| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មហានិទ្ទេស-អដ្ឋកថា • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
១៥. អត្តទណ្ឌសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា
15. Attadaṇḍasuttaniddesavaṇṇanā
១៧០. បន្នរសមេ អត្តទណ្ឌសុត្តនិទ្ទេសេ អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាតន្តិ បឋមគាថាយ អត្ថោ – យំ លោកស្ស ទិដ្ឋធម្មិកំ វា សម្បរាយិកំ វា ភយំ ជាតំ, តំ សព្ពំ អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាតំ អត្តនោ ទុច្ចរិតការណា ជាតំ, ឯវំ សន្តេបិ ជនំ បស្សថ មេធគំ, ឥមំ សាកិយាទិជនំ បស្សថ អញ្ញមញ្ញំ មេធគំ ហិំសកំ ពាធកន្តិ។ ឯវំ តំ បដិវិរុទ្ធំ វិប្បដិបន្នំ ជនំ បរិភាសិត្វា អត្តនោ សម្មា បដិបត្តិទស្សនេន តស្ស សំវេគំ ជនេតុំ អាហ ‘‘សំវេគំ កិត្តយិស្សាមិ, យថា សំវិជិតំ មយា’’តិ។ បុព្ពេ ពោធិសត្តេនេវ សតាតិ អធិប្បាយោ។
170. Pannarasame attadaṇḍasuttaniddese attadaṇḍā bhayaṃ jātanti paṭhamagāthāya attho – yaṃ lokassa diṭṭhadhammikaṃ vā samparāyikaṃ vā bhayaṃ jātaṃ, taṃ sabbaṃ attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ attano duccaritakāraṇā jātaṃ, evaṃ santepi janaṃ passatha medhagaṃ, imaṃ sākiyādijanaṃ passatha aññamaññaṃ medhagaṃ hiṃsakaṃ bādhakanti. Evaṃ taṃ paṭiviruddhaṃ vippaṭipannaṃ janaṃ paribhāsitvā attano sammā paṭipattidassanena tassa saṃvegaṃ janetuṃ āha ‘‘saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. Pubbe bodhisatteneva satāti adhippāyo.
តយោតិ គណនបរិច្ឆេទោ។ ទណ្ឌាតិ ទុច្ចរិតា។ កាយទណ្ឌោតិ កាយទុច្ចរិតំ។ វចីទណ្ឌាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតន្តិ បាណាតិបាតាទិកាយតោ បវត្តំ ទុដ្ឋុំ ចរិតំ, កិលេសបូតិកត្តា វា ទុដ្ឋុ ចរិតន្តិ លទ្ធនាមំ តិវិធំ ទុច្ចរិតំ កាយទុច្ចរិតំ។ ចតុព្ពិធន្តិ មុសាវាទាទិចតុព្ពិធំ។ តិវិធន្តិ អភិជ្ឈាទិតិវិធំ។ ទិដ្ឋធម្មិកន្តិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ បដិសំវេទនីយំ។ សម្បរាយិកន្តិ អនាគតេ អត្តភាវេ បដិសំវេទនីយំ។ អាគុចារីតិ បាបការី អបរាធការី។ តមេនំ រាជា បរិភាសតីតិ បាបការិំ រាជា បរិភាសតិ, ភយំ ឧប្បាទេតិ។ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតីតិ កាយិកំ ទុក្ខំ ចេតសិកំ ទោមនស្សំ វិន្ទតិ។ ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សន្តិ ឯវរូបំ ភយញ្ច ទុក្ខញ្ច ទោមនស្សញ្ច។ កុតោ តស្សាតិ តស្ស ចោរស្ស កុតោ ឧប្បន្នំ។ អត្តទណ្ឌតោ ជាតន្តិ អត្តនា កតទុច្ចរិតតោ ឧប្បន្នំ។
Tayoti gaṇanaparicchedo. Daṇḍāti duccaritā. Kāyadaṇḍoti kāyaduccaritaṃ. Vacīdaṇḍādīsupi eseva nayo. Tividhaṃ kāyaduccaritanti pāṇātipātādikāyato pavattaṃ duṭṭhuṃ caritaṃ, kilesapūtikattā vā duṭṭhu caritanti laddhanāmaṃ tividhaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Catubbidhanti musāvādādicatubbidhaṃ. Tividhanti abhijjhāditividhaṃ. Diṭṭhadhammikanti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve paṭisaṃvedanīyaṃ. Samparāyikanti anāgate attabhāve paṭisaṃvedanīyaṃ. Āgucārīti pāpakārī aparādhakārī. Tamenaṃ rājā paribhāsatīti pāpakāriṃ rājā paribhāsati, bhayaṃ uppādeti. Dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti kāyikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ domanassaṃ vindati. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassanti evarūpaṃ bhayañca dukkhañca domanassañca. Kuto tassāti tassa corassa kuto uppannaṃ. Attadaṇḍato jātanti attanā kataduccaritato uppannaṃ.
អន្តមសោតិ ហេដ្ឋិមតោ។ សវចនីយម្បិ ករោតិ ‘‘ន តេ លព្ភា ឥតោ បក្កមិតុ’’ន្តិ ឥតោ ឥមម្ហា គាមាទិនា គន្តុំ ន លព្ភា។ ន សក្កា ពហិ និក្ខមិតុន្តិ បលិពោធំ សង្គំ ករោតិ។ ធនជានិបច្ចយាបីតិ ធនបរិហានិការណាបិ។ រាជា តស្ស វិវិធា កម្មការណា ការាបេតិ។ កសាហិបិ តាឡេតីតិ កសាទណ្ឌកេហិ បោថេតិ។ វេត្តេហិបិ តាឡេតីតិ សកណ្ដកវេត្តលតាហិ បោថេតិ។ អឌ្ឍទណ្ឌកេហីតិអាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយាយេវ។ សុនខេហិបិ ខាទាបេតីតិ កតិបយានិ ទិវសានិ អាហារេ អទត្វា ឆាតសុនខេហិ ខាទាបេតិ។ តេ មុហុត្តេន អដ្ឋិកសង្ខលិកមេវ ករោតិ។ សូលេ ឧត្តាសេតីតិ សូលំ អារោបេតិ។ រាជា ឥមេសំ ចតុន្នំ ទណ្ឌានំ ឥស្សរោតិ ឥមាសំ ចតុន្នំ អាណានំ កាតុំ រាជា សមត្ថោ។
Antamasoti heṭṭhimato. Savacanīyampi karoti ‘‘nate labbhā ito pakkamitu’’nti ito imamhā gāmādinā gantuṃ na labbhā. Na sakkā bahi nikkhamitunti palibodhaṃ saṅgaṃ karoti. Dhanajānipaccayāpīti dhanaparihānikāraṇāpi. Rājā tassa vividhā kammakāraṇā kārāpeti. Kasāhipi tāḷetīti kasādaṇḍakehi potheti. Vettehipi tāḷetīti sakaṇṭakavettalatāhi potheti. Aḍḍhadaṇḍakehītiādayo heṭṭhā vuttanayāyeva. Sunakhehipikhādāpetīti katipayāni divasāni āhāre adatvā chātasunakhehi khādāpeti. Te muhuttena aṭṭhikasaṅkhalikameva karoti. Sūle uttāsetīti sūlaṃ āropeti. Rājā imesaṃ catunnaṃ daṇḍānaṃ issaroti imāsaṃ catunnaṃ āṇānaṃ kātuṃ rājā samattho.
សកេន កម្មេនាតិ សយំកតេន កម្មេន។ តមេនំ និរយបាលាតិ ឯត្ថ ឯកច្ចេ ថេរា ‘‘និរយបាលា នាម នត្ថិ, យន្តរូបំ វិយ កម្មមេវ ការណំ ការេតី’’តិ វទន្តិ។ តេសំ តំ ‘‘អត្ថិ និរយេសុ និរយបាលាតិ, អាមន្តា។ អត្ថិ ច ការណិកា’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ (កថា. ៨៦៦ អាទយោ) បដិសេធិតមេវ។ យថា ហិ មនុស្សលោកេ កម្មការណការកា អត្ថិ, ឯវមេវ និរយេសុ និរយបាលា អត្ថីតិ។ តត្តំ អយោខិលន្តិ តិគាវុតំ អត្តភាវំ សម្បជ្ជលិតាយ លោហបថវិយា ឧត្តានកំ និបជ្ជាបេត្វា ទក្ខិណហត្ថេ តាលប្បមាណំ អយសូលំ បវេសេន្តិ, តថា វាមហត្ថាទីសុ។ យថា ច ឧត្តានកំ និបជ្ជាបេត្វា ឯវំ ឧរេនបិ វាមបស្សេនបិ ទក្ខិណបស្សេនបិ និបជ្ជាបេត្វា តំ កម្មការណំ ករោន្តិយេវ។
Sakena kammenāti sayaṃkatena kammena. Tamenaṃ nirayapālāti ettha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Tesaṃ taṃ ‘‘atthi nirayesu nirayapālāti, āmantā. Atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866 ādayo) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva nirayesu nirayapālā atthīti. Tattaṃ ayokhilanti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca uttānakaṃ nipajjāpetvā evaṃ urenapi vāmapassenapi dakkhiṇapassenapi nipajjāpetvā taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva.
សំវេសេត្វាតិ ជលិតាយ លោហបថវិយា តិគាវុតំ អត្តភាវំ និបជ្ជាបេត្វា។ កុឋារីហីតិ មហតីហិ គេហច្ឆាទនស្ស ឯកបក្ខមត្តាហិ កុឋារីហិ តច្ឆេន្តិ, លោហិតំ នទី ហុត្វា សន្ទតិ, លោហបថវិតោ ជាលា ឧដ្ឋហិត្វា តច្ឆិតដ្ឋានំ គណ្ហាតិ, មហាទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តច្ឆន្តា បន សុត្តាហតំ ករិត្វា ទារុ វិយ អដ្ឋំសម្បិ ឆឡំសម្បិ ករោន្តិ។ វាសីហីតិ មហាសុប្បបមាណាហិ វាសីហិ។ រថេ យោជេត្វាតិ សទ្ធិំ យុគយោត្តឧបក្ខរចក្កកុព្ពរបាជនេហិ សព្ពតោ បជ្ជលិតេ រថេ យោជេត្វា។ មហន្តន្តិ មហាកូដាគារប្បមាណំ។ អារោបេន្តីតិ សម្បជ្ជលិតេហិ អយមុគ្គរេហិ បោថេន្តា អារោបេន្តិ។ សកិម្បិ ឧទ្ធន្តិ សុបក្កុត្ថិតាយ ឧក្ខលិយា បក្ខិត្តតណ្ឌុលំ វិយ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ច គច្ឆតិ។ មហានិរយេតិ អវីចិមហានិរយម្ហិ។
Saṃvesetvāti jalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. Kuṭhārīhīti mahatīhi gehacchādanassa ekapakkhamattāhi kuṭhārīhi tacchenti, lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhāti, mahādukkhaṃ uppajjati, tacchantā pana suttāhataṃ karitvā dāru viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi vāsīhi. Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottaupakkharacakkakubbarapājanehi sabbato pajjalite rathe yojetvā. Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṃ. Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. Sakimpi uddhanti supakkutthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulaṃ viya uddhaṃ adho tiriyañca gacchati. Mahānirayeti avīcimahānirayamhi.
ចតុក្កណ្ណោតិ ចតុរស្សមញ្ជូសាសទិសោ។ វិភត្តោតិ ចតុទ្វារវសេន វិភត្តោ។ ភាគសោ មិតោតិ ទ្វារវីថីនំ វសេន ភាគេ ឋបេត្វា ឋបេត្វា វិភត្តោ។ បរិយន្តោតិ បរិក្ខិត្តោ។ អយសាតិ ឧបរិ នវយោជនិកេន អយបត្តេន ឆាទិតោ។ សមន្តា យោជនសតំ ផរិត្វា តិដ្ឋតីតិ ឯវំ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ, យថា សមន្តា យោជនសតេ ឋត្វា ឱលោកេន្តស្ស អក្ខីនិ យមកគោឡកា វិយ និក្ខមន្តិ។ កទរិយាតបនាតិ សព្ពេបិ តេ ឧស្សទេហិ សទ្ធិំ អដ្ឋ មហានិរយា កទរិយា និច្ចំ តបន្តីតិ កទរិយាតបនា។ ពលវទុក្ខតាយ ឃោរា។ កប្បដ្ឋិកានំ អច្ចីនំ អត្ថិតាយ អច្ចិមន្តោ។ អាសាទេតុំ ឃដ្ដេតុំ ទុក្ករតាយ ទុរាសទា។ ទិដ្ឋមត្តា វា សុតមត្តា វា លោមានិ ហំសេន្តីតិ លោមហំសនរូបា។ ភីសនតាយ ភិស្មា។ ភយជននតាយ បដិភយា។ សុខាភាវេន ទុខា។
Catukkaṇṇoti caturassamañjūsāsadiso. Vibhattoti catudvāravasena vibhatto. Bhāgaso mitoti dvāravīthīnaṃ vasena bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto. Pariyantoti parikkhitto. Ayasāti upari navayojanikena ayapattena chādito. Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā samantā yojanasate ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti. Kadariyātapanāti sabbepi te ussadehi saddhiṃ aṭṭha mahānirayā kadariyā niccaṃ tapantīti kadariyātapanā. Balavadukkhatāya ghorā. Kappaṭṭhikānaṃ accīnaṃ atthitāya accimanto. Āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ dukkaratāya durāsadā. Diṭṭhamattā vā sutamattā vā lomāni haṃsentīti lomahaṃsanarūpā. Bhīsanatāya bhismā. Bhayajananatāya paṭibhayā. Sukhābhāvena dukhā.
បុរត្ថិមាយ ភិត្តិយាតិអាទិគាថានំ ឯវំ អវីចិនិរយោតិ បរិយន្តំ កត្វា អយំ សង្ខេបត្ថោ – អគ្គិជាលានំ វា បន សត្តានំ វា តេសំ ទុក្ខស្ស វា វីចិ អន្តរំ នត្ថិ ឯត្ថាតិ អវីចិ។ តត្រ ហិ បុរត្ថិមាទីហិ ភិត្តីហិ ជាលារាសិ ឧដ្ឋហិត្វា បាបកម្មិនោ បុគ្គលេ ឈាបេន្តោ បច្ឆិមាទីសុ ភិត្តីសុ បដិហញ្ញតិ បហរតិ, តា ច ភិត្តិយោ វិនិវិជ្ឈិត្វា បរតោ យោជនសតំ គណ្ហាតិ, ហេដ្ឋា ឧដ្ឋិតា ឧបរិ បដិហញ្ញតិ, ឧបរិ ឧដ្ឋិតា ហេដ្ឋា បដិហញ្ញតិ។ ឯវំ តាវេត្ថ ជាលានំ វីចិ នាម នត្ថិ។ តស្ស បន អន្តោ យោជនសតដ្ឋានំ ខីរវល្លិបិដ្ឋស្ស បូរិតនាឡិ វិយ សត្តេហិ និរន្តរំ បូរិតំ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បច្ចន្តានំ សត្តានំ បមាណំ នត្ថិ, ន ច អញ្ញមញ្ញំ ព្យាពាធេន្តិ, សកសកដ្ឋានេយេវ បច្ចន្តិ។ ឯវមេត្ថ សត្តានំ វីចិ នាម នត្ថិ។ យថា បន ជិវ្ហគ្គេ ឆ មធុពិន្ទូនិ សត្តមស្ស តម្ពលោហពិន្ទុនោ អនុទហនពលវតាយ អព្ពោហារិកានិ ហោន្តិ, តថា តត្ថ អនុទហនពលវតាយ សេសា ឆ អកុសលវិបាកុបេក្ខា អព្ពោហារិកា ហោន្តិ, ទុក្ខមេវ និរន្តរំ បញ្ញាយតិ។ ឯវមេត្ថ ទុក្ខស្ស វីចិ នាម នត្ថិ។ និរស្សាទដ្ឋេន និរយោ។
Puratthimāyabhittiyātiādigāthānaṃ evaṃ avīcinirayoti pariyantaṃ katvā ayaṃ saṅkhepattho – aggijālānaṃ vā pana sattānaṃ vā tesaṃ dukkhassa vā vīci antaraṃ natthi etthāti avīci. Tatra hi puratthimādīhi bhittīhi jālārāsi uṭṭhahitvā pāpakammino puggale jhāpento pacchimādīsu bhittīsu paṭihaññati paharati, tā ca bhittiyo vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gaṇhāti, heṭṭhā uṭṭhitā upari paṭihaññati, upari uṭṭhitā heṭṭhā paṭihaññati. Evaṃ tāvettha jālānaṃ vīci nāma natthi. Tassa pana anto yojanasataṭṭhānaṃ khīravallipiṭṭhassa pūritanāḷi viya sattehi nirantaraṃ pūritaṃ catūhi iriyāpathehi paccantānaṃ sattānaṃ pamāṇaṃ natthi, na ca aññamaññaṃ byābādhenti, sakasakaṭṭhāneyeva paccanti. Evamettha sattānaṃ vīci nāma natthi. Yathā pana jivhagge cha madhubindūni sattamassa tambalohabinduno anudahanabalavatāya abbohārikāni honti, tathā tattha anudahanabalavatāya sesā cha akusalavipākupekkhā abbohārikā honti, dukkhameva nirantaraṃ paññāyati. Evamettha dukkhassa vīci nāma natthi. Nirassādaṭṭhena nirayo.
តត្ថ សត្តា មហាលុទ្ទាតិ តស្មិំ និព្ពត្តា សត្តា មហន្តា លុទ្ទា។ មហាកិព្ពិសការិនោតិ មហន្តទារុណកម្មការិនោ។ អច្ចន្តបាបកម្មន្តាតិ ឯកំសេន បាបកម្មិនោ។ បច្ចន្តិ ន ច មិយ្យរេតិ ឆន្នំ ជាលានមន្តរេ បច្ចន្តិ, ន ច មិយ្យន្តិ។ ជាតវេទសមោ កាយោតិ តេសំ សរីរំ អគ្គិសទិសំ។ តេសំ និរយវាសិនន្តិ តេសំ បាបកម្មានំ និរយវាសីនំ។ បស្ស កម្មានំ ទឡ្ហត្តន្តិ បាបកម្មានំ ថិរភាវំ ឱលោកេហិ។ ន ភស្មា ហោតិ នបី មសីតិ ឆារិកាបិ ន ហោតិ អង្គារោបិ។ បុរត្ថិមេនាតិ យទា តំ ទ្វារំ អបារុតំ ហោតិ, អថ តទភិមុខា ធាវន្តិ, តេសំ តត្ថ ឆវិអាទីនិ ឈាយន្តិ។ ទ្វារសមីបំ បត្តានញ្ច តេសំ តំ បីធីយតិ, បច្ឆិមំ អបារុតំ វិយ ខាយតិ។ ឯស នយោ សព្ពត្ថ។ អភិនិក្ខមិតាសា តេតិ និរយា និក្ខមិតុំ អាសា ឯតេសន្តិ និក្ខមិតាសា។ មោក្ខគវេសិនោតិ មុញ្ចនុបាយំ ឯសន្តា គវេសន្តាបិ។ ន តេ តតោ និក្ខមិតុំ, លភន្តិ កម្មបច្ចយាតិ តេ សត្តា និរយតោ និក្ខមនទ្វារំ បាបកម្មបច្ចយា នាធិគច្ឆន្តិ។ តេសញ្ច បាបកម្មន្តំ, អវិបក្កំ កតំ ពហុន្តិ តេសញ្ច សត្តានំ លាមកំ ទារុណកម្មំ អវិបាកំ ពហុវិធំ នានប្បការំ អទិន្នវិបាកំ កតំ ឧបចិតំ អត្ថិ។
Tattha sattā mahāluddāti tasmiṃ nibbattā sattā mahantā luddā. Mahākibbisakārinoti mahantadāruṇakammakārino. Accantapāpakammantāti ekaṃsena pāpakammino. Paccanti na ca miyyareti channaṃ jālānamantare paccanti, na ca miyyanti. Jātavedasamo kāyoti tesaṃ sarīraṃ aggisadisaṃ. Tesaṃ nirayavāsinanti tesaṃ pāpakammānaṃ nirayavāsīnaṃ. Passa kammānaṃ daḷhattanti pāpakammānaṃ thirabhāvaṃ olokehi. Na bhasmā hoti napī masīti chārikāpi na hoti aṅgāropi. Puratthimenāti yadā taṃ dvāraṃ apārutaṃ hoti, atha tadabhimukhā dhāvanti, tesaṃ tattha chaviādīni jhāyanti. Dvārasamīpaṃ pattānañca tesaṃ taṃ pīdhīyati, pacchimaṃ apārutaṃ viya khāyati. Esa nayo sabbattha. Abhinikkhamitāsā teti nirayā nikkhamituṃ āsā etesanti nikkhamitāsā. Mokkhagavesinoti muñcanupāyaṃ esantā gavesantāpi. Na te tato nikkhamituṃ, labhanti kammapaccayāti te sattā nirayato nikkhamanadvāraṃ pāpakammapaccayā nādhigacchanti. Tesañca pāpakammantaṃ, avipakkaṃ kataṃ bahunti tesañca sattānaṃ lāmakaṃ dāruṇakammaṃ avipākaṃ bahuvidhaṃ nānappakāraṃ adinnavipākaṃ kataṃ upacitaṃ atthi.
សំវេគន្តិ វិនិលនំ។ ឧព្ពេគន្តិ ឋិតដ្ឋានតោ គមនំ។ ឧត្រាសន្តិ ឧព្ពេជនំ អសន្និដ្ឋានំ។ ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសនំ។ បីឡនន្តិ ឃដ្ដនំ។ ឃដ្ដនន្តិ បីឡាករណំ។ ឧបទ្ទវន្តិ ឦតិំ។ ឧបសគ្គន្តិ រុន្ធនំ។
Saṃveganti vinilanaṃ. Ubbeganti ṭhitaṭṭhānato gamanaṃ. Utrāsanti ubbejanaṃ asanniṭṭhānaṃ. Bhayanti cittutrāsanaṃ. Pīḷananti ghaṭṭanaṃ. Ghaṭṭananti pīḷākaraṇaṃ. Upaddavanti ītiṃ. Upasagganti rundhanaṃ.
១៧១. ឥទានិ យថានេន សំវិជិតំ, តំ បការំ ទស្សេន្តោ ‘‘ផន្ទមាន’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ ផន្ទមានន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ កម្បមានំ។ អប្បោទកេតិ អប្បេ ឧទកេ។ អញ្ញមញ្ញេហិ ព្យារុទ្ធេ ទិស្វាតិ នានាសត្តេ ច អញ្ញមញ្ញេហិ សទ្ធិំ វិរុទ្ធេ ទិស្វា។ មំ ភយមាវិសីតិ មំ ភយំ បវិដ្ឋំ។
171. Idāni yathānena saṃvijitaṃ, taṃ pakāraṃ dassento ‘‘phandamāna’’ntiādimāha. Tattha phandamānanti taṇhādiṭṭhīhi kampamānaṃ. Appodaketi appe udake. Aññamaññehi byāruddhedisvāti nānāsatte ca aññamaññehi saddhiṃ viruddhe disvā. Maṃ bhayamāvisīti maṃ bhayaṃ paviṭṭhaṃ.
កិលេសផន្ទនាយ ផន្ទមានន្តិ រាគាទិកិលេសចលនាយ ចលមានំ។ បយោគោតិ កាយវចីមនោបយោគោ។
Kilesaphandanāya phandamānanti rāgādikilesacalanāya calamānaṃ. Payogoti kāyavacīmanopayogo.
វិរុទ្ធាតិ វិរោធមាបន្នា។ បដិវិរុទ្ធាតិ បដិមុខំ ហុត្វា វិរោធមាបន្នា, សុដ្ឋុ វិរុទ្ធា វា។ អាហតាតិ កោធេន អាហតា បហតា។ បច្ចាហតាតិ បដិមល្លា ហុត្វា អាហតា។ អាឃាតិតាតិ ឃដ្ដិតា។ បច្ចាឃាតិតាតិ វិសេសេន ឃដ្ដិតា។ បាណីហិបិ ឧបក្កមន្តីតិ ហត្ថេហិបិ បហរន្តិ។
Viruddhāti virodhamāpannā. Paṭiviruddhāti paṭimukhaṃ hutvā virodhamāpannā, suṭṭhu viruddhā vā. Āhatāti kodhena āhatā pahatā. Paccāhatāti paṭimallā hutvā āhatā. Āghātitāti ghaṭṭitā. Paccāghātitāti visesena ghaṭṭitā. Pāṇīhipi upakkamantīti hatthehipi paharanti.
១៧២. សមន្តមសារោ លោកោតិ និរយំ អាទិំ កត្វា សមន្តតោ លោកោ អសារោ និច្ចសារាទិរហិតោ។ ទិសា សព្ពា សមេរិតាតិ សព្ពា ទិសា អនិច្ចតាយ កម្បិតា។ ឥច្ឆំ ភវនមត្តនោតិ អត្តនោ តាណំ ឥច្ឆន្តោ។ នាទ្ទសាសិំ អនោសិតន្តិ កិញ្ចិ ឋានំ ជរាទីហិ អនជ្ឈាវុដ្ឋំ នាទ្ទក្ខិន្តិ។
172.Samantamasāro lokoti nirayaṃ ādiṃ katvā samantato loko asāro niccasārādirahito. Disā sabbā sameritāti sabbā disā aniccatāya kampitā. Icchaṃ bhavanamattanoti attano tāṇaṃ icchanto. Nāddasāsiṃ anositanti kiñci ṭhānaṃ jarādīhi anajjhāvuṭṭhaṃ nāddakkhinti.
អសារោតិ ន សារោ, សារវិរហិតោ វា។ និស្សារោតិ សព្ពេន សព្ពំ សារវិរហិតោ។ សារាបគតោតិ សារតោ អបគតោ។ និច្ចសារសារេន វាតិ សតតសារសង្ខាតេន សារេន វា។ ឧបរិបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ។ យេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សង្ខារាតិ យេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បច្ចយេហិ សង្គម្ម សមាគម្ម កតា សង្ខារា។ តេបិ ឯរិតាតិ តេបិ សង្ខារា កម្បិតា។ សមេរិតាតិ សម្មា កម្បិតា។ ចលិតាតិ ចលនំ គតា។ ឃដ្ដិតាតិ ឧទយព្ពយេន បីឡិតា។ អនិច្ចតាយាតិ ហុត្វា អភាវតាយ។ ជាតិយា អនុគតាតិ និព្ពត្តិយា អនុបវិដ្ឋា។ ជរាយ អនុសដាតិ បរិបក្កតាយ អនុបត្ថដា។ ព្យាធិនា អភិភូតាតិ ចាតុវិសមេន ឧប្បន្នព្យាធិនា អជ្ឈោត្ថដា។ មរណេន អព្ភាហតាតិ មច្ចុនា អភិអាហតា បហតា។ អតាណាតិ រក្ខវិរហិតា។ អលេណាតិ លេណវិរហិតា។ អសរណាតិ នត្ថិ ឯតេសំ សរណន្តិ អសរណា។ អសរណីភូតាតិ សយំ សរណកិច្ចំ ន ករោន្តីតិ អសរណីភូតា។
Asāroti na sāro, sāravirahito vā. Nissāroti sabbena sabbaṃ sāravirahito. Sārāpagatoti sārato apagato. Niccasārasārena vāti satatasārasaṅkhātena sārena vā. Uparipadadvayepi eseva nayo. Ye puratthimāya disāya saṅkhārāti ye puratthimāya disāya paccayehi saṅgamma samāgamma katā saṅkhārā. Tepi eritāti tepi saṅkhārā kampitā. Sameritāti sammā kampitā. Calitāti calanaṃ gatā. Ghaṭṭitāti udayabbayena pīḷitā. Aniccatāyāti hutvā abhāvatāya. Jātiyā anugatāti nibbattiyā anupaviṭṭhā. Jarāya anusaṭāti paripakkatāya anupatthaṭā. Byādhinā abhibhūtāti cātuvisamena uppannabyādhinā ajjhotthaṭā. Maraṇena abbhāhatāti maccunā abhiāhatā pahatā. Atāṇāti rakkhavirahitā. Aleṇāti leṇavirahitā. Asaraṇāti natthi etesaṃ saraṇanti asaraṇā. Asaraṇībhūtāti sayaṃ saraṇakiccaṃ na karontīti asaraṇībhūtā.
អត្តនោ ភវនន្តិ និទ្ទេសបទស្ស ឧទ្ទេសបទំ។ តាណន្តិ បាលនំ។ លេណន្តិ លេណដ្ឋានំ។ សរណន្តិ ទុក្ខនាសនំ។ គតិន្តិ បតិដ្ឋំ។ បរាយនន្តិ បរំ អយនំ។ អជ្ឈោសិតំយេវ អទ្ទសន្តិ ជរាទីហិ មទ្ទិតំយេវ អទ្ទក្ខិំ។ សព្ពំ យោព្ពញ្ញន្តិ យោព្ពនភាវោ យោព្ពញ្ញំ, សចេតនានំ សព្ពំ យោព្ពញ្ញំ។ ជរាយ ឱសិតន្តិ បរិបាកាយ ជរាយ អវសិតំ មទ្ទិតំ។ ឯវំ សព្ពត្ថ។
Attano bhavananti niddesapadassa uddesapadaṃ. Tāṇanti pālanaṃ. Leṇanti leṇaṭṭhānaṃ. Saraṇanti dukkhanāsanaṃ. Gatinti patiṭṭhaṃ. Parāyananti paraṃ ayanaṃ. Ajjhositaṃyevaaddasanti jarādīhi madditaṃyeva addakkhiṃ. Sabbaṃ yobbaññanti yobbanabhāvo yobbaññaṃ, sacetanānaṃ sabbaṃ yobbaññaṃ. Jarāya ositanti paripākāya jarāya avasitaṃ madditaṃ. Evaṃ sabbattha.
១៧៣. ឱសានេ ត្វេវ ព្យារុទ្ធេ, ទិស្វា មេ អរតី អហូតិ យោព្ពញ្ញាទីនំ ឱសានេយេវ អន្តគមកេ ឯវ វិនាសកេ ឯវ ជរាទីហិ ព្យារុទ្ធេ អាហតចិត្តេ សត្តេ ទិស្វា អរតិ មេ អហោសិ។ អថេត្ថ សល្លន្តិ អថ ឯតេសុ សត្តេសុ រាគាទិសល្លំ។ ហទយស្សិតន្តិ ចិត្តនិស្សិតំ។
173.Osāne tveva byāruddhe, disvā me aratī ahūti yobbaññādīnaṃ osāneyeva antagamake eva vināsake eva jarādīhi byāruddhe āhatacitte satte disvā arati me ahosi. Athettha sallanti atha etesu sattesu rāgādisallaṃ. Hadayassitanti cittanissitaṃ.
យោព្ពញ្ញំ ជរា ឱសាបេតីតិ ជរា អត្ថង្គមេតិ វិនាសេតិ។ ឯវំ សព្ពត្ថ។
Yobbaññaṃ jarā osāpetīti jarā atthaṅgameti vināseti. Evaṃ sabbattha.
១៧៤. ‘‘កថំ អានុភាវំ សល្ល’’ន្តិ ចេ? យេន សល្លេន ឱតិណ្ណោតិ គាថា។ តត្ថ ទិសា សព្ពា វិធាវតីតិ សព្ពា ទុច្ចរិតទិសាបិ បុរត្ថិមាទិទិសាបិ វិទិសាបិ ធាវតិ។ តមេវ សល្លមព្ពុយ្ហ, ន ធាវតិ ន សីទតីតិ តមេវ សល្លំ ឧទ្ធរិត្វា តា ច ទិសា ន ធាវតិ, ចតុរោឃេ ច ន សីទតិ។
174. ‘‘Kathaṃ ānubhāvaṃ salla’’nti ce? Yena sallena otiṇṇoti gāthā. Tattha disā sabbā vidhāvatīti sabbā duccaritadisāpi puratthimādidisāpi vidisāpi dhāvati. Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatīti tameva sallaṃ uddharitvā tā ca disā na dhāvati, caturoghe ca na sīdati.
អញ្ញាណន្តិអាទីសុ ញាណទស្សនបដិបក្ខតោ អញ្ញាណំ អទស្សនំ។ អភិមុខោ ហុត្វា ធម្មេន ន សមេតិ ន សមាគច្ឆតីតិ អនភិសមយោ។ អនុរូបតោ ធម្មេ ពុជ្ឈតីតិ អនុពោធោ។ តប្បដិបក្ខតាយ អននុពោធោ។ អនិច្ចាទីហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា ន ពុជ្ឈតីតិ អសម្ពោធោ។ អសន្តំ អសមញ្ច ពុជ្ឈតីតិបិ អសម្ពោធោ។ ចតុសច្ចធម្មំ ន បដិវិជ្ឈតីតិ អប្បដិវេធោ។ រូបាទីសុ ឯកធម្មម្បិ អនិច្ចាទិសាមញ្ញតោ ន សង្គណ្ហាតីតិ អសង្គាហណា។ តមេវ ធម្មំ ន បរិយោគាហតីតិ អបរិយោគាហណា។ ន សមំ បេក្ខតីតិ អសមបេក្ខនា។ ធម្មានំ សភាវំ បតិ ន អបេក្ខតីតិ អបច្ចវេក្ខណា។
Aññāṇantiādīsu ñāṇadassanapaṭipakkhato aññāṇaṃ adassanaṃ. Abhimukho hutvā dhammena na sameti na samāgacchatīti anabhisamayo. Anurūpato dhamme bujjhatīti anubodho. Tappaṭipakkhatāya ananubodho. Aniccādīhi saddhiṃ yojetvā na bujjhatīti asambodho. Asantaṃ asamañca bujjhatītipi asambodho. Catusaccadhammaṃ na paṭivijjhatīti appaṭivedho. Rūpādīsu ekadhammampi aniccādisāmaññato na saṅgaṇhātīti asaṅgāhaṇā. Tameva dhammaṃ na pariyogāhatīti apariyogāhaṇā. Na samaṃ pekkhatīti asamapekkhanā. Dhammānaṃ sabhāvaṃ pati na apekkhatīti apaccavekkhaṇā.
កុសលាកុសលកម្មេសុ វិបរីតវុត្តិយា សភាវគហណាភាវេន វា ឯកម្បិ កម្មំ ឯតស្ស បច្ចក្ខំ នត្ថិ, សយំ វា កស្សចិ ធម្មស្ស បច្ចក្ខករណំ នាម ន ហោតីតិ អបច្ចក្ខកម្មំ។ យំ ឯតស្មិំ អនុប្បជ្ជមានេ ចិត្តសន្តានំ មេជ្ឈំ ភវេយ្យ សុចិ វោទានំ, តំ ទុដ្ឋុំ មេជ្ឈំ ឥមិនាតិ ទុម្មេជ្ឈំ។ ពាលានំ ភាវោ ពាល្យំ។ មុយ្ហតីតិ មោហោ។ ពលវតរោ មោហោ បមោហោ។ សមន្តតោ មុយ្ហតីតិ សម្មោហោ។ វិជ្ជាយ បដិបក្ខភាវតោ ន វិជ្ជាតិ អវិជ្ជា។ ឱឃយោគត្ថោ វុត្តោយេវ។ ថាមគតដ្ឋេន អនុសេតីតិ អនុសយោ។ ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ អភិភវតីតិ បរិយុដ្ឋានំ។ ហិតគ្គហណាភាវេន ហិតាភិមុខំ គន្តុំ ន សក្កោតិ អញ្ញទត្ថុ លង្គតិយេវាតិ លង្គី, ខញ្ជតីតិ អត្ថោ។ ទុរុគ្ឃាដនដ្ឋេន វា លង្គី។ យថា ហិ មហាបលិឃសង្ខាតា លង្គី ទុរុគ្ឃាដា ហោតិ, ឯវមយម្បិ លង្គី វិយាតិ លង្គី។ សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ។
Kusalākusalakammesu viparītavuttiyā sabhāvagahaṇābhāvena vā ekampi kammaṃ etassa paccakkhaṃ natthi, sayaṃ vā kassaci dhammassa paccakkhakaraṇaṃ nāma na hotīti apaccakkhakammaṃ. Yaṃ etasmiṃ anuppajjamāne cittasantānaṃ mejjhaṃ bhaveyya suci vodānaṃ, taṃ duṭṭhuṃ mejjhaṃ imināti dummejjhaṃ. Bālānaṃ bhāvo bālyaṃ. Muyhatīti moho. Balavataro moho pamoho. Samantato muyhatīti sammoho. Vijjāya paṭipakkhabhāvato na vijjāti avijjā. Oghayogattho vuttoyeva. Thāmagataṭṭhena anusetīti anusayo. Cittaṃ pariyuṭṭhāti abhibhavatīti pariyuṭṭhānaṃ. Hitaggahaṇābhāvena hitābhimukhaṃ gantuṃ na sakkoti aññadatthu laṅgatiyevāti laṅgī, khañjatīti attho. Durugghāṭanaṭṭhena vā laṅgī. Yathā hi mahāpalighasaṅkhātā laṅgī durugghāṭā hoti, evamayampi laṅgī viyāti laṅgī. Sesaṃ uttānatthameva.
យា ឯវរូបា កង្ខាតិ ឯត្ថ កង្ខនវសេន កង្ខា។ កង្ខំ អានយតីតិ កង្ខាយនា។ បុរិមកង្ខា ហិ ឧត្តរកង្ខំ អានយតិ នាម។ អាការវសេន វា ឯតំ វុត្តំ។ កង្ខាសមង្គិចិត្តំ កង្ខាយ អាយិតត្តា កង្ខាយិតំ នាម។ តស្ស ភាវោ កង្ខាយិតត្តំ។ វិមតីតិ វិគតា មតិ វិមតិ។ វិចិកិច្ឆាតិ វិគតា ចិកិច្ឆា វិចិកិច្ឆា, សភាវំ វា វិចិនន្តោ កិច្ឆតិ កិលមតិ ឯតាយាតិ វិចិកិច្ឆា។ សា សំសយលក្ខណា, កម្បនរសា, អនិច្ឆយបច្ចុបដ្ឋានា, អនេកំសគ្គាហបច្ចុបដ្ឋានា វា, អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានា, បដិបត្តិយា អន្តរាយករាតិ ទដ្ឋព្ពា។
Yāevarūpā kaṅkhāti ettha kaṅkhanavasena kaṅkhā. Kaṅkhaṃ ānayatīti kaṅkhāyanā. Purimakaṅkhā hi uttarakaṅkhaṃ ānayati nāma. Ākāravasena vā etaṃ vuttaṃ. Kaṅkhāsamaṅgicittaṃ kaṅkhāya āyitattā kaṅkhāyitaṃ nāma. Tassa bhāvo kaṅkhāyitattaṃ. Vimatīti vigatā mati vimati. Vicikicchāti vigatā cikicchā vicikicchā, sabhāvaṃ vā vicinanto kicchati kilamati etāyāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsaggāhapaccupaṭṭhānā vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiyā antarāyakarāti daṭṭhabbā.
កម្បនដ្ឋេន ទ្វិធា ឯឡយតីតិ ទ្វេឡ្ហកំ។ បដិបត្តិនិវារណេន ទ្វិធាបថោ វិយាតិ ទ្វេធាបថោ។ ‘‘និច្ចំ វា ឥទំ អនិច្ចំ វា’’តិអាទិបវត្តិយា ឯកស្មិំ អាការេ សណ្ឋាតុំ អសមត្ថតាយ សមន្តតោ សេតីតិ សំសយោ។ ឯកំសំ គហេតុំ អសមត្ថតាយ ន ឯកំសគ្គាហោតិ អនេកំសគ្គាហោ។ និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តី អារម្មណតោ ឱសក្កតីតិ អាសប្បនា។ ឱគាហិតុំ អសក្កោន្តី បរិសមន្តតោ សប្បតីតិ បរិសប្បនា។ បរិយោគាហិតុំ អសមត្ថតាយ អបរិយោគាហណា។ និច្ឆយវសេន អារម្មណេ បវត្តិតុំ អសមត្ថតាយ ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស, ថទ្ធភាវោតិ អត្ថោ។ វិចិកិច្ឆា ហិ ឧប្បជ្ជិត្វា ចិត្តំ ថទ្ធំ ករោតិ, យស្មា បន សា ឧប្បជ្ជមានា អារម្មណំ គហេត្វា មនំ វិលិខន្តី វិយ, តស្មា មនោវិលេខោតិ វុត្តា។
Kampanaṭṭhena dvidhā eḷayatīti dveḷhakaṃ. Paṭipattinivāraṇena dvidhāpatho viyāti dvedhāpatho. ‘‘Niccaṃ vā idaṃ aniccaṃ vā’’tiādipavattiyā ekasmiṃ ākāre saṇṭhātuṃ asamatthatāya samantato setīti saṃsayo. Ekaṃsaṃ gahetuṃ asamatthatāya na ekaṃsaggāhoti anekaṃsaggāho. Nicchetuṃ asakkontī ārammaṇato osakkatīti āsappanā. Ogāhituṃ asakkontī parisamantato sappatīti parisappanā. Pariyogāhituṃ asamatthatāya apariyogāhaṇā. Nicchayavasena ārammaṇe pavattituṃ asamatthatāya chambhitattaṃ cittassa, thaddhabhāvoti attho. Vicikicchā hi uppajjitvā cittaṃ thaddhaṃ karoti, yasmā pana sā uppajjamānā ārammaṇaṃ gahetvā manaṃ vilikhantī viya, tasmā manovilekhoti vuttā.
វិទ្ធោតិ សល្លេន លទ្ធប្បហារោ។ ផុដ្ឋោតិ ឃដ្ដិតោ។ បរេតោតិ បីឡិតោ។ ធាវតីតិ បុរតោ គច្ឆតិ។ វិធាវតីតិ អនេកវិធេន គច្ឆតិ។ សន្ធាវតីតិ វេគេន ធាវតិ។ សំសរតីតិ ឥតោ ចិតោ ច ចរតិ។
Viddhoti sallena laddhappahāro. Phuṭṭhoti ghaṭṭito. Paretoti pīḷito. Dhāvatīti purato gacchati. Vidhāvatīti anekavidhena gacchati. Sandhāvatīti vegena dhāvati. Saṃsaratīti ito cito ca carati.
អចេលកោតិ និច្ចោលោ, នគ្គោតិ អត្ថោ។ មុត្តាចារោតិ វិសដ្ឋាចារោ, ឧច្ចារកម្មាទីសុ លោកិយកុលបុត្តាចារេន វិរហិតោ ឋិតកោវ ឧច្ចារំ ករោតិ, បស្សាវំ ករោតិ, ខាទតិ ភុញ្ជតិ។ ហត្ថាបលេខនោតិ ហត្ថេ បិណ្ឌម្ហិ ឋិតេ ជិវ្ហាយ ហត្ថំ អបលិខតិ, ឧច្ចារំ វា កត្វា ហត្ថម្ហិយេវ ទណ្ឌកសញ្ញី ហុត្វា ហត្ថេន អបលិខតិ។ តេ កិរ ទណ្ឌកំ ‘‘សត្តោ’’តិ បញ្ញបេន្តិ។ ភិក្ខាគហណត្ថំ ‘‘ឯហិ ភទន្តេ’’តិ វុត្តោ ន ឯតីតិ ន ឯហិភទន្តិកោ។ តេន ហិ ‘‘តិដ្ឋ ភទន្តេ’’តិ វុត្តោបិ ន តិដ្ឋតីតិ ន តិដ្ឋភទន្តិកោ។ តទុភយម្បិ កិរ សោ ‘‘ឯតស្ស វចនំ កតំ ភវិស្សតី’’តិ ន ករោតិ។
Acelakoti niccolo, naggoti attho. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati bhuñjati. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhati, uccāraṃ vā katvā hatthamhiyeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhati. Te kira daṇḍakaṃ ‘‘satto’’ti paññapenti. Bhikkhāgahaṇatthaṃ ‘‘ehi bhadante’’ti vutto na etīti na ehibhadantiko. Tena hi ‘‘tiṭṭha bhadante’’ti vuttopi na tiṭṭhatīti na tiṭṭhabhadantiko. Tadubhayampi kira so ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti.
អភិហដន្តិ បុរេតរំ គហេត្វា អាហដំ ភិក្ខំ។ ឧទ្ទិស្សកតន្តិ ‘‘ឥទំ តុម្ហេ ឧទ្ទិស្ស កត’’ន្តិ ឯវំ អារោចិតំ ភិក្ខំ។ ន និមន្តនន្តិ ‘‘អសុកំ នាម កុលំ វា វីថិំ វា គាមំ វា បវិសេយ្យាថា’’តិ ឯវំ និមន្តិតភិក្ខម្បិ ន សាទិយតិ ន គណ្ហាតិ។ ន កុម្ភិមុខាតិ កុម្ភិតោ ឧទ្ធរិត្វា ទិយ្យមានំ ភិក្ខំ ន គណ្ហាតិ។ ន កឡោបិមុខាតិ កឡោបីតិ ឧក្ខលិ វា បច្ឆិ វា, តតោបិ ន គណ្ហាតិ។ កស្មា? កុម្ភិកឡោបិយោ មំ និស្សាយ កដច្ឆុនា បហារំ លភន្តីតិ។ ន ឯឡកមន្តរន្តិ ឧម្មារំ អន្តរំ ករិត្វា ទិយ្យមានំ ន គណ្ហាតិ។ កស្មា? អយំ មំ និស្សាយ អន្តរករណំ លភតីតិ។ ទណ្ឌមុសលេសុបិ ឯសេវ នយោ។
Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ. Uddissakatanti ‘‘idaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitaṃ bhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati na gaṇhāti. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhāti. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ karitvā diyyamānaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo.
ន ទ្វិន្នន្តិ ទ្វីសុ ភុញ្ជមានេសុ ឯកស្មិំ ឧដ្ឋាយ ទេន្តេ ន គណ្ហាតិ។ កស្មា? កពឡន្តរាយោ ហោតីតិ។ ន គព្ភិនិយាតិអាទីសុ បន ‘‘គព្ភិនិយា កុច្ឆិយំ ទារកោ កិលមតី’’តិ, បាយន្តិយា ទារកស្ស ខីរន្តរាយោ ហោតី’’តិ, ‘‘បុរិសន្តរគតាយ រតិអន្តរាយោ ហោតី’’តិ ន គណ្ហាតិ។ ន សំកិត្តីសូតិ សំកិត្តេត្វា កតភត្តេសុ។ ទុព្ភិក្ខសមយេ កិរ អចេលកសាវកា អចេលកានមត្ថាយ តតោ តតោ តណ្ឌុលាទីនិ សមាទបេត្វា ភត្តំ បចន្តិ, ឧក្កដ្ឋោ អចេលកោ តតោបិ ន បដិគ្គណ្ហាតិ។ ន យត្ថ សាតិ យត្ថ សុនខោ ‘‘បិណ្ឌំ លភិស្សាមី’’តិ ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ, តត្ថ តស្ស អទត្វា អាហដំ ន គណ្ហាតិ។ កស្មា? ឯតស្ស បិណ្ឌន្តរាយោ ហោតីតិ។ សណ្ឌសណ្ឌចារិនីតិ សមូហសមូហចារិនី ។ សចេ ហិ អចេលកំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខំ ទស្សាមា’’តិ មនុស្សា ភត្តគេហំ បវិសន្តិ, តេសុ ច បវិសន្តេសុ កឡោបិមុខាទីសុ និលីនា មក្ខិកា ឧប្បតិត្វា សណ្ឌសណ្ឌា ចរន្តិ។ តតោ អាហដំ ភិក្ខំ ន គណ្ហាតិ។ កស្មា? មំ និស្សាយ មក្ខិកានំ គោចរន្តរាយោ ជាតោតិ។ ថុសោទកន្តិ សព្ពសស្សសម្ភារេហិ កតំ សោវីរកំ។ ឯត្ថ ច សុរាបានមេវ សាវជ្ជំ, អយំ បន សព្ពេសុបិ សាវជ្ជសញ្ញី។
Na dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhāti. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti. Na gabbhiniyātiādīsu pana ‘‘gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamatī’’ti, pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hotī’’ti, ‘‘purisantaragatāya ratiantarāyo hotī’’ti na gaṇhāti. Na saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānamatthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti, ukkaṭṭho acelako tatopi na paṭiggaṇhāti. Na yattha sāti yattha sunakho ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī . Sace hi acelakaṃ disvā ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti. Tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti. Thusodakanti sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī.
ឯកាគារិកោតិ យោ ឯកស្មិំយេវ គេហេ ភិក្ខំ លភិត្វា និវត្តតិ។ ឯកាលោបិកោតិ យោ ឯកេនេវ អាលោបេន យាបេតិ។ ទ្វាគារិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ ឯកិស្សាបិ ទត្តិយាតិ ឯកាយ ទត្តិយា។ ទត្តិ នាម ឯកា ខុទ្ទកបាតិ ហោតិ, យត្ថ អគ្គភិក្ខំ បក្ខិបិត្វា ឋបេន្តិ។ ឯកាហិកន្តិ ឯកទិវសន្តរិកំ។ អឌ្ឍមាសិកន្តិ អឌ្ឍមាសន្តរិកំ។ បរិយាយភត្តភោជនន្តិ វារភត្តភោជនំ , ឯកាហវារេន ទ្វីហវារេន សត្តាហវារេន អឌ្ឍមាសវារេនាតិ ឯវំ ទិវសវារេន អាភតំ ភត្តភោជនំ។
Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Aḍḍhamāsikanti aḍḍhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ , ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena ābhataṃ bhattabhojanaṃ.
សាកភក្ខោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ។ ឧព្ភដ្ឋកោតិ ឧទ្ធំ ឋិតកោ។ ឧក្កុដិកប្បធានមនុយុត្តោតិ ឧក្កុដិកំ វីរិយំ អនុយុត្តោ។ គច្ឆន្តោបិ ឧក្កុដិកោវ ហុត្វា ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា គច្ឆតិ។ កណ្ដកាបស្សយិកោតិ អយកណ្ដកេ វា បកតិកណ្ដកេ វា ភូមិយំ កោដ្ដេត្វា តត្ថ ចម្មំ អត្ថរិត្វា ឋានចង្កមាទីនិ ករោតិ។ សេយ្យន្តិ សយន្តោបិ តត្ថេវ សេយ្យំ កប្បេតិ។ ផលកសេយ្យន្តិ រុក្ខផលកេ សេយ្យំ។ ថណ្ឌិលសេយ្យន្តិ ថណ្ឌិលេ ឧច្ចេ ភូមិដ្ឋានេ សេយ្យំ។ ឯកបស្សយិកោតិ ឯកបស្សេនេវ សយតិ។ រជោជល្លធរោតិ សរីរំ តេលេន មក្ខេត្វា រជុដ្ឋានដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, អថស្ស សរីរេ រជោជល្លំ លគ្គតិ, តំ ធារេតិ។ យថាសន្ថតិកោតិ លទ្ធំ អាសនំ អកោបេត្វា យទេវ លភតិ, តត្ថេវ និសីទនសីលោ។ វេកដិកោតិ វិកដខាទនសីលោ, វិកដន្តិ គូថំ វុច្ចតិ។ អបានកោតិ បដិក្ខិត្តសីតុទកបានោ។ សាយំ តតិយំ អស្សាតិ សាយតតិយកំ។ បាតោ មជ្ឈន្ហិកេ សាយន្តិ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ ‘‘បាបំ បវាហេស្សាមី’’តិ ឧទកោរោហនានុយោគំ អនុយុត្តោ វិហរតិ។
Sākabhakkhotiādīni vuttatthāneva. Ubbhaṭṭhakoti uddhaṃ ṭhitako. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikaṃ vīriyaṃ anuyutto. Gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Phalakaseyyanti rukkhaphalake seyyaṃ. Thaṇḍilaseyyanti thaṇḍile ucce bhūmiṭṭhāne seyyaṃ. Ekapassayikoti ekapasseneva sayati. Rajojalladharoti sarīraṃ telena makkhetvā rajuṭṭhānaṭṭhāne tiṭṭhati, athassa sarīre rajojallaṃ laggati, taṃ dhāreti. Yathāsanthatikoti laddhaṃ āsanaṃ akopetvā yadeva labhati, tattheva nisīdanasīlo. Vekaṭikoti vikaṭakhādanasīlo, vikaṭanti gūthaṃ vuccati. Apānakoti paṭikkhittasītudakapāno. Sāyaṃ tatiyaṃ assāti sāyatatiyakaṃ. Pāto majjhanhike sāyanti divasassa tikkhattuṃ ‘‘pāpaṃ pavāhessāmī’’ti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati.
តេ សល្លេ អភិសង្ខរោតីតិ តេ រាគាទិសត្តសល្លេ អភិនិព្ពត្តេតិ។ អភិសង្ខរោន្តោតិ អភិនិព្ពត្តេន្តោ។ សល្លាភិសង្ខារវសេនាតិ សល្លាភិនិព្ពត្តាបនការណា។ បុរត្ថិមំ ទិសំ ធាវតីតិ បុរិមំ ទិសំ គច្ឆតិ។ តេ សល្លាភិសង្ខារា អប្បហីនាតិ ឯតេ រាគាទិសល្លា បយោគា នប្បហីនា។ សល្លាភិសង្ខារានំ អប្បហីនត្តាតិ សល្លបយោគានំ អប្បហីនភាវេន។ គតិយា ធាវតីតិ គតិយំ ធាវតិ។ គតិយា គតិន្តិ គតិតោ គតិំ។
Te salle abhisaṅkharotīti te rāgādisattasalle abhinibbatteti. Abhisaṅkharontoti abhinibbattento. Sallābhisaṅkhāravasenāti sallābhinibbattāpanakāraṇā. Puratthimaṃ disaṃ dhāvatīti purimaṃ disaṃ gacchati. Te sallābhisaṅkhārā appahīnāti ete rāgādisallā payogā nappahīnā. Sallābhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti sallapayogānaṃ appahīnabhāvena. Gatiyā dhāvatīti gatiyaṃ dhāvati. Gatiyā gatinti gatito gatiṃ.
ន សីទតីតិ ន និមុជ្ជតិ។ ន សំសីទតីតិ ន សមន្តតោ មុជ្ជតិ។ ន ឱសីទតីតិ ន ឱសក្កតិ។ ន អវសីទតីតិ ន បច្ចោសក្កតិ។ ន អវគច្ឆតីតិ ន ហេដ្ឋា គច្ឆតិ។
Na sīdatīti na nimujjati. Na saṃsīdatīti na samantato mujjati. Na osīdatīti na osakkati. Na avasīdatīti na paccosakkati. Na avagacchatīti na heṭṭhā gacchati.
១៧៥. ឯវំ មហានុភាវេន សល្លេន ឱតិណ្ណេសុ ច សត្តេសុ – តត្ថ សិក្ខានុគីយន្តិ, យានិ លោកេ គធិតានីតិ គាថា។ តស្សត្ថោ – យេ លោកេ បញ្ច កាមគុណា បដិលាភាយ គិជ្ឈន្តីតិ កត្វា ‘‘គធិតានី’’តិ វុច្ចន្តិ, ចិរកាលសេវិតត្តា វា ‘‘គធិតានី’’តិ វុច្ចន្តិ។ តត្ថ តំ និមិត្តំ ហត្ថិសិក្ខាទិកា អនេកា សិក្ខា កថីយន្តិ, ឧគ្គយ្ហន្តិ វា។ បស្សថ យាវ សមត្ថោ វាយំ លោកោ, យតោ បណ្ឌិតោ កុលបុត្តោ តេសុ វា គធិតេសុ តាសុ វា សិក្ខាសុ អធិមុត្តោ ន សិយា, អញ្ញទត្ថុ អនិច្ចាទិទស្សនេន និព្ពិជ្ឈ សព្ពសោ កាមេ។ អត្តនោ និព្ពានមេវ សិក្ខេតិ។
175. Evaṃ mahānubhāvena sallena otiṇṇesu ca sattesu – tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti gāthā. Tassattho – ye loke pañca kāmaguṇā paṭilābhāya gijjhantīti katvā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, cirakālasevitattā vā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti. Tattha taṃ nimittaṃ hatthisikkhādikā anekā sikkhā kathīyanti, uggayhanti vā. Passatha yāva samattho vāyaṃ loko, yato paṇḍito kulaputto tesu vā gadhitesu tāsu vā sikkhāsu adhimutto na siyā, aññadatthu aniccādidassanena nibbijjha sabbaso kāme. Attano nibbānameva sikkheti.
បដិវិជ្ឈិត្វាតិ ញាណេន និក្ខមេត្វា វា និព្ពិជ្ឈិត្វា វា។
Paṭivijjhitvāti ñāṇena nikkhametvā vā nibbijjhitvā vā.
១៧៦. ឥទានិ យថា និព្ពានាយ សិក្ខិតព្ពំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘សច្ចោ សិយា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ សច្ចោតិ វាចាសច្ចេន ញាណសច្ចេន មគ្គសច្ចេន ច សមន្នាគតោ។ រិត្តបេសុណោតិ បហីនបេសុណោ។ វេវិច្ឆន្តិ មច្ឆរិយំ។
176. Idāni yathā nibbānāya sikkhitabbaṃ, taṃ dassento ‘‘sacco siyā’’tiādimāha. Tattha saccoti vācāsaccena ñāṇasaccena maggasaccena ca samannāgato. Rittapesuṇoti pahīnapesuṇo. Vevicchanti macchariyaṃ.
១៧៧. និទ្ទំ តន្ទិំ សហេ ថីនន្តិ បចលាយិកញ្ច កាយាលសិយញ្ច ចិត្តាលសិយញ្ចាតិ ឥមេ តយោ ធម្មេ អភិភវេយ្យ។ និព្ពានមានសោតិ និព្ពាននិន្នចិត្តោ។
177.Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti pacalāyikañca kāyālasiyañca cittālasiyañcāti ime tayo dhamme abhibhaveyya. Nibbānamānasoti nibbānaninnacitto.
កាយស្ស អកល្យតាតិ ខន្ធត្តយសង្ខាតស្ស នាមកាយស្ស គិលានភាវោ។ គិលានោ ហិ អកល្លកោតិ វុច្ចតិ។ វិនយេបិ (បារា. ១៥១) វុត្តំ – ‘‘នាហំ, ភន្តេ, អកល្លកោ’’តិ។ អកម្មញ្ញតាតិ កាយគេលញ្ញសង្ខាតោ អកម្មញ្ញតាការោ។ មេឃោ វិយ អាកាសំ កាយំ ឱនយ្ហតីតិ ឱនាហោ។ សព្ពតោ ភាគេន ឱនាហោ បរិយោនាហោ។ អព្ភន្តរេ សមោរុន្ធតីតិ អន្តោសមោរោធោ។ មេធតីតិ មិទ្ធំ, អកម្មញ្ញភាវេន វិហិំសតីតិ អត្ថោ។ សុបន្តិ តេនាតិ សុប្បំ។ អក្ខិទលាទីនំ បចលភាវំ ករោតីតិ បចលាយិកា។ សុប្បនា សុប្បិតត្តន្តិ អាការភាវនិទ្ទេសា។ ឱលីយនាតិ ឱលីយនាការោ។ ទុតិយំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ។ លីនន្តិ អវិប្ផារិកតាយ បដិកុដិកំ។ ឥតរេ ទ្វេ អាការភាវនិទ្ទេសា។ ថិនន្តិ សប្បិបិណ្ឌោ វិយ អវិប្ផារិកតាយ ឃនភាវេន ឋិតំ។ ថិយនាតិ អាការនិទ្ទេសោ។ ថិយិតស្ស ភាវោ ថិយិតត្តំ, អវិប្ផារវសេន ថទ្ធតាតិ អត្ថោ។
Kāyassa akalyatāti khandhattayasaṅkhātassa nāmakāyassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi (pārā. 151) vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti. Akammaññatāti kāyagelaññasaṅkhāto akammaññatākāro. Megho viya ākāsaṃ kāyaṃ onayhatīti onāho. Sabbato bhāgena onāho pariyonāho. Abbhantare samorundhatīti antosamorodho. Medhatīti middhaṃ, akammaññabhāvena vihiṃsatīti attho. Supanti tenāti suppaṃ. Akkhidalādīnaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyikā. Suppanā suppitattanti ākārabhāvaniddesā. Olīyanāti olīyanākāro. Dutiyaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnanti avipphārikatāya paṭikuṭikaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitassa bhāvo thiyitattaṃ, avipphāravasena thaddhatāti attho.
សព្ពសង្ខារធាតុយាតិ និព្ពាននិន្នមានសោ សព្ពតេភូមិកសង្ខាតធាតុយា។ ចិត្តំ បដិវាបេត្វាតិ ចិត្តំ និវត្តាបេត្វា។ ឯតំ សន្តន្តិ ឯតំ និព្ពានំ។ កិលេសសន្តតាយ សន្តំ។ អតប្បកដ្ឋេន បណីតំ។
Sabbasaṅkhāradhātuyāti nibbānaninnamānaso sabbatebhūmikasaṅkhātadhātuyā. Cittaṃ paṭivāpetvāti cittaṃ nivattāpetvā. Etaṃ santanti etaṃ nibbānaṃ. Kilesasantatāya santaṃ. Atappakaṭṭhena paṇītaṃ.
ន បណ្ឌិតា ឧបធិសុខស្ស ហេតូតិ ទព្ពជាតិកា កាមសុខស្ស ការណា ទានានិ ន ទេន្តិ។ កាមញ្ច តេ ឧបធិបរិក្ខយាយាតិ ឯកំសេន តេ បណ្ឌិតា កាមក្ខយាយ កាមក្ខេបនត្ថំ ទានានិ ទេន្តិ ។ អបុនព្ភវាយាតិ និព្ពានត្ថាយ។ ឈានានិ ភាវេន្តីតិ បឋមជ្ឈានាទីនិ វឌ្ឍេន្តិ។ បុនព្ភវាយាតិ បុនព្ភវការណា។ តេ បណ្ឌិតា និព្ពានំ អភិមុខំ ហុត្វា ទានំ ទទន្តិ។
Na paṇḍitā upadhisukhassa hetūti dabbajātikā kāmasukhassa kāraṇā dānāni na denti. Kāmañca te upadhiparikkhayāyāti ekaṃsena te paṇḍitā kāmakkhayāya kāmakkhepanatthaṃ dānāni denti . Apunabbhavāyāti nibbānatthāya. Jhānāni bhāventīti paṭhamajjhānādīni vaḍḍhenti. Punabbhavāyāti punabbhavakāraṇā. Te paṇḍitā nibbānaṃ abhimukhaṃ hutvā dānaṃ dadanti.
១៧៨. សាហសាតិ រត្តស្ស រាគចរិតាទិភេទា សាហសាការណា។ និទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោយេវ។
178.Sāhasāti rattassa rāgacaritādibhedā sāhasākāraṇā. Niddeso uttānatthoyeva.
១៧៩. បុរាណំ នាភិនន្ទេយ្យាតិ អតីតំ រូបាទិំ នាភិនន្ទេយ្យ។ នវេតិ បច្ចុប្បន្នេ។ ហីយមានេតិ វិនស្សមានេ។ អាកាសំ ន សិតោ សិយាតិ តណ្ហានិស្សិតោ ន ភវេយ្យ។ តណ្ហា ហិ រូបាទីនំ អាកាសនតោ ‘‘អាកាសោ’’តិ វុច្ចតិ។
179.Purāṇaṃ nābhinandeyyāti atītaṃ rūpādiṃ nābhinandeyya. Naveti paccuppanne. Hīyamāneti vinassamāne. Ākāsaṃ na sito siyāti taṇhānissito na bhaveyya. Taṇhā hi rūpādīnaṃ ākāsanato ‘‘ākāso’’ti vuccati.
វេមានេតិ អភវមានេ។ វិគច្ឆមានេតិ អបគច្ឆមានេ។
Vemāneti abhavamāne. Vigacchamāneti apagacchamāne.
‘‘អាកាសតី’’តិ ‘‘អាកស្សតី’’តិ ច ទុវិធោ បាឋោ។
‘‘Ākāsatī’’ti ‘‘ākassatī’’ti ca duvidho pāṭho.
១៨០. កិំ ការណា អាកាសំ ន សិតោ សិយាតិ ចេ? គេធំ ព្រូមីតិ គាថា។ តស្សត្ថោ – អហញ្ហិ ឥមំ អាកាសសង្ខាតំ តណ្ហំ រូបាទីសុ គិជ្ឈនតោ គេធំ ព្រូមិ ‘‘គេធោ’’តិ វទាមិ។ កិញ្ច ភិយ្យោ – អវហននដ្ឋេន ‘‘ឱឃោ’’តិ ច អាជវនដ្ឋេន ‘‘អាជវ’’ន្តិ ច ‘‘ឥទំ មយ្ហំ, ឥទំ មយ្ហ’’ន្តិ ជប្បការណតោ ‘‘ជប្បន’’ន្តិ ច ទុម្មុញ្ចនដ្ឋេន ‘‘អារម្មណ’’ន្តិ ច កម្បករណដ្ឋេន ‘‘កម្បន’’ន្តិ ច ព្រូមិ, ឯសាវ លោកស្ស បលិពោធដ្ឋេន ទុរតិក្កមនីយដ្ឋេន ច ‘‘កាមបង្កោ ទុរច្ចយោ’’តិ។
180. Kiṃ kāraṇā ākāsaṃ na sito siyāti ce? Gedhaṃ brūmīti gāthā. Tassattho – ahañhi imaṃ ākāsasaṅkhātaṃ taṇhaṃ rūpādīsu gijjhanato gedhaṃ brūmi ‘‘gedho’’ti vadāmi. Kiñca bhiyyo – avahananaṭṭhena ‘‘ogho’’ti ca ājavanaṭṭhena ‘‘ājava’’nti ca ‘‘idaṃ mayhaṃ, idaṃ mayha’’nti jappakāraṇato ‘‘jappana’’nti ca dummuñcanaṭṭhena ‘‘ārammaṇa’’nti ca kampakaraṇaṭṭhena ‘‘kampana’’nti ca brūmi, esāva lokassa palibodhaṭṭhena duratikkamanīyaṭṭhena ca ‘‘kāmapaṅko duraccayo’’ti.
អាជវន្តិ អាបដិសន្ធិតោ ជវតិ ធាវតីតិ អាជវំ, វដ្ដមូលតាយ បុនព្ភវេ បដិសន្ធិទានតណ្ហាយេតំ អធិវចនំ។ ជប្បនន្តិ បត្ថនា, តណ្ហាយេតំ អធិវចនំ។ អារម្មណម្បិ វុច្ចតិ តណ្ហាតិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឧប្បន្នតណ្ហា មុច្ចិតុំ អសក្កុណេយ្យដ្ឋេន អារម្មណាតិ កថីយតិ។ កាមបង្កោតិ ឱសីទនដ្ឋេន កលលំ។ កទ្ទមោតិ សង្គដ្ឋេន កទ្ទមោ។ តាបនដ្ឋេន កិលេសោ ។ និយ្យាសំ វិយ លគ្គាបនដ្ឋេន បលិបោ។ រុន្ធិត្វា ធារណដ្ឋេន បលិរោធោ។ ឯវមេតំ គេធាទិបរិយាយំ អាកាសំ អនិស្សិតោ។
Ājavanti āpaṭisandhito javati dhāvatīti ājavaṃ, vaṭṭamūlatāya punabbhave paṭisandhidānataṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Jappananti patthanā, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Ārammaṇampi vuccati taṇhāti rūpādīsu ārammaṇesu uppannataṇhā muccituṃ asakkuṇeyyaṭṭhena ārammaṇāti kathīyati. Kāmapaṅkoti osīdanaṭṭhena kalalaṃ. Kaddamoti saṅgaṭṭhena kaddamo. Tāpanaṭṭhena kileso. Niyyāsaṃ viya laggāpanaṭṭhena palipo. Rundhitvā dhāraṇaṭṭhena palirodho. Evametaṃ gedhādipariyāyaṃ ākāsaṃ anissito.
១៨១. សច្ចា អវោក្កមន្តិ គាថា។ តស្សត្ថោ – បុព្ពេ វុត្តា តិវិធាបិ សច្ចា អវោក្កមំ មោនេយ្យបត្តិយា មុនីតិ សង្ខំ គតោ និព្ពានថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោ, ស វេឯវរូបោ សព្ពានិ អាយតនានិ និស្សជ្ជិត្វា ‘‘សន្តោ’’តិ វុច្ចតិ។ និទ្ទេសេ វត្តព្ពំ នត្ថិ។
181.Saccā avokkamanti gāthā. Tassattho – pubbe vuttā tividhāpi saccā avokkamaṃ moneyyapattiyā munīti saṅkhaṃ gato nibbānathale tiṭṭhati brāhmaṇo, sa veevarūpo sabbāni āyatanāni nissajjitvā ‘‘santo’’ti vuccati. Niddese vattabbaṃ natthi.
១៨២. កិញ្ច ភិយ្យោ – ស វេ វិទ្វាតិ គាថា។ តត្ថ ញត្វា ធម្មន្តិ អនិច្ចាទិនយេន សង្ខតធម្មំ អញ្ញាយ។ សម្មា សោ លោកេ ឥរិយានោតិ អសម្មាឥរិយនករានំ កិលេសានំ បហានា សម្មា សោ លោកេ ឥរិយមានោ។
182. Kiñca bhiyyo – sa ve vidvāti gāthā. Tattha ñatvā dhammanti aniccādinayena saṅkhatadhammaṃ aññāya. Sammā so loke iriyānoti asammāiriyanakarānaṃ kilesānaṃ pahānā sammā so loke iriyamāno.
១៨៣. ឯវំ អបិហេន្តោ ច – យោធ កាមេតិ គាថា។ តត្ថ សង្គន្តិ សត្តវិធំ សង្គំ យោ អច្ចតរិ។ នាជ្ឈេតីតិ ន អភិជ្ឈាយតិ។
183. Evaṃ apihento ca – yodha kāmeti gāthā. Tattha saṅganti sattavidhaṃ saṅgaṃ yo accatari. Nājjhetīti na abhijjhāyati.
១៨៤. តស្មា តុម្ហេសុបិ យោ ឯវរូបោ ហោតុំ ឥច្ឆតិ, តំ វទាមិ – យំ បុព្ពេតិ គាថា។ តត្ថ យំ បុព្ពេតិ អតីតេ សង្ខារេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនធម្មំ កិលេសជាតំ អតីតំ កម្មញ្ច។ បច្ឆា តេ មាហុ កិញ្ចនន្តិ អនាគតេបិ សង្ខារេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនធម្មំ រាគាទិកិញ្ចនំ មា អហុ។ មជ្ឈេ ចេ នោ គហេស្សសីតិ បច្ចុប្បន្នរូបាទិធម្មេបិ ន គហេស្សសិ ចេ។ ឯវំ ឧបសន្តោ ចរិស្សសិ។
184. Tasmā tumhesupi yo evarūpo hotuṃ icchati, taṃ vadāmi – yaṃ pubbeti gāthā. Tattha yaṃ pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ kilesajātaṃ atītaṃ kammañca. Pacchā te māhu kiñcananti anāgatepi saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ rāgādikiñcanaṃ mā ahu. Majjhe ce no gahessasīti paccuppannarūpādidhammepi na gahessasi ce. Evaṃ upasanto carissasi.
អពីជំ ករោហីតិ មគ្គញាណេន ន ពីជំ ករោហិ។ រាគកិញ្ចនន្តិ រាគផន្ទនំ។ ទោសកិញ្ចនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។
Abījaṃ karohīti maggañāṇena na bījaṃ karohi. Rāgakiñcananti rāgaphandanaṃ. Dosakiñcanādīsupi eseva nayo.
១៨៥. ឯវំ អរហត្តប្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អរហតោ ថុតិវសេន ឥតោ បរា គាថាយោ អភាសិ។ តត្ថ សព្ពសោតិ គាថាយ មមាយិតន្តិ មមត្តករណំ។ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ គហិតំ វា វត្ថុ។ អសតា ច ន សោចតីតិ អវិជ្ជមានការណា អសន្តការណា ន សោចតិ។ ន ជីយតីតិ ជានិំ នាធិគច្ឆតិ។
185. Evaṃ arahattappattiṃ dassetvā idāni arahato thutivasena ito parā gāthāyo abhāsi. Tattha sabbasoti gāthāya mamāyitanti mamattakaraṇaṃ. ‘‘Mama ida’’nti gahitaṃ vā vatthu. Asatā ca na socatīti avijjamānakāraṇā asantakāraṇā na socati. Na jīyatīti jāniṃ nādhigacchati.
អហុ វត មេតិ មយ្ហំ អហោសិ វត។ តំ វត មេ នត្ថីតិ យំ អតីតេ អហោសិ, តំ មយ្ហំ ឥទានិ ន សន្តិ។ សិយា វត មេតិ យំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, តំ វតាហំ ន លភាមីតិ ឥទានិ អហំ ឯកំសេន ន បាបុណាមិ។
Ahuvata meti mayhaṃ ahosi vata. Taṃ vata me natthīti yaṃ atīte ahosi, taṃ mayhaṃ idāni na santi. Siyā vata meti yaṃ mayhaṃ bhavissati, taṃ vatāhaṃ na labhāmīti idāni ahaṃ ekaṃsena na pāpuṇāmi.
១៨៦. កិញ្ច ភិយ្យោ – យស្ស នត្ថីតិ គាថា។ តត្ថ កិញ្ចនន្តិ កិញ្ចិ រូបាទិធម្មជាតំ។
186. Kiñca bhiyyo – yassa natthīti gāthā. Tattha kiñcananti kiñci rūpādidhammajātaṃ.
អភិសង្ខតន្តិ កម្មេន សង្ខរិតំ។ អភិសញ្ចេតយិតន្តិ ចិត្តេន រាសិកតំ។ អវិជ្ជាយ ត្វេវាតិ អវិជ្ជាយ តុ ឯវ។ អសេសវិរាគនិរោធាតិ វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន និរវសេសនិរោធា។
Abhisaṅkhatanti kammena saṅkharitaṃ. Abhisañcetayitanti cittena rāsikataṃ. Avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena niravasesanirodhā.
សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូតិ អវសវត្តិសល្លក្ខណវសេន វា តុច្ឆសង្ខារសមនុបស្សនវសេន វាតិ ទ្វីហាការេហិ សុញ្ញតោ លោកំ បស្ស។ អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ចាតិ សក្កាយទិដ្ឋិំ ឧទ្ធរិត្វា។ ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ ឯវំ មរណស្ស តរណោ ភវេយ្យ។ ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តន្តិ ឯវំ ខន្ធលោកំ បស្សន្តំ។ មច្ចុរាជា ន បស្សតីតិ មរណរាជា ន ឱលោកេតិ ន ទក្ខតិ។
Suññatolokaṃ avekkhassūti avasavattisallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanavasena vāti dvīhākārehi suññato lokaṃ passa. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā. Evaṃ maccutaro siyāti evaṃ maraṇassa taraṇo bhaveyya. Evaṃ lokaṃ avekkhantanti evaṃ khandhalokaṃ passantaṃ. Maccurājā na passatīti maraṇarājā na oloketi na dakkhati.
នាញ្ញំ បត្ថយតេ កិញ្ចីតិ អញ្ញំ អប្បមត្តកម្បិ ន បត្ថយតិ ន បិហយតិ។ អញ្ញត្រ អប្បដិសន្ធិយាតិ និព្ពានំ ឋបេត្វា។ ‘‘អញ្ញត្រប្បដិសន្ធិយា’’តិ ឯកបទំ កត្វាបិ បឋន្តិ។
Nāññaṃ patthayate kiñcīti aññaṃ appamattakampi na patthayati na pihayati. Aññatra appaṭisandhiyāti nibbānaṃ ṭhapetvā. ‘‘Aññatrappaṭisandhiyā’’ti ekapadaṃ katvāpi paṭhanti.
១៨៧. កិញ្ច ភិយ្យោ – អនិដ្ឋុរីតិ គាថា។ តត្ថ អនិដ្ឋុរីតិ អនិស្សុកី។ ‘‘អនិដ្ឋរី’’តិបិ កេចិ បឋន្តិ។ សព្ពធី សមោតិ សព្ពត្ថ សមោ, ឧបេក្ខកោតិ អធិប្បាយោ។ កិំ វុត្តំ ហោតិ? យោ សោ ‘‘នត្ថិ មេ’’តិ ន សោចតិ, តមហំ អវិកម្បិនំ បុគ្គលំ បុដ្ឋោ សមានោ អនិដ្ឋុរី អននុគិទ្ធោ, អនេជោ សព្ពធី សមោតិ ឥមំ តស្មិំ បុគ្គលេ ចតុព្ពិធំ អានិសំសំ ព្រូមីតិ។
187. Kiñca bhiyyo – aniṭṭhurīti gāthā. Tattha aniṭṭhurīti anissukī. ‘‘Aniṭṭharī’’tipi keci paṭhanti. Sabbadhī samoti sabbattha samo, upekkhakoti adhippāyo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so ‘‘natthi me’’ti na socati, tamahaṃ avikampinaṃ puggalaṃ puṭṭho samāno aniṭṭhurī ananugiddho, anejo sabbadhī samoti imaṃ tasmiṃ puggale catubbidhaṃ ānisaṃsaṃ brūmīti.
និដ្ឋុរិយោតិ ឥស្សុកី។ និដ្ឋុរភាវោ និដ្ឋុរិយំ, តំ និស្សាយ ឯត្តកម្បិ នត្ថីតិ ខេឡបាតន្តិ អត្ថោ។ និដ្ឋុរិយកម្មន្តិ និដ្ឋុរិយករណំ។ គហដ្ឋោ វា ហិ គហដ្ឋំ ភិក្ខុ វា ភិក្ខុំ និស្សាយ វសន្តោ អប្បមត្តកេនេវ កុជ្ឈិត្វា តំ និស្សាយ ឯត្តកម្បិ នត្ថីតិ ខេឡំ បាតេត្វា បាទេន មទ្ទន្តោ វិយ និដ្ឋុរិយំ នាម ករោតិ។ តស្ស តំ កម្មំ ‘‘និដ្ឋុរិយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ឥស្សាតិ សភាវនិទ្ទេសោ ។ តតោ បរា ទ្វេ អាការភាវនិទ្ទេសា។ ឥតរត្តយំ បរិយាយវចនំ។ លក្ខណាទិតោ បនេសា បរសម្បត្តីនំ ឧសូយនលក្ខណា ឥស្សា; តត្ថ ច អនភិរតិរសា; តតោ វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា; បរសម្បត្តិបទដ្ឋានា។
Niṭṭhuriyoti issukī. Niṭṭhurabhāvo niṭṭhuriyaṃ, taṃ nissāya ettakampi natthīti kheḷapātanti attho. Niṭṭhuriyakammanti niṭṭhuriyakaraṇaṃ. Gahaṭṭho vā hi gahaṭṭhaṃ bhikkhu vā bhikkhuṃ nissāya vasanto appamattakeneva kujjhitvā taṃ nissāya ettakampi natthīti kheḷaṃ pātetvā pādena maddanto viya niṭṭhuriyaṃ nāma karoti. Tassa taṃ kammaṃ ‘‘niṭṭhuriyakamma’’nti vuccati. Issāti sabhāvaniddeso . Tato parā dve ākārabhāvaniddesā. Itarattayaṃ pariyāyavacanaṃ. Lakkhaṇādito panesā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā issā; tattha ca anabhiratirasā; tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā; parasampattipadaṭṭhānā.
លាភេបិ ន ឥញ្ជតីតិ បច្ចយលាភេ ន ចលតិ។ អលាភេបីតិ បច្ចយានំ អលាភេបិ។
Lābhepi na iñjatīti paccayalābhe na calati. Alābhepīti paccayānaṃ alābhepi.
១៨៨. កិញ្ច ភិយ្យោ – អនេជស្សាតិ គាថា។ តត្ថ និសង្ខតីតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីសុ យោ កោចិ សង្ខារោ។ សោ ហិ យស្មា និសង្ខរិយតិ, និសង្ខរោតិ វា, តស្មា ‘‘និសង្ខតី’’តិ វុច្ចតិ។ វិយារម្ភាតិ វិវិធា បុញ្ញាភិសង្ខារាទិកា អារម្ភា។ ខេមំ បស្សតិ សព្ពធីតិ សព្ពត្ថ អភយមេវ បស្សតិ។
188. Kiñca bhiyyo – anejassāti gāthā. Tattha nisaṅkhatīti puññābhisaṅkhārādīsu yo koci saṅkhāro. So hi yasmā nisaṅkhariyati, nisaṅkharoti vā, tasmā ‘‘nisaṅkhatī’’ti vuccati. Viyārambhāti vividhā puññābhisaṅkhārādikā ārambhā. Khemaṃ passati sabbadhīti sabbattha abhayameva passati.
អារម្ភាតិ កម្មានំ បឋមារម្ភា។ វិយារម្ភាតិ ឧបរូបរិ វិវិធអារម្ភនវសេន វីរិយារម្ភា។ តីសុ ភវេសុ បដិសន្ធិជនកកម្មានំ ឯតំ អធិវចនំ។ តស្មា វិយារម្ភា អារតោ។
Ārambhāti kammānaṃ paṭhamārambhā. Viyārambhāti uparūpari vividhaārambhanavasena vīriyārambhā. Tīsu bhavesu paṭisandhijanakakammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā viyārambhā ārato.
១៨៩. ឯវំ បស្សន្តោ ន សមេសូតិ គាថា។ តត្ថ ន វទតេតិ ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិអាទិនា មានវសេន សមេសុបិ អត្តានំ ន វទតិ ឱមេសុបិ ឧស្សេសុបិ។ នាទេតិ ន និរស្សតីតិ រូបាទីសុ កញ្ចិ ធម្មំ ន គណ្ហាតិ ន និស្សជ្ជតិ។ សេសំ សព្ពត្ថ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយត្តា បាកដមេវ។ ឯវំ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ។
189. Evaṃ passanto na samesūti gāthā. Tattha na vadateti ‘‘sadisohamasmī’’tiādinā mānavasena samesupi attānaṃ na vadati omesupi ussesupi. Nādeti na nirassatīti rūpādīsu kañci dhammaṃ na gaṇhāti na nissajjati. Sesaṃ sabbattha tattha tattha vuttanayattā pākaṭameva. Evaṃ arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesīti.
សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ មហានិទ្ទេសដ្ឋកថាយ
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
អត្តទណ្ឌសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Attadaṇḍasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / មហានិទ្ទេសបាឡិ • Mahāniddesapāḷi / ១៥. អត្តទណ្ឌសុត្តនិទ្ទេសោ • 15. Attadaṇḍasuttaniddeso
