| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เปตวตฺถุ-อฎฺฐกถา • Petavatthu-aṭṭhakathā |
๙. องฺกุรเปตวตฺถุวณฺณนา
9. Aṅkurapetavatthuvaṇṇanā
ยสฺส อตฺถาย คจฺฉามาติ อิทํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรโนฺต องฺกุรเปตํ อารพฺภ กเถสิฯ กามเญฺจตฺถ องฺกุโร เปโต น โหติ, ตสฺส ปน จริตํ ยสฺมา เปตสมฺพนฺธํ, ตสฺมา ตํ ‘‘องฺกุรเปตวตฺถู’’ติ วุตฺตํฯ
Yassa atthāya gacchāmāti idaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto aṅkurapetaṃ ārabbha kathesi. Kāmañcettha aṅkuro peto na hoti, tassa pana caritaṃ yasmā petasambandhaṃ, tasmā taṃ ‘‘aṅkurapetavatthū’’ti vuttaṃ.
ตตฺรายํ สเงฺขปกถา – เย เต อุตฺตรมธุราธิปติโน รโญฺญ มหาสาครสฺส ปุตฺตํ อุปสาครํ ปฎิจฺจ อุตฺตราปเถ กํสโภเค อสิตญฺชนนคเร มหากํสสฺส ธีตุยา เทวคพฺภาย กุจฺฉิยํ อุปฺปนฺนา อญฺชนเทวี วาสุเทโว พลเทโว จนฺทเทโว สูริยเทโว อคฺคิเทโว วรุณเทโว อชฺชุโน ปชฺชุโน ฆฎปณฺฑิโต องฺกุโร จาติ วาสุเทวาทโย ทส ภาติกาติ เอกาทส ขตฺติยา อเหสุํ, เตสุ วาสุเทวาทโย ภาตโร อสิตญฺชนนครํ อาทิํ กตฺวา ทฺวารวตีปริโยสาเนสุ สกลชมฺพุทีเป เตสฎฺฐิยา นครสหเสฺสสุ สเพฺพ ราชาโน จเกฺกน ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา ทฺวารวติยํ วสมานา รชฺชํ ทส โกฎฺฐาเส กตฺวา วิภชิํสุฯ ภคินิํ ปน อญฺชนเทวิํ น สริํสุฯ ปุน สริตฺวา ‘‘เอกาทส โกฎฺฐาเส กโรมา’’ติ วุเตฺต เตสํ สพฺพกนิโฎฺฐ องฺกุโร ‘‘มม โกฎฺฐาสํ ตสฺสา เทถ, อหํ โวหารํ กตฺวา ชีวิสฺสามิ, ตุเมฺห อตฺตโน อตฺตโน ชนปเทสุ สุงฺกํ มยฺหํ วิสฺสเชฺชถา’’ติ อาหฯ เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ตสฺส โกฎฺฐายํ ภคินิยา ทตฺวา นว ราชาโน ทฺวารวติยํ วสิํสุฯ
Tatrāyaṃ saṅkhepakathā – ye te uttaramadhurādhipatino rañño mahāsāgarassa puttaṃ upasāgaraṃ paṭicca uttarāpathe kaṃsabhoge asitañjananagare mahākaṃsassa dhītuyā devagabbhāya kucchiyaṃ uppannā añjanadevī vāsudevo baladevo candadevo sūriyadevo aggidevo varuṇadevo ajjuno pajjuno ghaṭapaṇḍito aṅkuro cāti vāsudevādayo dasa bhātikāti ekādasa khattiyā ahesuṃ, tesu vāsudevādayo bhātaro asitañjananagaraṃ ādiṃ katvā dvāravatīpariyosānesu sakalajambudīpe tesaṭṭhiyā nagarasahassesu sabbe rājāno cakkena jīvitakkhayaṃ pāpetvā dvāravatiyaṃ vasamānā rajjaṃ dasa koṭṭhāse katvā vibhajiṃsu. Bhaginiṃ pana añjanadeviṃ na sariṃsu. Puna saritvā ‘‘ekādasa koṭṭhāse karomā’’ti vutte tesaṃ sabbakaniṭṭho aṅkuro ‘‘mama koṭṭhāsaṃ tassā detha, ahaṃ vohāraṃ katvā jīvissāmi, tumhe attano attano janapadesu suṅkaṃ mayhaṃ vissajjethā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa koṭṭhāyaṃ bhaginiyā datvā nava rājāno dvāravatiyaṃ vasiṃsu.
องฺกุโร ปน วณิชฺชํ กโรโนฺต นิจฺจกาลํ มหาทานํ เทติฯ ตสฺส ปเนโก ทาโส ภณฺฑาคาริโก อตฺถกาโม อโหสิฯ องฺกุโร ปสนฺนมานโส ตสฺส เอกํ กุลธีตรํ คเหตฺวา อทาสิฯ โส ปุเตฺต คพฺภคเตเยว กาลมกาสิฯ องฺกุโร ตสฺมิํ ชาเต ตสฺส ปิตุโน ทินฺนํ ภตฺตเวตนํ ตสฺส อทาสิฯ อถ ตสฺมิํ ทารเก วยปฺปเตฺต ‘‘ทาโส น ทาโส’’ติ ราชกุเล วินิจฺฉโย อุปฺปชฺชิฯ ตํ สุตฺวา อญฺชนเทวี เธนูปมํ วตฺวา ‘‘มาตุ ภุชิสฺสาย ปุโตฺตปิ ภุชิโสฺส เอวา’’ติ ทาสพฺยโต โมเจสิฯ
Aṅkuro pana vaṇijjaṃ karonto niccakālaṃ mahādānaṃ deti. Tassa paneko dāso bhaṇḍāgāriko atthakāmo ahosi. Aṅkuro pasannamānaso tassa ekaṃ kuladhītaraṃ gahetvā adāsi. So putte gabbhagateyeva kālamakāsi. Aṅkuro tasmiṃ jāte tassa pituno dinnaṃ bhattavetanaṃ tassa adāsi. Atha tasmiṃ dārake vayappatte ‘‘dāso na dāso’’ti rājakule vinicchayo uppajji. Taṃ sutvā añjanadevī dhenūpamaṃ vatvā ‘‘mātu bhujissāya puttopi bhujisso evā’’ti dāsabyato mocesi.
ทารโก ปน ลชฺชาย ตตฺถ วสิตุํ อวิสหโนฺต โรรุวนครํ คนฺตฺวา ตตฺถ อญฺญตรสฺส ตุนฺนวายสฺส ธีตรํ คเหตฺวา ตุนฺนวายสิเปฺปน ชีวิกํ กเปฺปสิฯ เตน สมเยน โรรุวนคเร อสยฺหมหาเสฎฺฐิ นาม อโหสิฯ โส สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ มหาทานํ เทติฯ โส ตุนฺนวาโย เสฎฺฐิโน ฆรํ อชานนฺตานํ ปีติโสมนสฺสชาโต หุตฺวา อสยฺหเสฎฺฐิโน นิเวสนํ ทกฺขิณพาหุํ ปสาเรตฺวา ทเสฺสสิ ‘‘เอตฺถ คนฺตฺวา ลทฺธพฺพํ ลภนฺตู’’ติฯ ตสฺส กมฺมํ ปาฬิยํเยว อาคตํฯ
Dārako pana lajjāya tattha vasituṃ avisahanto roruvanagaraṃ gantvā tattha aññatarassa tunnavāyassa dhītaraṃ gahetvā tunnavāyasippena jīvikaṃ kappesi. Tena samayena roruvanagare asayhamahāseṭṭhi nāma ahosi. So samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ mahādānaṃ deti. So tunnavāyo seṭṭhino gharaṃ ajānantānaṃ pītisomanassajāto hutvā asayhaseṭṭhino nivesanaṃ dakkhiṇabāhuṃ pasāretvā dassesi ‘‘ettha gantvā laddhabbaṃ labhantū’’ti. Tassa kammaṃ pāḷiyaṃyeva āgataṃ.
โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา มรุภูมิยํ อญฺญตรสฺมิํ นิโคฺรธรุเกฺข ภุมฺมเทวตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, ตสฺส ทกฺขิณหโตฺถ สพฺพกามทโท อโหสิฯ ตสฺมิํเยว จ โรรุเว อญฺญตโร ปุริโส อสยฺหเสฎฺฐิโน ทาเน พฺยาวโฎ อสฺสโทฺธ อปฺปสโนฺน มิจฺฉาทิฎฺฐิโก ปุญฺญกิริยาย อนาทโร กาลํ กตฺวา ตสฺส เทวปุตฺตสฺส วสนฎฺฐานสฺส อวิทูเร เปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ เตน จ กตกมฺมํ ปาฬิยํเยว อาคตํฯ อสยฺหมหาเสฎฺฐิ ปน กาลํ กตฺวา ตาวติํสภวเน สกฺกสฺส เทวรโญฺญ สหพฺยตํ อุปคโตฯ
So aparena samayena kālaṃ katvā marubhūmiyaṃ aññatarasmiṃ nigrodharukkhe bhummadevatā hutvā nibbatti, tassa dakkhiṇahattho sabbakāmadado ahosi. Tasmiṃyeva ca roruve aññataro puriso asayhaseṭṭhino dāne byāvaṭo assaddho appasanno micchādiṭṭhiko puññakiriyāya anādaro kālaṃ katvā tassa devaputtassa vasanaṭṭhānassa avidūre peto hutvā nibbatti. Tena ca katakammaṃ pāḷiyaṃyeva āgataṃ. Asayhamahāseṭṭhi pana kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño sahabyataṃ upagato.
อถ อปเรน สมเยน องฺกุโร ปญฺจหิ สกฎสเตหิ, อญฺญตโร จ พฺราหฺมโณ ปญฺจหิ สกฎสเตหีติ เทฺวปิ ชนา สกฎสหเสฺสน ภณฺฑํ อาทาย มรุกนฺตารมคฺคํ ปฎิปนฺนา มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา พหุํ ทิวสํ ตเตฺถว วิจรนฺตา ปริกฺขีณติโณทกาหารา อเหสุํฯ องฺกุโร อสฺสทูเตหิ จตูสุ ทิสาสุ ปานิยํ มคฺคาเปสิฯ อถ โส กามททหโตฺถ ยโกฺข ตํ เตสํ พฺยสนปฺปตฺติํ ทิสฺวา องฺกุเรน ปุเพฺพ อตฺตโน กตํ อุปการํ จิเนฺตตฺวา ‘‘หนฺท ทานิ อิมสฺส มยา อวสฺสเยน ภวิตพฺพ’’นฺติ อตฺตโน วสนวฎรุกฺขํ ทเสฺสสิฯ โส กิร วฎรุโกฺข สาขาวิฎปสมฺปโนฺน ฆนปลาโส สนฺทจฺฉาโย อเนกสหสฺสปาโรโห อายาเมน วิตฺถาเรน อุเพฺพเธน จ โยชนปริมาโณ อโหสิฯ ตํ ทิสฺวา องฺกุโร หฎฺฐตุโฎฺฐ ตสฺส เหฎฺฐา ขนฺธาวารํ พนฺธาเปสิฯ ยโกฺข อตฺตโน ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา ปฐมํ ตาว ปานีเยน สพฺพํ ชนํ สนฺตเปฺปสิฯ ตโต โย โย ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส ตํ ตํ อทาสิฯ
Atha aparena samayena aṅkuro pañcahi sakaṭasatehi, aññataro ca brāhmaṇo pañcahi sakaṭasatehīti dvepi janā sakaṭasahassena bhaṇḍaṃ ādāya marukantāramaggaṃ paṭipannā maggamūḷhā hutvā bahuṃ divasaṃ tattheva vicarantā parikkhīṇatiṇodakāhārā ahesuṃ. Aṅkuro assadūtehi catūsu disāsu pāniyaṃ maggāpesi. Atha so kāmadadahattho yakkho taṃ tesaṃ byasanappattiṃ disvā aṅkurena pubbe attano kataṃ upakāraṃ cintetvā ‘‘handa dāni imassa mayā avassayena bhavitabba’’nti attano vasanavaṭarukkhaṃ dassesi. So kira vaṭarukkho sākhāviṭapasampanno ghanapalāso sandacchāyo anekasahassapāroho āyāmena vitthārena ubbedhena ca yojanaparimāṇo ahosi. Taṃ disvā aṅkuro haṭṭhatuṭṭho tassa heṭṭhā khandhāvāraṃ bandhāpesi. Yakkho attano dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā paṭhamaṃ tāva pānīyena sabbaṃ janaṃ santappesi. Tato yo yo yaṃ yaṃ icchati, tassa tassa taṃ taṃ adāsi.
เอวํ ตสฺมิํ มหาชเน นานาวิเธน อนฺนปานาทินา ยถากามํ สนฺตปฺปิเต ปจฺฉา วูปสเนฺต มคฺคปริสฺสเม โส พฺราหฺมณวาณิโช อโยนิโส มนสิกโรโนฺต เอวํ จิเนฺตสิ – ‘‘ธนลาภาย อิโต กโมฺพชํ คนฺตฺวา มยํ กิํ กริสฺสาม, อิมเมว ปน ยกฺขํ เยน เกนจิ อุปาเยน คเหตฺวา ยานํ อาโรเปตฺวา อมฺหากํ นครเมว คมิสฺสามา’’ติฯ เอวํ จิเนฺตตฺวา ตมตฺถํ องฺกุรสฺส กเถโนฺต –
Evaṃ tasmiṃ mahājane nānāvidhena annapānādinā yathākāmaṃ santappite pacchā vūpasante maggaparissame so brāhmaṇavāṇijo ayoniso manasikaronto evaṃ cintesi – ‘‘dhanalābhāya ito kambojaṃ gantvā mayaṃ kiṃ karissāma, imameva pana yakkhaṃ yena kenaci upāyena gahetvā yānaṃ āropetvā amhākaṃ nagarameva gamissāmā’’ti. Evaṃ cintetvā tamatthaṃ aṅkurassa kathento –
๒๕๗.
257.
‘‘ยสฺส อตฺถาย คจฺฉาม, กโมฺพชํ ธนหารกา;
‘‘Yassa atthāya gacchāma, kambojaṃ dhanahārakā;
อยํ กามทโท ยโกฺข, อิมํ ยกฺขํ นยามเสฯ
Ayaṃ kāmadado yakkho, imaṃ yakkhaṃ nayāmase.
๒๕๘.
258.
‘‘อิมํ ยกฺขํ คเหตฺวาน, สาธุเกน ปสยฺห วา;
‘‘Imaṃ yakkhaṃ gahetvāna, sādhukena pasayha vā;
ยานํ อาโรปยิตฺวาน, ขิปฺปํ คจฺฉาม ทฺวารก’’นฺติฯ –
Yānaṃ āropayitvāna, khippaṃ gacchāma dvāraka’’nti. –
คาถาทฺวยมาหฯ ตตฺถ ยสฺส อตฺถายาติ ยสฺส การณาฯ กโมฺพชนฺติ กโมฺพชรฎฺฐํฯ ธนหารกาติ ภณฺฑวิกฺกเยน ลทฺธธนหาริโนฯ กามทโทติ อิจฺฉิติจฺฉิตทายโกฯ ยโกฺขติ เทวปุโตฺตฯ นยามเสติ นยิสฺสาม ฯ สาธุเกนาติ ยาจเนนฯ ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา พลกฺกาเรน, ยานนฺติ สุขยานํ ฯ ทฺวารกนฺติ ทฺวารวตีนครํฯ อยํ เหตฺถาธิปฺปาโย – ยทตฺถํ มยํ อิโต กโมฺพชํ คนฺตุกามา, เตน คมเนน สาเธตโพฺพ อโตฺถ อิเธว สิชฺฌติฯ อยญฺหิ ยโกฺข กามทโท, ตสฺมา อิมํ ยกฺขํ ยาจิตฺวา ตสฺส อนุมติยา วา, สเจ สญฺญตฺติํ น คจฺฉติ, พลกฺกาเรน วา ยานํ อาโรเปตฺวา ยาเน ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา ตํ คเหตฺวา อิโตเยว ขิปฺปํ ทฺวารวตีนครํ คจฺฉามาติฯ
Gāthādvayamāha. Tattha yassa atthāyāti yassa kāraṇā. Kambojanti kambojaraṭṭhaṃ. Dhanahārakāti bhaṇḍavikkayena laddhadhanahārino. Kāmadadoti icchiticchitadāyako. Yakkhoti devaputto. Nayāmaseti nayissāma . Sādhukenāti yācanena. Pasayhāti abhibhavitvā balakkārena, yānanti sukhayānaṃ . Dvārakanti dvāravatīnagaraṃ. Ayaṃ hetthādhippāyo – yadatthaṃ mayaṃ ito kambojaṃ gantukāmā, tena gamanena sādhetabbo attho idheva sijjhati. Ayañhi yakkho kāmadado, tasmā imaṃ yakkhaṃ yācitvā tassa anumatiyā vā, sace saññattiṃ na gacchati, balakkārena vā yānaṃ āropetvā yāne pacchābāhaṃ bandhitvā taṃ gahetvā itoyeva khippaṃ dvāravatīnagaraṃ gacchāmāti.
เอวํ ปน พฺราหฺมเณน วุโตฺต องฺกุโร สปฺปุริสธเมฺม ฐตฺวา ตสฺส วจนํ ปฎิกฺขิปโนฺต –
Evaṃ pana brāhmaṇena vutto aṅkuro sappurisadhamme ṭhatvā tassa vacanaṃ paṭikkhipanto –
๒๕๙.
259.
‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;
น ตสฺส สาขํ ภเญฺชยฺย, มิตฺตทุโพฺภ หิ ปาปโก’’ติฯ –
Na tassa sākhaṃ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako’’ti. –
คาถมาหฯ ตตฺถ น ภเญฺชยฺยาติ น ฉิเนฺทยฺยฯ มิตฺตทุโพฺภติ มิเตฺตสุ ทุพฺภนํ เตสํ อนตฺถุปฺปาทนํฯ ปาปโกติ อภทฺทโก มิตฺตทุโพฺภฯ โย หิ สีตจฺฉาโย รุโกฺข ฆมฺมาภิตตฺตสฺส ปุริสสฺส ปริสฺสมวิโนทโก, ตสฺสาปิ นาม ปาปกํ น จิเนฺตตพฺพํ, กิมงฺกํ ปน สตฺตภูเตสุฯ อยํ เทวปุโตฺต สปฺปุริโส ปุพฺพการี อมฺหากํ ทุกฺขปนูทโก พหูปกาโร, น ตสฺส กิญฺจิ อนตฺถํ จิเนฺตตพฺพํ, อญฺญทตฺถุ โส ปูเชตโพฺพ เอวาติ ทเสฺสติฯ
Gāthamāha. Tattha na bhañjeyyāti na chindeyya. Mittadubbhoti mittesu dubbhanaṃ tesaṃ anatthuppādanaṃ. Pāpakoti abhaddako mittadubbho. Yo hi sītacchāyo rukkho ghammābhitattassa purisassa parissamavinodako, tassāpi nāma pāpakaṃ na cintetabbaṃ, kimaṅkaṃ pana sattabhūtesu. Ayaṃ devaputto sappuriso pubbakārī amhākaṃ dukkhapanūdako bahūpakāro, na tassa kiñci anatthaṃ cintetabbaṃ, aññadatthu so pūjetabbo evāti dasseti.
ตํ สุตฺวา พฺราหฺมณา ‘‘อตฺถสฺส มูลํ นิกติวินโย’’ติ นีติมคฺคํ นิสฺสาย องฺกุรสฺส ปฎิโลมปเกฺข ฐตฺวา –
Taṃ sutvā brāhmaṇā ‘‘atthassa mūlaṃ nikativinayo’’ti nītimaggaṃ nissāya aṅkurassa paṭilomapakkhe ṭhatvā –
๒๖๐.
260.
‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;
ขนฺธมฺปิ ตสฺส ฉิเนฺทยฺย, อโตฺถ เจ ตาทิโส สิยา’’ติฯ –
Khandhampi tassa chindeyya, attho ce tādiso siyā’’ti. –
คาถมาหฯ ตตฺถ อโตฺถ เจ ตาทิโส สิยาติ ตาทิเสน ทพฺพสมฺภาเรน สเจ อโตฺถ ภเวยฺย, ตสฺส รุกฺขสฺส ขนฺธมฺปิ ฉิเนฺทยฺย, กิมงฺคํ ปน สาขาทโยติ อธิปฺปาโยฯ
Gāthamāha. Tattha attho ce tādiso siyāti tādisena dabbasambhārena sace attho bhaveyya, tassa rukkhassa khandhampi chindeyya, kimaṅgaṃ pana sākhādayoti adhippāyo.
เอวํ พฺราหฺมเณน วุเตฺต องฺกุโร สปฺปุริสธมฺมํเยว ปคฺคณฺหโนฺต –
Evaṃ brāhmaṇena vutte aṅkuro sappurisadhammaṃyeva paggaṇhanto –
๒๖๑.
261.
‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;
น ตสฺส ปตฺตํ ภิเนฺทยฺย, มิตฺตทุโพฺภ หิ ปาปโก’’ติฯ –
Na tassa pattaṃ bhindeyya, mittadubbho hi pāpako’’ti. –
อิมํ คาถมาหฯ ตตฺถ น ตสฺส ปตฺตํ ภิเนฺทยฺยาติ ตสฺส รุกฺขสฺส เอกปณฺณมตฺตมฺปิ น ปาเตยฺย, ปเคว สาขาทิเกติ อธิปฺปาโยฯ
Imaṃ gāthamāha. Tattha na tassa pattaṃ bhindeyyāti tassa rukkhassa ekapaṇṇamattampi na pāteyya, pageva sākhādiketi adhippāyo.
ปุนปิ พฺราหฺมโณ อตฺตโน วาทํ ปคฺคณฺหโนฺต –
Punapi brāhmaṇo attano vādaṃ paggaṇhanto –
๒๖๒.
262.
‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;
สมูลมฺปิ ตํ อพฺพุเห, อโตฺถ เจ ตาทิโส สิยา’’ติฯ –
Samūlampi taṃ abbuhe, attho ce tādiso siyā’’ti. –
คาถมาหฯ ตตฺถ สมูลมฺปิ ตํ อพฺพุเหติ ตํ ตตฺถ สมูลมฺปิ สห มูเลนปิ อพฺพุเหยฺย, อุทฺธเรยฺยาติ อโตฺถฯ
Gāthamāha. Tattha samūlampi taṃ abbuheti taṃ tattha samūlampi saha mūlenapi abbuheyya, uddhareyyāti attho.
เอวํ พฺราหฺมเณน วุเตฺต ปุน องฺกุโร ตํ นีติํ นิรตฺถกํ กาตุกาโม –
Evaṃ brāhmaṇena vutte puna aṅkuro taṃ nītiṃ niratthakaṃ kātukāmo –
๒๖๓.
263.
‘‘ยเสฺสกรตฺติมฺปิ ฆเร วเสยฺย, ยตฺถนฺนปานํ ปุริโส ลเภถ;
‘‘Yassekarattimpi ghare vaseyya, yatthannapānaṃ puriso labhetha;
น ตสฺส ปาปํ มนสาปิ จินฺตเย, กตญฺญุตา สปฺปุริเสหิ วณฺณิตาฯ
Na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye, kataññutā sappurisehi vaṇṇitā.
๒๖๔.
264.
‘‘ยเสฺสกรตฺติมฺปิ ฆเร วเสยฺย, อเนฺนน ปาเนน อุปฎฺฐิโต สิยา;
‘‘Yassekarattimpi ghare vaseyya, annena pānena upaṭṭhito siyā;
น ตสฺส ปาปํ มนสาปิ จินฺตเย, อทุพฺภปาณี ทหเต มิตฺตทุพฺภิํฯ
Na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye, adubbhapāṇī dahate mittadubbhiṃ.
๒๖๕.
265.
‘‘โย ปุเพฺพ กตกลฺยาโณ, ปจฺฉา ปาเปน หิํสติ;
‘‘Yo pubbe katakalyāṇo, pacchā pāpena hiṃsati;
อลฺลปาณิหโต โปโส, น โส ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติฯ –
Allapāṇihato poso, na so bhadrāni passatī’’ti. –
อิมา ติโสฺส คาถา อภาสิฯ
Imā tisso gāthā abhāsi.
๒๖๓. ตตฺถ ยสฺสาติ ยสฺส ปุคฺคลสฺสฯ เอกรตฺติมฺปีติ เอกรตฺติมตฺตมฺปิ เกวลํ เคเห วเสยฺยฯ ยตฺถนฺนปานํ ปุริโส ลเภถาติ ยสฺส สนฺติเก โกจิ ปุริโส อนฺนปานํ วา ยํกิญฺจิ โภชนํ วา ลเภยฺยฯ น ตสฺส ปาปํ มนสาปิ จินฺตเยติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส อภทฺทกํ อนตฺถํ มนสาปิ น จิเนฺตยฺย น ปิเหยฺย, ปเคว กายวาจาหิฯ กสฺมาติ เจ? กตญฺญุตา สปฺปุริเสหิ วณฺณิตาติ กตญฺญุตา นาม พุทฺธาทีหิ อุตฺตมปุริเสหิ ปสํสิตาฯ
263. Tattha yassāti yassa puggalassa. Ekarattimpīti ekarattimattampi kevalaṃ gehe vaseyya. Yatthannapānaṃ puriso labhethāti yassa santike koci puriso annapānaṃ vā yaṃkiñci bhojanaṃ vā labheyya. Na tassapāpaṃ manasāpi cintayeti tassa puggalassa abhaddakaṃ anatthaṃ manasāpi na cinteyya na piheyya, pageva kāyavācāhi. Kasmāti ce? Kataññutā sappurisehi vaṇṇitāti kataññutā nāma buddhādīhi uttamapurisehi pasaṃsitā.
๒๖๔. อุปฎฺฐิโตติ ปยิรุปาสิโต ‘‘อิทํ คณฺห อิทํ ภุญฺชา’’ติ อนฺนปานาทินา อุปฎฺฐิโตฯ อทุพฺภปาณีติ อหิํสกหโตฺถ หตฺถสํยโตฯ ทหเต มิตฺตทุพฺภินฺติ ตํ มิตฺตทุพฺภิํ ปุคฺคลํ ทหติ วินาเสติ, อปฺปทุเฎฺฐ หิตชฺฌาสยสมฺปเนฺน ปุคฺคเล ปเรน กโต อปราโธ อวิเสเสน ตเสฺสว อนตฺถาวโห, อปฺปทุโฎฺฐ ปุคฺคโล อตฺถโต ตํ ทหติ นามฯ เตนาห ภควา –
264.Upaṭṭhitoti payirupāsito ‘‘idaṃ gaṇha idaṃ bhuñjā’’ti annapānādinā upaṭṭhito. Adubbhapāṇīti ahiṃsakahattho hatthasaṃyato. Dahate mittadubbhinti taṃ mittadubbhiṃ puggalaṃ dahati vināseti, appaduṭṭhe hitajjhāsayasampanne puggale parena kato aparādho avisesena tasseva anatthāvaho, appaduṭṭho puggalo atthato taṃ dahati nāma. Tenāha bhagavā –
‘‘โย อปฺปทุฎฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ, สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส;
‘‘Yo appaduṭṭhassa narassa dussati, suddhassa posassa anaṅgaṇassa;
ตเมว พาลํ ปเจฺจติ ปาปํ, สุขุโม รโช ปฎิวาตํว ขิโตฺต’’ติฯ (ธ. ป. ๑๒๕; ชา. ๑.๕.๙๔; สํ. นิ. ๑.๒๒);
Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ, sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’’ti. (dha. pa. 125; jā. 1.5.94; saṃ. ni. 1.22);
๒๖๕. โย ปุเพฺพ กตกลฺยาโณติ โย ปุคฺคโล เกนจิ สาธุนา กตภทฺทโก กตูปกาโรฯ ปจฺฉา ปาเปน หิํสตีติ ตํ ปุพฺพการินํ อปรภาเค ปาเปน อภทฺทเกน อนตฺถเกน พาธติฯ อลฺลปาณิหโต โปโสติ อลฺลปาณินา อุปการกิริยาย อลฺลปาณินา โธตหเตฺถน ปุพฺพการินา เหฎฺฐา วุตฺตนเยน หโต พาธิโต, ตสฺส วา ปุพฺพการิโน พาธเนน หโต อลฺลปาณิหโต นาม, อกตญฺญุปุคฺคโลฯ น โส ภทฺรานิ ปสฺสตีติ โส ยถาวุตฺตปุคฺคโล อิธโลเก จ ปรโลเก จ อิฎฺฐานิ น ปสฺสติ, น วินฺทติ, น ลภตีติ อโตฺถฯ
265.Yo pubbe katakalyāṇoti yo puggalo kenaci sādhunā katabhaddako katūpakāro. Pacchā pāpena hiṃsatīti taṃ pubbakārinaṃ aparabhāge pāpena abhaddakena anatthakena bādhati. Allapāṇihato posoti allapāṇinā upakārakiriyāya allapāṇinā dhotahatthena pubbakārinā heṭṭhā vuttanayena hato bādhito, tassa vā pubbakārino bādhanena hato allapāṇihato nāma, akataññupuggalo. Na so bhadrāni passatīti so yathāvuttapuggalo idhaloke ca paraloke ca iṭṭhāni na passati, na vindati, na labhatīti attho.
เอวํ สปฺปุริสธมฺมํ ปคฺคณฺหเนฺตน องฺกุเรน อภิภวิตฺวา วุโตฺต โส พฺราหฺมโณ นิรุตฺตโร ตุณฺหี อโหสิฯ ยโกฺข ปน เตสํ ทฺวินฺนํ วจนปฎิวจนานิ สุตฺวา พฺราหฺมณสฺส กุชฺฌิตฺวาปิ ‘‘โหตุ อิมสฺส ทุฎฺฐพฺราหฺมณสฺส กตฺตพฺพํ ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ อตฺตโน เกนจิ อนภิภวนียตเมว ตาว ทเสฺสโนฺต –
Evaṃ sappurisadhammaṃ paggaṇhantena aṅkurena abhibhavitvā vutto so brāhmaṇo niruttaro tuṇhī ahosi. Yakkho pana tesaṃ dvinnaṃ vacanapaṭivacanāni sutvā brāhmaṇassa kujjhitvāpi ‘‘hotu imassa duṭṭhabrāhmaṇassa kattabbaṃ pacchā jānissāmī’’ti attano kenaci anabhibhavanīyatameva tāva dassento –
๒๖๖.
266.
‘‘นาหํ เทเวน วา มนุเสฺสน วา, อิสฺสริเยน วา หํ สุปฺปสโยฺห;
‘‘Nāhaṃ devena vā manussena vā, issariyena vā haṃ suppasayho;
ยโกฺขหมสฺมิ ปรมิทฺธิปโตฺต, ทูรงฺคโม วณฺณพลูปปโนฺน’’ติฯ –
Yakkhohamasmi paramiddhipatto, dūraṅgamo vaṇṇabalūpapanno’’ti. –
คาถมาหฯ ตตฺถ เทเวน วาติ เยน เกนจิ เทเวน วาฯ มนุเสฺสน วาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโยฯ อิสฺสริเยน วาติ เทวิสฺสริเยน วา มนุสฺสิสฺสริเยน วาฯ ตตฺถ เทวิสฺสริยํ นาม จตุมหาราชิกสกฺกสุยามาทีนํ เทวิทฺธิ, มนุสฺสิสฺสริยํ นาม จกฺกวตฺติอาทีนํ ปุญฺญิทฺธิฯ ตสฺมา อิสฺสริยคฺคหเณน มหานุภาเว เทวมนุเสฺส สงฺคณฺหาติฯ มหานุภาวาปิ หิ เทวา อตฺตโน ปุญฺญผลูปตฺถมฺภิเต มนุเสฺสปิ อสติ ปโยควิปตฺติยํ อภิภวิตุํ น สโกฺกนฺติ, ปเคว อิตเรฯ หนฺติ อสหเน นิปาโตฯ น สุปฺปสโยฺหติ อปฺปธํสิโยฯ ยโกฺขหมสฺมิ ปรมิทฺธิปโตฺตติ อตฺตโน ปุญฺญผเลน อหํ ยกฺขตฺตํ อุปคโต อสฺมิ, ยโกฺขว สมาโน น โย วา โส วา, อถ โข ปรมิทฺธิปโตฺต ปรมาย อุตฺตมาย ยกฺขิทฺธิยา สมนฺนาคโตฯ ทูรงฺคโมติ ขเณเนว ทูรมฺปิ ฐานํ คนฺตุํ สมโตฺถฯ วณฺณพลูปปโนฺนติ รูปสมฺปตฺติยา สรีรพเลน จ อุปปโนฺน สมนฺนาคโตติ ตีหิปิ ปเทหิ มนฺตปฺปโยคาทีหิ อตฺตโน อนภิภวนียตํเยว ทเสฺสติฯ รูปสมฺปโนฺน หิ ปเรสํ พหุมานิโต โหติ, รูปสมฺปทํ นิสฺสาย วิสภาควตฺถุนาปิ อนากฑฺฒนิโยวาติ วณฺณสมฺปทา อนภิภวนียการณนฺติ วุตฺตาฯ
Gāthamāha. Tattha devena vāti yena kenaci devena vā. Manussena vāti etthāpi eseva nayo. Issariyenavāti devissariyena vā manussissariyena vā. Tattha devissariyaṃ nāma catumahārājikasakkasuyāmādīnaṃ deviddhi, manussissariyaṃ nāma cakkavattiādīnaṃ puññiddhi. Tasmā issariyaggahaṇena mahānubhāve devamanusse saṅgaṇhāti. Mahānubhāvāpi hi devā attano puññaphalūpatthambhite manussepi asati payogavipattiyaṃ abhibhavituṃ na sakkonti, pageva itare. Hanti asahane nipāto. Na suppasayhoti appadhaṃsiyo. Yakkhohamasmi paramiddhipattoti attano puññaphalena ahaṃ yakkhattaṃ upagato asmi, yakkhova samāno na yo vā so vā, atha kho paramiddhipatto paramāya uttamāya yakkhiddhiyā samannāgato. Dūraṅgamoti khaṇeneva dūrampi ṭhānaṃ gantuṃ samattho. Vaṇṇabalūpapannoti rūpasampattiyā sarīrabalena ca upapanno samannāgatoti tīhipi padehi mantappayogādīhi attano anabhibhavanīyataṃyeva dasseti. Rūpasampanno hi paresaṃ bahumānito hoti, rūpasampadaṃ nissāya visabhāgavatthunāpi anākaḍḍhaniyovāti vaṇṇasampadā anabhibhavanīyakāraṇanti vuttā.
อิโต ปรํ องฺกุรสฺส จ เทวปุตฺตสฺส จ วจนปฎิวจนกถา โหติ –
Ito paraṃ aṅkurassa ca devaputtassa ca vacanapaṭivacanakathā hoti –
๒๖๗.
267.
‘‘ปาณิ เต สพฺพโสวโณฺณ, ปญฺจธาโร มธุสฺสโว;
‘‘Pāṇi te sabbasovaṇṇo, pañcadhāro madhussavo;
นานารสา ปคฺฆรนฺติ, มเญฺญหํ ตํ ปุรินฺททํฯ
Nānārasā paggharanti, maññehaṃ taṃ purindadaṃ.
๒๖๘.
268.
‘‘นามฺหิ เทโว น คนฺธโพฺพ, นาปิ สโกฺก ปุรินฺทโท;
‘‘Nāmhi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado;
เปตํ มํ องฺกุร ชานาหิ, โรรุวมฺหา อิธาคตํฯ
Petaṃ maṃ aṅkura jānāhi, roruvamhā idhāgataṃ.
๒๖๙.
269.
‘‘กิํสีโล กิํสมาจาโร, โรรุวสฺมิํ ปุเร ตุวํ;
‘‘Kiṃsīlo kiṃsamācāro, roruvasmiṃ pure tuvaṃ;
เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติฯ
Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.
๒๗๐.
270.
‘‘ตุนฺนวาโย ปุเร อาสิํ, โรรุวสฺมิํ ตทา อหํ;
‘‘Tunnavāyo pure āsiṃ, roruvasmiṃ tadā ahaṃ;
สุกิจฺฉวุตฺติ กปโณ, น เม วิชฺชติ ทาตเวฯ
Sukicchavutti kapaṇo, na me vijjati dātave.
๒๗๑.
271.
‘‘นิเวสนญฺจ เม อาสิ, อสยฺหสฺส อุปนฺติเก;
‘‘Nivesanañca me āsi, asayhassa upantike;
สทฺธสฺส ทานปติโน, กตปุญฺญสฺส ลชฺชิโนฯ
Saddhassa dānapatino, katapuññassa lajjino.
๒๗๒.
272.
‘‘ตตฺถ ยาจนกายนฺติ, นานาโคตฺตา วนิพฺพกา;
‘‘Tattha yācanakāyanti, nānāgottā vanibbakā;
เต จ มํ ตตฺถ ปุจฺฉนฺติ, อสยฺหสฺส นิเวสนํฯ
Te ca maṃ tattha pucchanti, asayhassa nivesanaṃ.
๒๗๓.
273.
‘‘กตฺถ คจฺฉาม ภทฺทํ โว, กตฺถ ทานํ ปทียติ;
‘‘Kattha gacchāma bhaddaṃ vo, kattha dānaṃ padīyati;
เตสาหํ ปุโฎฺฐ อกฺขามิ, อสยฺหสฺส นิเวสนํฯ
Tesāhaṃ puṭṭho akkhāmi, asayhassa nivesanaṃ.
๒๗๔.
274.
‘‘ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ, เอตฺถ คจฺฉถ ภทฺทํ โว;
‘‘Paggayha dakkhiṇaṃ bāhuṃ, ettha gacchatha bhaddaṃ vo;
เอตฺถ ทานํ ปทียติ, อสยฺหสฺส นิเวสเนฯ
Ettha dānaṃ padīyati, asayhassa nivesane.
๒๗๕.
275.
‘‘เตน ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;
‘‘Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;
เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติฯ
Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.
๒๗๖.
276.
‘‘น กิร ตฺวํ อทา ทานํ, สกปาณีหิ กสฺสจิ;
‘‘Na kira tvaṃ adā dānaṃ, sakapāṇīhi kassaci;
ปรสฺส ทานํ อนุโมทมาโน, ปาณิํ ปคฺคยฺห ปาวทิฯ
Parassa dānaṃ anumodamāno, pāṇiṃ paggayha pāvadi.
๒๗๗.
277.
‘‘เตน ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;
‘‘Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;
เตน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติฯ
Tena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.
๒๗๘.
278.
‘‘โย โส ทานมทา ภเนฺต, ปสโนฺน สกปาณิภิ;
‘‘Yo so dānamadā bhante, pasanno sakapāṇibhi;
โส หิตฺวา มานุสํ เทหํ, กิํ นุ โส ทิสตํ คโตฯ
So hitvā mānusaṃ dehaṃ, kiṃ nu so disataṃ gato.
๒๗๙.
279.
‘‘นาหํ ปชานามิ อสยฺหสาหิโน, องฺคีรสสฺส คติํ อาคติํ วา;
‘‘Nāhaṃ pajānāmi asayhasāhino, aṅgīrasassa gatiṃ āgatiṃ vā;
สุตญฺจ เม เวสฺสวณสฺส สนฺติเก, สกฺกสฺส สหพฺยตํ คโต อสโยฺหฯ
Sutañca me vessavaṇassa santike, sakkassa sahabyataṃ gato asayho.
๒๘๐.
280.
‘‘อลเมว กาตุํ กลฺยาณํ, ทานํ ทาตุํ ยถารหํ;
‘‘Alameva kātuṃ kalyāṇaṃ, dānaṃ dātuṃ yathārahaṃ;
ปาณิํ กามททํ ทิสฺวา, โก ปุญฺญํ น กริสฺสติฯ
Pāṇiṃ kāmadadaṃ disvā, ko puññaṃ na karissati.
๒๘๑.
281.
‘‘โส หิ นูน อิโต คนฺตฺวา, อนุปฺปตฺวาน ทฺวารกํ;
‘‘So hi nūna ito gantvā, anuppatvāna dvārakaṃ;
ทานํ ปฎฺฐปยิสฺสามิ, ยํ มมสฺส สุขาวหํฯ
Dānaṃ paṭṭhapayissāmi, yaṃ mamassa sukhāvahaṃ.
๒๘๒.
282.
‘‘ทสฺสามนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ;
‘‘Dassāmannañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;
ปปญฺจ อุทปานญฺจ, ทุเคฺค สงฺกมนานิ จา’’ติฯ –
Papañca udapānañca, dugge saṅkamanāni cā’’ti. –
ปนฺนรส วจนปฎิวจนคาถา โหนฺติฯ
Pannarasa vacanapaṭivacanagāthā honti.
๒๖๗. ตตฺถ ปาณิ เตติ ตว ทกฺขิณหโตฺถฯ สพฺพโสวโณฺณติ สพฺพโส สุวณฺณวโณฺณฯ ปญฺจธาโรติ ปญฺจหิ องฺคุลีหิ ปเรหิ กามิตวตฺถูนํ ธารา เอตสฺส สนฺตีติ ปญฺจธาโรฯ มธุสฺสโวติ มธุรรสวิสฺสนฺทโกฯ เตนาห ‘‘นานารสา ปคฺฆรนฺตี’’ติ, มธุรกฎุกกสาวาทิเภทา นานาวิธา รสา วิสฺสนฺทนฺตีติ อโตฺถฯ ยกฺขสฺส หิ กามทเท มธุราทิรสสมฺปนฺนานิ วิวิธานิ ขาทนียโภชนียานิ หเตฺถ วิสฺสชฺชเนฺต มธุราทิรสา ปคฺฆรนฺตีติ วุตฺตํฯ มเญฺญหํ ตํ ปุรินฺททนฺติ มเญฺญ อหํ ตํ ปุรินฺททํ สกฺกํ, ‘‘เอวํมหานุภาโว สโกฺก เทวราชา’’ติ ตํ อหํ มญฺญามีติ อโตฺถฯ
267. Tattha pāṇi teti tava dakkhiṇahattho. Sabbasovaṇṇoti sabbaso suvaṇṇavaṇṇo. Pañcadhāroti pañcahi aṅgulīhi parehi kāmitavatthūnaṃ dhārā etassa santīti pañcadhāro. Madhussavoti madhurarasavissandako. Tenāha ‘‘nānārasā paggharantī’’ti, madhurakaṭukakasāvādibhedā nānāvidhā rasā vissandantīti attho. Yakkhassa hi kāmadade madhurādirasasampannāni vividhāni khādanīyabhojanīyāni hatthe vissajjante madhurādirasā paggharantīti vuttaṃ. Maññehaṃ taṃ purindadanti maññe ahaṃ taṃ purindadaṃ sakkaṃ, ‘‘evaṃmahānubhāvo sakko devarājā’’ti taṃ ahaṃ maññāmīti attho.
๒๖๘. นามฺหิ เทโวติ เวสฺสวณาทิโก ปากฎเทโว น โหมิฯ น คนฺธโพฺพติ คนฺธพฺพกายิกเทโวปิ น โหมิฯ นาปิ สโกฺก ปุรินฺทโทติ ปุริมตฺตภาเว ปุเร ทานสฺส ปฎฺฐปิตตฺตา ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ ลทฺธนาโม สโกฺก เทวราชาปิ น โหมิฯ กตโร ปน อโหสีติ อาห ‘‘เปตํ มํ องฺกุร ชานาหี’’ติอาทิฯ องฺกุรเปตูปปตฺติกํ มํ ชานาหิ, ‘‘อญฺญตโร เปตมหิทฺธิโก’’ติ มํ อุปธาเรหิฯ โรรุวมฺหา อิธาคตนฺติ โรรุวนครโต จวิตฺวา มรุกนฺตาเร อิธ อิมสฺมิํ นิโคฺรธรุเกฺข อุปปชฺชนวเสน อาคตํ, เอตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ อโตฺถฯ
268.Nāmhi devoti vessavaṇādiko pākaṭadevo na homi. Na gandhabboti gandhabbakāyikadevopi na homi. Nāpi sakko purindadoti purimattabhāve pure dānassa paṭṭhapitattā ‘‘purindado’’ti laddhanāmo sakko devarājāpi na homi. Kataro pana ahosīti āha ‘‘petaṃ maṃ aṅkura jānāhī’’tiādi. Aṅkurapetūpapattikaṃ maṃ jānāhi, ‘‘aññataro petamahiddhiko’’ti maṃ upadhārehi. Roruvamhā idhāgatanti roruvanagarato cavitvā marukantāre idha imasmiṃ nigrodharukkhe upapajjanavasena āgataṃ, ettha nibbattanti attho.
๒๖๙. กิํสีโล กิํสมาจาโร, โรรุวสฺมิํ ปุเร ตุวนฺติ ปุเพฺพ ปุริมตฺตภาเว โรรุวนคเร วสโนฺต ตฺวํ กิํสีโล กิํสมาจาโร อโหสิ, ปาปโต นิวตฺตนลกฺขณํ กีทิสํ สีลํ สมาทาย สํวตฺติตปุญฺญกิริยาลกฺขเณน สมาจาเรน กิํสมาจาโร, ทานาทีสุ กุสลสมาจาเรสุ กีทิโส สมาจาโร อโหสีติ อโตฺถฯ เกน เต พฺรหฺมจริเยน , ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตีติ กีทิเสน เสฎฺฐจริเยน อิทํ เอวรูปํ ตว หเตฺถสุ ปุญฺญผลํ อิทานิ สมิชฺฌติ นิปฺผชฺชติ, ตํ กเถหีติ อโตฺถฯ ปุญฺญผลญฺหิ อิธ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ อธิเปฺปตํฯ ตตฺถา หิ ตํ ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๐) ปุญฺญนฺติ วุตฺตํฯ
269.Kiṃsīlo kiṃsamācāro, roruvasmiṃ pure tuvanti pubbe purimattabhāve roruvanagare vasanto tvaṃ kiṃsīlo kiṃsamācāro ahosi, pāpato nivattanalakkhaṇaṃ kīdisaṃ sīlaṃ samādāya saṃvattitapuññakiriyālakkhaṇena samācārena kiṃsamācāro, dānādīsu kusalasamācāresu kīdiso samācāro ahosīti attho. Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatīti kīdisena seṭṭhacariyena idaṃ evarūpaṃ tava hatthesu puññaphalaṃ idāni samijjhati nipphajjati, taṃ kathehīti attho. Puññaphalañhi idha uttarapadalopena ‘‘puñña’’nti adhippetaṃ. Tatthā hi taṃ ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.80) puññanti vuttaṃ.
๒๗๐. ตุนฺนวาโยติ ตุนฺนกาโรฯ สุกิจฺฉวุตฺตีติ สุฎฺฐุ กิจฺฉปุตฺติโก อติวิย ทุกฺขชีวิโกฯ กปโณติ วราโก, ทีโนติ อโตฺถฯ น เม วิชฺชติ ทาตเวติ อทฺธิกานํ สมณพฺราหฺมณานํ ทาตุํ กิญฺจิ ทาตพฺพยุตฺตกํ มยฺหํ นตฺถิ, จิตฺตํ ปน เม ทานํ ทินฺนนฺติ อธิปฺปาโยฯ
270.Tunnavāyoti tunnakāro. Sukicchavuttīti suṭṭhu kicchaputtiko ativiya dukkhajīviko. Kapaṇoti varāko, dīnoti attho. Na me vijjati dātaveti addhikānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dātuṃ kiñci dātabbayuttakaṃ mayhaṃ natthi, cittaṃ pana me dānaṃ dinnanti adhippāyo.
๒๗๑. นิเวสนนฺติ ฆรํ, กมฺมกรณสาลา วาฯ อสยฺหสฺส อุปนฺติเกติ อสยฺหสฺส มหาเสฎฺฐิโน เคหสฺส สมีเปฯ สทฺธสฺสาติ กมฺมผลสทฺธาย สมนฺนาคตสฺสฯ ทานปติโนติ ทาเน นิรนฺตรปฺปวตฺตาย ปริจฺจาคสมฺปตฺติยา โลภสฺส จ อภิภเวน ปติภูตสฺสฯ กตปุญฺญสฺสาติ ปุเพฺพ กตสุจริตกมฺมสฺสฯ ลชฺชิโนติ ปาปชิคุจฺฉนสภาวสฺสฯ
271.Nivesananti gharaṃ, kammakaraṇasālā vā. Asayhassa upantiketi asayhassa mahāseṭṭhino gehassa samīpe. Saddhassāti kammaphalasaddhāya samannāgatassa. Dānapatinoti dāne nirantarappavattāya pariccāgasampattiyā lobhassa ca abhibhavena patibhūtassa. Katapuññassāti pubbe katasucaritakammassa. Lajjinoti pāpajigucchanasabhāvassa.
๒๗๒. ตตฺถาติ ตสฺมิํ มม นิเวสเนฯ ยาจนกายนฺตีติ ยาจนกา ชนา อสยฺหเสฎฺฐิํ กิญฺจิ ยาจิตุกามา อาคจฺฉนฺติฯ นานาโคตฺตาติ นานาวิธโคตฺตาปเทสาฯ วนิพฺพกาติ วณฺณทีปกา, เย ทายกสฺส ปุญฺญผลาทิญฺจ คุณกิตฺตนาทิมุเขน อตฺตโน อตฺถิกภาวํ ปเวเทนฺตา วิจรนฺติฯ เต จ มํ ตตฺถ ปุจฺฉนฺตีติ ตตฺถาติ นิปาตมตฺตํ, เต ยาจกาทโย มํ อสยฺหเสฎฺฐิโน นิเวสนํ ปุจฺฉนฺติฯ อกฺขรจินฺตกา หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ กมฺมทฺวยํ อิจฺฉนฺติฯ
272.Tatthāti tasmiṃ mama nivesane. Yācanakāyantīti yācanakā janā asayhaseṭṭhiṃ kiñci yācitukāmā āgacchanti. Nānāgottāti nānāvidhagottāpadesā. Vanibbakāti vaṇṇadīpakā, ye dāyakassa puññaphalādiñca guṇakittanādimukhena attano atthikabhāvaṃ pavedentā vicaranti. Te ca maṃ tattha pucchantīti tatthāti nipātamattaṃ, te yācakādayo maṃ asayhaseṭṭhino nivesanaṃ pucchanti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu kammadvayaṃ icchanti.
๒๗๓. กตฺถ คจฺฉาม ภทฺทํ โว, กตฺถ ทานํ ปทียตีติ เตสํ ปุจฺฉนาการทสฺสนํฯ อยํ เปตฺถ อโตฺถ – ภทฺทํ ตุมฺหากํ โหตุ, มยํ ‘‘อสยฺหมหาเสฎฺฐินา ทานํ ปทียตี’’ติ สุตฺวา อาคตา, กตฺถ ทานํ ปทียติ, กตฺถ วา มยํ คจฺฉาม, กตฺถ คเตน ทานํ สกฺกา ลทฺธุนฺติฯ เตสาหํ ปุโฎฺฐ อกฺขามีติ เอวํ เตหิ อทฺธิกชเนหิ ลภนฎฺฐานํ ปุโฎฺฐ ‘‘อหํ ปุเพฺพ อกตปุญฺญตาย อิทานิ อีทิสานํ กิญฺจิ ทาตุํ อสมโตฺถ ชาโต, ทานคฺคํ ปน อิเมสํ ทเสฺสโนฺต ลาภสฺส อุปายาจิกฺขเณน ปีติํ อุปฺปาเทโนฺต เอตฺตเกนปิ พหุํ ปุญฺญํ ปสวามี’’ติ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา ทกฺขิณํ พาหุํ ปสาเรตฺวา เตสํ อสยฺหเสฎฺฐิสฺส นิเวสนํ อกฺขามิฯ เตนาห ‘‘ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุ’’นฺติอาทิฯ
273.Kattha gacchāma bhaddaṃ vo, kattha dānaṃ padīyatīti tesaṃ pucchanākāradassanaṃ. Ayaṃ pettha attho – bhaddaṃ tumhākaṃ hotu, mayaṃ ‘‘asayhamahāseṭṭhinā dānaṃ padīyatī’’ti sutvā āgatā, kattha dānaṃ padīyati, kattha vā mayaṃ gacchāma, kattha gatena dānaṃ sakkā laddhunti. Tesāhaṃ puṭṭho akkhāmīti evaṃ tehi addhikajanehi labhanaṭṭhānaṃ puṭṭho ‘‘ahaṃ pubbe akatapuññatāya idāni īdisānaṃ kiñci dātuṃ asamattho jāto, dānaggaṃ pana imesaṃ dassento lābhassa upāyācikkhaṇena pītiṃ uppādento ettakenapi bahuṃ puññaṃ pasavāmī’’ti gāravaṃ uppādetvā dakkhiṇaṃ bāhuṃ pasāretvā tesaṃ asayhaseṭṭhissa nivesanaṃ akkhāmi. Tenāha ‘‘paggayha dakkhiṇaṃ bāhu’’ntiādi.
๒๗๔. เตน ปาณิ กามทโทติ เตน ปรทานปกาสเนน ปเรน กตสฺส ทานสฺส สกฺกจฺจํ อนุโมทนมเตฺตน เหตุนา อิทานิ มยฺหํ หโตฺถ กปฺปรุโกฺข วิย สนฺตานกลตา วิย จ กามทุโห อิจฺฉิติจฺฉิตทายี กามทโท โหติฯ กามทโท จ โหโนฺต เตน ปาณิ มธุสฺสโว อิฎฺฐวตฺถุวิสฺสชฺชนโก ชาโตฯ
274.Tena pāṇi kāmadadoti tena paradānapakāsanena parena katassa dānassa sakkaccaṃ anumodanamattena hetunā idāni mayhaṃ hattho kapparukkho viya santānakalatā viya ca kāmaduho icchiticchitadāyī kāmadado hoti. Kāmadado ca honto tena pāṇi madhussavo iṭṭhavatthuvissajjanako jāto.
๒๗๖. น กิร ตฺวํ อทา ทานนฺติ กิราติ อนุสฺสวนเตฺถ นิปาโต, ตฺวํ กิร อตฺตโน สนฺตกํ น ปริจฺจชิ, สกปาณีหิ สหเตฺถหิ ยสฺส กสฺสจิ สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา กิญฺจิ ทานํ น อทาสิฯ ปรสฺส ทานํ อนุโมทมาโนติ เกวลํ ปน ปเรน กตํ ปรสฺส ทานํ ‘‘อโห ทานํ ปวเตฺตสี’’ติ อนุโมทมาโนเยว วิหาสิฯ
276.Na kira tvaṃ adā dānanti kirāti anussavanatthe nipāto, tvaṃ kira attano santakaṃ na pariccaji, sakapāṇīhi sahatthehi yassa kassaci samaṇassa vā brāhmaṇassa vā kiñci dānaṃ na adāsi. Parassa dānaṃ anumodamānoti kevalaṃ pana parena kataṃ parassa dānaṃ ‘‘aho dānaṃ pavattesī’’ti anumodamānoyeva vihāsi.
๒๗๗. เตน ปาณิ กามทโทติ เตน ตุยฺหํ ปาณิ เอวํ กามทโท, อโห อจฺฉริยา วต ปุญฺญานํ คตีติ อธิปฺปาโยฯ
277.Tena pāṇi kāmadadoti tena tuyhaṃ pāṇi evaṃ kāmadado, aho acchariyā vata puññānaṃ gatīti adhippāyo.
๒๗๘. โย โส ทานมทา, ภเนฺต, ปสโนฺน สกปาณิภีติ เทวปุตฺตํ คารเวน อาลปติฯ ภเนฺต, ปเรน กตสฺส ทานานุโมทกสฺส ตาว ตุยฺหํ อีทิสํ ผลํ เอวรูโป อานุภาโว, โย ปน โส อสยฺหมหาเสฎฺฐิ มหาทานํ อทาสิ, ปสนฺนจิโตฺต หุตฺวา สหเตฺถหิ ตทา มหาทานํ ปวเตฺตสิฯ โส หิตฺวา มานุสํ เทหนฺติ โส อิธ มนุสฺสตฺตภาวํ ปหายฯ กินฺติ กตรํฯ นุ โสติ นูติ นิปาตมตฺตํฯ ทิสตํ คโตติ ทิสํ ฐานํ คโต, กีทิสี ตสฺส คโต นิปฺผตฺตีติ อสยฺหเสฎฺฐิโน อภิสมฺปรายํ ปุจฺฉิฯ
278.Yo so dānamadā, bhante, pasanno sakapāṇibhīti devaputtaṃ gāravena ālapati. Bhante, parena katassa dānānumodakassa tāva tuyhaṃ īdisaṃ phalaṃ evarūpo ānubhāvo, yo pana so asayhamahāseṭṭhi mahādānaṃ adāsi, pasannacitto hutvā sahatthehi tadā mahādānaṃ pavattesi. So hitvā mānusaṃ dehanti so idha manussattabhāvaṃ pahāya. Kinti kataraṃ. Nu soti nūti nipātamattaṃ. Disataṃ gatoti disaṃ ṭhānaṃ gato, kīdisī tassa gato nipphattīti asayhaseṭṭhino abhisamparāyaṃ pucchi.
๒๗๙. อสยฺหสาหิโนติ อเญฺญหิ มจฺฉรีหิ โลภาภิภูเตหิ สหิตุํ วหิตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺส ปริจฺจาคาทิวิภาคสฺส สปฺปุริสธุรสฺส สหนโต อสยฺหสาหิโนฯ องฺคีรสสฺสาติ องฺคโต นิกฺขมนกชุติสฺสฯ รโสติ หิ ชุติยา อธิวจนํฯ ตสฺส กิร ยาจเก อาคจฺฉเนฺต ทิสฺวา อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, มุขวโณฺณ วิปฺปสีทติ, ตํ อตฺตโน ปจฺจกฺขํ กตฺวา เอวมาหฯ คติํ อาคติํ วาติ ตสฺส ‘‘อสุกํ นาม คติํ, อิโต คโต’’ติ คติํ วา ‘‘ตโต วา ปน อสุกสฺมิํ กาเล อิธาคมิสฺสตี’’ติ อาคติํ วา นาหํ ชานามิ, อวิสโย เอส มยฺหํฯ สุตญฺจ เม เวสฺสวณสฺส สนฺติเกติ อปิจ โข อุปฎฺฐานํ คเตน เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส สนฺติเก สุตเมตํ มยาฯ สกฺกสฺส สหพฺยตํ คโต อสโยฺหติ อสยฺหเสฎฺฐิ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สหพฺยตํ คโต อโหสิ, ตาวติํสภวเน นิพฺพโตฺตติ อโตฺถฯ
279.Asayhasāhinoti aññehi maccharīhi lobhābhibhūtehi sahituṃ vahituṃ asakkuṇeyyassa pariccāgādivibhāgassa sappurisadhurassa sahanato asayhasāhino. Aṅgīrasassāti aṅgato nikkhamanakajutissa. Rasoti hi jutiyā adhivacanaṃ. Tassa kira yācake āgacchante disvā uḷāraṃ pītisomanassaṃ uppajjati, mukhavaṇṇo vippasīdati, taṃ attano paccakkhaṃ katvā evamāha. Gatiṃ āgatiṃ vāti tassa ‘‘asukaṃ nāma gatiṃ, ito gato’’ti gatiṃ vā ‘‘tato vā pana asukasmiṃ kāle idhāgamissatī’’ti āgatiṃ vā nāhaṃ jānāmi, avisayo esa mayhaṃ. Sutañca me vessavaṇassa santiketi apica kho upaṭṭhānaṃ gatena vessavaṇassa mahārājassa santike sutametaṃ mayā. Sakkassa sahabyataṃ gato asayhoti asayhaseṭṭhi sakkassa devānamindassa sahabyataṃ gato ahosi, tāvatiṃsabhavane nibbattoti attho.
๒๘๐. อลเมว กาตุํ กลฺยาณนฺติ ยํกิญฺจิ กลฺยาณํ กุสลํ ปุญฺญํ กาตุํ ยุตฺตเมว ปติรูปเมวฯ ตตฺถ ปน ยํ สพฺพสาธารณํ สุกตตรํ, ตํ ทเสฺสตุํ ‘‘ทานํ ทาตุํ ยถารห’’นฺติ วุตฺตํ, อตฺตโน วิภวพลานุรูปํ ทานํ ทาตุํ อลเมวฯ ตตฺถ การณมาห ‘‘ปาณิํ กามททํ ทิสฺวา’’ติฯ ยตฺร หิ นาม ปรกตปุญฺญานุโมทนปุพฺพเกน ทานปตินิเวสนมคฺคาจิกฺขณมเตฺตน อยํ หโตฺถ กามทโท ทิโฎฺฐ, อิมํ ทิสฺวาฯ โก ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ มาทิโส โก นาม อตฺตโน ปติฎฺฐานภูตํ ปุญฺญํ น กริสฺสตีติฯ
280.Alameva kātuṃ kalyāṇanti yaṃkiñci kalyāṇaṃ kusalaṃ puññaṃ kātuṃ yuttameva patirūpameva. Tattha pana yaṃ sabbasādhāraṇaṃ sukatataraṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘dānaṃ dātuṃ yathāraha’’nti vuttaṃ, attano vibhavabalānurūpaṃ dānaṃ dātuṃ alameva. Tattha kāraṇamāha ‘‘pāṇiṃ kāmadadaṃ disvā’’ti. Yatra hi nāma parakatapuññānumodanapubbakena dānapatinivesanamaggācikkhaṇamattena ayaṃ hattho kāmadado diṭṭho, imaṃ disvā. Kopuññaṃ na karissatīti mādiso ko nāma attano patiṭṭhānabhūtaṃ puññaṃ na karissatīti.
๒๘๑. เอวํ อนิยมวเสน ปุญฺญกิริยาย อาทรํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ อตฺตนิ ตํ นิยเมตฺวา ทเสฺสโนฺต ‘‘โส หิ นูนา’’ติอาทิคาถาทฺวยมาหฯ ตตฺถ โสติ โส อหํฯ หีติ อวธารเณ นิปาโต, นูนาติ ปริวิตเกฺกฯ อิโต คนฺตฺวาติ อิโต มรุภูมิโต อปคนฺตฺวาฯ อนุปฺปตฺวาน ทฺวารกนฺติ ทฺวารวตีนครํ อนุปาปุณิตฺวาฯ ปฎฺฐปยิสฺสามีติ ปวตฺตยิสฺสามิฯ
281. Evaṃ aniyamavasena puññakiriyāya ādaraṃ dassetvā idāni attani taṃ niyametvā dassento ‘‘so hi nūnā’’tiādigāthādvayamāha. Tattha soti so ahaṃ. Hīti avadhāraṇe nipāto, nūnāti parivitakke. Ito gantvāti ito marubhūmito apagantvā. Anuppatvāna dvārakanti dvāravatīnagaraṃ anupāpuṇitvā. Paṭṭhapayissāmīti pavattayissāmi.
เอวํ องฺกุเรน ‘‘ทานํ ทสฺสามี’’ติ ปฎิญฺญาย กตาย ยโกฺข ตุฎฺฐมานโส ‘‘มาริส, ตฺวํ วิสฺสโตฺถ ทานํ เทหิ, อหํ ปน เต สหายกิจฺจํ กริสฺสามิ, เยน เต เทยฺยธโมฺม น ปริกฺขยํ คมิสฺสติ, เตน ปกาเรน กริสฺสามี’’ติ ตํ ทานกิริยาย สมุเตฺตเชตฺวา ‘‘พฺราหฺมณ วาณิช, ตฺวํ กิร มาทิเส พลกฺกาเรน เนตุกาโม อตฺตโน ปมาณํ น ชานาสี’’ติ ตสฺส ภณฺฑมนฺตรธาเปตฺวา ตํ ยกฺขวิภิํสกาย ภิํสาเปโนฺต สนฺตเชฺชสิฯ อถ นํ องฺกุโร นานปฺปการํ ยาจิตฺวา พฺราหฺมเณน ขมาเปโนฺต ปสาเทตฺวา สพฺพภณฺฑํ ปากติกํ การาเปตฺวา รตฺติยา อุปคตาย ยกฺขํ วิสฺสเชฺชตฺวา คจฺฉโนฺต ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ อติวิย พีภจฺฉทสฺสนํ เปตํ ทิสฺวา เตน กตกมฺมํ ปุจฺฉโนฺต –
Evaṃ aṅkurena ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti paṭiññāya katāya yakkho tuṭṭhamānaso ‘‘mārisa, tvaṃ vissattho dānaṃ dehi, ahaṃ pana te sahāyakiccaṃ karissāmi, yena te deyyadhammo na parikkhayaṃ gamissati, tena pakārena karissāmī’’ti taṃ dānakiriyāya samuttejetvā ‘‘brāhmaṇa vāṇija, tvaṃ kira mādise balakkārena netukāmo attano pamāṇaṃ na jānāsī’’ti tassa bhaṇḍamantaradhāpetvā taṃ yakkhavibhiṃsakāya bhiṃsāpento santajjesi. Atha naṃ aṅkuro nānappakāraṃ yācitvā brāhmaṇena khamāpento pasādetvā sabbabhaṇḍaṃ pākatikaṃ kārāpetvā rattiyā upagatāya yakkhaṃ vissajjetvā gacchanto tassa avidūre aññataraṃ ativiya bībhacchadassanaṃ petaṃ disvā tena katakammaṃ pucchanto –
๒๘๓.
283.
‘‘เกน เต องฺคุลี กุณา, มุขญฺจ กุณลีกตํ;
‘‘Kena te aṅgulī kuṇā, mukhañca kuṇalīkataṃ;
อกฺขีนิ จ ปคฺฆรนฺติ, กิํ ปาปํ ปกตํ ตยา’’ติฯ –
Akkhīni ca paggharanti, kiṃ pāpaṃ pakataṃ tayā’’ti. –
คาถมาหฯ ตตฺถ กุณาติ กุณิกา ปฎิกุณิกา อนุชุภูตาฯ กุณลีกตนฺติ มุขวิกาเรน วิกุณิตํ สํกุณิตํฯ ปคฺฆรนฺตีติ อสุจิํ วิสฺสนฺทนฺติฯ
Gāthamāha. Tattha kuṇāti kuṇikā paṭikuṇikā anujubhūtā. Kuṇalīkatanti mukhavikārena vikuṇitaṃ saṃkuṇitaṃ. Paggharantīti asuciṃ vissandanti.
อถสฺส เปโต –
Athassa peto –
๒๘๔.
284.
‘‘องฺคีรสสฺส คหปติโน, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน;
‘‘Aṅgīrasassa gahapatino, saddhassa gharamesino;
ตสฺสาหํ ทานวิสฺสเคฺค, ทาเน อธิกโต อหุํฯ
Tassāhaṃ dānavissagge, dāne adhikato ahuṃ.
๒๘๕.
285.
‘‘ตตฺถ ยาจนเก ทิสฺวา, อาคเต โภชนตฺถิเก;
‘‘Tattha yācanake disvā, āgate bhojanatthike;
เอกมนฺตํ อปกฺกมฺม, อกาสิํ กุณลิํ มุขํฯ
Ekamantaṃ apakkamma, akāsiṃ kuṇaliṃ mukhaṃ.
๒๘๖.
286.
‘‘เตน เม องฺคุลี กุณา, มุขญฺจ กุณลีกตํ;
‘‘Tena me aṅgulī kuṇā, mukhañca kuṇalīkataṃ;
อกฺขีนิ เม ปคฺฆรนฺติ, ตํ ปาปํ ปกตํ มยา’’ติฯ –
Akkhīni me paggharanti, taṃ pāpaṃ pakataṃ mayā’’ti. –
ติโสฺส คาถา อภาสิฯ
Tisso gāthā abhāsi.
๒๘๔. ตตฺถ ‘‘องฺคีรสสฺสา’’ติอาทินา อสยฺหเสฎฺฐิํ กิเตฺตติฯ ฆรเมสิโนติ ฆรมาวสนฺตสฺส คหฎฺฐสฺสฯ ทานวิสฺสเคฺคติ ทานเคฺค ปริจฺจาคฎฺฐาเนฯ ทาเน อธิกโต อหุนฺติ เทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจชเน ทานาธิกาเร อธิกโต ฐปิโต อโหสิํฯ
284. Tattha ‘‘aṅgīrasassā’’tiādinā asayhaseṭṭhiṃ kitteti. Gharamesinoti gharamāvasantassa gahaṭṭhassa. Dānavissaggeti dānagge pariccāgaṭṭhāne. Dāne adhikato ahunti deyyadhammassa pariccajane dānādhikāre adhikato ṭhapito ahosiṃ.
๒๘๕. เอกมนฺตํ อปกฺกมฺมาติ ยาจนเก โภชนตฺถิเก อาคเต ทิสฺวา ทานพฺยาวเฎน ทานคฺคโต อนปกฺกมฺม ยถาฐาเนเยว ฐตฺวา สญฺชาตปีติโสมนเสฺสน วิปฺปสนฺนมุขวเณฺณน สหเตฺถน ทานํ ทาตพฺพํ, ปเรหิ วา ปติรูเปหิ ทาเปตพฺพํ, อหํ ปน ตถา อกตฺวา ยาจนเก อาคจฺฉเนฺต ทูรโตว ทิสฺวา อตฺตานํ อทเสฺสโนฺต เอกมนฺตํ อปกฺกมฺม อปกฺกมิตฺวาฯ อกาสิํ กุณลิํ มุขนฺติ วิกุณิตํ สงฺกุจิตํ มุขํ อกาสิํฯ
285.Ekamantaṃ apakkammāti yācanake bhojanatthike āgate disvā dānabyāvaṭena dānaggato anapakkamma yathāṭhāneyeva ṭhatvā sañjātapītisomanassena vippasannamukhavaṇṇena sahatthena dānaṃ dātabbaṃ, parehi vā patirūpehi dāpetabbaṃ, ahaṃ pana tathā akatvā yācanake āgacchante dūratova disvā attānaṃ adassento ekamantaṃ apakkamma apakkamitvā. Akāsiṃ kuṇaliṃ mukhanti vikuṇitaṃ saṅkucitaṃ mukhaṃ akāsiṃ.
๒๘๖. เตนาติ ยสฺมา ตทาหํ สามินา ทานาธิกาเร นิยุโตฺต สมาโน ทานกาเล อุปฎฺฐิเต มจฺฉริยาปกโต ทานคฺคโต อปกฺกมโนฺต ปาเทหิ สโงฺกจํ อาปชฺชิํ, สหเตฺถหิ ทาตเพฺพ ตถา อกตฺวา หตฺถสโงฺกจํ อาปชฺชิํ, ปสนฺนมุเขน ภวิตเพฺพ มุขสโงฺกจํ อาปชฺชิํ, ปิยจกฺขูหิ โอโลเกตเพฺพ จกฺขุกาลุสิยํ อุปฺปาเทสิํ, ตสฺมา หตฺถงฺคุลิโย จ ปาทงฺคุลิโย จ กุณิตา ชาตา, มุขญฺจ กุณลีกตํ วิรูปรูปํ สงฺกุจิตํ, อกฺขีนิ อสุจีทุคฺคนฺธเชคุจฺฉานิ อสฺสูนิ ปคฺฆรนฺตีติ อโตฺถฯ เตน วุตฺตํ –
286.Tenāti yasmā tadāhaṃ sāminā dānādhikāre niyutto samāno dānakāle upaṭṭhite macchariyāpakato dānaggato apakkamanto pādehi saṅkocaṃ āpajjiṃ, sahatthehi dātabbe tathā akatvā hatthasaṅkocaṃ āpajjiṃ, pasannamukhena bhavitabbe mukhasaṅkocaṃ āpajjiṃ, piyacakkhūhi oloketabbe cakkhukālusiyaṃ uppādesiṃ, tasmā hatthaṅguliyo ca pādaṅguliyo ca kuṇitā jātā, mukhañca kuṇalīkataṃ virūparūpaṃ saṅkucitaṃ, akkhīni asucīduggandhajegucchāni assūni paggharantīti attho. Tena vuttaṃ –
‘‘เตน เม องฺคุลี กุณา, มุขญฺจ กุณลีกตํ;
‘‘Tena me aṅgulī kuṇā, mukhañca kuṇalīkataṃ;
อกฺขีนิ เม ปคฺฆรนฺติ, ตํ ปาปํ ปกตํ มยา’’ติฯ
Akkhīni me paggharanti, taṃ pāpaṃ pakataṃ mayā’’ti.
ตํ สุตฺวา องฺกุโร เปตํ ครหโนฺต –
Taṃ sutvā aṅkuro petaṃ garahanto –
๒๘๗.
287.
‘‘ธเมฺมน เต กาปุริส, มุขญฺจ กุณลีกตํ;
‘‘Dhammena te kāpurisa, mukhañca kuṇalīkataṃ;
อกฺขีนิ จ ปคฺฆรนฺติ, ยํ ตํ ปรสฺส ทานสฺส;
Akkhīni ca paggharanti, yaṃ taṃ parassa dānassa;
อกาสิ กุณลิํ มุข’’นฺติฯ –
Akāsi kuṇaliṃ mukha’’nti. –
คาถมาหฯ ตตฺถ ธเมฺมนาติ ยุเตฺตเนว การเณนฯ เตติ ตวฯ กาปุริสาติ ลามกปุริสฯ ยนฺติ ยสฺมาฯ ปรสฺส ทานสฺสาติ ปรสฺส ทานสฺมิํฯ อยเมว วา ปาโฐฯ
Gāthamāha. Tattha dhammenāti yutteneva kāraṇena. Teti tava. Kāpurisāti lāmakapurisa. Yanti yasmā. Parassa dānassāti parassa dānasmiṃ. Ayameva vā pāṭho.
ปุน องฺกุโร ตํ ทานปติํ เสฎฺฐิํ ครหโนฺต –
Puna aṅkuro taṃ dānapatiṃ seṭṭhiṃ garahanto –
๒๘๘.
288.
‘‘กถญฺหิ ทานํ ททมาโน, กเรยฺย ปรปตฺติยํ;
‘‘Kathañhi dānaṃ dadamāno, kareyya parapattiyaṃ;
อนฺนปานํ ขาทนียํ, วตฺถเสนาสนานิ จา’’ติฯ –
Annapānaṃ khādanīyaṃ, vatthasenāsanāni cā’’ti. –
คาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – ทานํ ททโนฺต ปุริโส กถญฺหิ นาม ตํ ปรปตฺติยํ ปเรน ปาเปตพฺพํ สาเธตพฺพํ กเรยฺย, อตฺตปจฺจกฺขเมว กตฺวา สหเตฺถเนว ทเทยฺย, สยํ วา ตตฺถ พฺยาวโฎ ภเวยฺย, อญฺญถา อตฺตโน เทยฺยธโมฺม อฎฺฐาเน วิทฺธํสิเยถ, ทกฺขิเณยฺยา จ ทาเนน ปริหาเยยฺยุนฺติฯ
Gāthamāha. Tassattho – dānaṃ dadanto puriso kathañhi nāma taṃ parapattiyaṃ parena pāpetabbaṃ sādhetabbaṃ kareyya, attapaccakkhameva katvā sahattheneva dadeyya, sayaṃ vā tattha byāvaṭo bhaveyya, aññathā attano deyyadhammo aṭṭhāne viddhaṃsiyetha, dakkhiṇeyyā ca dānena parihāyeyyunti.
เอวํ ตํ ครหิตฺวา อิทานิ อตฺตนา ปฎิปชฺชิตพฺพวิธิํ ทเสฺสโนฺต –
Evaṃ taṃ garahitvā idāni attanā paṭipajjitabbavidhiṃ dassento –
๒๘๙.
289.
‘‘โส หิ นูน อิโต คนฺตฺวา, อนุปฺปตฺวาน ทฺวารกํ;
‘‘So hi nūna ito gantvā, anuppatvāna dvārakaṃ;
ทานํ ปฎฺฐปยิสฺสามิ, ยํ มมสฺส สุขาวหํฯ
Dānaṃ paṭṭhapayissāmi, yaṃ mamassa sukhāvahaṃ.
๒๙๐.
290.
‘‘ทสฺสามนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ;
‘‘Dassāmannañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;
ปปญฺจ อุทปานญฺจ, ทุเคฺค สงฺกมนานิ จา’’ติฯ –
Papañca udapānañca, dugge saṅkamanāni cā’’ti. –
คาถาทฺวยมาห, ตํ วุตฺตตฺถเมวฯ
Gāthādvayamāha, taṃ vuttatthameva.
๒๙๑.
291.
‘‘ตโต หิ โส นิวตฺติตฺวา, อนุปฺปตฺวาน ทฺวารกํ;
‘‘Tato hi so nivattitvā, anuppatvāna dvārakaṃ;
ทานํ ปฎฺฐปยิ องฺกุโร, ยํตุมสฺส สุขาวหํฯ
Dānaṃ paṭṭhapayi aṅkuro, yaṃtumassa sukhāvahaṃ.
๒๙๒.
292.
‘‘อทา อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ;
‘‘Adā annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;
ปปญฺจ อุทปานญฺจ, วิปฺปสเนฺนน เจตสาฯ
Papañca udapānañca, vippasannena cetasā.
๒๙๓.
293.
‘‘โก ฉาโต โก จ ตสิโต, โก วตฺถํ ปริทหิสฺสติ;
‘‘Ko chāto ko ca tasito, ko vatthaṃ paridahissati;
กสฺส สนฺตานิ โยคฺคานิ, อิโต โยเชนฺตุ วาหนํฯ
Kassa santāni yoggāni, ito yojentu vāhanaṃ.
๒๙๔.
294.
‘‘โก ฉตฺติจฺฉติ คนฺธญฺจ, โก มาลํ โก อุปาหนํ;
‘‘Ko chatticchati gandhañca, ko mālaṃ ko upāhanaṃ;
อิติสฺสุ ตตฺถ โฆเสนฺติ, กปฺปกา สูทมาคธา;
Itissu tattha ghosenti, kappakā sūdamāgadhā;
สทา สายญฺจ ปาโต จ, องฺคุรสฺส นิเวสเน’’ติฯ –
Sadā sāyañca pāto ca, aṅgurassa nivesane’’ti. –
จตโสฺส คาถา องฺคุรสฺส ปฎิปตฺติํ ทเสฺสตุํ สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตาฯ
Catasso gāthā aṅgurassa paṭipattiṃ dassetuṃ saṅgītikārehi ṭhapitā.
๒๙๑. ตตฺถ ตโตติ มรุกนฺตารโตฯ นิวตฺติตฺวาติ ปฎินิวตฺติตฺวาฯ อนุปฺปตฺวาน ทฺวารกนฺติ ทฺวารวตีนครํ อนุปาปุณิตฺวาฯ ทานํ ปฎฺฐปยิ องฺคุโรติ ยเกฺขน ปริปูริตสกลโกฎฺฐาคาโร สพฺพปาเถยฺยกํ มหาทานํ โส องฺคุโร ปฎฺฐเปสิฯ ยํตุมสฺส สุขาวหนฺติ ยํ อตฺตโน สมฺปติ อายติญฺจ สุขนิพฺพตฺตกํฯ
291. Tattha tatoti marukantārato. Nivattitvāti paṭinivattitvā. Anuppatvāna dvārakanti dvāravatīnagaraṃ anupāpuṇitvā. Dānaṃ paṭṭhapayi aṅguroti yakkhena paripūritasakalakoṭṭhāgāro sabbapātheyyakaṃ mahādānaṃ so aṅguro paṭṭhapesi. Yaṃtumassa sukhāvahanti yaṃ attano sampati āyatiñca sukhanibbattakaṃ.
๒๙๓. โก ฉาโตติ โก ชิฆจฺฉิโต, โส อาคนฺตฺวา ยถารุจิ ภุญฺชตูติ อธิปฺปาโยฯ เอเสว นโย เสเสสุปิฯ ตสิโตติ ปิปาสิโตฯ ปริทหิสฺสตีติ นิวาเสสฺสติ ปารุปิสฺสติ จาติ อโตฺถฯ สนฺตานีติ ปริสฺสมปฺปตฺตานิฯ โยคฺคานีติ รถวาหนานิฯ อิโต โยเชนฺตุ วาหนนฺติ อิโต โยคฺคสมูหโต ยถารุจิตํ คเหตฺวา วาหนํ โยเชนฺตุฯ
293.Kochātoti ko jighacchito, so āgantvā yathāruci bhuñjatūti adhippāyo. Eseva nayo sesesupi. Tasitoti pipāsito. Paridahissatīti nivāsessati pārupissati cāti attho. Santānīti parissamappattāni. Yoggānīti rathavāhanāni. Ito yojentu vāhananti ito yoggasamūhato yathārucitaṃ gahetvā vāhanaṃ yojentu.
๒๙๔. โก ฉตฺติจฺฉตีติ โก กิลญฺชฉตฺตาทิเภทํ ฉตฺตํ อิจฺฉติ, โส คณฺหาตูติ อธิปฺปาโยฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ คนฺธนฺติ จตุชฺชาติยคนฺธาทิกํ คนฺธํฯ มาลนฺติ คนฺถิตาคนฺถิตเภทํ ปุปฺผํฯ อุปาหนนฺติ ขลฺลพทฺธาทิเภทํ อุปาหนํฯ อิติสฺสูติ เอตฺถ สูติ นิปาตมตฺตํ, อิติ เอวํ ‘‘โก ฉาโต, โก ตสิโต’’ติอาทินาติ อโตฺถฯ กปฺปกาติ นฺหาปิตกาฯ สูทาติ ภตฺตการกาฯ มาคธาติ คนฺธิโนฯ สทาติ สพฺพกาลํ ทิวเส ทิวเส สายญฺจ ปาโต จ ตตฺถ องฺคุรสฺส นิเวสเน โฆเสนฺติ อุโคฺฆเสนฺตีติ โยชนาฯ
294.Ko chatticchatīti ko kilañjachattādibhedaṃ chattaṃ icchati, so gaṇhātūti adhippāyo. Sesesupi eseva nayo. Gandhanti catujjātiyagandhādikaṃ gandhaṃ. Mālanti ganthitāganthitabhedaṃ pupphaṃ. Upāhananti khallabaddhādibhedaṃ upāhanaṃ. Itissūti ettha sūti nipātamattaṃ, iti evaṃ ‘‘ko chāto, ko tasito’’tiādināti attho. Kappakāti nhāpitakā. Sūdāti bhattakārakā. Māgadhāti gandhino. Sadāti sabbakālaṃ divase divase sāyañca pāto ca tattha aṅgurassa nivesane ghosenti ugghosentīti yojanā.
เอวํ มหาทานํ ปวเตฺตนฺตสฺส คจฺฉเนฺต กาเล ติตฺติภาวโต อตฺถิกชเนหิ ปวิวิตฺตํ วิรฬํ ทานคฺคํ อโหสิฯ ตํ ทิสฺวา องฺกุโร ทาเน อุฬารชฺฌาสยตาย อตุฎฺฐมานโส หุตฺวา อตฺตโน ทาเน นิยุตฺตํ สินฺธกํ นาม มาณวํ อามเนฺตตฺวา –
Evaṃ mahādānaṃ pavattentassa gacchante kāle tittibhāvato atthikajanehi pavivittaṃ viraḷaṃ dānaggaṃ ahosi. Taṃ disvā aṅkuro dāne uḷārajjhāsayatāya atuṭṭhamānaso hutvā attano dāne niyuttaṃ sindhakaṃ nāma māṇavaṃ āmantetvā –
๒๙๕.
295.
‘‘สุขํ สุปติ องฺกุโร, อิติ ชานาติ มํ ชโน;
‘‘Sukhaṃ supati aṅkuro, iti jānāti maṃ jano;
ทุกฺขํ สุปามิ สินฺธก, ยํ น ปสฺสามิ ยาจเกฯ
Dukkhaṃ supāmi sindhaka, yaṃ na passāmi yācake.
๒๙๖.
296.
‘‘สุขํ สุปติ องฺกุโร, อิติ ชานาติ มํ ชโน;
‘‘Sukhaṃ supati aṅkuro, iti jānāti maṃ jano;
ทุกฺขํ สุปามิ สินฺธก, อปฺปเก สุ วนิพฺพเก’’ติฯ –
Dukkhaṃ supāmi sindhaka, appake su vanibbake’’ti. –
คาถาทฺวยมาหฯ ตตฺถ สุขํ สุปติ องฺกุโร, อิติ ชานาติ มํ ชโนติ ‘‘องฺกุโร ราชา ยสโภคสมปฺปิโต ทานปติ อตฺตโน โภคสมฺปตฺติยา ทานสมฺปตฺติยา จ สุขํ สุปติ, สุเขเนว นิทฺทํ อุปคจฺฉติ, สุขํ ปฎิพุชฺฌตี’’ติ เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวติฯ ทุกฺขํ สุปามิ สินฺธกาติ อหํ ปน สินฺธก ทุกฺขเมว สุปามิฯ กสฺมา? ยํ น ปสฺสามิ ยาจเกติ, ยสฺมา มม อชฺฌาสยานุรูปํ เทยฺยธมฺมปฎิคฺคาหเก พหู ยาจเก น ปสฺสามิ, ตสฺมาติ อโตฺถฯ อปฺปเก สุ วนิพฺพเกติ วนิพฺพกชเน อปฺปเก กติปเย ชาเต ทุกฺขํ สุปามีติ โยชนาฯ สูติ จ นิปาตมตฺตํ, อปฺปเก วนิพฺพกชเน สตีติ อโตฺถฯ
Gāthādvayamāha. Tattha sukhaṃ supati aṅkuro, iti jānāti maṃ janoti ‘‘aṅkuro rājā yasabhogasamappito dānapati attano bhogasampattiyā dānasampattiyā ca sukhaṃ supati, sukheneva niddaṃ upagacchati, sukhaṃ paṭibujjhatī’’ti evaṃ maṃ jano sambhāveti. Dukkhaṃ supāmi sindhakāti ahaṃ pana sindhaka dukkhameva supāmi. Kasmā? Yaṃ na passāmi yācaketi, yasmā mama ajjhāsayānurūpaṃ deyyadhammapaṭiggāhake bahū yācake na passāmi, tasmāti attho. Appake su vanibbaketi vanibbakajane appake katipaye jāte dukkhaṃ supāmīti yojanā. Sūti ca nipātamattaṃ, appake vanibbakajane satīti attho.
ตํ สุตฺวา สินฺธโก ตสฺส อุฬารํ ทานาธิมุตฺติํ ปากฎตรํ กาตุกาโม –
Taṃ sutvā sindhako tassa uḷāraṃ dānādhimuttiṃ pākaṭataraṃ kātukāmo –
๒๙๗.
297.
‘‘สโกฺก เจ เต วรํ ทชฺชา, ตาวติํสานมิสฺสโร;
‘‘Sakko ce te varaṃ dajjā, tāvatiṃsānamissaro;
กิสฺส สพฺพสฺส โลกสฺส, วรมาโน วรํ วเร’’ติฯ –
Kissa sabbassa lokassa, varamāno varaṃ vare’’ti. –
คาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – ตาวติํสานํ เทวานํ สพฺพสฺส จ โลกสฺส อิสฺสโร สโกฺก ‘‘วรํ วรสฺสุ, องฺกุร, ยํกิญฺจิ มนสิจฺฉิต’’นฺติ ตุยฺหํ วรํ ทชฺชา ทเทยฺย เจ, วรมาโน ปตฺถยมาโน กิสฺส กีทิสํ วรํ วเรยฺยาสีติ อโตฺถฯ
Gāthamāha. Tassattho – tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sabbassa ca lokassa issaro sakko ‘‘varaṃ varassu, aṅkura, yaṃkiñci manasicchita’’nti tuyhaṃ varaṃ dajjā dadeyya ce, varamāno patthayamāno kissa kīdisaṃ varaṃ vareyyāsīti attho.
อถ องฺกุโร อตฺตโน อชฺฌาสยํ ยาถาวโต ปเวเทโนฺต –
Atha aṅkuro attano ajjhāsayaṃ yāthāvato pavedento –
๒๙๘.
298.
‘‘สโกฺก เจ เม วรํ ทชฺชา, ตาวติํสานมิสฺสโร;
‘‘Sakko ce me varaṃ dajjā, tāvatiṃsānamissaro;
กาลุฎฺฐิตสฺส เม สโต, สูริยุคฺคมนํ ปติ;
Kāluṭṭhitassa me sato, sūriyuggamanaṃ pati;
ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ, สีลวโนฺต จ ยาจกาฯ
Dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ, sīlavanto ca yācakā.
๒๙๙.
299.
‘‘ททโต เม น ขีเยถ, ทตฺวา นานุตเปยฺยหํ;
‘‘Dadato me na khīyetha, datvā nānutapeyyahaṃ;
ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ, เอตํ สกฺกํ วรํ วเร’’ติฯ – เทฺว คาถา อภาสิ;
Dadaṃ cittaṃ pasādeyyaṃ, etaṃ sakkaṃ varaṃ vare’’ti. – dve gāthā abhāsi;
๒๙๘. ตตฺถ กาลุฎฺฐิตสฺส เม สโตติ กาเล ปาโต วุฎฺฐิตสฺส อตฺถิกานํ ทกฺขิเณยฺยานํ อปจายนปาริจริยาทิวเสน อุฎฺฐานวีริยสมฺปนฺนสฺส เม สมานสฺสฯ สูริยุคฺคมนํ ปตีติ สูริยุคฺคมนเวลายํฯ ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุนฺติ เทวโลกปริยาปนฺนา อาหารา อุปฺปเชฺชยฺยุํฯ สีลวโนฺต จ ยาจกาติ ยาจกา จ สีลวโนฺต กลฺยาณธมฺมา ภเวยฺยุํฯ
298. Tattha kāluṭṭhitassa me satoti kāle pāto vuṭṭhitassa atthikānaṃ dakkhiṇeyyānaṃ apacāyanapāricariyādivasena uṭṭhānavīriyasampannassa me samānassa. Sūriyuggamanaṃ patīti sūriyuggamanavelāyaṃ. Dibbā bhakkhā pātubhaveyyunti devalokapariyāpannā āhārā uppajjeyyuṃ. Sīlavanto ca yācakāti yācakā ca sīlavanto kalyāṇadhammā bhaveyyuṃ.
๒๙๙. ททโต เม น ขีเยถาติ อาคตาคตานํ ทานํ ททโต จ เม เทยฺยธโมฺม น ขีเยถ, น ปริกฺขยํ คเจฺฉยฺยฯ ทตฺวา นานุตเปยฺยหนฺติ ตญฺจ ทานํ ทตฺวา กิญฺจิเทว อปฺปสาทกํ ทิสฺวา เตน อหํ ปจฺฉา นานุตเปยฺยํฯ ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยนฺติ ททมาโน จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ, ปสนฺนจิโตฺตเยว หุตฺวา ทเทยฺยํฯ เอตํ สกฺกํ วรํ วเรติ สกฺกํ เทวานมินฺทํ อาโรคฺยสมฺปทา, เทยฺยธมฺมสมฺปทา, ทกฺขิเณยฺยสมฺปทา, เทยฺยธมฺมสฺส อปริมิตสมฺปทา, ทายกสมฺปทาติ เอตํ ปญฺจวิธํ วรํ วเรยฺยํฯ เอตฺถ จ ‘‘กาลุฎฺฐิตสฺส เม สโต’’ติ เอเตน อาโรคฺยสมฺปทา, ‘‘ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุ’’นฺติ เอเตน เทยฺยธมฺมสมฺปทา, ‘‘สีลวโนฺต จ ยาจกา’’ติ เอเตน ทกฺขิเณยฺยสมฺปทา, ‘‘ททโต เม น ขีเยถา’’ติ เอเตน เทยฺยธมฺมสฺส อปริมิตสมฺปทา, ‘‘ทตฺวา นานุตเปยฺยหํ, ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺย’’นฺติ เอเตหิ ทายกสมฺปทาติ อิเม ปญฺจ อตฺถา วรภาเวน อิจฺฉิตาฯ เต จ โข ทานมยปุญฺญสฺส ยาวเทว อุฬารภาวายาติ เวทิตพฺพาฯ
299.Dadatome na khīyethāti āgatāgatānaṃ dānaṃ dadato ca me deyyadhammo na khīyetha, na parikkhayaṃ gaccheyya. Datvā nānutapeyyahanti tañca dānaṃ datvā kiñcideva appasādakaṃ disvā tena ahaṃ pacchā nānutapeyyaṃ. Dadaṃ cittaṃ pasādeyyanti dadamāno cittaṃ pasādeyyaṃ, pasannacittoyeva hutvā dadeyyaṃ. Etaṃ sakkaṃ varaṃ vareti sakkaṃ devānamindaṃ ārogyasampadā, deyyadhammasampadā, dakkhiṇeyyasampadā, deyyadhammassa aparimitasampadā, dāyakasampadāti etaṃ pañcavidhaṃ varaṃ vareyyaṃ. Ettha ca ‘‘kāluṭṭhitassa me sato’’ti etena ārogyasampadā, ‘‘dibbā bhakkhā pātubhaveyyu’’nti etena deyyadhammasampadā, ‘‘sīlavanto ca yācakā’’ti etena dakkhiṇeyyasampadā, ‘‘dadato me na khīyethā’’ti etena deyyadhammassa aparimitasampadā, ‘‘datvā nānutapeyyahaṃ, dadaṃ cittaṃ pasādeyya’’nti etehi dāyakasampadāti ime pañca atthā varabhāvena icchitā. Te ca kho dānamayapuññassa yāvadeva uḷārabhāvāyāti veditabbā.
เอวํ องฺกุเรน อตฺตโน อชฺฌาสเย ปเวทิเต ตตฺถ นิสิโนฺน นีติสเตฺถ กตปริจโย โสนโก นาม เอโก ปุริโส ตํ อติทานโต วิจฺฉินฺทิตุกาโม –
Evaṃ aṅkurena attano ajjhāsaye pavedite tattha nisinno nītisatthe kataparicayo sonako nāma eko puriso taṃ atidānato vicchinditukāmo –
๓๐๐.
300.
‘‘น สพฺพวิตฺตานิ ปเร ปเวเจฺฉ, ทเทยฺย ทานญฺจ ธนญฺจ รเกฺข;
‘‘Na sabbavittāni pare pavecche, dadeyya dānañca dhanañca rakkhe;
ตสฺมา หิ ทานา ธนเมว เสโยฺย, อติปฺปทาเนน กุลา น โหนฺติฯ
Tasmā hi dānā dhanameva seyyo, atippadānena kulā na honti.
๓๐๑.
301.
‘‘อทานมติทานญฺจ นปฺปสํสนฺติ ปณฺฑิตา,
‘‘Adānamatidānañca nappasaṃsanti paṇḍitā,
ตสฺมา หิ ทานา ธนเมว เสโยฺย,
Tasmā hi dānā dhanameva seyyo,
สเมน วเตฺตยฺย ส ธีรธโมฺม’’ติฯ –
Samena vatteyya sa dhīradhammo’’ti. –
เทฺว คาถา อภาสิฯ สินฺธโก เอวํ ปุนปิ วีมํสิตุกาโม ‘‘น สพฺพวิตฺตานี’’ติอาทิมาหาติ อปเรฯ
Dve gāthā abhāsi. Sindhako evaṃ punapi vīmaṃsitukāmo ‘‘na sabbavittānī’’tiādimāhāti apare.
๓๐๐. ตตฺถ สพฺพวิตฺตานีติ สวิญฺญาณกอวิญฺญาณกปฺปเภทานิ สพฺพานิ วิตฺตูปกรณานิ, ธนานีติ อโตฺถฯ ปเรติ ปรมฺหิ, ปรสฺสาติ อโตฺถ ฯ น ปเวเจฺฉติ น ทเทยฺย, ‘‘ทกฺขิเณยฺยา ลทฺธา’’ติ กตฺวา กิญฺจิ อเสเสตฺวา สพฺพสาปเตยฺยปริจฺจาโค น กาตโพฺพติ อโตฺถฯ ทเทยฺย ทานญฺจาติ สเพฺพน สพฺพํ ทานธโมฺม น กาตโพฺพ, อถ โข อตฺตโน อายญฺจ วยญฺจ ชานิตฺวา วิภวานุรูปํ ทานญฺจ ทเทยฺยฯ ธนญฺจ รเกฺขติ อลทฺธลาภลทฺธปริรกฺขณรกฺขิตสมฺพนฺธวเสน ธนํ ปริปาเลยฺยฯ
300. Tattha sabbavittānīti saviññāṇakaaviññāṇakappabhedāni sabbāni vittūpakaraṇāni, dhanānīti attho. Pareti paramhi, parassāti attho . Na paveccheti na dadeyya, ‘‘dakkhiṇeyyā laddhā’’ti katvā kiñci asesetvā sabbasāpateyyapariccāgo na kātabboti attho. Dadeyya dānañcāti sabbena sabbaṃ dānadhammo na kātabbo, atha kho attano āyañca vayañca jānitvā vibhavānurūpaṃ dānañca dadeyya. Dhanañca rakkheti aladdhalābhaladdhaparirakkhaṇarakkhitasambandhavasena dhanaṃ paripāleyya.
‘‘เอเกน โภเค ภุเญฺชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;
‘‘Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;
จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติฯ (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –
Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –
วุตฺตวิธินา วา ธนํ รเกฺขยฺย ตมฺมูลกตฺตา ทานสฺสฯ ตโยปิ มคฺคา อญฺญมญฺญวิโสธเนน ปฎิเสวิตพฺพาติ หิ นีติจินฺตกาฯ ตสฺมา หีติ ยสฺมา ธนญฺจ รกฺขโนฺต ทานญฺจ กโรโนฺต อุภยโลกหิตาย ปฎิปโนฺน โหติ ธนมูลกญฺจ ทานํ, ตสฺมา ทานโต ธนเมว เสโยฺย สุนฺทรตโรติ อติทานํ น กาตพฺพนฺติ อธิปฺปาโยฯ เตนาห ‘‘อติปฺปทาเนน กุลา น โหนฺตี’’ติ, ธนสฺส ปมาณํ อชานิตฺวา ทานสฺส ตํ นิสฺสาย อติปฺปทานปสเงฺคน กุลานิ น โหนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ, อุจฺฉิชฺชนฺตีติ อโตฺถฯ
Vuttavidhinā vā dhanaṃ rakkheyya tammūlakattā dānassa. Tayopi maggā aññamaññavisodhanena paṭisevitabbāti hi nīticintakā. Tasmā hīti yasmā dhanañca rakkhanto dānañca karonto ubhayalokahitāya paṭipanno hoti dhanamūlakañca dānaṃ, tasmā dānato dhanameva seyyo sundarataroti atidānaṃ na kātabbanti adhippāyo. Tenāha ‘‘atippadānena kulā na hontī’’ti, dhanassa pamāṇaṃ ajānitvā dānassa taṃ nissāya atippadānapasaṅgena kulāni na honti nappavattanti, ucchijjantīti attho.
๓๐๑. อิทานิ วิญฺญูนํ ปสํสิตเมวตฺถํ ปติฎฺฐเปโนฺต ‘‘อทานมติทานญฺจา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ อทานมติทานญฺจาติ สเพฺพน สพฺพํ กฎจฺฉุภิกฺขายปิ ตณฺฑุลมุฎฺฐิยาปิ อทานํ, ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา ปริจฺจาคสงฺขาตํ อติทานญฺจ ปณฺฑิตา พุทฺธิมโนฺต สปญฺญชาติกา นปฺปสํสนฺติ น วณฺณยนฺติฯ สเพฺพน สพฺพํ อทาเนน หิ สมฺปรายิกโต อตฺถโต ปริพาหิโร โหติฯ อติทาเนน ทิฎฺฐธมฺมิกปเวณี น ปวตฺตติฯ สเมน วเตฺตยฺยาติ อวิสเมน โลกิยสริกฺขเกน สมาหิเตน มชฺฌิเมน ญาเยน ปวเตฺตยฺยฯ ส ธีรธโมฺมติ ยา ยถาวุตฺตา ทานาทานปฺปวตฺติ, โส ธีรานํ ธิติสมฺปนฺนานํ นีตินยกุสลานํ ธโมฺม, เตหิ คตมโคฺคติ ทีเปติฯ
301. Idāni viññūnaṃ pasaṃsitamevatthaṃ patiṭṭhapento ‘‘adānamatidānañcā’’ti gāthamāha. Tattha adānamatidānañcāti sabbena sabbaṃ kaṭacchubhikkhāyapi taṇḍulamuṭṭhiyāpi adānaṃ, pamāṇaṃ atikkamitvā pariccāgasaṅkhātaṃ atidānañca paṇḍitā buddhimanto sapaññajātikā nappasaṃsanti na vaṇṇayanti. Sabbena sabbaṃ adānena hi samparāyikato atthato paribāhiro hoti. Atidānena diṭṭhadhammikapaveṇī na pavattati. Samena vatteyyāti avisamena lokiyasarikkhakena samāhitena majjhimena ñāyena pavatteyya. Sa dhīradhammoti yā yathāvuttā dānādānappavatti, so dhīrānaṃ dhitisampannānaṃ nītinayakusalānaṃ dhammo, tehi gatamaggoti dīpeti.
ตํ สุตฺวา องฺกุโร ตสฺส อธิปฺปายํ ปริวเตฺตโนฺต –
Taṃ sutvā aṅkuro tassa adhippāyaṃ parivattento –
๓๐๒.
302.
‘‘อโห วต เร อหเมว ทชฺชํ, สโนฺต จ มํ สปฺปุริสา ภเชยฺยุํ;
‘‘Aho vata re ahameva dajjaṃ, santo ca maṃ sappurisā bhajeyyuṃ;
เมโฆว นินฺนานิ ปริปูรยโนฺต, สนฺตปฺปเย สพฺพวนิพฺพกานํฯ
Meghova ninnāni paripūrayanto, santappaye sabbavanibbakānaṃ.
๓๐๓.
303.
‘‘ยสฺส ยาจนเก ทิสฺวา, มุขวโณฺณ ปสีทติ;
‘‘Yassa yācanake disvā, mukhavaṇṇo pasīdati;
ทตฺวา อตฺตมโน โหติ, ตํ ฆรํ วสโต สุขํฯ
Datvā attamano hoti, taṃ gharaṃ vasato sukhaṃ.
๓๐๔.
304.
‘‘ยสฺส ยาจนเก ทิสฺวา, มุขวโณฺณ ปสีทติ;
‘‘Yassa yācanake disvā, mukhavaṇṇo pasīdati;
ทตฺวา อตฺตมโน โหติ, เอสา ยญฺญสฺส สมฺปทาฯ
Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā.
๓๐๕.
305.
‘‘ปุเพฺพว ทานา สุมโน, ททํ จิตฺตํ ปสาทเย;
‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye;
ทตฺวา อตฺตมโน โหติ, เอสา ยญฺญสฺส สมฺปทา’’ติฯ –
Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā’’ti. –
จตูหิ คาถาหิ อตฺตนา ปฎิปชฺชิตพฺพวิธิํ ปกาเสสิฯ
Catūhi gāthāhi attanā paṭipajjitabbavidhiṃ pakāsesi.
๓๐๒. ตตฺถ อโห วตาติ สาธุ วตฯ เรติ อาลปนํฯ อหเมว ทชฺชนฺติ อหํ ทชฺชเมวฯ อยเญฺหตฺถ สเงฺขปโตฺถ – มาณว, ‘‘ทานา ธนเมว เสโยฺย’’ติ ยทิ อยํ นีติกุสลานํ วาโท ตว โหตุ, กามํ อหํ ทชฺชเมวฯ สโนฺต จ มํ สปฺปุริสา ภเชยฺยุนฺติ ตสฺมิญฺจ ทาเน สโนฺต อุปสนฺตกายวจีมโนสมาจารา สปฺปุริสา สาธโว มํ ภเชยฺยุํ อุปคเจฺฉยฺยุํฯ เมโฆว นินฺนานิ ปริปูรยโนฺตติ อหํ อภิปฺปวสฺสโนฺต มหาเมโฆ วิย นินฺนานิ นินฺนฎฺฐานานิ สเพฺพสํ วนิพฺพกานํ อธิปฺปาเย ปริปูรยโนฺต อโห วต เต สนฺตเปฺปยฺยนฺติฯ
302. Tattha aho vatāti sādhu vata. Reti ālapanaṃ. Ahameva dajjanti ahaṃ dajjameva. Ayañhettha saṅkhepattho – māṇava, ‘‘dānā dhanameva seyyo’’ti yadi ayaṃ nītikusalānaṃ vādo tava hotu, kāmaṃ ahaṃ dajjameva. Santo ca maṃ sappurisā bhajeyyunti tasmiñca dāne santo upasantakāyavacīmanosamācārā sappurisā sādhavo maṃ bhajeyyuṃ upagaccheyyuṃ. Meghova ninnāni paripūrayantoti ahaṃ abhippavassanto mahāmegho viya ninnāni ninnaṭṭhānāni sabbesaṃ vanibbakānaṃ adhippāye paripūrayanto aho vata te santappeyyanti.
๓๐๓. ยสฺส ยาจนเก ทิสฺวาติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส ฆรเมสิโน ยาจนเก ทิสฺวา ‘‘ปฐมํ ตาว อุปฎฺฐิตํ วต เม ปุญฺญเกฺขตฺต’’นฺติ สทฺธาชาตสฺส มุขวโณฺณ ปสีทติ, ยถาวิภวํ ปน เตสํ ทานํ ทตฺวา อตฺตมโน ปีติโสมนเสฺสหิ คหิตจิโตฺต โหติฯ ตนฺติ ยเทตฺถ ยาจกานํ ทสฺสนํ , เตน จ ทิสฺวา จิตฺตสฺส ปสาทนํ, ยถารหํ ทานํ ทตฺวา จ อตฺตมนตาฯ
303.Yassa yācanake disvāti yassa puggalassa gharamesino yācanake disvā ‘‘paṭhamaṃ tāva upaṭṭhitaṃ vata me puññakkhetta’’nti saddhājātassa mukhavaṇṇo pasīdati, yathāvibhavaṃ pana tesaṃ dānaṃ datvā attamano pītisomanassehi gahitacitto hoti. Tanti yadettha yācakānaṃ dassanaṃ , tena ca disvā cittassa pasādanaṃ, yathārahaṃ dānaṃ datvā ca attamanatā.
๓๐๔. เอสา ยญฺญสฺส สมฺปทาติ เอสา ยญฺญสฺส สมฺปตฺติ ปาริปูริ, นิปฺผตฺตีติ อโตฺถฯ
304.Esā yaññassa sampadāti esā yaññassa sampatti pāripūri, nipphattīti attho.
๓๐๕. ปุเพฺพว ทานา สุมโนติ ‘‘สมฺปตฺตีนํ นิทานํ อนุคามิกํ นิธานํ นิเธสฺสามี’’ติ มุญฺจนเจตนาย ปุเพฺพ เอว ทานูปกรณสฺส สมฺปาทนโต ปฎฺฐาย สุมโน โสมนสฺสชาโต ภเวยฺยฯ ททํ จิตฺตํ ปสาทเยติ ททโนฺต เทยฺยธมฺมํ ทกฺขิเณยฺยหเตฺถ ปติฎฺฐาเปโนฺต ‘‘อสารโต ธนโต สาราทานํ กโรมี’’ติ อตฺตโน จิตฺตํ ปสาเทยฺยฯ ทตฺวา อตฺตมโน โหตีติ ทกฺขิเณยฺยานํ เทยฺยธมฺมํ ปริจฺจชิตฺวา ‘‘ปณฺฑิตปญฺญตฺตํ นาม มยา อนุฎฺฐิตํ, อโห สาธุ สุฎฺฐู’’ติ อตฺตมโน ปมุทิตมโน ปีติโสมนสฺสชาโต โหติฯ เอสา ยญฺญสฺส สมฺปทาติ ยา อยํ ปุพฺพเจตนา มุญฺชเจตนา อปรเจตนาติ อิเมสํ กมฺมผลสทฺธานุคตานํ โสมนสฺสปริคฺคหิตานํ ติสฺสนฺนํ เจตนานํ ปาริปูริ, เอสา ยญฺญสฺส สมฺปทา ทานสฺส สมฺปตฺติ, น อิโต อญฺญถาติ อธิปฺปาโยฯ
305.Pubbeva dānā sumanoti ‘‘sampattīnaṃ nidānaṃ anugāmikaṃ nidhānaṃ nidhessāmī’’ti muñcanacetanāya pubbe eva dānūpakaraṇassa sampādanato paṭṭhāya sumano somanassajāto bhaveyya. Dadaṃ cittaṃ pasādayeti dadanto deyyadhammaṃ dakkhiṇeyyahatthe patiṭṭhāpento ‘‘asārato dhanato sārādānaṃ karomī’’ti attano cittaṃ pasādeyya. Datvā attamano hotīti dakkhiṇeyyānaṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā ‘‘paṇḍitapaññattaṃ nāma mayā anuṭṭhitaṃ, aho sādhu suṭṭhū’’ti attamano pamuditamano pītisomanassajāto hoti. Esā yaññassa sampadāti yā ayaṃ pubbacetanā muñjacetanā aparacetanāti imesaṃ kammaphalasaddhānugatānaṃ somanassapariggahitānaṃ tissannaṃ cetanānaṃ pāripūri, esā yaññassa sampadā dānassa sampatti, na ito aññathāti adhippāyo.
เอวํ องฺกุโร อตฺตโน ปฎิปชฺชนวิธิํ ปกาเสตฺวา ภิโยฺยโสมตฺตาย อภิวฑฺฒมานทานชฺฌาสโย ทิวเส ทิวเส มหาทานํ ปวเตฺตสิฯ เตน ตทา สพฺพรชฺชานิ อุนฺนงฺคลานิ กตฺวา มหาทาเน ทิยฺยมาเน ปฎิลทฺธสพฺพูปกรณา มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน กมฺมเนฺต ปหาย ยถาสุขํ วิจริํสุ, เตน ราชูนํ โกฎฺฐาคารานิ ปริกฺขยํ อคมํสุฯ ตโต ราชาโน องฺกุรสฺส ทูตํ ปาเหสุํ – ‘‘โภโต ทานํ นิสฺสาย อมฺหากํ อายสฺส วินาโส อโหสิ, โกฎฺฐาคารานิ ปริกฺขยํ คตานิ, ตตฺถ ยุตฺตมตฺตํ ญาตพฺพ’’นฺติฯ
Evaṃ aṅkuro attano paṭipajjanavidhiṃ pakāsetvā bhiyyosomattāya abhivaḍḍhamānadānajjhāsayo divase divase mahādānaṃ pavattesi. Tena tadā sabbarajjāni unnaṅgalāni katvā mahādāne diyyamāne paṭiladdhasabbūpakaraṇā manussā attano attano kammante pahāya yathāsukhaṃ vicariṃsu, tena rājūnaṃ koṭṭhāgārāni parikkhayaṃ agamaṃsu. Tato rājāno aṅkurassa dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhoto dānaṃ nissāya amhākaṃ āyassa vināso ahosi, koṭṭhāgārāni parikkhayaṃ gatāni, tattha yuttamattaṃ ñātabba’’nti.
ตํ สุตฺวา องฺกุโร ทกฺขิณาปถํ คนฺตฺวา ทมิฬวิสเย สมุทฺทสฺส อวิทูรฎฺฐาเน มหติโย อเนกทานสาลาโย การาเปตฺวา มหาทานานิ ปวเตฺตโนฺต ยาวตายุกํ ฐตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ตาวติํสภวเน นิพฺพตฺติฯ ตสฺส ทานวิภูติญฺจ สคฺคูปปตฺติญฺจ ทเสฺสโนฺต สงฺคีติการา –
Taṃ sutvā aṅkuro dakkhiṇāpathaṃ gantvā damiḷavisaye samuddassa avidūraṭṭhāne mahatiyo anekadānasālāyo kārāpetvā mahādānāni pavattento yāvatāyukaṃ ṭhatvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa dānavibhūtiñca saggūpapattiñca dassento saṅgītikārā –
๓๐๖.
306.
‘‘สฎฺฐิ วาหสหสฺสานิ, องฺกุรสฺส นิเวสเน;
‘‘Saṭṭhi vāhasahassāni, aṅkurassa nivesane;
โภชนํ ทียเต นิจฺจํ, ปุญฺญเปกฺขสฺส ชนฺตุโนฯ
Bhojanaṃ dīyate niccaṃ, puññapekkhassa jantuno.
๓๐๗.
307.
‘‘ติสหสฺสานิ สูทา หิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;
‘‘Tisahassāni sūdā hi, āmuttamaṇikuṇḍalā;
องฺกุรํ อุปชีวนฺติ, ทาเน ยญฺญสฺส วาวฎาฯ
Aṅkuraṃ upajīvanti, dāne yaññassa vāvaṭā.
๓๐๘.
308.
‘‘สฎฺฐิ ปุริสสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;
‘‘Saṭṭhi purisasahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;
องฺกุรสฺส มหาทาเน, กฎฺฐํ ผาเลนฺติ มาณวาฯ
Aṅkurassa mahādāne, kaṭṭhaṃ phālenti māṇavā.
๓๐๙.
309.
‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานิ , สพฺพาลงฺการภูสิตา;
‘‘Soḷasitthisahassāni , sabbālaṅkārabhūsitā;
องฺกุรสฺส มหาทาเน, วิธา ปิเณฺฑนฺติ นาริโยฯ
Aṅkurassa mahādāne, vidhā piṇḍenti nāriyo.
๓๑๐.
310.
‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
‘‘Soḷasitthisahassāni, sabbālaṅkārabhūsitā;
องฺกุรสฺส มหาทาเน, ทพฺพิคาหา อุปฎฺฐิตาฯ
Aṅkurassa mahādāne, dabbigāhā upaṭṭhitā.
๓๑๑.
311.
‘‘พหุํ พหูนํ ปาทาสิ, จิรํ ปาทาสิ ขตฺติโย;
‘‘Bahuṃ bahūnaṃ pādāsi, ciraṃ pādāsi khattiyo;
สกฺกจฺจญฺจ สหตฺถา จ, จิตฺตีกตฺวา ปุนปฺปุนํฯ
Sakkaccañca sahatthā ca, cittīkatvā punappunaṃ.
๓๑๒.
312.
‘‘พหู มาเส จ ปเกฺข จ, อุตุสํวจฺฉรานิ จ;
‘‘Bahū māse ca pakkhe ca, utusaṃvaccharāni ca;
มหาทานํ ปวเตฺตสิ, องฺกุโร ทีฆมนฺตรํฯ
Mahādānaṃ pavattesi, aṅkuro dīghamantaraṃ.
๓๑๓.
313.
‘‘เอวํ ทตฺวา ยชิตฺวา จ, องฺกุโร ทีฆมนฺตรํ;
‘‘Evaṃ datvā yajitvā ca, aṅkuro dīghamantaraṃ;
โส หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวติํสูปโค อหู’’ติฯ – คาถา อาหํสุ;
So hitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpago ahū’’ti. – gāthā āhaṃsu;
๓๐๖. ตถ สฎฺฐิ วาหสหสฺสานีติ วาหานํ สฎฺฐิสหสฺสานิ คนฺธสาลิตณฺฑุลาทิปูริตวาหานํ สฎฺฐิสหสฺสานิฯ ปุญฺญเปกฺขสฺส ทานชฺฌาสยสฺส ทานาธิมุตฺตสฺส องฺกุรสฺส นิเวสเน นิจฺจํ ทิวเส ทิวเส ชนฺตุโน สตฺตกายสฺส โภชนํ ทียเตติ โยชนาฯ
306. Tatha saṭṭhi vāhasahassānīti vāhānaṃ saṭṭhisahassāni gandhasālitaṇḍulādipūritavāhānaṃ saṭṭhisahassāni. Puññapekkhassa dānajjhāsayassa dānādhimuttassa aṅkurassa nivesane niccaṃ divase divase jantuno sattakāyassa bhojanaṃ dīyateti yojanā.
๓๐๗-๘. ติสหสฺสานิ สูทา หีติ ติสหสฺสมตฺตา สูทา ภตฺตการกาฯ เต จ โข ปน ปธานภูตา อธิเปฺปตา, เตสุ เอกเมกสฺส ปน วจนกรา อเนกาติ เวทิตพฺพาฯ ‘‘ติสหสฺสานิ สูทาน’’นฺติ จ ปฐนฺติฯ อามุตฺตมณิกุณฺฑลาติ นานามณิวิจิตฺตกุณฺฑลธราฯ นิทสฺสนมตฺตเญฺจตํ, อามุตฺตกฎกกฎิสุตฺตาทิอาภรณาปิ เต อเหสุํฯ องฺกุรํ อุปชีวนฺตีติ ตํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺติ, ตปฺปฎิพทฺธชีวิกา โหนฺตีติ อโตฺถฯ ทาเน ยญฺญสฺส วาวฎาติ มหายาคสญฺญิตสฺส ยญฺญสฺส ทาเน ยชเน วาวฎา อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนาฯ กฎฺฐํ ผาเลนฺติ มาณวาติ นานปฺปการานํ ขชฺชโภชฺชาทิอาหารวิเสสานํ ปจนาย อลงฺกตปฎิยตฺตา ตรุณมนุสฺสา กฎฺฐานิ ผาเลนฺติ วิทาเลนฺติฯ
307-8.Tisahassāni sūdā hīti tisahassamattā sūdā bhattakārakā. Te ca kho pana padhānabhūtā adhippetā, tesu ekamekassa pana vacanakarā anekāti veditabbā. ‘‘Tisahassāni sūdāna’’nti ca paṭhanti. Āmuttamaṇikuṇḍalāti nānāmaṇivicittakuṇḍaladharā. Nidassanamattañcetaṃ, āmuttakaṭakakaṭisuttādiābharaṇāpi te ahesuṃ. Aṅkuraṃ upajīvantīti taṃ upanissāya jīvanti, tappaṭibaddhajīvikā hontīti attho. Dāne yaññassa vāvaṭāti mahāyāgasaññitassa yaññassa dāne yajane vāvaṭā ussukkaṃ āpannā. Kaṭṭhaṃ phālenti māṇavāti nānappakārānaṃ khajjabhojjādiāhāravisesānaṃ pacanāya alaṅkatapaṭiyattā taruṇamanussā kaṭṭhāni phālenti vidālenti.
๓๐๙. วิธาติ วิธาตพฺพานิ โภชนโยคฺคานิ กฎุกภณฺฑานิฯ ปิเณฺฑนฺตีติ ปิสนวเสน ปโยเชนฺติฯ
309.Vidhāti vidhātabbāni bhojanayoggāni kaṭukabhaṇḍāni. Piṇḍentīti pisanavasena payojenti.
๓๑๐. ทพฺพิคาหาติ กฎจฺฉุคาหิกาฯ อุปฎฺฐิตาติ ปริเวสนฎฺฐานํ อุปคนฺตฺวา ฐิตา โหนฺติฯ
310.Dabbigāhāti kaṭacchugāhikā. Upaṭṭhitāti parivesanaṭṭhānaṃ upagantvā ṭhitā honti.
๓๑๑. พหุนฺติ มหนฺตํ ปหูติกํฯ พหูนนฺติ อเนเกสํฯ ปาทาสีติ ปกาเรหิ อทาสิฯ จีรนฺติ จิรกาลํฯ วีสติวสฺสสหสฺสายุเกสุ หิ มนุเสฺสสุ โส อุปฺปโนฺนฯ พหุํ พหูนํ จิรกาลญฺจ เทโนฺต ยถา อทาสิ, ตํ ทเสฺสตุํ ‘‘สกฺกจฺจญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ตตฺถ สกฺกจฺจนฺติ สาทรํ, อนปวิทฺธํ อนวญฺญาตํ กตฺวาฯ สหตฺถาติ สหเตฺถน, น อาณาปนมเตฺตนฯ จิตฺตีกตฺวาติ คารวพหุมานโยเคน จิเตฺตน กริตฺวา ปูเชตฺวาฯ ปุนปฺปุนนฺติ พหุโส น เอกวารํ, กติปยวาเร วา อกตฺวา อเนกวารํ ปาทาสีติ โยชนาฯ
311.Bahunti mahantaṃ pahūtikaṃ. Bahūnanti anekesaṃ. Pādāsīti pakārehi adāsi. Cīranti cirakālaṃ. Vīsativassasahassāyukesu hi manussesu so uppanno. Bahuṃ bahūnaṃ cirakālañca dento yathā adāsi, taṃ dassetuṃ ‘‘sakkaccañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkaccanti sādaraṃ, anapaviddhaṃ anavaññātaṃ katvā. Sahatthāti sahatthena, na āṇāpanamattena. Cittīkatvāti gāravabahumānayogena cittena karitvā pūjetvā. Punappunanti bahuso na ekavāraṃ, katipayavāre vā akatvā anekavāraṃ pādāsīti yojanā.
๓๑๒. อิทานิ ตเมว ปุนปฺปุนํ กรณํ วิภาเวตุํ ‘‘พหู มาเส จา’’ติ คาถมาหํสุฯ ตตฺถ พหู มาเสติ จิตฺตมาสาทิเก พหู อเนเก มาเสฯ ปเกฺขติ กณฺหสุกฺกเภเท พหู ปเกฺขฯ อุตุสํวจฺฉรานิ จาติ วสนฺตคิมฺหาทิเก พหู อุตู จ สํวจฺฉรานิ จ, สพฺพตฺถ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํฯ ทีฆมนฺตรนฺติ ทีฆกาลมนฺตรํฯ เอตฺถ จ ‘‘จิรํ ปาทาสี’’ติ จิรกาลํ ทานสฺส ปวตฺติตภาวํ วตฺวา ปุน ตสฺส นิรนฺตรเมว ปวตฺติตภาวํ ทเสฺสตุํ ‘‘พหู มาเส’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ
312. Idāni tameva punappunaṃ karaṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘bahū māse cā’’ti gāthamāhaṃsu. Tattha bahū māseti cittamāsādike bahū aneke māse. Pakkheti kaṇhasukkabhede bahū pakkhe. Utusaṃvaccharāni cāti vasantagimhādike bahū utū ca saṃvaccharāni ca, sabbattha accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Dīghamantaranti dīghakālamantaraṃ. Ettha ca ‘‘ciraṃ pādāsī’’ti cirakālaṃ dānassa pavattitabhāvaṃ vatvā puna tassa nirantarameva pavattitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘bahū māse’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.
๓๑๓. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรนฯ ทตฺวา ยชิตฺวา จาติ อตฺถโต เอกเมว, เกสญฺจิ ทกฺขิเณยฺยานํ เอกจฺจสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจชนวเสน ทตฺวา, ปุน ‘‘พหุํ พหูนํ ปาทาสี’’ติ วุตฺตนเยน อตฺถิกานํ สเพฺพสํ ยถากามํ เทโนฺต มหายาควเสน ยชิตฺวาฯ โส หิตฺวา มานุสํ เทหํ , ตาวติํสูปโค อหูติ โส องฺกุโร อายุปริโยสาเน มนุสฺสตฺถภาวํ ปหาย ปฎิสนฺธิคฺคหณวเสน ตาวติํสเทวนิกายูปโค อโหสิฯ
313.Evanti vuttappakārena. Datvā yajitvā cāti atthato ekameva, kesañci dakkhiṇeyyānaṃ ekaccassa deyyadhammassa pariccajanavasena datvā, puna ‘‘bahuṃ bahūnaṃ pādāsī’’ti vuttanayena atthikānaṃ sabbesaṃ yathākāmaṃ dento mahāyāgavasena yajitvā. So hitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpago ahūti so aṅkuro āyupariyosāne manussatthabhāvaṃ pahāya paṭisandhiggahaṇavasena tāvatiṃsadevanikāyūpago ahosi.
เอวํ ตสฺมิํ ตาวติํเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวเนฺต อมฺหากํ ภควโต กาเล อินฺทโก นาม มาณโว อายสฺมโต อนุรุทฺธเตฺถรสฺส ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส ปสนฺนมานโส กฎจฺฉุภิกฺขํ ทาเปสิฯ โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา เขตฺตคตสฺส ปุญฺญสฺส อานุภาเวน ตาวติํเสสุ มหิทฺธิโก มหานุภาโว เทวปุโตฺต หุตฺวา นิพฺพโตฺต ทิเพฺพหิ รูปาทีหิ ทสหิ ฐาเนหิ องฺกุรํ เทวปุตฺตํ อภิภวิตฺวา วิโรจติฯ เตน วุตฺตํ –
Evaṃ tasmiṃ tāvatiṃsesu nibbattitvā dibbasampattiṃ anubhavante amhākaṃ bhagavato kāle indako nāma māṇavo āyasmato anuruddhattherassa piṇḍāya carantassa pasannamānaso kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi. So aparena samayena kālaṃ katvā khettagatassa puññassa ānubhāvena tāvatiṃsesu mahiddhiko mahānubhāvo devaputto hutvā nibbatto dibbehi rūpādīhi dasahi ṭhānehi aṅkuraṃ devaputtaṃ abhibhavitvā virocati. Tena vuttaṃ –
๓๑๔.
314.
‘‘กฎจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวาน, อนุรุทฺธสฺส อินฺทโก;
‘‘Kaṭacchubhikkhaṃ datvāna, anuruddhassa indako;
โส หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวติํสูปโค อหุฯ
So hitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpago ahu.
๓๑๕.
315.
‘‘ทสหิ ฐาเนหิ องฺกุรํ, อินฺทโก อติโรจติ;
‘‘Dasahi ṭhānehi aṅkuraṃ, indako atirocati;
รูเป สเทฺท รเส คเนฺธ, โผฎฺฐเพฺพ จ มโนรเมฯ
Rūpe sadde rase gandhe, phoṭṭhabbe ca manorame.
๓๑๖.
316.
‘‘อายุนา ยสสา เจว, วเณฺณน จ สุเขน จ;
‘‘Āyunā yasasā ceva, vaṇṇena ca sukhena ca;
อาธิปเจฺจน องฺกุรํ, อินฺทโก อติโรจตี’’ติฯ
Ādhipaccena aṅkuraṃ, indako atirocatī’’ti.
๓๑๔-๕. ตตฺถ รูเปติ รูปเหตุ, อตฺตโน รูปสมฺปตฺตินิมิตฺตนฺติ อโตฺถฯ สเทฺทติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ อายุนาติ ชีวิเตนฯ นนุ จ เทวานํ ชีวิตํ ปริจฺฉินฺนปฺปมาณํ วุตฺตํฯ สจฺจํ วุตฺตํ, ตํ ปน เยภุยฺยวเสนฯ ตถา หิ เอกจฺจานํ เทวานํ โยควิปตฺติอาทินา อนฺตรามรณํ โหติเยวฯ อินฺทโก ปน ติโสฺส วสฺสโกฎิโย สฎฺฐิ จ วสฺสสหสฺสานิ ปริปูเรติเยวฯ เตน วุตฺตํ ‘‘อายุนา อติโรจตี’’ติฯ ยสสาติ มหติยา ปริวารสมฺปตฺติยา ฯ วเณฺณนาติ สณฺฐานสมฺปตฺติยาฯ วณฺณธาตุสมฺปทา ปน ‘‘รูเป’’ติ อิมินา วุตฺตาเยวฯ อาธิปเจฺจนาติ อิสฺสริเยนฯ
314-5. Tattha rūpeti rūpahetu, attano rūpasampattinimittanti attho. Saddetiādīsupi eseva nayo. Āyunāti jīvitena. Nanu ca devānaṃ jīvitaṃ paricchinnappamāṇaṃ vuttaṃ. Saccaṃ vuttaṃ, taṃ pana yebhuyyavasena. Tathā hi ekaccānaṃ devānaṃ yogavipattiādinā antarāmaraṇaṃ hotiyeva. Indako pana tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasahassāni paripūretiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘āyunā atirocatī’’ti. Yasasāti mahatiyā parivārasampattiyā . Vaṇṇenāti saṇṭhānasampattiyā. Vaṇṇadhātusampadā pana ‘‘rūpe’’ti iminā vuttāyeva. Ādhipaccenāti issariyena.
เอวํ องฺกุเร จ อินฺทเก จ ตาวติํเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวเนฺตสุ อมฺหากํ ภควา อภิสโมฺพธิโต สตฺตเม สํวจฺฉเร อาสาฬฺหิปุณฺณมายํ สาวตฺถินครทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล ยมกปาฎิหาริยํ กตฺวา อนุกฺกเมน ติปทวิกฺกเมน ตาวติํสภวนํ คนฺตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ ยุคนฺธรปพฺพเต พาลสูริโย วิย วิโรจมาโน ทสหิ โลกธาตูหิ สนฺนิปติตาย เทวพฺรหฺมปริสาย ชุติํ อตฺตโน สรีรปฺปภาย อภิภวโนฺต อภิธมฺมํ เทเสตุํ นิสิโนฺน อวิทูเร นิสินฺนํ อินฺทกํ, ทฺวาทสโยชนนฺตเร นิสินฺนํ องฺกุรญฺจ ทิสฺวา ทกฺขิเณยฺยสมฺปตฺติวิภาวนตฺถํ –
Evaṃ aṅkure ca indake ca tāvatiṃsesu nibbattitvā dibbasampattiṃ anubhavantesu amhākaṃ bhagavā abhisambodhito sattame saṃvacchare āsāḷhipuṇṇamāyaṃ sāvatthinagaradvāre kaṇḍambarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā anukkamena tipadavikkamena tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ yugandharapabbate bālasūriyo viya virocamāno dasahi lokadhātūhi sannipatitāya devabrahmaparisāya jutiṃ attano sarīrappabhāya abhibhavanto abhidhammaṃ desetuṃ nisinno avidūre nisinnaṃ indakaṃ, dvādasayojanantare nisinnaṃ aṅkurañca disvā dakkhiṇeyyasampattivibhāvanatthaṃ –
‘‘มหาทานํ ตยา ทินฺนํ, องฺกุร ทีฆมนฺตรํ;
‘‘Mahādānaṃ tayā dinnaṃ, aṅkura dīghamantaraṃ;
อติทูเร นิสิโนฺนสิ, อาคจฺฉ มม สนฺติเก’’ติฯ –
Atidūre nisinnosi, āgaccha mama santike’’ti. –
คาถมาหฯ ตํ สุตฺวา องฺกุโร ‘‘ภควา มยา จิรกาลํ พหุํ เทยฺยธมฺมํ ปริจฺจชิตฺวา ปวตฺติตมฺปิ มหาทานํ ทกฺขิเณยฺยสมฺปตฺติวิรเหน อเขเตฺต วุตฺตพีชํ วิย น อุฬารผลํ อโหสิ, อินฺทกสฺส ปน กฎจฺฉุภิกฺขาทานมฺปิ ทกฺขิเณยฺยสมฺปตฺติยา สุเขเตฺต วุตฺตพีชํ วิย อติวิย อุฬารผลํ ชาต’’นฺติ อาหฯ ตมตฺถํ ทเสฺสเนฺต สงฺคีติการา –
Gāthamāha. Taṃ sutvā aṅkuro ‘‘bhagavā mayā cirakālaṃ bahuṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā pavattitampi mahādānaṃ dakkhiṇeyyasampattivirahena akhette vuttabījaṃ viya na uḷāraphalaṃ ahosi, indakassa pana kaṭacchubhikkhādānampi dakkhiṇeyyasampattiyā sukhette vuttabījaṃ viya ativiya uḷāraphalaṃ jāta’’nti āha. Tamatthaṃ dassente saṅgītikārā –
๓๑๗.
317.
‘‘ตาวติํเส ยทา พุโทฺธ, สิลายํ ปณฺฑุกมฺพเล;
‘‘Tāvatiṃse yadā buddho, silāyaṃ paṇḍukambale;
ปาริจฺฉตฺตยมูลมฺหิ, วิหาสิ ปุริสุตฺตโมฯ
Pāricchattayamūlamhi, vihāsi purisuttamo.
๓๑๘.
318.
‘‘ทสสุ โลกธาตูสุ, สนฺนิปติตฺวาน เทวตา;
‘‘Dasasu lokadhātūsu, sannipatitvāna devatā;
ปยิรุปาสนฺติ สมฺพุทฺธํ, วสนฺตํ นคมุทฺธนิฯ
Payirupāsanti sambuddhaṃ, vasantaṃ nagamuddhani.
๓๑๙.
319.
‘‘น โกจิ เทโว วเณฺณน, สมฺพุทฺธํ อติโรจติ;
‘‘Na koci devo vaṇṇena, sambuddhaṃ atirocati;
สเพฺพ เทเว อติกฺกมฺม, สมฺพุโทฺธว วิโรจติฯ
Sabbe deve atikkamma, sambuddhova virocati.
๓๒๐.
320.
‘‘โยชนานิ ทส เทฺว จ, องฺกุโรยํ ตทา อหุ;
‘‘Yojanāni dasa dve ca, aṅkuroyaṃ tadā ahu;
อวิทูเรว พุทฺธสฺส, อินฺทโก อติโรจติฯ
Avidūreva buddhassa, indako atirocati.
๓๒๑.
321.
‘‘โอโลเกตฺวาน สมฺพุโทฺธ, องฺกุรญฺจาปิ อินฺทกํ;
‘‘Oloketvāna sambuddho, aṅkurañcāpi indakaṃ;
ทกฺขิเณยฺยํ สมฺภาเวโนฺต, อิทํ วจนมพฺรวิฯ
Dakkhiṇeyyaṃ sambhāvento, idaṃ vacanamabravi.
๓๒๒.
322.
‘‘มหาทานํ ตยา ทินฺนํ, องฺกุรํ ทีฆมนฺตรํ;
‘‘Mahādānaṃ tayā dinnaṃ, aṅkuraṃ dīghamantaraṃ;
อติทูเร นิสิโนฺนสิ, อาคจฺฉ มม สนฺติเกฯ
Atidūre nisinnosi, āgaccha mama santike.
๓๒๓.
323.
‘‘โจทิโต ภาวิตเตฺตน, องฺกุโร อิทมพฺรวิ;
‘‘Codito bhāvitattena, aṅkuro idamabravi;
กิํ มยฺหํ เตน ทาเนน, ทกฺขิเณเยฺยน สุญฺญตํฯ
Kiṃ mayhaṃ tena dānena, dakkhiṇeyyena suññataṃ.
๓๒๔.
324.
‘‘อยํ โส อินฺทโก ยโกฺข, ทชฺชา ทานํ ปริตฺตกํ;
‘‘Ayaṃ so indako yakkho, dajjā dānaṃ parittakaṃ;
อติโรจติ อเมฺหหิ, จโนฺท ตารคเณ ยถาฯ
Atirocati amhehi, cando tāragaṇe yathā.
๓๒๕.
325.
‘‘อุชฺชงฺคเล ยถา เขเตฺต, พีชํ พหุมฺปิ โรปิตํ;
‘‘Ujjaṅgale yathā khette, bījaṃ bahumpi ropitaṃ;
น วิปุลํ ผลํ โหติ, นปิ โตเสติ กสฺสกํฯ
Na vipulaṃ phalaṃ hoti, napi toseti kassakaṃ.
๓๒๖.
326.
‘‘ตเถว ทานํ พหุกํ, ทุสฺสีเลสุ ปติฎฺฐิตํ;
‘‘Tatheva dānaṃ bahukaṃ, dussīlesu patiṭṭhitaṃ;
น วิปุลํ ผลํ โหติ, นปิ โตเสติ ทายกํฯ
Na vipulaṃ phalaṃ hoti, napi toseti dāyakaṃ.
๓๒๗.
327.
‘‘ยถาปิ ภทฺทเก เขเตฺต, พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ;
‘‘Yathāpi bhaddake khette, bījaṃ appampi ropitaṃ;
สมฺมา ธารํ ปเวจฺฉเนฺต, ผลํ โตเสสิ กสฺสกํฯ
Sammā dhāraṃ pavecchante, phalaṃ tosesi kassakaṃ.
๓๒๘.
328.
‘‘ตเถว สีลวเนฺตสุ, คุณวเนฺตสุ ตาทิสุ;
‘‘Tatheva sīlavantesu, guṇavantesu tādisu;
อปฺปกมฺปิ กตํ การํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผล’’นฺติฯ – คาถาโย อโวจุํ;
Appakampi kataṃ kāraṃ, puññaṃ hoti mahapphala’’nti. – gāthāyo avocuṃ;
๓๑๗. ตตฺถ ตาวติํเสติ ตาวติํสภวเนฯ สิลายํ ปณฺฑุกมฺพเลติ ปณฺฑุกมฺพลนามเก สิลาสเน ปุริสุตฺตโม พุโทฺธ ยทา วิหาสีติ โยชนาฯ
317. Tattha tāvatiṃseti tāvatiṃsabhavane. Silāyaṃ paṇḍukambaleti paṇḍukambalanāmake silāsane purisuttamo buddho yadā vihāsīti yojanā.
๓๑๘. ทสสุ โลกธาตูสุ, สนฺนิปติตฺวาน เทวตาติ ชาติเขตฺตสญฺญิเตสุ ทสสุ จกฺกวาฬสหเสฺสสุ กามาวจรเทวตา พฺรหฺมเทวตา จ พุทฺธสฺส ภควโต ปยิรุปาสนาย ธมฺมสฺสวนตฺถญฺจ เอกโต สนฺนิปติตฺวาฯ เตนาห ‘‘ปยิรุปาสนฺติ สมฺพุทฺธํ, วสนฺตํ นคมุทฺธนี’’ติ, สิเนรุมุทฺธนีติ อโตฺถฯ
318.Dasasu lokadhātūsu, sannipatitvāna devatāti jātikhettasaññitesu dasasu cakkavāḷasahassesu kāmāvacaradevatā brahmadevatā ca buddhassa bhagavato payirupāsanāya dhammassavanatthañca ekato sannipatitvā. Tenāha ‘‘payirupāsanti sambuddhaṃ, vasantaṃ nagamuddhanī’’ti, sinerumuddhanīti attho.
๓๒๐. โยชนานิ ทส เทฺว จ, องฺกุโรยํ ตทา อหูติ อยํ ยถาวุตฺตจริโต องฺกุโร ตทา สตฺถุ สมฺมุขกาเล ทส เทฺว โยชนานิ อนฺตรํ กตฺวา อหุฯ สตฺถุ นิสินฺนฎฺฐานโต ทฺวาทสโยชนนฺตเร ฐาเน นิสิโนฺน อโหสีติ อโตฺถฯ
320.Yojanānidasa dve ca, aṅkuroyaṃ tadā ahūti ayaṃ yathāvuttacarito aṅkuro tadā satthu sammukhakāle dasa dve yojanāni antaraṃ katvā ahu. Satthu nisinnaṭṭhānato dvādasayojanantare ṭhāne nisinno ahosīti attho.
๓๒๓. โจทิโต ภาวิตเตฺตนาติ ปารมิปริภาวิตาย อริยมคฺคภาวนาย ภาวิตเตฺตน สมฺมาสมฺพุเทฺธน โจทิโตฯ กิํ มยฺหํ เตนาติอาทิกา สตฺถุ ปฎิวจนวเสน องฺกุเรน วุตฺตคาถาฯ ทกฺขิเณเยฺยน สุญฺญตนฺติ ยํ ทกฺขิเณเยฺยน สุญฺญตํ ริตฺตกํ วิรหิตํ ตทา มม ทานํ, ตสฺมา ‘‘กิํ มยฺหํ เตนา’’ติ อตฺตโน ทานปุญฺญํ หีเฬโนฺต วทติฯ
323.Coditobhāvitattenāti pāramiparibhāvitāya ariyamaggabhāvanāya bhāvitattena sammāsambuddhena codito. Kiṃ mayhaṃ tenātiādikā satthu paṭivacanavasena aṅkurena vuttagāthā. Dakkhiṇeyyena suññatanti yaṃ dakkhiṇeyyena suññataṃ rittakaṃ virahitaṃ tadā mama dānaṃ, tasmā ‘‘kiṃ mayhaṃ tenā’’ti attano dānapuññaṃ hīḷento vadati.
๓๒๔. ยโกฺขติ เทวปุโตฺตฯ ทชฺชาติ ทตฺวาฯ อติโรจติ อเมฺหหีติ อตฺตนา มาทิเสหิ อติวิย วิโรจติฯ หีติ วา นิปาตมตฺตํ, อเมฺห อติกฺกมิตฺวา อภิภวิตฺวา วิโรจตีติ อโตฺถฯ ยถา กินฺติ อาห ‘‘จโนฺท ตารคเณ ยถา’’ติฯ
324.Yakkhoti devaputto. Dajjāti datvā. Atirocati amhehīti attanā mādisehi ativiya virocati. Hīti vā nipātamattaṃ, amhe atikkamitvā abhibhavitvā virocatīti attho. Yathā kinti āha ‘‘cando tāragaṇe yathā’’ti.
๓๒๕-๖. อุชฺชงฺคเลติ อติวิย ถทฺธภูมิภาเคฯ ‘‘อูสเร’’ติ เกจิ วทนฺติฯ โรปิตนฺติ วุตฺตํ, วปิตฺวา วา อุทฺธริตฺวา วา ปุน โรปิตํฯ นปิ โตเสตีติ น นนฺทยติ, อปฺปผลตาย วา ตุฎฺฐิํ น ชเนติฯ ตเถวาติ ยถา อุชฺชงฺคเล เขเตฺต พหุมฺปิ พีชํ โรปิตํ วิปุลผลํ อุฬารผลํ น โหติ, ตโต เอว กสฺสกํ น โตเสติ, ตถา ทุสฺสีเลสุ สีลวิรหิเตสุ พหุกมฺปิ ทานํ ปติฎฺฐาปิตํ วิปุลผลํ มหปฺผลํ น โหติ, ตโต เอว ทายกํ น โตเสตีติ อโตฺถฯ
325-6.Ujjaṅgaleti ativiya thaddhabhūmibhāge. ‘‘Ūsare’’ti keci vadanti. Ropitanti vuttaṃ, vapitvā vā uddharitvā vā puna ropitaṃ. Napi tosetīti na nandayati, appaphalatāya vā tuṭṭhiṃ na janeti. Tathevāti yathā ujjaṅgale khette bahumpi bījaṃ ropitaṃ vipulaphalaṃ uḷāraphalaṃ na hoti, tato eva kassakaṃ na toseti, tathā dussīlesu sīlavirahitesu bahukampi dānaṃ patiṭṭhāpitaṃ vipulaphalaṃ mahapphalaṃ na hoti, tato eva dāyakaṃ na tosetīti attho.
๓๒๗-๘. ยถาปิ ภทฺทเกติ คาถาทฺวยสฺส วตฺตวิปริยาเยน อตฺถโยชนา เวทิตพฺพาฯ ตตฺถ สมฺมา ธารํ ปเวจฺฉเนฺตติ วุฎฺฐิธารํ สมฺมเทว ปวเตฺตเนฺต, อนฺวฑฺฒมาสํ อนุทสาหํ อนุปญฺจาหํ เทเว วสฺสเนฺตติ อโตฺถฯ คุณวเนฺตสูติ ฌานาทิคุณยุเตฺตสุฯ ตาทิสูติ อิฎฺฐาทีสุ ตาทิลกฺขณปฺปเตฺตสุฯ การนฺติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, อุปกาโรติ อโตฺถฯ กีทิโส อุปกาโรติ อาห ‘‘ปุญฺญ’’นฺติฯ
327-8.Yathāpi bhaddaketi gāthādvayassa vattavipariyāyena atthayojanā veditabbā. Tattha sammā dhāraṃ pavecchanteti vuṭṭhidhāraṃ sammadeva pavattente, anvaḍḍhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhaṃ deve vassanteti attho. Guṇavantesūti jhānādiguṇayuttesu. Tādisūti iṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattesu. Kāranti liṅgavipallāsena vuttaṃ, upakāroti attho. Kīdiso upakāroti āha ‘‘puñña’’nti.
๓๒๙.
329.
‘‘วิเจยฺย ทานํ ทาตพฺพํ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ;
‘‘Viceyya dānaṃ dātabbaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ;
วิเจยฺย ทานํ ทตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกาฯ
Viceyya dānaṃ datvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā.
๓๓๐.
330.
‘‘วิเจยฺย ทานํ สุคตปฺปสฎฺฐํ, เย ทกฺขิเณยฺยา อิธ ชีวโลเก;
‘‘Viceyya dānaṃ sugatappasaṭṭhaṃ, ye dakkhiṇeyyā idha jīvaloke;
เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ, พีชานิ วุตฺตานิ ยถา สุเขเตฺต’’ติฯ –
Etesu dinnāni mahapphalāni, bījāni vuttāni yathā sukhette’’ti. –
อยํ สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา คาถาฯ
Ayaṃ saṅgītikārehi ṭhapitā gāthā.
๓๒๙. ตตฺถ วิเจยฺยาติ วิจินิตฺวา, ปุญฺญเกฺขตฺตํ ปญฺญาย อุปปริกฺขิตฺวาฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติฯ
329. Tattha viceyyāti vicinitvā, puññakkhettaṃ paññāya upaparikkhitvā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
ตยิทํ องฺกุรเปตวตฺถุ สตฺถารา ตาวติํสภวเน ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตานํ ปุรโต ทกฺขิเณยฺยสมฺปตฺติวิภาวนตฺถํ ‘‘มหาทานํ ตยา ทินฺน’’นฺติอาทินา อตฺตนา สมุฎฺฐาปิตํ, ตตฺถ ตโย มาเส อภิธมฺมํ เทเสตฺวา มหาปวารณาย เทวคณปริวุโต เทวเทโว เทวโลกโต สงฺกสฺสนครํ โอตริตฺวา อนุกฺกเมน สาวตฺถิํ ปตฺวา เชตวเน วิหรโนฺต จตุปริสมเชฺฌ ทกฺขิเณยฺยสมฺปตฺติวิภาวนตฺถเมว ‘‘ยสฺส อตฺถาย คจฺฉามา’’ติอาทินา วิตฺถารโต เทเสตฺวา จตุสจฺจกถาย เทสนาย กูฎํ คณฺหิฯ เทสนาวสาเน เตสํ อเนกโกฎิปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติฯ
Tayidaṃ aṅkurapetavatthu satthārā tāvatiṃsabhavane dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ purato dakkhiṇeyyasampattivibhāvanatthaṃ ‘‘mahādānaṃ tayā dinna’’ntiādinā attanā samuṭṭhāpitaṃ, tattha tayo māse abhidhammaṃ desetvā mahāpavāraṇāya devagaṇaparivuto devadevo devalokato saṅkassanagaraṃ otaritvā anukkamena sāvatthiṃ patvā jetavane viharanto catuparisamajjhe dakkhiṇeyyasampattivibhāvanatthameva ‘‘yassa atthāya gacchāmā’’tiādinā vitthārato desetvā catusaccakathāya desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Desanāvasāne tesaṃ anekakoṭipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.
องฺกุรเปตวตฺถุวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Aṅkurapetavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / เปตวตฺถุปาฬิ • Petavatthupāḷi / ๙. องฺกุรเปตวตฺถุ • 9. Aṅkurapetavatthu
