| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / उदान-अट्ठकथा • Udāna-aṭṭhakathā |
२. अप्पायुकसुत्तवण्णना
2. Appāyukasuttavaṇṇanā
४२. दुतिये अच्छरियं, भन्तेति इदम्पि मेघियसुत्ते विय गरहणच्छरियवसेन वेदितब्बं। याव अप्पायुकाति यत्तकं परित्तायुका, अतिइत्तरजीविताति अत्थो। सत्ताहजातेति सत्ताहेन जातो सत्ताहजातो। तस्मिं सत्ताहजाते, जातस्स सत्तमे अहनीति अत्थो। तुसितं कायं उपपज्जीति तुसितं देवनिकायं पटिसन्धिग्गहणवसेन उपपज्जि।
42. Dutiye acchariyaṃ, bhanteti idampi meghiyasutte viya garahaṇacchariyavasena veditabbaṃ. Yāva appāyukāti yattakaṃ parittāyukā, atiittarajīvitāti attho. Sattāhajāteti sattāhena jāto sattāhajāto. Tasmiṃ sattāhajāte, jātassa sattame ahanīti attho. Tusitaṃ kāyaṃ upapajjīti tusitaṃ devanikāyaṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajji.
एकदिवसं किर थेरो पच्छाभत्तं दिवाट्ठाने निसिन्नो लक्खणानुब्यञ्जनप्पटिमण्डितं सोभग्गप्पत्तं दस्सनानुत्तरियभूतं भगवतो रूपकायसिरिं मनसि करित्वा, ‘‘अहो बुद्धानं रूपकायसम्पत्ति दस्सनीया समन्तपासादिका मनोहरा’’ति उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेन्तो एवं चिन्तेसि – ‘‘विजातमातुया नाम विरूपोपि पुत्तो सुरूपो विय मनापो होति, सचे पन बुद्धानं माता महामाया देवी धरेय्य, कीदिसं नु खो तस्सा भगवतो रूपदस्सने पीतिसोमनस्सं उप्पज्जेय्य, महाजानि खो मय्हं महामातु देविया, या सत्ताहजाते भगवति कालकता’’ति। एवं पन चिन्तेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा अत्तनो परिवितक्कितं आरोचेन्तो तस्सा कालकिरियं गरहन्तो ‘‘अच्छरियं, भन्ते’’तिआदिमाह।
Ekadivasaṃ kira thero pacchābhattaṃ divāṭṭhāne nisinno lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitaṃ sobhaggappattaṃ dassanānuttariyabhūtaṃ bhagavato rūpakāyasiriṃ manasi karitvā, ‘‘aho buddhānaṃ rūpakāyasampatti dassanīyā samantapāsādikā manoharā’’ti uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento evaṃ cintesi – ‘‘vijātamātuyā nāma virūpopi putto surūpo viya manāpo hoti, sace pana buddhānaṃ mātā mahāmāyā devī dhareyya, kīdisaṃ nu kho tassā bhagavato rūpadassane pītisomanassaṃ uppajjeyya, mahājāni kho mayhaṃ mahāmātu deviyā, yā sattāhajāte bhagavati kālakatā’’ti. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā attano parivitakkitaṃ ārocento tassā kālakiriyaṃ garahanto ‘‘acchariyaṃ, bhante’’tiādimāha.
केचि पनाहु – ‘‘महापजापति गोतमी भगवन्तं महता आयासेन पब्बज्जं याचित्वापि पटिक्खित्ता, मया पन उपायेन याचितो भगवा अट्ठगरुधम्मप्पटिग्गहणवसेन तस्सा पब्बज्जं उपसम्पदञ्च अनुजानि, सा ते धम्मे पटिग्गहेत्वा लद्धपब्बज्जूपसम्पदा भगवतो दुतियं परिसं उप्पादेत्वा चतुत्थाय परिसाय पच्चयो अहोसि। सचे पन भगवतो जनेत्ति महामाया देवी धरेय्य, एवमेता चुभोपि खत्तियभगिनियो एकतो हुत्वा इमं सासनं सोभेय्युं, भगवा च मातरि बहुमानेन मातुगामस्स सासने पब्बज्जं उपसम्पदञ्च सुखेनेव अनुजानेय्य, अप्पायुकताय पनस्सा कसिरेन निप्फन्नमिदन्ति इमिना अधिप्पायेन थेरो भगवतो सन्तिके ‘अच्छरियं, भन्ते’तिआदिमाहा’’ति। तं अकारणं। भगवा हि मातुया वा अञ्ञस्स वा मातुगामस्स अत्तनो सासने पब्बज्जं अनुजानन्तो गरुकंयेव कत्वा अनुजानाति, न लहुकं चिरट्ठितिकामतायाति।
Keci panāhu – ‘‘mahāpajāpati gotamī bhagavantaṃ mahatā āyāsena pabbajjaṃ yācitvāpi paṭikkhittā, mayā pana upāyena yācito bhagavā aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇavasena tassā pabbajjaṃ upasampadañca anujāni, sā te dhamme paṭiggahetvā laddhapabbajjūpasampadā bhagavato dutiyaṃ parisaṃ uppādetvā catutthāya parisāya paccayo ahosi. Sace pana bhagavato janetti mahāmāyā devī dhareyya, evametā cubhopi khattiyabhaginiyo ekato hutvā imaṃ sāsanaṃ sobheyyuṃ, bhagavā ca mātari bahumānena mātugāmassa sāsane pabbajjaṃ upasampadañca sukheneva anujāneyya, appāyukatāya panassā kasirena nipphannamidanti iminā adhippāyena thero bhagavato santike ‘acchariyaṃ, bhante’tiādimāhā’’ti. Taṃ akāraṇaṃ. Bhagavā hi mātuyā vā aññassa vā mātugāmassa attano sāsane pabbajjaṃ anujānanto garukaṃyeva katvā anujānāti, na lahukaṃ ciraṭṭhitikāmatāyāti.
अपरे पनाहु – ‘‘दसबलचतुवेसारज्जादिके अनञ्ञसाधारणे अनन्तापरिमाणे बुद्धगुणे थेरो मनसि करित्वा या एवं महानुभावं नाम लोके अग्गपुग्गलं सत्थारं कुच्छिना दस मासे परिहरि, सा बुद्धमाता कस्सचि परिचारिका भविस्सतीति अयुत्तमिदं। कस्मा? सत्थु गुणानुच्छविकमेवेतं, यदिदं सत्ताहजाते भगवति जनेत्ति कालं करोति, कालकता च तुसितेसु उप्पज्जतीति अच्छरियब्भुतचित्तजातो हुत्वा तं अत्तनो वितक्कुप्पादनं भगवतो आरोचेन्तो ‘अच्छरियं, भन्ते’तिआदिवचनं अवोचा’’ति।
Apare panāhu – ‘‘dasabalacatuvesārajjādike anaññasādhāraṇe anantāparimāṇe buddhaguṇe thero manasi karitvā yā evaṃ mahānubhāvaṃ nāma loke aggapuggalaṃ satthāraṃ kucchinā dasa māse parihari, sā buddhamātā kassaci paricārikā bhavissatīti ayuttamidaṃ. Kasmā? Satthu guṇānucchavikamevetaṃ, yadidaṃ sattāhajāte bhagavati janetti kālaṃ karoti, kālakatā ca tusitesu uppajjatīti acchariyabbhutacittajāto hutvā taṃ attano vitakkuppādanaṃ bhagavato ārocento ‘acchariyaṃ, bhante’tiādivacanaṃ avocā’’ti.
सत्था पन यस्मा सत्ताहजातेसु बोधिसत्तेसु बोधिसत्तमातु कालकिरिया धम्मता सिद्धा, तस्मा तं धम्मतं परिदीपेन्तो ‘‘एवमेतं, आनन्दा’’तिआदिमाह। सा पनायं धम्मता यस्मा यथा सब्बे बोधिसत्ता पारमियो पूरेत्वा तुसितपुरे निब्बत्तित्वा तत्थ यावतायुकं ठत्वा आयुपरियोसाने दससहस्सचक्कवाळदेवताहि सन्निपतित्वा अभिसम्बोधिं पत्तुं मनुस्सलोके पटिसन्धिग्गहणाय अज्झेसिता कालदीपदेसकुलानि विय जनेत्तिया आयुपरिमाणम्पि ओलोकेत्वा पटिसन्धिं गण्हन्ति, अयम्पि भगवा बोधिसत्तभूतो तथेव तुसितपुरे ठितो पञ्च महाविलोकनानि विलोकेन्तो सत्तदिवसाधिकदसमासपरिमाणं मातुया आयुपरिमाणं परिच्छिन्दित्वा ‘‘अयं मम पटिसन्धिग्गहणस्स कालो, इदानि उप्पज्जितुं वट्टती’’ति ञत्वाव पटिसन्धिं अग्गहेसि, तस्मा सब्बबोधिसत्तानं आचिण्णसमाचिण्णवसेनेव वेदितब्बं। तेनाह भगवा – ‘‘अप्पायुका हि, आनन्द, बोधिसत्तमातरो होन्ती’’तिआदि।
Satthā pana yasmā sattāhajātesu bodhisattesu bodhisattamātu kālakiriyā dhammatā siddhā, tasmā taṃ dhammataṃ paridīpento ‘‘evametaṃ, ānandā’’tiādimāha. Sā panāyaṃ dhammatā yasmā yathā sabbe bodhisattā pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā āyupariyosāne dasasahassacakkavāḷadevatāhi sannipatitvā abhisambodhiṃ pattuṃ manussaloke paṭisandhiggahaṇāya ajjhesitā kāladīpadesakulāni viya janettiyā āyuparimāṇampi oloketvā paṭisandhiṃ gaṇhanti, ayampi bhagavā bodhisattabhūto tatheva tusitapure ṭhito pañca mahāvilokanāni vilokento sattadivasādhikadasamāsaparimāṇaṃ mātuyā āyuparimāṇaṃ paricchinditvā ‘‘ayaṃ mama paṭisandhiggahaṇassa kālo, idāni uppajjituṃ vaṭṭatī’’ti ñatvāva paṭisandhiṃ aggahesi, tasmā sabbabodhisattānaṃ āciṇṇasamāciṇṇavaseneva veditabbaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘appāyukā hi, ānanda, bodhisattamātaro hontī’’tiādi.
तत्थ कालं करोन्तीति यथावुत्तआयुपरिक्खयेनेव कालं करोन्ति, न विजातपच्चया। चरिमत्तभावेहि बोधिसत्तेहि वसितट्ठानं चेतियघरसदिसं होति, न अञ्ञेसं परिभोगारहं, न च सक्का बोधिसत्तमातरं अपनेत्वा अञ्ञं अग्गमहेसिट्ठाने ठपेतुन्ति तत्तकं एव बोधिसत्तमातु आयुप्पमाणं होति, तस्मा तदा कालं करोन्ति। इममेव हि अत्थं सन्धाय महाबोधिसत्ता पञ्चमं महाविलोकनं करोन्ति।
Tattha kālaṃ karontīti yathāvuttaāyuparikkhayeneva kālaṃ karonti, na vijātapaccayā. Carimattabhāvehi bodhisattehi vasitaṭṭhānaṃ cetiyagharasadisaṃ hoti, na aññesaṃ paribhogārahaṃ, na ca sakkā bodhisattamātaraṃ apanetvā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṃ eva bodhisattamātu āyuppamāṇaṃ hoti, tasmā tadā kālaṃ karonti. Imameva hi atthaṃ sandhāya mahābodhisattā pañcamaṃ mahāvilokanaṃ karonti.
कतरस्मिं पन वये कालं करोन्तीति? मज्झिमवये। पठमवयस्मिञ्हि सत्तानं अत्तभावे छन्दरागो बलवा होति, तेन तदा सञ्जातगब्भा इत्थियो येभुय्येन गब्भं अनुरक्खितुं न सक्कोन्ति। गण्हेय्युं चे, गब्भो बह्वाबाधो होति। मज्झिमवयस्स पन द्वे कोट्ठासे अतिक्कमित्वा ततियकोट्ठासे वत्थु विसदं होति, विसदे वत्थुम्हि निब्बत्तदारका अरोगा होन्ति, तस्मा बोधिसत्तमातरो पठमवये सम्पत्तिं अनुभवित्वा मज्झिमवयस्स ततियकोट्ठासे विजायित्वा कालं करोन्तीति।
Katarasmiṃ pana vaye kālaṃ karontīti? Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiñhi sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthiyo yebhuyyena gabbhaṃ anurakkhituṃ na sakkonti. Gaṇheyyuṃ ce, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamitvā tatiyakoṭṭhāse vatthu visadaṃ hoti, visade vatthumhi nibbattadārakā arogā honti, tasmā bodhisattamātaro paṭhamavaye sampattiṃ anubhavitvā majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse vijāyitvā kālaṃ karontīti.
एतमत्थं विदित्वाति एतं बोधिसत्तमातु अञ्ञेसञ्च सब्बसत्तानं अत्तभावे आयुस्स मरणपरियोसानतं विदित्वा तदत्थविभावनमुखेन अनवज्जप्पटिपत्तियं उस्साहदीपकं इमं उदानं उदानेसि।
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ bodhisattamātu aññesañca sabbasattānaṃ attabhāve āyussa maraṇapariyosānataṃ viditvā tadatthavibhāvanamukhena anavajjappaṭipattiyaṃ ussāhadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.
तत्थ ये केचीति अनियमनिद्देसो। भूताति निब्बत्ता। भविस्सन्तीति अनागते निब्बत्तिस्सन्ति। वासद्दो विकप्पत्थो, अपिसद्दो सम्पिण्डनत्थो। तेन निब्बत्तमानेपि सङ्गण्हाति। एत्तावता अतीतादिवसेन तियद्धपरियापन्ने सत्ते अनवसेसतो परियादियति। अपिच गब्भसेय्यकसत्ता गब्भतो निक्खन्तकालतो पट्ठाय भूता नाम, ततो पुब्बे भविस्सन्ति नाम। संसेदजूपपातिका पटिसन्धिचित्ततो परतो भूता नाम, ततो पुब्बे उप्पज्जितब्बभववसेन भविस्सन्ति नाम। सब्बेपि वा पच्चुप्पन्नभववसेन भूता नाम, आयतिं पुनब्भववसेन भविस्सन्ति नाम। खीणासवा भूता नाम। ते हि भूता एव, न पुन भविस्सन्तीति, तदञ्ञे भविस्सन्ति नाम।
Tattha ye kecīti aniyamaniddeso. Bhūtāti nibbattā. Bhavissantīti anāgate nibbattissanti. Vāsaddo vikappattho, apisaddo sampiṇḍanattho. Tena nibbattamānepi saṅgaṇhāti. Ettāvatā atītādivasena tiyaddhapariyāpanne satte anavasesato pariyādiyati. Apica gabbhaseyyakasattā gabbhato nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma, tato pubbe bhavissanti nāma. Saṃsedajūpapātikā paṭisandhicittato parato bhūtā nāma, tato pubbe uppajjitabbabhavavasena bhavissanti nāma. Sabbepi vā paccuppannabhavavasena bhūtā nāma, āyatiṃ punabbhavavasena bhavissanti nāma. Khīṇāsavā bhūtā nāma. Te hi bhūtā eva, na puna bhavissantīti, tadaññe bhavissanti nāma.
सब्बे गमिस्सन्ति पहाय देहन्ति सब्बे यथावुत्तभेदा सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासादिवसेन अनेकभेदभिन्ना सत्ता देहं अत्तनो सरीरं पहाय निक्खिपित्वा परलोकं गमिस्सन्ति, असेक्खा पन निब्बानं। एत्थ कोचि अचवनधम्मो नाम नत्थीति दस्सेति। तं सब्बजानिं कुसलो विदित्वाति तदेतं सब्बस्स सत्तस्स जानिं हानिं मरणं, सब्बस्स वा सत्तस्स जानिं विनासं पभङ्गुतं कुसलो पण्डितजातिको मरणानुस्सतिवसेन अनिच्चतामनसिकारवसेन वा जानित्वा। आतापियो ब्रह्मचरियं चरेय्याति विपस्सनाय कम्मं करोन्तो आतापियसङ्खातेन वीरियेन समन्नागतत्ता आतापियो चतुब्बिधसम्मप्पधानवसेन आरद्धवीरियो अनवसेसमरणसमतिक्कमनूपायं मग्गब्रह्मचरियं चरेय्य, पटिपज्जेय्याति अत्थो।
Sabbe gamissanti pahāya dehanti sabbe yathāvuttabhedā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsādivasena anekabhedabhinnā sattā dehaṃ attano sarīraṃ pahāya nikkhipitvā paralokaṃ gamissanti, asekkhā pana nibbānaṃ. Ettha koci acavanadhammo nāma natthīti dasseti. Taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvāti tadetaṃ sabbassa sattassa jāniṃ hāniṃ maraṇaṃ, sabbassa vā sattassa jāniṃ vināsaṃ pabhaṅgutaṃ kusalo paṇḍitajātiko maraṇānussativasena aniccatāmanasikāravasena vā jānitvā. Ātāpiyo brahmacariyaṃ careyyāti vipassanāya kammaṃ karonto ātāpiyasaṅkhātena vīriyena samannāgatattā ātāpiyo catubbidhasammappadhānavasena āraddhavīriyo anavasesamaraṇasamatikkamanūpāyaṃ maggabrahmacariyaṃ careyya, paṭipajjeyyāti attho.
दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता।
Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / खुद्दकनिकाय • Khuddakanikāya / उदानपाळि • Udānapāḷi / २. अप्पायुकसुत्तं • 2. Appāyukasuttaṃ
