| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
ពាហិរនិទានកថា
Bāhiranidānakathā
ឥទានិ ‘‘តំ វណ្ណយិស្សំ វិនយ’’ន្តិ បដិញ្ញាតត្តា យថាបដិញ្ញាតវិនយសំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ សំវរវិនយបហានវិនយាទិវសេន វិនយស្ស ពហុវិធត្តា ឥធ សំវណ្ណេតព្ពភាវេន អធិប្បេតោ តាវ វិនយោ វវត្ថបេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ។ តត្ថ តត្ថាតិ តាសុ គាថាសុ។ តាវ-សទ្ទោ បឋមន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ។ តេន បឋមំ វិនយំ វវត្ថបេត្វា បច្ឆា តស្ស វណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ ទីបេតិ។ វវត្ថបេតព្ពោតិ និយមេតព្ពោ។ តេនេតំ វុច្ចតីតិ យស្មា វវត្ថបេតព្ពោ, តេន ហេតុនា ឯតំ ‘‘វិនយោ នាមា’’តិអាទិកំ និយាមកវចនំ វុច្ចតីតិ អត្ថោ។ អស្សាតិ វិនយស្ស។ មាតិកាតិ ឧទ្ទេសោ។ សោ ហិ និទ្ទេសបទានំ ជននីឋានេ ឋិតត្តា មាតា វិយាតិ មាតិកាតិ វុច្ចតិ។
Idāni ‘‘taṃ vaṇṇayissaṃ vinaya’’nti paṭiññātattā yathāpaṭiññātavinayasaṃvaṇṇanaṃ kattukāmo saṃvaravinayapahānavinayādivasena vinayassa bahuvidhattā idha saṃvaṇṇetabbabhāvena adhippeto tāva vinayo vavatthapetabboti dassento āha ‘‘tatthā’’tiādi. Tattha tatthāti tāsu gāthāsu. Tāva-saddo paṭhamanti imasmiṃ atthe daṭṭhabbo. Tena paṭhamaṃ vinayaṃ vavatthapetvā pacchā tassa vaṇṇanaṃ karissāmīti dīpeti. Vavatthapetabboti niyametabbo. Tenetaṃ vuccatīti yasmā vavatthapetabbo, tena hetunā etaṃ ‘‘vinayo nāmā’’tiādikaṃ niyāmakavacanaṃ vuccatīti attho. Assāti vinayassa. Mātikāti uddeso. So hi niddesapadānaṃ jananīṭhāne ṭhitattā mātā viyāti mātikāti vuccati.
ឥទានិ វណ្ណេតព្ពមត្ថំ មាតិកំ ឋបេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តំ យេនា’’តិអាទិ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯតំ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតី’’តិអាទិនិទានវចនបដិមណ្ឌិតំ វិនយបិដកំ យេន បុគ្គលេន វុត្តំ, យស្មិំ កាលេ វុត្តំ, យស្មា ការណា វុត្តំ, យេន ធារិតំ, យេន ច អាភតំ, យេសុ បតិដ្ឋិតំ, ឯតំ យថាវុត្តវិធានំ វត្វា តតោ ‘‘តេន សមយេនា’’តិអាទិបាឋស្ស អត្ថំ អនេកប្បការតោ ទស្សយន្តោ វិនយស្ស អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ។ ឯត្ថ ច ‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា’’តិ ឥទំ វចនំ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិនិទានវចនមត្តំ អបេក្ខិត្វា វត្តុកាមោបិ វិសុំ អវត្វា ‘‘និទានេន អាទិកល្យាណំ, ‘ឥទមវោចា’តិ និគមនេន បរិយោសានកល្យាណ’’ន្តិ ច វចនតោ និទាននិគមនានិបិ សត្ថុទេសនាយ អនុវិធានត្តា តទន្តោគធានេវាតិ និទានស្សបិ វិនយបាឡិយំយេវ អន្តោគធត្តា ‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា’’តិ ឥទម្បិ វិនយបិដកសម្ពន្ធំយេវ កត្វា មាតិកំ ឋបេសិ។ មាតិកាយ ហិ ‘‘ឯត’’ន្តិ វុត្តំ វិនយបិដកំយេវ សាមញ្ញតោ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធមុបគច្ឆតិ។
Idāni vaṇṇetabbamatthaṃ mātikaṃ ṭhapetvā dassento āha ‘‘vuttaṃ yenā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – etaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’tiādinidānavacanapaṭimaṇḍitaṃ vinayapiṭakaṃ yena puggalena vuttaṃ, yasmiṃ kāle vuttaṃ, yasmā kāraṇā vuttaṃ, yena dhāritaṃ, yena ca ābhataṃ, yesu patiṭṭhitaṃ, etaṃ yathāvuttavidhānaṃ vatvā tato ‘‘tena samayenā’’tiādipāṭhassa atthaṃ anekappakārato dassayanto vinayassa atthavaṇṇanaṃ karissāmīti. Ettha ca ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā’’ti idaṃ vacanaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’tiādinidānavacanamattaṃ apekkhitvā vattukāmopi visuṃ avatvā ‘‘nidānena ādikalyāṇaṃ, ‘idamavocā’ti nigamanena pariyosānakalyāṇa’’nti ca vacanato nidānanigamanānipi satthudesanāya anuvidhānattā tadantogadhānevāti nidānassapi vinayapāḷiyaṃyeva antogadhattā ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā’’ti idampi vinayapiṭakasambandhaṃyeva katvā mātikaṃ ṭhapesi. Mātikāya hi ‘‘eta’’nti vuttaṃ vinayapiṭakaṃyeva sāmaññato sabbattha sambandhamupagacchati.
ឥទានិ បន តំ វិសុំ នីហរិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ វុត្តំ យេនា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ មាតិកាបទេសុ។ អថ កស្មា ឥទមេវ វចនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥទញ្ហី’’តិអាទិ។ ឥទន្តិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិវចនំ ។ ហិ-សទ្ទោ យស្មាតិ អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ, យស្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អត្តនោ បច្ចក្ខំ កត្វា វុត្តវចនំ ន ហោតិ, ភគវតា វុត្តវចនំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ។ ‘‘អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អាហច្ច ភាសិតំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ កេនចិ វុត្តំ។ គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អត្តនោ ធរមានកាលេ វុត្តវចនំ ន ហោតី’’តិ លិខិតំ។ តទុភយម្បិ អត្ថតោ សមានមេវ។ ឥទានិ បញ្ហករណំ វត្វា អនុក្កមេន យថាវុត្តបញ្ហវិស្សជ្ជនំ ករោន្តោ ‘‘អាយស្មតា’’តិអាទិមាហ។ ឥមិនា បុគ្គលំ និយមេតិ, ‘‘តញ្ចា’’តិអាទិនា កាលំ និយមេតិ។ តញ្ច ឧបាលិត្ថេរេន វុត្តវចនំ កាលតោ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តន្តិ អត្ថោ។
Idāni pana taṃ visuṃ nīharitvā dassento ‘‘tattha vuttaṃ yenā’’tiādimāha. Tattha tatthāti tesu mātikāpadesu. Atha kasmā idameva vacanaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘idañhī’’tiādi. Idanti ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’tiādivacanaṃ . Hi-saddo yasmāti atthe daṭṭhabbo, yasmā buddhassa bhagavato attapaccakkhavacanaṃ na hoti, tasmāti vuttaṃ hoti. Attapaccakkhavacanaṃ na hotīti attano paccakkhaṃ katvā vuttavacanaṃ na hoti, bhagavatā vuttavacanaṃ na hotīti adhippāyo. ‘‘Attapaccakkhavacanaṃ na hotīti āhacca bhāsitaṃ na hotīti adhippāyo’’ti kenaci vuttaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘attapaccakkhavacanaṃ na hotīti attano dharamānakāle vuttavacanaṃ na hotī’’ti likhitaṃ. Tadubhayampi atthato samānameva. Idāni pañhakaraṇaṃ vatvā anukkamena yathāvuttapañhavissajjanaṃ karonto ‘‘āyasmatā’’tiādimāha. Iminā puggalaṃ niyameti, ‘‘tañcā’’tiādinā kālaṃ niyameti. Tañca upālittherena vuttavacanaṃ kālato paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanti attho.
