| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / पञ्चपकरण-अनुटीका • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā |
४. अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना
4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā
४. यथावुत्ता निरोधानन्तरसुञ्ञता निरोधप्पत्तता ओकासदानविसेसो, अत्तनो अनुरूपचित्तुप्पादनसमत्थता चित्तनियमहेतुता, तत्थ अनन्तरुप्पादनसमत्थता च सण्ठानाभावतो सुट्ठुतरं निरन्तरुप्पादनसमत्थता च चित्तनियमहेतुविसेसो दट्ठब्बो। धातुवसेनाति विञ्ञाणधातुमनोधातुमनोविञ्ञाणधातुवसेन। एत्तका एव हि धातुयो भिन्नसभावा अनन्तरपच्चयताय नियमेत्वा वत्तब्बा, अभिन्नसभावा पन विसेसाभावतो पुरिमतामत्तंयेव विसेसं पुरक्खत्वा वत्तब्बाति ता कुसलादिभेदेन तथा वुत्ता। तेनाह ‘‘कुसलादिवसेन चा’’ति। या पन मनोधातुमनोविञ्ञाणधातुवसेन अनन्तरपच्चयता वत्तब्बा, तत्थ मनोविञ्ञाणधातु मनोधातुया अनन्तरपच्चयेन पच्चयोति वुच्चमानो सम्मोहो सिया, पुरे मनोधातुया अनन्तरपच्चयभावेन वुत्ता, इदानि मनोविञ्ञाणधातु मनोधातुयाति पच्चयपच्चयुप्पन्नविसेसा न विञ्ञायेय्य, मनोधातुया पन चक्खुविञ्ञाणादिधातूनं अनन्तरपच्चयभावे वुच्चमाने नियमो नत्थि। तेनाह ‘‘मनोधातु चक्खुविञ्ञाणधातुयाति चा’’ति । तथेवाति नियमाभावतो एवाति अत्थो। तस्माति यस्मा इतो अञ्ञथा देसनाय पच्चयपच्चयुप्पन्नानं विसेसाभावो चित्तविसेसदस्सनविच्छेदो नियमाभावो चाति इमे दोसा आपज्जन्ति, तस्मा। निदस्सनेनाति धातुवसेन निदस्सनेन। नयं दस्सेत्वाति ‘‘मनोविञ्ञाणधातु तंसम्पयुत्तका च धम्मा मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति एवमादिकस्स अनन्तरपच्चयताग्गहणस्स नयं दस्सेत्वा। निरवसेसदस्सनत्थन्ति निरवसेसस्स अनन्तरपच्चयभाविनो चित्तुप्पादस्स दस्सनत्थं।
4. Yathāvuttā nirodhānantarasuññatā nirodhappattatā okāsadānaviseso, attano anurūpacittuppādanasamatthatā cittaniyamahetutā, tattha anantaruppādanasamatthatā ca saṇṭhānābhāvato suṭṭhutaraṃ nirantaruppādanasamatthatā ca cittaniyamahetuviseso daṭṭhabbo. Dhātuvasenāti viññāṇadhātumanodhātumanoviññāṇadhātuvasena. Ettakā eva hi dhātuyo bhinnasabhāvā anantarapaccayatāya niyametvā vattabbā, abhinnasabhāvā pana visesābhāvato purimatāmattaṃyeva visesaṃ purakkhatvā vattabbāti tā kusalādibhedena tathā vuttā. Tenāha ‘‘kusalādivasena cā’’ti. Yā pana manodhātumanoviññāṇadhātuvasena anantarapaccayatā vattabbā, tattha manoviññāṇadhātu manodhātuyā anantarapaccayena paccayoti vuccamāno sammoho siyā, pure manodhātuyā anantarapaccayabhāvena vuttā, idāni manoviññāṇadhātu manodhātuyāti paccayapaccayuppannavisesā na viññāyeyya, manodhātuyā pana cakkhuviññāṇādidhātūnaṃ anantarapaccayabhāve vuccamāne niyamo natthi. Tenāha ‘‘manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyāti cā’’ti . Tathevāti niyamābhāvato evāti attho. Tasmāti yasmā ito aññathā desanāya paccayapaccayuppannānaṃ visesābhāvo cittavisesadassanavicchedo niyamābhāvo cāti ime dosā āpajjanti, tasmā. Nidassanenāti dhātuvasena nidassanena. Nayaṃ dassetvāti ‘‘manoviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti evamādikassa anantarapaccayatāggahaṇassa nayaṃ dassetvā. Niravasesadassanatthanti niravasesassa anantarapaccayabhāvino cittuppādassa dassanatthaṃ.
सदिसकुसलानन्ति समानकुसलानं, समानता चेत्थ एकवीथिपरियापन्नताय वेदितब्बा। तेनेवाह ‘‘भूमिभिन्नानम्पि पच्चयभावो वुत्तो होती’’ति। समानवीथिता च यस्मा समानवेदना समानहेतुका च होन्ति, तस्मा ‘‘वेदनाय वा हेतूहि वा सदिसकुसलान’’न्ति आह। वा-सद्दो चेत्थ अनियमत्थो। तेन ञाणसङ्खारादिभेदस्सपि विकप्पनवसेन सङ्गहो दट्ठब्बो। चुतिपि गहिता तंसभावत्ता। भवङ्गचित्तमेव हि परियोसाने ‘‘चुती’’ति वुच्चति। कुसलाकुसलानन्तरञ्च कदाचि सा उप्पज्जतीति तदारम्मणम्पि गहितन्ति दट्ठब्बं, किरियजवनानन्तरं तदारम्मणुप्पत्तियन्ति अधिप्पायो।
Sadisakusalānanti samānakusalānaṃ, samānatā cettha ekavīthipariyāpannatāya veditabbā. Tenevāha ‘‘bhūmibhinnānampi paccayabhāvo vutto hotī’’ti. Samānavīthitā ca yasmā samānavedanā samānahetukā ca honti, tasmā ‘‘vedanāya vā hetūhi vā sadisakusalāna’’nti āha. Vā-saddo cettha aniyamattho. Tena ñāṇasaṅkhārādibhedassapi vikappanavasena saṅgaho daṭṭhabbo. Cutipi gahitā taṃsabhāvattā. Bhavaṅgacittameva hi pariyosāne ‘‘cutī’’ti vuccati. Kusalākusalānantarañca kadāci sā uppajjatīti tadārammaṇampi gahitanti daṭṭhabbaṃ, kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇuppattiyanti adhippāyo.
कामावचरकिरियाय आवज्जनस्साति अयमेत्थ अत्थो अधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘आवज्जनग्गहणेन कामावचरकिरियं विसेसेती’’ति आह। तमेव हि अत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘कामावचरविपाको’’तिआदि वुत्तं। वोट्ठब्बनम्पि गहितं सन्तीरणानन्तरत्ताति अधिप्पायो।
Kāmāvacarakiriyāya āvajjanassāti ayamettha attho adhippetoti dassento ‘‘āvajjanaggahaṇena kāmāvacarakiriyaṃ visesetī’’ti āha. Tameva hi atthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kāmāvacaravipāko’’tiādi vuttaṃ. Voṭṭhabbanampi gahitaṃ santīraṇānantarattāti adhippāyo.
अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / अभिधम्मपिटक • Abhidhammapiṭaka / पट्ठानपाळि • Paṭṭhānapāḷi / (२) पच्चयनिद्देसो • (2) Paccayaniddeso
टीका • Tīkā / अभिधम्मपिटक (टीका) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / पञ्चपकरण-मूलटीका • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā / ४. अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना • 4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā
