ្ណរតនោភាសបភស្សរំ។ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តេតិ។ អាគន្ត្វា ឋិតដ្ឋានតោ ឧបរិ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តេ។
Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti nānāvidhacittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti. Āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.
សន្និវេសក្ខមោតិ ខន្ធវារសន្និវេសយោគ្យោ។ សុលភាហារូបករណោតិ សុខេនេវ លទ្ធព្ពធញ្ញគោរសទារុតិណាទិភោជនសាធនោ។ បរចក្កន្តិ បរស្ស រញ្ញោ សេនា, អាណា វា។
Sannivesakkhamoti khandhavārasannivesayogyo. Sulabhāhārūpakaraṇoti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano. Paracakkanti parassa rañño senā, āṇā vā.
អាគតនន្ទនោតិ អាគតោ ហុត្វា នន្ទិជននោ។ អាគតំ វា អាគមនំ, តេន នន្ទតីតិ អាគតនន្ទនោ។ គមនេន សោចេតីតិ គមនសោចនោ។ ឧបកប្បេថាតិ ឧបរូបរិ កប្បេថ សំវិទហថ, ឧបនេថាតិ អត្ថោ។ ឧបបរិក្ខិត្វាតិ ហេតុតោបិ សភាវតោបិ ផលតោបិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកអាទីនវតោបិ វីមំសិត្វា។
Āgatanandanoti āgato hutvā nandijanano. Āgataṃ vā āgamanaṃ, tena nandatīti āgatanandano. Gamanena socetīti gamanasocano. Upakappethāti uparūpari kappetha saṃvidahatha, upanethāti attho. Upaparikkhitvāti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikaādīnavatopi vīmaṃsitvā.
វិភាវេន្តិ បញ្ញាយ អត្ថំ វិភូតំ ករោន្តីតិ វិភាវិនោ, បញ្ញវន្តោ។ អនុយន្តាតិ អនុវត្តកា។ ឱគច្ឆមានន្តិ ឱសីទន្តំ។ យោជនមត្តន្តិ វិត្ថារតោ យោជនមត្តំ បទេសំ។ គម្ភីរភាវេន បន យថា ភូមិ ទិស្សតិ, ឯវំ ឱគច្ឆតិ។ តេនាហ ‘‘មហាសមុទ្ទតល’’ន្តិអាទិ។ អន្តេ ចក្ករតនំ ឧទកេន សេនាយ អនជ្ឈោត្ថរណត្ថំ។
Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto. Anuyantāti anuvattakā. Ogacchamānanti osīdantaṃ. Yojanamattanti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha ‘‘mahāsamuddatala’’ntiādi. Ante cakkaratanaṃ udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ.
២៥៧. បុរត្ថិមោ សមុទ្ទោ បរិយន្តោ អស្សាតិ បុរត្ថិមសមុទ្ទបរិយន្តោ, បុរត្ថិមសមុទ្ទំ បរិយន្តំ កត្វា។ ចាតុរន្តាយាតិ ចាតុសមុទ្ទន្តាយ បុព្ពវិទេហាទិចតុកោដ្ឋាសន្តាយ។
257. Puratthimo samuddo pariyanto assāti puratthimasamuddapariyanto, puratthimasamuddaṃ pariyantaṃ katvā. Cāturantāyāti cātusamuddantāya pubbavidehādicatukoṭṭhāsantāya.
ហត្ថិរតនវណ្ណនា
Hatthiratanavaṇṇanā
២៥៨. ហរិចន្ទនាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន ចតុជ្ជាតិយគន្ធាទិំ សង្គណ្ហាតិ។ អាគមនំ ចិន្តេថាតិ វទន្តិ ចក្កវត្តិវត្តស្ស បូរិតតាយ បរិចិតត្តា។ ភូមិផុសនកេហិ វាលធិ, វរង្គំ ហត្ថោតិ ឥមេហិ ច តីហិ, ចតូហិ បាទេហិ ចាតិ សត្តហិ អវយវេហិ ឋិតត្តា សត្តបតិដ្ឋោ។ ឥតរេសំ អមច្ចាទីនំ ចិន្តយន្តានំ ន អាគច្ឆតិ។ អបនេត្វាតិ អត្តនោ អានុភាវេន អបនេត្វា។ គន្ធមេវ ហិ តស្ស ឥតរេ ហត្ថិនោ ន សហន្តិ។
258.Haricandanādīhīti ādi-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. Āgamanaṃ cintethāti vadanti cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti sattahi avayavehi ṭhitattā sattapatiṭṭho. Itaresaṃ amaccādīnaṃ cintayantānaṃ na āgacchati. Apanetvāti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthino na sahanti.
អស្សរតនវណ្ណនា
Assaratanavaṇṇanā
សិន្ធវកុលតោតិ សិន្ធវស្សាជានីយកុលតោ។
Sindhavakulatoti sindhavassājānīyakulato.
មណិរតនវណ្ណនា
Maṇiratanavaṇṇanā
សកដនាភិសមប្បមាណន្តិ បរិណាហតោ មហាសកដស្ស នាភិយា សមប្បមាណំ។ ឧភោសុ អន្តេសូតិ ហេដ្ឋា ឧបរិ ចាតិ ទ្វីសុ អន្តេសុ។ កណ្ណិកបរិយន្តតោតិ ទ្វិន្នំ កញ្ចនបទុមានំ កណ្ណិកាយ បរិយន្តតោ។ មុត្តាជាលកេ ឋបេត្វាតិ សុវិសុទ្ធេ មុត្តាមយេ ជាលកេ បតិដ្ឋបេត្វា។
Sakaṭanābhisamappamāṇanti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. Ubhosu antesūti heṭṭhā upari cāti dvīsu antesu. Kaṇṇikapariyantatoti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. Muttājālake ṭhapetvāti suvisuddhe muttāmaye jālake patiṭṭhapetvā.
ឥត្ថិរតនវណ្ណនា
Itthiratanavaṇṇanā
‘‘ឥត្ថិរតនំ បាតុភវតី’’តិ វត្វា អស្ស បាតុភវនាការំ ទស្សេតុំ, ‘‘មទ្ទរាជកុលតោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ។ មទ្ទរដ្ឋំ កិរ អភិរូបានំ ឥត្ថីនំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ។ សណ្ឋានបារិបូរិយាតិ ហត្ថបាទាទិសរីរាវយវានំ សុសណ្ឋិតតាយ។ អវយវបារិបូរិយា ហិ សមុទាយបារិបូរិសិទ្ធិ។ រូបន្តិ សរីរំ។ ទស្សនីយាតិ សុរូបភាវេន បស្សិតព្ពយុត្តា។ សោមនស្សវសេន ចិត្តំ បសាទេតិ យោនិសោ ចិន្តេន្តានំ កម្មផលសទ្ធាយ វសេន។ បសាទាវហត្តាតិ ការណវចនេន យថា បាសាទិកតាយ វណ្ណបោក្ខរតាសិទ្ធិ វុត្តា, ឯវំ ទស្សនីយតាយ បាសាទិកតាសិទ្ធិ, អភិរូបតាយ ច ទស្សនីយតាសិទ្ធិ វត្តព្ពាតិ នយំ ទស្សេតិ។ បដិលោមតោ វា វណ្ណបោក្ខរតាយ បាសាទិកតាសិទ្ធិ, បាសាទិកតាយ ទស្សនីយតាសិទ្ធិ, ទស្សនីយតាយ អភិរូបតាសិទ្ធិ យោជេតព្ពា។ ឯវំ សរីរសម្បត្តិវសេន អភិរូបតាទិកេ ទស្សេត្វា ឥទានិ សរីរេ ទោសាភាវវសេនបិ តេ ទស្សេតុំ, ‘‘អភិរូបា វា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ យថា បមាណយុត្តា, ឯវំ អារោហបរិណាហយោគតោ ច បាសាទិកា នាតិទីឃតាទយោ។ ឯវំ មនុស្សានំ ទិព្ពរូបតាសម្បត្តិបីតិ ‘‘អប្បត្តា ទិព្ពវណ្ណ’’ន្តិ វុត្តំ។ កាយវិបត្តិយាតិ សរីរទោសស្ស។ អភាវោតិ អច្ចន្តមេវ ទូរីភាវោ។
‘‘Itthiratanaṃpātubhavatī’’ti vatvā assa pātubhavanākāraṃ dassetuṃ, ‘‘maddarājakulato vā’’tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Saṇṭhānapāripūriyāti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitatāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi. Rūpanti sarīraṃ. Dassanīyāti surūpabhāvena passitabbayuttā. Somanassavasena cittaṃ pasādeti yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. Pasādāvahattāti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ, ‘‘abhirūpā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo. Evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti vuttaṃ. Kāyavipattiyāti sarīradosassa. Abhāvoti accantameva dūrībhāvo.
សតវិហតស្សាតិ សតក្ខត្តុំ វិហតស្ស។ សតវិហតស្សាតិ ច ឥទំ កប្បាសបិចុវសេន វុត្តំ, តូលបិចុនោ បន វិហននមេវ នត្ថិ។ កុង្កុមតគរតុរុក្ខយវនបុប្ផានិ ចតុជ្ជាតិ។ តមាលតគរតុរុក្ខយវនបុប្ផានីតិ អបរេ។
Satavihatassāti satakkhattuṃ vihatassa. Satavihatassāti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni catujjāti. Tamālatagaraturukkhayavanapupphānīti apare.
អគ្គិទឌ្ឍា វិយាតិ អាសនគតេន អគ្គិនា ទឌ្ឍា វិយ។ បឋមមេវាតិ អញ្ញកិច្ចតោ បឋមមេវ, ទស្សនសមកាលមេវាតិ អត្ថោ។ តំ តំ អត្តនា រញ្ញោ កាតព្ពកិច្ចំ កិំ ករោមីតិ បុច្ឆិតព្ពតាយ កិំ ករណន្តិ បដិស្សាវេតីតិ កិង្ការបដិស្សាវិនី។
Aggidaḍḍhā viyāti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. Paṭhamamevāti aññakiccato paṭhamameva, dassanasamakālamevāti attho. Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ kiṃ karomīti pucchitabbatāya kiṃ karaṇanti paṭissāvetīti kiṅkārapaṭissāvinī.
មាតុគាមោ នាម យេភុយ្យេន សឋជាតិកោ, ឥត្ថិរតនស្ស បន តំ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ, ‘‘ស្វាស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ។ គុណាតិ រូបគុណា ចេវ អាចារគុណា ច។ បុរិមកម្មានុភាវេនាតិ តស្សា បុរិមកម្មានុភាវេន។ ឥត្ថិរតនស្ស តព្ភាវសំវត្តនិយបុរិមកម្មស្ស អានុភាវេន, ចក្កវត្តិនោបិ បរិវារសំវត្តនិយំ បុញ្ញកម្មំ តាទិសស្ស ផលវិសេសស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិយេវ។ តេនាហ ‘‘ចក្កវត្តិនោ បុញ្ញំ ឧបនិស្សាយា’’តិ។ ឯតេន សេសរតនេសុបិ តេសំ វិសេសានំ តទុបនិស្សយតា វិភាវិតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ បុព្ពេ ឯកទេសវសេន លព្ភមានបារិបូរី រញ្ញោ ចក្កវត្តិភាវូបគមនតោ បដ្ឋាយ សព្ពាការបារិបូរា ជាតា។
Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ, ‘‘svāssā’’tiādi vuttaṃ. Guṇāti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. Purimakammānubhāvenāti tassā purimakammānubhāvena. Itthiratanassa tabbhāvasaṃvattaniyapurimakammassa ānubhāvena, cakkavattinopi parivārasaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha ‘‘cakkavattino puññaṃ upanissāyā’’ti. Etena sesaratanesupi tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbaṃ. Pubbe ekadesavasena labbhamānapāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākārapāripūrā jātā.
គហបតិរតនវណ្ណនា
Gahapatiratanavaṇṇanā
បកតិយាវាតិ សភាវេនេវ, ចក្ករតនបាតុភាវតោ បុព្ពេបិ។
Pakatiyāvāti sabhāveneva, cakkaratanapātubhāvato pubbepi.
បរិណាយករតនវណ្ណនា
Pariṇāyakaratanavaṇṇanā
និស្សាយាតិ ឧបនិស្សាយ។
Nissāyāti upanissāya.
២៦០. កដគ្គហោ វុច្ចតិ ជយគ្គហោ សកានំ បណានំ កដភាវេន អត្ថសិទ្ធិវសេន សង្គណ្ហនន្តិ កត្វា។ តេនាហ ‘‘ជយគ្គាហេនា’’តិ។ ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកប្បយោគេនេវ សតសហស្សានិ អធិគច្ឆេយ្យាតិ យោជនា។ សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
260.Kaṭaggaho vuccati jayaggaho sakānaṃ paṇānaṃ kaṭabhāvena atthasiddhivasena saṅgaṇhananti katvā. Tenāha ‘‘jayaggāhenā’’ti. Ekappahārenevāti ekappayogeneva satasahassāni adhigaccheyyāti yojanā. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.
ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា។
Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តំ • 9. Bālapaṇḍitasuttaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា • 9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā
