| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / থেরগাথা-অট্ঠকথা • Theragāthā-aṭṭhakathā |
৩. আনন্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা
3. Ānandattheragāthāvaṇṇanā
পিসুণেন চ কোধনেনাতিআদিকা আযস্মতো আনন্দত্থেরস্স গাথা। কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে সত্থু ৰেমাতিকভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তি, সুমনোতিস্স নামং অহোসি। পিতা পনস্স আনন্দরাজা নাম। সো অত্তনো পুত্তস্স সুমনকুমারস্স ৰযপ্পত্তস্স হংসৰতিতো ৰীসযোজনসতে ঠানে ভোগনগরং অদাসি। সো কদাচি কদাচি আগন্ত্ৰা অত্তানঞ্চ পিতরঞ্চ পস্সতি। তদা রাজা সত্থারঞ্চ সতসহস্সপরিমাণং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ সযমেৰ সক্কচ্চং উপট্ঠহি, অঞ্ঞেসং উপট্ঠাতুং ন দেতি।
Pisuṇenaca kodhanenātiādikā āyasmato ānandattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare satthu vemātikabhātā hutvā nibbatti, sumanotissa nāmaṃ ahosi. Pitā panassa ānandarājā nāma. So attano puttassa sumanakumārassa vayappattassa haṃsavatito vīsayojanasate ṭhāne bhoganagaraṃ adāsi. So kadāci kadāci āgantvā attānañca pitarañca passati. Tadā rājā satthārañca satasahassaparimāṇaṃ bhikkhusaṅghañca sayameva sakkaccaṃ upaṭṭhahi, aññesaṃ upaṭṭhātuṃ na deti.
তেন সমযেন পচ্চন্তো কুপিতো অহোসি। কুমারো তস্স কুপিতভাৰং রঞ্ঞো অনারোচেত্ৰা সযমেৰ তং ৰূপসমেতি। তং সুত্ৰা রাজা তুট্ঠমানসো পুত্তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ৰরং তে, তাত দম্মি, ৰরং গণ্হাহী’’তি আহ। কুমারো ‘‘সত্থারং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ তেমাসং উপট্ঠহন্তো জীৰিতং অৰঞ্ঝং কাতুং ইচ্ছামী’’তি আহ। ‘‘এতং ন সক্কা, অঞ্ঞং ৰদেহী’’তি। ‘‘দেৰ, খত্তিযানং দ্ৰেকথা নাম নত্থি, এতদেৰ মে দেহি, ন ময্হং অঞ্ঞেন অত্থো’’তি। ‘‘সচে সত্থা অনুজানাতি, দিন্নমেৰা’’তি। সো ‘‘সত্থু চিত্তং জানিস্সামী’’তি ৰিহারং গতো।
Tena samayena paccanto kupito ahosi. Kumāro tassa kupitabhāvaṃ rañño anārocetvā sayameva taṃ vūpasameti. Taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso puttaṃ pakkosāpetvā ‘‘varaṃ te, tāta dammi, varaṃ gaṇhāhī’’ti āha. Kumāro ‘‘satthāraṃ bhikkhusaṅghañca temāsaṃ upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ icchāmī’’ti āha. ‘‘Etaṃ na sakkā, aññaṃ vadehī’’ti. ‘‘Deva, khattiyānaṃ dvekathā nāma natthi, etadeva me dehi, na mayhaṃ aññena attho’’ti. ‘‘Sace satthā anujānāti, dinnamevā’’ti. So ‘‘satthu cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato.
তেন চ সমযেন ভগৰা ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা গন্ধকুটিং পৰিট্ঠো হোতি। সো ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, ভগৰন্তং দস্সনায আগতো, দস্সেথ মে ভগৰন্ত’’ন্তি আহ। ভিক্খূ ‘‘সুমনো নাম থেরো সত্থু উপট্ঠাকো, তস্স সন্তিকং গচ্ছাহী’’তি আহংসু। সো থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘সত্থারং, ভন্তে, মে দস্সেথা’’তি আহ। অথ থেরো তস্স পস্সন্তস্সেৰ পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভন্তে, রাজপুত্তো তুম্হাকং দস্সনায আগতো’’তি আহ। ‘‘তেন হি, ভিক্খু, বহি আসনং পঞ্ঞাপেহী’’তি। থেরো পুনপি তস্স পস্সন্তস্সেৰ বুদ্ধাসনং গহেত্ৰা অন্তোগন্ধকুটিযং নিমুজ্জিত্ৰা বহিপরিৰেণে পাতুভৰিত্ৰা গন্ধকুটিপরিৰেণে আসনং পঞ্ঞাপেসি। কুমারো তং দিস্ৰা ‘‘মহন্তো ৰতাযং ভিক্খূ’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি।
Tena ca samayena bhagavā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgato, dassetha me bhagavanta’’nti āha. Bhikkhū ‘‘sumano nāma thero satthu upaṭṭhāko, tassa santikaṃ gacchāhī’’ti āhaṃsu. So therassa santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘satthāraṃ, bhante, me dassethā’’ti āha. Atha thero tassa passantasseva pathaviyaṃ nimujjitvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, rājaputto tumhākaṃ dassanāya āgato’’ti āha. ‘‘Tena hi, bhikkhu, bahi āsanaṃ paññāpehī’’ti. Thero punapi tassa passantasseva buddhāsanaṃ gahetvā antogandhakuṭiyaṃ nimujjitvā bahipariveṇe pātubhavitvā gandhakuṭipariveṇe āsanaṃ paññāpesi. Kumāro taṃ disvā ‘‘mahanto vatāyaṃ bhikkhū’’ti cittaṃ uppādesi.
ভগৰাপি গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি। রাজপুত্তো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা, পটিসন্থারং কত্ৰা, অযং, ভন্তে, থেরো তুম্হাকং সাসনে ৰল্লভো মঞ্ঞেতি। ‘‘আম কুমার, ৰল্লভো’’তি? ‘‘কিং কত্ৰা, ভন্তে, এস ৰল্লভো হোতী’’তি?‘‘দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা’’তি। ‘‘ভগৰা , অহম্পি অযং থেরো ৰিয অনাগতে বুদ্ধসাসনে ৰল্লভো হোতুকামো’’তি সত্থাহং খন্ধাৰারভত্তং নাম দত্ৰাপি সত্তমে দিৰসে, ভন্তে, মযা পিতু সন্তিকা তেমাসং তুম্হাকং পটিজগ্গনৰরো লদ্ধো, তেমাসং মে ৰস্সাৰাসং অধিৰাসেথাতি। ভগৰা, ‘‘অত্থি নু খো তত্থ গতেন অত্থো’’তি ওলোকেত্ৰা ‘‘অত্থী’’তি দিস্ৰা ‘‘সুঞ্ঞাগারে খো, কুমার, তথাগতা অভিরমন্তী’’তি আহ। কুমারো ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৰা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, পুরিমতরং গন্ত্ৰা ৰিহারং কারেমি, মযা পেসিতে ভিক্খুসতসহস্সেন সদ্ধিং আগচ্ছথা’’তি পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা পিতু সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘দিন্না মে, দেৰ, ভগৰতা পটিঞ্ঞা, মযা পহিতে ভগৰন্তং পেসেয্যাথা’’তি পিতরং ৰন্দিত্ৰা, নিক্খমিত্ৰা যোজনে যোজনে ৰিহারং করোন্তো ৰীসযোজনসতং অদ্ধানং গতো। গন্ত্ৰা চ অত্তনো নগরে ৰিহারট্ঠানং ৰিচিনন্তো সোভনস্স নাম কুটুম্বিকস্স উয্যানং দিস্ৰা সতসহস্সেন কিণিত্ৰা সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিহারং কারেসি। তত্থ ভগৰতো গন্ধকুটিং সেসভিক্খূনঞ্চ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানত্থায কুটিলেণমণ্ডপে কারেত্ৰা পাকারপরিক্খেপং দ্ৰারকোট্ঠকঞ্চ নিট্ঠাপেত্ৰা পিতু সন্তিকং পেসেসি ‘‘নিট্ঠিতং ময্হং কিচ্চং, সত্থারং পহিণথা’’তি।
Bhagavāpi gandhakuṭito nikkhamitvā paññattāsane nisīdi. Rājaputto satthāraṃ vanditvā, paṭisanthāraṃ katvā, ayaṃ, bhante, thero tumhākaṃ sāsane vallabho maññeti. ‘‘Āma kumāra, vallabho’’ti? ‘‘Kiṃ katvā, bhante, esa vallabho hotī’’ti?‘‘Dānādīni puññāni katvā’’ti. ‘‘Bhagavā , ahampi ayaṃ thero viya anāgate buddhasāsane vallabho hotukāmo’’ti satthāhaṃ khandhāvārabhattaṃ nāma datvāpi sattame divase, bhante, mayā pitu santikā temāsaṃ tumhākaṃ paṭijagganavaro laddho, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā, ‘‘atthi nu kho tattha gatena attho’’ti oloketvā ‘‘atthī’’ti disvā ‘‘suññāgāre kho, kumāra, tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti paṭiññaṃ gahetvā pitu santikaṃ gantvā ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite bhagavantaṃ peseyyāthā’’ti pitaraṃ vanditvā, nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ karonto vīsayojanasataṃ addhānaṃ gato. Gantvā ca attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanassa nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kāretvā pākāraparikkhepaṃ dvārakoṭṭhakañca niṭṭhāpetvā pitu santikaṃ pesesi ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti.
রাজা ভগৰন্তং ভোজেত্ৰা ‘‘ভগৰা সুমনস্স কিচ্চং নিট্ঠিতং, তুম্হাকং গমনং পচ্চাসীসতী’’তি আহ। ভগৰা সতসহস্সভিক্খুপরিৰুতো যোজনে যোজনে ৰিহারেসু ৰসমানো অগমাসি। কুমারো ‘‘সত্থা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৰা যোজনং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজযমানো সতসহস্সেন কীতে সোভনে নাম উয্যানে সতসহস্সেন কারিতং ৰিহারং পৰেসেত্ৰা –
Rājā bhagavantaṃ bhojetvā ‘‘bhagavā sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ gamanaṃ paccāsīsatī’’ti āha. Bhagavā satasahassabhikkhuparivuto yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgacchatī’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā gandhamālādīhi pūjayamāno satasahassena kīte sobhane nāma uyyāne satasahassena kāritaṃ vihāraṃ pavesetvā –
‘‘সতসহস্সেন মে কীতং, সতসহস্সেন মাপিতং।
‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ;
সোভনং নাম উয্যানং, পটিগ্গণ্হ মহামুনী’’তি॥ –
Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ, paṭiggaṇha mahāmunī’’ti. –
তং নিয্যাদেসি। সো ৰস্সূপনাযিকদিৰসে মহাদানং পৰত্তেত্ৰা ‘‘ইমিনাৰ নীহারেন দানং দদেয্যাথা’’তি পুত্তদারে অমচ্চে চ কিচ্চকরণীযেসু চ নিযোজেত্ৰা সযং সুমনত্থেরস্স ৰসনট্ঠানসমীপেযেৰ ৰসন্তো তেমাসং সত্থারং উপট্ঠহন্তো উপকট্ঠায পৰারণায গামং পৰিসিত্ৰা সত্তাহং মহাদানং পৰত্তেত্ৰা সত্তমে দিৰসে সত্থু ভিক্খুসতসহস্সস্স চ পাদমূলে তিচীৰরানি ঠপেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, যদেতং মযা সত্তাহং খন্ধাৰারদানতো পট্ঠায পুঞ্ঞং কতং, ন তং সগ্গসম্পত্তিআদীনং অত্থায, অথ খো অহং অযং সুমনত্থেরো ৰিয অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স উপট্ঠাকো ভৰেয্য’’ন্তি পণিধানং অকাসি। সত্থাপিস্স অনন্তরাযতং দিস্ৰা ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি।
Taṃ niyyādesi. So vassūpanāyikadivase mahādānaṃ pavattetvā ‘‘imināva nīhārena dānaṃ dadeyyāthā’’ti puttadāre amacce ca kiccakaraṇīyesu ca niyojetvā sayaṃ sumanattherassa vasanaṭṭhānasamīpeyeva vasanto temāsaṃ satthāraṃ upaṭṭhahanto upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase satthu bhikkhusatasahassassa ca pādamūle ticīvarāni ṭhapetvā vanditvā, ‘‘bhante, yadetaṃ mayā sattāhaṃ khandhāvāradānato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, na taṃ saggasampattiādīnaṃ atthāya, atha kho ahaṃ ayaṃ sumanatthero viya anāgate ekassa buddhassa upaṭṭhāko bhaveyya’’nti paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyataṃ disvā byākaritvā pakkāmi.
সোপি তস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰস্সসতসহস্সং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো পরম্পি তত্থ তত্থ ভৰে উল়ারানি পুঞ্ঞকম্মানি উপচিনিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপস্স ভগৰতো কালে পিণ্ডায চরতো একস্স থেরস্স পত্তগ্গহণত্থং উত্তরসাটকং দত্ৰা পূজং অকাসি। পুন সগ্গে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো বারাণসিরাজা হুত্ৰা অট্ঠ পচ্চেকবুদ্ধে দিস্ৰা তে ভোজেত্ৰা অত্তনো মঙ্গলুয্যানে অট্ঠ পণ্ণসালাযো কারেত্ৰা তেসং নিসীদনত্থায অট্ঠ সব্বরতনমযপীঠে চেৰ মণিআধারকে চ পটিযাদেত্ৰা দসৰস্সসহস্সানি উপট্ঠানং অকাসি। এতানি পাকটট্ঠানানি।
Sopi tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ puññāni katvā tato parampi tattha tattha bhave uḷārāni puññakammāni upacinitvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle piṇḍāya carato ekassa therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarasāṭakaṃ datvā pūjaṃ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭha paccekabuddhe disvā te bhojetvā attano maṅgaluyyāne aṭṭha paṇṇasālāyo kāretvā tesaṃ nisīdanatthāya aṭṭha sabbaratanamayapīṭhe ceva maṇiādhārake ca paṭiyādetvā dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.
কপ্পসতসহস্সং পন তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি করোন্তোৰ অম্হাকং বোধিসত্তেন সদ্ধিং তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো অমিতোদনসক্কস্স গেহে নিব্বত্তি। তস্স সব্বে ঞাতকে আনন্দিতে করোন্তো জাতোতি আনন্দোত্ৰেৰ নামং অহোসি। সো অনুক্কমেন ৰযপ্পত্তো কতাভিনিক্খমনে সম্মাসম্বোধিং পত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কে পঠমং কপিলৰত্থুং গন্ত্ৰা ততো নিক্খন্তে ভগৰতি তস্স পরিৰারত্থং পব্বজিতুং নিক্খন্তেহি ভদ্দিযাদীহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স সন্তিকে ধম্মকথং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি।
Kappasatasahassaṃ pana tattha tattha bhave puññāni karontova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe nibbatti. Tassa sabbe ñātake ānandite karonto jātoti ānandotveva nāmaṃ ahosi. So anukkamena vayappatto katābhinikkhamane sammāsambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke paṭhamaṃ kapilavatthuṃ gantvā tato nikkhante bhagavati tassa parivāratthaṃ pabbajituṃ nikkhantehi bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi.
তেন চ সমযেন ভগৰতো পঠমবোধিযং ৰীসতিৰস্সানি অনিবদ্ধউপট্ঠাকা অহেসুং। একদা নাগসমালো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰিচরি, একদা নাগিতো, একদা উপৰানো, একদা সুনক্খত্তো, একদা চুন্দো সমণুদ্দেসো, একদা সাগতো, একদা মেঘিযো, তে যেভুয্যেন সত্থু চিত্তং নারাধযিংসু। অথেকদিৰসং ভগৰা গন্ধকুটিপরিৰেণে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো নিসিন্নো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অহং, ভিক্খৰে, ইদানিম্হি মহল্লকো, একচ্চে ভিক্খূ ‘ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামা’তি ৰুত্তে অঞ্ঞেন গচ্ছন্তি, একচ্চে ময্হং পত্তচীৰরং ভূমিযং নিক্খিপন্তি, ময্হং নিবদ্ধুপট্ঠাকং ভিক্খুং জানাথা’’তি। তং সুত্ৰা ভিক্খূনং ধম্মসংৰেগো উদপাদি। অথাযস্মা সারিপুত্তো উট্ঠায ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা – ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হে উপট্ঠহিস্সামী’’তি আহ। তং ভগৰা পটিক্খিপি। এতেনুপাযেন মহামোগ্গল্লানং আদিং কত্ৰা সব্বে মহাসাৰকা – ‘‘অহং উপট্ঠহিস্সামি, অহং উপট্ঠহিস্সামী’’তি উট্ঠহিংসু ঠপেত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং, তেপি ভগৰা পটিক্খিপি । সো পন তুণ্হীযেৰ নিসীদি। অথ নং ভিক্খূ আহংসু – ‘‘আৰুসো, ত্ৰম্পি সত্থু উপট্ঠাকট্ঠানং যাচাহী’’তি। যাচিত্ৰা লদ্ধট্ঠানং নাম কীদিসং হোতি, সচে রুচ্চতি, সত্থা সযমেৰ ৰক্খতীতি। অথ ভগৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, আনন্দো অঞ্ঞেহি উস্সাহেতব্বো, সযমেৰ জানিত্ৰা মং উপট্ঠহিস্সতী’’তি আহ। ততো ভিক্খূ ‘‘উট্ঠেহি, আৰুসো আনন্দ, সত্থারং উপট্ঠাকট্ঠানং যাচাহী’’তি আহংসু।
Tena ca samayena bhagavato paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhaupaṭṭhākā ahesuṃ. Ekadā nāgasamālo pattacīvaraṃ gahetvā vicari, ekadā nāgito, ekadā upavāno, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā meghiyo, te yebhuyyena satthu cittaṃ nārādhayiṃsu. Athekadivasaṃ bhagavā gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane bhikkhusaṅghaparivuto nisinno bhikkhū āmantesi – ‘‘ahaṃ, bhikkhave, idānimhi mahallako, ekacce bhikkhū ‘iminā maggena gacchāmā’ti vutte aññena gacchanti, ekacce mayhaṃ pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ nikkhipanti, mayhaṃ nibaddhupaṭṭhākaṃ bhikkhuṃ jānāthā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhūnaṃ dhammasaṃvego udapādi. Athāyasmā sāriputto uṭṭhāya bhagavantaṃ vanditvā – ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Taṃ bhagavā paṭikkhipi. Etenupāyena mahāmoggallānaṃ ādiṃ katvā sabbe mahāsāvakā – ‘‘ahaṃ upaṭṭhahissāmi, ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti uṭṭhahiṃsu ṭhapetvā āyasmantaṃ ānandaṃ, tepi bhagavā paṭikkhipi . So pana tuṇhīyeva nisīdi. Atha naṃ bhikkhū āhaṃsu – ‘‘āvuso, tvampi satthu upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti. Yācitvā laddhaṭṭhānaṃ nāma kīdisaṃ hoti, sace ruccati, satthā sayameva vakkhatīti. Atha bhagavā ‘‘na, bhikkhave, ānando aññehi ussāhetabbo, sayameva jānitvā maṃ upaṭṭhahissatī’’ti āha. Tato bhikkhū ‘‘uṭṭhehi, āvuso ānanda, satthāraṃ upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti āhaṃsu.
থেরো উট্ঠহিত্ৰা ‘‘সচে মে, ভন্তে, ভগৰা অত্তনা লদ্ধং পণীতচীৰরং ন দস্সতি, পণীতপিণ্ডপাতং ন দস্সতি, একগন্ধকুটিযং ৰসিতুং ন দস্সতি, নিমন্তনং গহেত্ৰা ন গমিস্সতি, এৰাহং ভগৰন্তং উপট্ঠহিস্সামী’’তি আহ। ‘‘এত্তকে গুণে লভতো সত্থু উপট্ঠানে কো ভারো’’তি উপৰাদমোচনত্থং ইমে চত্তারো পটিক্খেপা চ – ‘‘সচে, ভন্তে, ভগৰা মযা গহিতনিমন্তনং গমিস্সতি, সচাহং দেসন্তরতো আগতাগতে তাৰদেৰ দস্সেতুং লচ্ছামি; যদা মে কঙ্খা উপ্পজ্জতি, তাৰদেৰ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিতুং লচ্ছামি, সচে ভগৰা পরম্মুখা দেসিতং ধম্মং পুন ময্হং কথেস্সতি, এৰাহং ভগৰন্তং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ‘‘এত্তকম্পি সত্থু সন্তিকে অনুগ্গহং ন লভতী’’তি উপৰাদমোচনত্থঞ্চেৰ ধম্মভণ্ডাগারিকভাৰপারমীপূরণত্থঞ্চ ইমা চতস্সো আযাচনা চাতি অট্ঠ ৰরে গহেত্ৰা নিবদ্ধুপট্ঠাকো অহোসি। তস্সেৰ ঠানন্তরস্স অত্থায কপ্পসতসহস্সং পূরিতানং পারমীনং ফলং পাপুণি। সো উপট্ঠাকট্ঠানং লদ্ধদিৰসতো পট্ঠায দসবলং দুৰিধেন উদকেন, তিৰিধেন দন্তকট্ঠেন, হত্থপাদপরিকম্মেন পিট্ঠিপরিকম্মেন, গন্ধকুটিপরিৰেণসম্মজ্জনেনাতি এৰমাদীহি কিচ্চেহি উপট্ঠহন্তো ‘‘ইমায নাম ৰেলায সত্থু ইদং নাম লদ্ধুং ৰট্টতি, ইদং নাম কাতুং ৰট্টতী’’তি দিৰসভাগং সন্তিকাৰচরো হুত্ৰা, রত্তিভাগে মহন্তং দণ্ডদীপিকং গহেত্ৰা গন্ধকুটিপরিৰেণং নৰ ৰারে অনুপরিযাযতি, সত্থরি পক্কোসন্তে পটিৰচনদানায থিনমিদ্ধৰিনোদনত্থং।
Thero uṭṭhahitvā ‘‘sace me, bhante, bhagavā attanā laddhaṃ paṇītacīvaraṃ na dassati, paṇītapiṇḍapātaṃ na dassati, ekagandhakuṭiyaṃ vasituṃ na dassati, nimantanaṃ gahetvā na gamissati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti āha. ‘‘Ettake guṇe labhato satthu upaṭṭhāne ko bhāro’’ti upavādamocanatthaṃ ime cattāro paṭikkhepā ca – ‘‘sace, bhante, bhagavā mayā gahitanimantanaṃ gamissati, sacāhaṃ desantarato āgatāgate tāvadeva dassetuṃ lacchāmi; yadā me kaṅkhā uppajjati, tāvadeva bhagavantaṃ upasaṅkamituṃ lacchāmi, sace bhagavā parammukhā desitaṃ dhammaṃ puna mayhaṃ kathessati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti ‘‘ettakampi satthu santike anuggahaṃ na labhatī’’ti upavādamocanatthañceva dhammabhaṇḍāgārikabhāvapāramīpūraṇatthañca imā catasso āyācanā cāti aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi. Tasseva ṭhānantarassa atthāya kappasatasahassaṃ pūritānaṃ pāramīnaṃ phalaṃ pāpuṇi. So upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhadivasato paṭṭhāya dasabalaṃ duvidhena udakena, tividhena dantakaṭṭhena, hatthapādaparikammena piṭṭhiparikammena, gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti divasabhāgaṃ santikāvacaro hutvā, rattibhāge mahantaṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati, satthari pakkosante paṭivacanadānāya thinamiddhavinodanatthaṃ.
অথ নং সত্থা জেতৰনে অরিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো অনেকপরিযাযেন পসংসিত্ৰা ‘‘বহুস্সুতানং সতিমন্তানং গতিমন্তানং ধিতিমন্তানং উপট্ঠাকানঞ্চ ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি। এৰং সত্থারা পঞ্চসু ঠানেসু এতদগ্গে ঠপিতো চতূহি অচ্ছরিযব্ভুতধম্মেহি সমন্নাগতো সত্থু ধম্মকোসারক্খো অযং মহাথেরো সেখোৰ সমানো সত্থরি পরিনিব্বুতে হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ভিক্খূহি সমুত্তেজিতো দেৰতায চ সংৰেজিতো ‘‘স্ৰেযেৰ চ দানি ধম্মসঙ্গীতি কাতব্বা, ন খো পন মেতং পতিরূপং, য্ৰাযং সেখো সকরণীযো হুত্ৰা অসেখেহি থেরেহি সদ্ধিং ধম্মং সঙ্গাযিতুং সন্নিপাতং গন্তু’’ন্তি সঞ্জাতুস্সাহো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা বহুদেৰরত্তিং ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো চঙ্কমে ৰীরিযসমতং অলভিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা সযনে নিসীদিত্ৰা সযিতুকামো কাযং আৰট্টেসি। অপ্পত্তঞ্চ সীসং বিম্বোহনং পাদা চ ভূমিতো মুত্তমত্তা, এতস্মিং অন্তরে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি। তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ॰ থের ১.১.৬৪৪-৬৬৩) –
Atha naṃ satthā jetavane ariyagaṇamajjhe nisinno anekapariyāyena pasaṃsitvā ‘‘bahussutānaṃ satimantānaṃ gatimantānaṃ dhitimantānaṃ upaṭṭhākānañca bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Evaṃ satthārā pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapito catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato satthu dhammakosārakkho ayaṃ mahāthero sekhova samāno satthari parinibbute heṭṭhā vuttanayena bhikkhūhi samuttejito devatāya ca saṃvejito ‘‘sveyeva ca dāni dhammasaṅgīti kātabbā, na kho pana metaṃ patirūpaṃ, yvāyaṃ sekho sakaraṇīyo hutvā asekhehi therehi saddhiṃ dhammaṃ saṅgāyituṃ sannipātaṃ gantu’’nti sañjātussāho vipassanaṃ paṭṭhapetvā bahudevarattiṃ vipassanāya kammaṃ karonto caṅkame vīriyasamataṃ alabhitvā vihāraṃ pavisitvā sayane nisīditvā sayitukāmo kāyaṃ āvaṭṭesi. Appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ pādā ca bhūmito muttamattā, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.1.644-663) –
‘‘আরামদ্ৰারা নিক্খম্ম, পদুমুত্তরো মহামুনি।
‘‘Ārāmadvārā nikkhamma, padumuttaro mahāmuni;
ৰস্সেন্তো অমতং ৰুট্ঠিং, নিব্বাপেসি মহাজনং॥
Vassento amataṃ vuṭṭhiṃ, nibbāpesi mahājanaṃ.
‘‘সতসহস্সং তে ধীরা, ছল়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা।
‘‘Satasahassaṃ te dhīrā, chaḷabhiññā mahiddhikā;
পরিৰারেন্তি সম্বুদ্ধং, ছাযাৰ অনপাযিনী॥
Parivārenti sambuddhaṃ, chāyāva anapāyinī.
‘‘হত্থিক্খন্ধগতো আসিং, সেতচ্ছত্তং ৰরুত্তমং।
‘‘Hatthikkhandhagato āsiṃ, setacchattaṃ varuttamaṃ;
সুচারুরূপং দিস্ৰান, ৰিত্তি মে উদপজ্জথ॥
Sucārurūpaṃ disvāna, vitti me udapajjatha.
‘‘ওরুয্হ হত্থিখন্ধম্হা, উপগচ্ছিং নরাসভং।
‘‘Oruyha hatthikhandhamhā, upagacchiṃ narāsabhaṃ;
রতনামযছত্তং মে, বুদ্ধসেট্ঠস্স ধারযিং॥
Ratanāmayachattaṃ me, buddhaseṭṭhassa dhārayiṃ.
‘‘মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, পদুমুত্তরো মহাইসি।
‘‘Mama saṅkappamaññāya, padumuttaro mahāisi;
তং কথং ঠপযিত্ৰান, ইমা গাথা অভাসথ॥
Taṃ kathaṃ ṭhapayitvāna, imā gāthā abhāsatha.
‘‘যো সো ছত্তমধারেসি, সোণ্ণালঙ্কারভূসিতং।
‘‘Yo so chattamadhāresi, soṇṇālaṅkārabhūsitaṃ;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণোথ মম ভাসতো॥
Tamahaṃ kittayissāmi, suṇotha mama bhāsato.
‘‘ইতো গন্ত্ৰা অযং পোসো, তুসিতং আৰসিস্সতি।
‘‘Ito gantvā ayaṃ poso, tusitaṃ āvasissati;
অনুভোস্সতি সম্পত্তিং, অচ্ছরাহি পুরক্খতো॥
Anubhossati sampattiṃ, accharāhi purakkhato.
‘‘চতুতিংসতিক্খত্তুঞ্চ, দেৰরজ্জং করিস্সতি।
‘‘Catutiṃsatikkhattuñca, devarajjaṃ karissati;
বলাধিপো অট্ঠসতং, ৰসুধং আৰসিস্সতি॥
Balādhipo aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.
‘‘অট্ঠপঞ্ঞাসক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি।
‘‘Aṭṭhapaññāsakkhattuñca, cakkavattī bhavissati;
পদেসরজ্জং ৰিপুলং, মহিযা কারযিস্সতি॥
Padesarajjaṃ vipulaṃ, mahiyā kārayissati.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি , ওক্কাককুলসম্ভৰো।
‘‘Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি॥
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
‘‘সক্যানং কুলকেতুস্স, ঞাতিবন্ধু ভৰিস্সতি।
‘‘Sakyānaṃ kulaketussa, ñātibandhu bhavissati;
আনন্দো নাম নামেন, উপট্ঠাকো মহেসিনো॥
Ānando nāma nāmena, upaṭṭhāko mahesino.
‘‘আতাপী নিপকো চাপি, বাহুসচ্চেসু কোৰিদো।
‘‘Ātāpī nipako cāpi, bāhusaccesu kovido;
নিৰাতৰুত্তি অত্থদ্ধো, সব্বপাঠী ভৰিস্সতি॥
Nivātavutti atthaddho, sabbapāṭhī bhavissati.
‘‘পধানপহিতত্তো সো, উপসন্তো নিরূপধি।
‘‘Padhānapahitatto so, upasanto nirūpadhi;
সব্বাসৰে পরিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৰো॥
Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.
‘‘সন্তি আরঞ্ঞকা নাগা, কুঞ্জরা সট্ঠিহাযনা।
‘‘Santi āraññakā nāgā, kuñjarā saṭṭhihāyanā;
তিধাপভিন্না মাতঙ্গা, ঈসাদন্তা উরূল়্হৰা॥
Tidhāpabhinnā mātaṅgā, īsādantā urūḷhavā.
‘‘অনেকসতসহস্সা, পণ্ডিতাপি মহিদ্ধিকা।
‘‘Anekasatasahassā, paṇḍitāpi mahiddhikā;
সব্বে তে বুদ্ধনাগস্স, ন হোন্তুপণিধিম্হি তে॥
Sabbe te buddhanāgassa, na hontupaṇidhimhi te.
‘‘আদিযা মে নমস্সামি, মজ্ঝিমে অথ পচ্ছিমে।
‘‘Ādiyā me namassāmi, majjhime atha pacchime;
পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধসেট্ঠং উপট্ঠহিং॥
Pasannacitto sumano, buddhaseṭṭhaṃ upaṭṭhahiṃ.
‘‘আতাপী নিপকো চাপি, সম্পজানো পটিস্সতো।
‘‘Ātāpī nipako cāpi, sampajāno paṭissato;
সোতাপত্তিফলং পত্তো, সেখভূমীসু কোৰিদো॥
Sotāpattiphalaṃ patto, sekhabhūmīsu kovido.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং কম্মমভিনীহরিং।
‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamabhinīhariṃ;
তাহং ভূমিমনুপ্পত্তো, ঠিতা সদ্ধম্মমাচলা॥
Tāhaṃ bhūmimanuppatto, ṭhitā saddhammamācalā.
‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি…পে॰… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি॥
‘‘Svāgataṃ vata me āsi…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা সঙ্গীতিমণ্ডপং পৰিসিত্ৰা ধম্মং সঙ্গাযন্তো তত্থ তত্থ ভিক্খূনং ওৰাদদানৰসেন অত্তনো পটিপত্তিদীপনাদিৰসেন চ ভাসিতগাথা একজ্ঝং কত্ৰা অনুক্কমেৰ খুদ্দকনিকাযসঙ্গাযনকালে থেরগাথাসু সঙ্গীতিং আরোপেন্তো –
Chaḷabhiñño pana hutvā saṅgītimaṇḍapaṃ pavisitvā dhammaṃ saṅgāyanto tattha tattha bhikkhūnaṃ ovādadānavasena attano paṭipattidīpanādivasena ca bhāsitagāthā ekajjhaṃ katvā anukkameva khuddakanikāyasaṅgāyanakāle theragāthāsu saṅgītiṃ āropento –
১০১৭.
1017.
‘‘পিসুণেন চ কোধনেন চ, মচ্ছরিনা চ ৰিভূতনন্দিনা।
‘‘Pisuṇena ca kodhanena ca, maccharinā ca vibhūtanandinā;
সখিতং ন করেয্য পণ্ডিতো, পাপো কাপুরিসেন সঙ্গমো॥
Sakhitaṃ na kareyya paṇḍito, pāpo kāpurisena saṅgamo.
১০১৮.
1018.
‘‘সদ্ধেন চ পেসলেন চ, পঞ্ঞৰতা বহুস্সুতেন চ।
‘‘Saddhena ca pesalena ca, paññavatā bahussutena ca;
সখিতং করেয্য পণ্ডিতো, ভদ্দো সপ্পুরিসেন সঙ্গমো॥
Sakhitaṃ kareyya paṇḍito, bhaddo sappurisena saṅgamo.
১০১৯.
1019.
‘‘পস্স চিত্তকতং বিম্বং, অরুকাযং সমুস্সিতং।
‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;
আতুরং বহুসঙ্কপ্পং, যস্স নত্থি ধুৰং ঠিতি॥
Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.
১০২০.
1020.
‘‘পস্স চিত্তকতং রূপং, মণিনা কুণ্ডলেন চ।
‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;
অট্ঠিতচেন ওনদ্ধং, সহ ৰত্থেহি সোভতি॥
Aṭṭhitacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.
১০২১.
1021.
‘‘অলত্তককতা পাদা, মুখং চুণ্ণকমক্খিতং।
‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো॥
Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.
১০২২.
1022.
‘‘অট্ঠপদকতা কেসা, নেত্তা অঞ্জনমক্খিতা।
‘‘Aṭṭhapadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো॥
Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.
১০২৩.
1023.
‘‘অঞ্জনীৰ নৰা চিত্তা, পূতিকাযো অলঙ্কতো।
‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো॥
Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.
‘‘ওদহি মিগৰো পাসং, নাসদা ৰাগুরং মিগো।
‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;
ভুত্ৰা নিৰাপং গচ্ছাম, কন্দন্তে মিগবন্ধকে॥
Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kandante migabandhake.
‘‘ছিন্নো পাসো মিগৰস্স, নাসদা ৰাগুরং মিগো।
‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;
ভুত্ৰা নিৰাপং গচ্ছাম, সোচন্তে মিগলুদ্দকে॥
Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake.
১০২৪.
1024.
‘‘বহুস্সুতো চিত্তকথী, বুদ্ধস্স পরিচারকো।
‘‘Bahussuto cittakathī, buddhassa paricārako;
পন্নভারো ৰিসঞ্ঞুত্তো, সেয্যং কপ্পেতি গোতমো॥
Pannabhāro visaññutto, seyyaṃ kappeti gotamo.
১০২৫.
1025.
‘‘খীণাসৰো ৰিসঞ্ঞুত্তো, সঙ্গাতীতো সুনিব্বুতো।
‘‘Khīṇāsavo visaññutto, saṅgātīto sunibbuto;
ধারেতি অন্তিমং দেহং, জাতিমরণপারগূ॥
Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jātimaraṇapāragū.
১০২৬.
1026.
‘‘যস্মিং পতিট্ঠিতা ধম্মা, বুদ্ধস্সাদিচ্চবন্ধুনো।
‘‘Yasmiṃ patiṭṭhitā dhammā, buddhassādiccabandhuno;
নিব্বানগমনে মগ্গে, সোযং তিট্ঠতি গোতমো॥
Nibbānagamane magge, soyaṃ tiṭṭhati gotamo.
১০২৭.
1027.
‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো।
‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;
চতুরাসীতিসহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো॥
Caturāsītisahassāni, ye me dhammā pavattino.
১০২৮.
1028.
‘‘অপ্পস্সুতাযং পুরিসো, বলিবদ্দোৰ জীরতি।
‘‘Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati;
মংসানি তস্স ৰড্ঢন্তি, পঞ্ঞা তস্স ন ৰড্ঢতি॥
Maṃsāni tassa vaḍḍhanti, paññā tassa na vaḍḍhati.
১০২৯.
1029.
‘‘বহুস্সুতো অপ্পস্সুতং, যো সুতেনাতিমঞ্ঞতি।
‘‘Bahussuto appassutaṃ, yo sutenātimaññati;
অন্ধো পদীপধারোৰ, তথেৰ পটিভাতি মং॥
Andho padīpadhārova, tatheva paṭibhāti maṃ.
১০৩০.
1030.
‘‘বহুস্সুতং উপাসেয্য, সুতঞ্চ ন ৰিনাসযে।
‘‘Bahussutaṃ upāseyya, sutañca na vināsaye;
তং মূলং ব্রহ্মচরিযস্স, তস্মা ধম্মধরো সিযা॥
Taṃ mūlaṃ brahmacariyassa, tasmā dhammadharo siyā.
১০৩১.
1031.
‘‘পুব্বাপরঞ্ঞূ অত্থঞ্ঞূ, নিরুত্তিপদকোৰিদো।
‘‘Pubbāparaññū atthaññū, niruttipadakovido;
সুগ্গহীতঞ্চ গণ্হাতি, অত্থঞ্চোপপরিক্খতি॥
Suggahītañca gaṇhāti, atthañcopaparikkhati.
১০৩২.
1032.
‘‘খন্ত্যা ছন্দিকতো হোতি, উস্সহিত্ৰা তুলেতি তং।
‘‘Khantyā chandikato hoti, ussahitvā tuleti taṃ;
সমযে সো পদহতি, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো॥
Samaye so padahati, ajjhattaṃ susamāhito.
১০৩৩.
1033.
‘‘বহুস্সুতং ধম্মধরং, সপ্পঞ্ঞং বুদ্ধসাৰকং।
‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ, sappaññaṃ buddhasāvakaṃ;
ধম্মৰিঞ্ঞাণমাকঙ্খং, তং ভজেথ তথাৰিধং॥
Dhammaviññāṇamākaṅkhaṃ, taṃ bhajetha tathāvidhaṃ.
১০৩৪.
1034.
‘‘বহুস্সুতো ধম্মধরো, কোসারক্খো মহেসিনো।
‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;
চক্খু সব্বস্স লোকস্স, পূজনীযো বহুস্সুতো॥
Cakkhu sabbassa lokassa, pūjanīyo bahussuto.
১০৩৫.
1035.
‘‘ধম্মারামো ধম্মরতো, ধম্মং অনুৰিচিন্তযং।
‘‘Dhammārāmo dhammarato, dhammaṃ anuvicintayaṃ;
ধম্মং অনুস্সরং ভিক্খু, সদ্ধম্মা ন পরিহাযতি॥
Dhammaṃ anussaraṃ bhikkhu, saddhammā na parihāyati.
১০৩৬.
1036.
‘‘কাযমচ্ছেরগরুনো , হিয্যমানে অনুট্ঠহে।
‘‘Kāyamaccheragaruno , hiyyamāne anuṭṭhahe;
সরীরসুখগিদ্ধস্স, কুতো সমণফাসুতা॥
Sarīrasukhagiddhassa, kuto samaṇaphāsutā.
১০৩৭.
1037.
‘‘ন পক্খন্তি দিসা সব্বা, ধম্মা ন পটিভন্তি মং।
‘‘Na pakkhanti disā sabbā, dhammā na paṭibhanti maṃ;
গতে কল্যাণমিত্তম্হি, অন্ধকারংৰ খাযতি॥
Gate kalyāṇamittamhi, andhakāraṃva khāyati.
১০৩৮.
1038.
‘‘অব্ভতীতসহাযস্স, অতীতগতসত্থুনো।
‘‘Abbhatītasahāyassa, atītagatasatthuno;
নত্থি এতাদিসং মিত্তং, যথা কাযগতা সতি॥
Natthi etādisaṃ mittaṃ, yathā kāyagatā sati.
১০৩৯.
1039.
‘‘যে পুরাণা অতীতা তে, নৰেহি ন সমেতি মে।
‘‘Ye purāṇā atītā te, navehi na sameti me;
স্ৰজ্জ একোৰ ঝাযামি, ৰস্সুপেতোৰ পক্খিমা॥
Svajja ekova jhāyāmi, vassupetova pakkhimā.
১০৪০.
1040.
‘‘দস্সনায অভিক্কন্তে, নানাৰেরজ্জকে বহূ।
‘‘Dassanāya abhikkante, nānāverajjake bahū;
মা ৰারযিত্থ সোতারো, পস্সন্তু সমযো মমং॥
Mā vārayittha sotāro, passantu samayo mamaṃ.
১০৪১.
1041.
‘‘দস্সনায অভিক্কন্তে, নানাৰেরজ্জকে পুথু।
‘‘Dassanāya abhikkante, nānāverajjake puthu;
করোতি সত্থা ওকাসং, ন নিৰারেতি চক্খুমা॥
Karoti satthā okāsaṃ, na nivāreti cakkhumā.
১০৪২.
1042.
‘‘পণ্ণৰীসতি ৰস্সানি, সেখভূতস্স মে সতো।
‘‘Paṇṇavīsati vassāni, sekhabhūtassa me sato;
ন কামসঞ্ঞা উপ্পজ্জি, পস্স ধম্মসুধম্মতং॥
Na kāmasaññā uppajji, passa dhammasudhammataṃ.
১০৪৩.
1043.
‘‘পণ্ণৰীসতি ৰস্সানি, সেখভূতস্স মে সতো।
‘‘Paṇṇavīsati vassāni, sekhabhūtassa me sato;
ন দোসসঞ্ঞা উপ্পজ্জি, পস্স ধম্মসুধম্মতং॥
Na dosasaññā uppajji, passa dhammasudhammataṃ.
১০৪৪.
1044.
‘‘পণ্ণৰীসতি ৰস্সানি, ভগৰন্তং উপট্ঠহিং।
‘‘Paṇṇavīsati vassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;
মেত্তেন কাযকম্মেন, ছাযাৰ অনপাযিনী॥
Mettena kāyakammena, chāyāva anapāyinī.
১০৪৫.
1045.
‘‘পণ্ণৰীসতি ৰস্সানি, ভগৰন্তং উপট্ঠহিং।
‘‘Paṇṇavīsati vassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;
মেত্তেন ৰচীকম্মেন, ছাযাৰ অনপাযিনী॥
Mettena vacīkammena, chāyāva anapāyinī.
১০৪৬.
1046.
‘‘পণ্ণৰীসতি ৰস্সানি, ভগৰন্তং উপট্ঠহিং।
‘‘Paṇṇavīsati vassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;
মেত্তেন মনোকম্মেন, ছাযাৰ অনপাযিনী॥
Mettena manokammena, chāyāva anapāyinī.
১০৪৭.
1047.
‘‘বুদ্ধস্স চঙ্কমন্তস্স, পিট্ঠিতো অনুচঙ্কমিং।
‘‘Buddhassa caṅkamantassa, piṭṭhito anucaṅkamiṃ;
ধম্মে দেসিযমানম্হি, ঞাণং মে উদপজ্জথ॥
Dhamme desiyamānamhi, ñāṇaṃ me udapajjatha.
১০৪৮.
1048.
‘‘অহং সকরণীযোম্হি, সেখো অপ্পত্তমানসো।
‘‘Ahaṃ sakaraṇīyomhi, sekho appattamānaso;
সত্থু চ পরিনিব্বানং, যো অম্হং অনুকম্পকো॥
Satthu ca parinibbānaṃ, yo amhaṃ anukampako.
১০৪৯.
1049.
‘‘তদাসি যং ভিংসনকং, তদাসি লোমহংসনং।
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;
সব্বকারৰরূপেতে, সম্বুদ্ধে পরিনিব্বুতে॥
Sabbakāravarūpete, sambuddhe parinibbute.
১০৫০.
1050.
‘‘বহুস্সুতো ধম্মধরো, কোসারক্খো মহেসিনো।
‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;
চক্খু সব্বস্স লোকস্স, আনন্দো পরিনিব্বুতো॥
Cakkhu sabbassa lokassa, ānando parinibbuto.
১০৫১.
1051.
‘‘বহুস্সুতো ধম্মধরো, কোসারক্খো মহেসিনো।
‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;
চক্খু সব্বস্স লোকস্স, অন্ধকারে তমোনুদো॥
Cakkhu sabbassa lokassa, andhakāre tamonudo.
১০৫২.
1052.
‘‘গতিমন্তো সতিমন্তো, ধিতিমন্তো চ যো ইসি।
‘‘Gatimanto satimanto, dhitimanto ca yo isi;
সদ্ধম্মধারকো থেরো, আনন্দো রতনাকরো॥
Saddhammadhārako thero, ānando ratanākaro.
১০৫৩.
1053.
‘‘পরিচিণ্ণো মযা সত্থা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং।
‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;
ওহিতো গরুকো ভারো, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি॥ –
Ohito garuko bhāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. –
ইমা গাথা অভাসি।
Imā gāthā abhāsi.
তত্থ পিসুণেন চাতি আদিতো দ্ৰে গাথা ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ দেৰদত্তপক্খিযেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সংসগ্গং করোন্তে দিস্ৰা তেসং ওৰাদদানৰসেন ৰুত্তা। তত্থ পিসুণেনাতি পিসুণায ৰাচায। তায হি যুত্তো পুগ্গলো ‘‘পিসুণো’’তি ৰুত্তো যথা নীলগুণযুত্তো পটো নীলোতি। কোধনেনাতি কুজ্ঝনসীলেন। অত্তসম্পত্তিনিগূহণলক্খণস্স মচ্ছেরস্স সম্ভৰতো মচ্ছরিনা। ৰিভূতনন্দিনাতি সত্তানং ৰিভূতং ৰিভৰনং ৰিনাসং ইচ্ছন্তেন, ৰিভূতং ৰা ৰিসুং ভাৰো ভেদো, তং নন্দনেন, সব্বমেতং দেৰদত্তপক্খিযেৰ সন্ধায ৰুত্তং। তে হি পঞ্চৰত্থুদীপনায বহূ জনে সম্মাপটিপন্নে ভিন্দন্তা সত্থরি বহিদ্ধতায থদ্ধমচ্ছরিযাদিমচ্ছরিযপকতা মহাজনস্স মহতো অনত্থায পটিপজ্জিংসু। সখিতন্তি সহাযভাৰং সংসগ্গং ন করেয্য, কিংকারণা? পাপো কাপুরিসেন সঙ্গমো কাপুরিসেন পাপপুগ্গলেন সমাগমো নিহীনো লামকো। যে হিস্স দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তি। তেসং দুচিন্তিতাদিভেদং বাললক্খণমেৰ আৰহতি, পগেৰ ৰচনকরস্স। তেনাহ ভগৰা – ‘‘যানি কানিচি, ভিক্খৰে, ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো’’তিআদি (অ॰ নি॰ ৩.১)।
Tattha pisuṇena cāti ādito dve gāthā chabbaggiye bhikkhū devadattapakkhiyehi bhikkhūhi saddhiṃ saṃsaggaṃ karonte disvā tesaṃ ovādadānavasena vuttā. Tattha pisuṇenāti pisuṇāya vācāya. Tāya hi yutto puggalo ‘‘pisuṇo’’ti vutto yathā nīlaguṇayutto paṭo nīloti. Kodhanenāti kujjhanasīlena. Attasampattinigūhaṇalakkhaṇassa maccherassa sambhavato maccharinā. Vibhūtanandināti sattānaṃ vibhūtaṃ vibhavanaṃ vināsaṃ icchantena, vibhūtaṃ vā visuṃ bhāvo bhedo, taṃ nandanena, sabbametaṃ devadattapakkhiyeva sandhāya vuttaṃ. Te hi pañcavatthudīpanāya bahū jane sammāpaṭipanne bhindantā satthari bahiddhatāya thaddhamacchariyādimacchariyapakatā mahājanassa mahato anatthāya paṭipajjiṃsu. Sakhitanti sahāyabhāvaṃ saṃsaggaṃ na kareyya, kiṃkāraṇā? Pāpokāpurisena saṅgamo kāpurisena pāpapuggalena samāgamo nihīno lāmako. Ye hissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti. Tesaṃ ducintitādibhedaṃ bālalakkhaṇameva āvahati, pageva vacanakarassa. Tenāha bhagavā – ‘‘yāni kānici, bhikkhave, bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato’’tiādi (a. ni. 3.1).
যেন পন সংসগ্গো কাতব্বো, তং দস্সেতুং ‘‘সদ্ধেন চা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ সদ্ধেনাতি কম্মকম্মফলসদ্ধায চেৰ, রতনত্তযসদ্ধায চ সমন্নাগতেন। পেসলেনাতি পিযসীলেন সীলসম্পন্নেন। পঞ্ঞৰতাতি উদযত্থগামিনিযা নিব্বেধিকায পঞ্ঞায ৰসেন পঞ্ঞাসম্পন্নেন। বহুস্সুতেনাতি পরিযত্তিপটিৰেধবাহুসচ্চানং পারিপূরিযা বহুস্সুতেন। ভদ্দোতি তেন তাদিসেন সাধুনা সঙ্গমো ভদ্দো সুন্দরো কল্যাণো দিট্ঠধম্মিকাদিভেদং অত্থং আৰহতীতি অধিপ্পাযো।
Yena pana saṃsaggo kātabbo, taṃ dassetuṃ ‘‘saddhena cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saddhenāti kammakammaphalasaddhāya ceva, ratanattayasaddhāya ca samannāgatena. Pesalenāti piyasīlena sīlasampannena. Paññavatāti udayatthagāminiyā nibbedhikāya paññāya vasena paññāsampannena. Bahussutenāti pariyattipaṭivedhabāhusaccānaṃ pāripūriyā bahussutena. Bhaddoti tena tādisena sādhunā saṅgamo bhaddo sundaro kalyāṇo diṭṭhadhammikādibhedaṃ atthaṃ āvahatīti adhippāyo.
পস্স চিত্তকতন্তিআদিকা সত্ত গাথা অত্তনো রূপসম্পত্তিং দিস্ৰা কামসঞ্ঞং উপ্পাদেন্তিযা উত্তরায নাম উপাসিকায কাযৰিচ্ছন্দজননত্থং ভাসিতা । ‘‘অম্বপালিং গণিকং দিস্ৰা ৰিক্খিত্তচিত্তানং ওৰাদদানত্থ’’ন্তিপি ৰদন্তি। তা হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ।
Passa cittakatantiādikā satta gāthā attano rūpasampattiṃ disvā kāmasaññaṃ uppādentiyā uttarāya nāma upāsikāya kāyavicchandajananatthaṃ bhāsitā . ‘‘Ambapāliṃ gaṇikaṃ disvā vikkhittacittānaṃ ovādadānattha’’ntipi vadanti. Tā heṭṭhā vuttatthā eva.
বহুস্সুতো চিত্তকথীতিআদিকা দ্ৰে গাথা থেরেন অরহত্তং পত্ৰা উদানৰসেন ভাসিতা। তত্থ পরিচারকোতি উপট্ঠাকো। সেয্যং কপ্পেতীতি অরহত্তপ্পত্তিসমনন্তরং সযিতত্তা ৰুত্তং। থেরো হি বহুদেৰ রত্তিং চঙ্কমেন ৰীতিনামেত্ৰা সরীরং উতুং গাহাপেতুং ওৰরকং পৰিসিত্ৰা সযিতুং মঞ্চকে নিসিন্নো পাদা চ ভূমিতো মুত্তা, অপ্পত্তঞ্চ সীসং বিম্বোহনং, এত্থন্তরে অরহত্তং পত্ৰা সযি।
Bahussutocittakathītiādikā dve gāthā therena arahattaṃ patvā udānavasena bhāsitā. Tattha paricārakoti upaṭṭhāko. Seyyaṃ kappetīti arahattappattisamanantaraṃ sayitattā vuttaṃ. Thero hi bahudeva rattiṃ caṅkamena vītināmetvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetuṃ ovarakaṃ pavisitvā sayituṃ mañcake nisinno pādā ca bhūmito muttā, appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etthantare arahattaṃ patvā sayi.
খীণাসৰোতি পরিক্খীণচতুরাসৰো, ততো এৰ চতূহিপি যোগেহি ৰিসংযুত্তো, রাগসঙ্গাদীনং অতিক্কন্তত্তা সঙ্গাতীতো, সব্বসো কিলেসপরিল়াহস্স ৰূপসন্তত্তা সুনিব্বুতো সীতিভূতোতি অত্থো।
Khīṇāsavoti parikkhīṇacaturāsavo, tato eva catūhipi yogehi visaṃyutto, rāgasaṅgādīnaṃ atikkantattā saṅgātīto, sabbaso kilesapariḷāhassa vūpasantattā sunibbuto sītibhūtoti attho.
যস্মিং পতিট্ঠিতা ধম্মাতি থেরং উদ্দিস্স খীণাসৰমহাব্রহ্মুনা ভাসিতা গাথা। উপট্ঠিতায হি ধম্মসঙ্গীতিযা থেরং উদ্দিস্স যেহি ভিক্খূহি ‘‘একো ভিক্খু ৰিস্সগন্ধং ৰাযতী’’তি ৰুত্তং। অথ থেরো অধিগতে অরহত্তে সত্তপণ্ণিগুহাদ্ৰারং সঙ্ঘস্স সামগ্গীদানত্থং আগতো, তস্স খীণাসৰভাৰপ্পকাসনেন সুদ্ধাৰাসমহাব্রহ্মা। তে ভিক্খূ লজ্জাপেন্তো ‘‘যস্মিং পতিট্ঠিতা ধম্মা’’তি গাথমাহ। তস্সত্থো – বুদ্ধস্স ভগৰতো ধম্মা তেনেৰ অধিগতা পৰেদিতা চ পটিৰেধপরিযত্তিধম্মা। যস্মিং পুরিসৰিসেসে পতিট্ঠিতা, সোযং গোত্ততো গোতমো ধম্মভণ্ডাগারিকো সউপাদিসেসনিব্বানস্স অধিগতত্তা ইদানি অনুপাদিসেসনিব্বানগমনে মগ্গে পতিট্ঠহি, তস্স একংসভাগীতি।
Yasmiṃ patiṭṭhitā dhammāti theraṃ uddissa khīṇāsavamahābrahmunā bhāsitā gāthā. Upaṭṭhitāya hi dhammasaṅgītiyā theraṃ uddissa yehi bhikkhūhi ‘‘eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyatī’’ti vuttaṃ. Atha thero adhigate arahatte sattapaṇṇiguhādvāraṃ saṅghassa sāmaggīdānatthaṃ āgato, tassa khīṇāsavabhāvappakāsanena suddhāvāsamahābrahmā. Te bhikkhū lajjāpento ‘‘yasmiṃ patiṭṭhitā dhammā’’ti gāthamāha. Tassattho – buddhassa bhagavato dhammā teneva adhigatā paveditā ca paṭivedhapariyattidhammā. Yasmiṃ purisavisese patiṭṭhitā, soyaṃ gottato gotamo dhammabhaṇḍāgāriko saupādisesanibbānassa adhigatattā idāni anupādisesanibbānagamane magge patiṭṭhahi, tassa ekaṃsabhāgīti.
অথেকদিৰসং গোপকমোগ্গল্লানো নাম ব্রাহ্মণো থেরং পুচ্ছি – ‘‘ত্ৰং বহুস্সুতোতি বুদ্ধস্স সাসনে পাকটো, কিত্তকা ধম্মা তে সত্থারা ভাসিতা, তযা ধারিতা’’তি? তস্স থেরো পটিৰচনং দেন্তো ‘‘দ্ৰাসীতী’’তি গাথমাহ। তত্থ দ্ৰাসীতি সহস্সানীতি যোজনা, বুদ্ধতো গণ্হিন্তি সম্মাসম্বুদ্ধতো উগ্গণ্হিং দ্ৰিসহস্সাধিকানি অসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানি সত্থু সন্তিকা অধিগণ্হিন্তি অত্থো। দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতোতি দ্ৰে ধম্মক্খন্ধসহস্সানি ভিক্খুতো গণ্হিং, ধম্মসেনাপতিআদীনং ভিক্খূনং সন্তিকা অধিগচ্ছিং। চতুরাসীতিসহস্সানীতি তদুভযং সমোধানেত্ৰা চতুসহস্সাধিকানি অসীতিসহস্সানি। যে মে ধম্মা পৰত্তিনোতি যে যথাৰুত্তপরিমাণা ধম্মক্খন্ধা ময্হং পগুণা ৰাচুগ্গতা জিৰ্হগ্গে পরিৰত্তন্তীতি।
Athekadivasaṃ gopakamoggallāno nāma brāhmaṇo theraṃ pucchi – ‘‘tvaṃ bahussutoti buddhassa sāsane pākaṭo, kittakā dhammā te satthārā bhāsitā, tayā dhāritā’’ti? Tassa thero paṭivacanaṃ dento ‘‘dvāsītī’’ti gāthamāha. Tattha dvāsīti sahassānīti yojanā, buddhato gaṇhinti sammāsambuddhato uggaṇhiṃ dvisahassādhikāni asītidhammakkhandhasahassāni satthu santikā adhigaṇhinti attho. Dve sahassāni bhikkhutoti dve dhammakkhandhasahassāni bhikkhuto gaṇhiṃ, dhammasenāpatiādīnaṃ bhikkhūnaṃ santikā adhigacchiṃ. Caturāsītisahassānīti tadubhayaṃ samodhānetvā catusahassādhikāni asītisahassāni. Ye me dhammā pavattinoti ye yathāvuttaparimāṇā dhammakkhandhā mayhaṃ paguṇā vācuggatā jivhagge parivattantīti.
অথেকদা থেরো সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনাধুরেপি গন্থধুরেপি অননুযুত্তং একং পুগ্গলং দিস্ৰা বাহুসচ্চাভাৰে আদীনৰং পকাসেন্তো ‘‘অপ্পস্সুতায’’ন্তি গাথমাহ। তত্থ অপ্পস্সুতাযন্তি একস্স দ্ৰিন্নং ৰা পণ্ণাসানং, অথ ৰা পন ৰগ্গানং অন্তমসো একস্স দ্ৰিন্নং ৰা সুত্তন্তানম্পি উগ্গহিতানং অভাৰেন অপ্পস্সুতো অযং, কম্মট্ঠানং পন উগ্গহেত্ৰা অনুযুঞ্জন্তো বহুস্সুতোৰ। বলিবদ্দোৰ জীরতীতি যথা বলিবদ্দো জীরমানো ৰড্ঢমানো নেৰ মাতু ন পিতু, ন সেসঞাতকানং অত্থায ৰড্ঢতি, অথ খো নিরত্থকমেৰ জীরতি; এৰমেৰং অযম্পি ন উপজ্ঝাযৰত্তং করোতি, ন আচরিযৰত্তং, ন আগন্তুকৰত্তাদীনি, ন ভাৰনং অনুযুঞ্জতি, নিরত্থকমেৰ জীরতি। মংসানি তস্স ৰড্ঢন্তীতি যথা বলিবদ্দস্স ‘‘কসনভারৰহনাদীসু অসমত্থো এসো’’তি অরঞ্ঞে ৰিস্সট্ঠস্স যথা তথা ৰিচরন্তস্স খাদন্তস্স পিৰন্তস্স মংসানি তস্স ৰড্ঢন্তি; এৰমেৰং ইমস্সাপি উপজ্ঝাযাদীহি ৰিস্সট্ঠস্স সঙ্ঘং নিস্সায চত্তারো পচ্চযে লভিত্ৰা উদ্ধংৰিরেচনাদীনি কত্ৰা কাযং পোসেন্তস্স মংসানি ৰড্ঢন্তি থূলসরীরো হুত্ৰা ৰিচরতি। পঞ্ঞাতি লোকিযলোকুত্তরা পনস্স পঞ্ঞা একঙ্গুলিমত্তাপি ন ৰড্ঢতি, অরঞ্ঞে গচ্ছলতাদীনি ৰিয অস্স ছদ্ৰারানি নিস্সায তণ্হা চেৰ নৰৰিধমানো চ ৰড্ঢতীতি অধিপ্পাযো।
Athekadā thero sāsane pabbajitvā vipassanādhurepi ganthadhurepi ananuyuttaṃ ekaṃ puggalaṃ disvā bāhusaccābhāve ādīnavaṃ pakāsento ‘‘appassutāya’’nti gāthamāha. Tattha appassutāyanti ekassa dvinnaṃ vā paṇṇāsānaṃ, atha vā pana vaggānaṃ antamaso ekassa dvinnaṃ vā suttantānampi uggahitānaṃ abhāvena appassuto ayaṃ, kammaṭṭhānaṃ pana uggahetvā anuyuñjanto bahussutova. Balibaddova jīratīti yathā balibaddo jīramāno vaḍḍhamāno neva mātu na pitu, na sesañātakānaṃ atthāya vaḍḍhati, atha kho niratthakameva jīrati; evamevaṃ ayampi na upajjhāyavattaṃ karoti, na ācariyavattaṃ, na āgantukavattādīni, na bhāvanaṃ anuyuñjati, niratthakameva jīrati. Maṃsāni tassa vaḍḍhantīti yathā balibaddassa ‘‘kasanabhāravahanādīsu asamattho eso’’ti araññe vissaṭṭhassa yathā tathā vicarantassa khādantassa pivantassa maṃsāni tassa vaḍḍhanti; evamevaṃ imassāpi upajjhāyādīhi vissaṭṭhassa saṅghaṃ nissāya cattāro paccaye labhitvā uddhaṃvirecanādīni katvā kāyaṃ posentassa maṃsāni vaḍḍhanti thūlasarīro hutvā vicarati. Paññāti lokiyalokuttarā panassa paññā ekaṅgulimattāpi na vaḍḍhati, araññe gacchalatādīni viya assa chadvārāni nissāya taṇhā ceva navavidhamāno ca vaḍḍhatīti adhippāyo.
বহুস্সুতোতি গাথা অত্তনো বাহুসচ্চং নিস্সায অঞ্ঞং অতিমঞ্ঞন্তং একং ভিক্খুং উদ্দিস্স ৰুত্তা। তত্থ সুতেনাতি সুতহেতু অত্তনো বাহুসচ্চনিমিত্তং। অতিমঞ্ঞতীতি অতিক্কমিত্ৰা মঞ্ঞতি অত্তানং উক্কংসেন্তো পরং পরিভৰতি। তথেৰাতি যথা অন্ধো অন্ধকারে তেলপজ্জোতং ধারেন্তো আলোকদানেন পরেসংযেৰ অত্থাৰহো , ন অত্তনো, তথেৰ পরিযত্তিবাহুসচ্চেন সুতৰা পুগ্গলো সুতেন অনুপপন্নো অত্তনো অত্থং অপরিপূরেন্তো অন্ধো ঞাণালোকদানেন পরেসংযেৰ অত্থাৰহো, ন অত্তনো, দীপধারো অন্ধো ৰিয ময্হং উপট্ঠাতীতি।
Bahussutoti gāthā attano bāhusaccaṃ nissāya aññaṃ atimaññantaṃ ekaṃ bhikkhuṃ uddissa vuttā. Tattha sutenāti sutahetu attano bāhusaccanimittaṃ. Atimaññatīti atikkamitvā maññati attānaṃ ukkaṃsento paraṃ paribhavati. Tathevāti yathā andho andhakāre telapajjotaṃ dhārento ālokadānena paresaṃyeva atthāvaho , na attano, tatheva pariyattibāhusaccena sutavā puggalo sutena anupapanno attano atthaṃ aparipūrento andho ñāṇālokadānena paresaṃyeva atthāvaho, na attano, dīpadhāro andho viya mayhaṃ upaṭṭhātīti.
ইদানি বাহুসচ্চে আনিসংসং দস্সেন্তো ‘‘বহুস্সুত’’ন্তি গাথমাহ। তত্থ উপাসেয্যাতি পযিরুপাসেয্য। সুতঞ্চ ন ৰিনাসযেতি বহুস্সুতং পযিরুপাসিত্ৰা লদ্ধং সুতঞ্চ ন ৰিনাসেয্য, ন সুস্সেয্য ধারণপরিচযপরিপুচ্ছামনসিকারেহি ৰড্ঢেয্য। তং মূলং ব্রহ্মচরিযস্সাতি যস্মা বহুস্সুতং পযিরুপাসিত্ৰা লদ্ধং তং সুতং পরিযত্তিবাহুসচ্চং মগ্গব্রহ্মচরিযস্স মূলং পধানকারণং। তস্মা ধম্মধরো সিযা ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা যথাসুতস্স ধম্মস্স ধারণে পঠমং পরিযত্তিধম্মধরো ভৰেয্য।
Idāni bāhusacce ānisaṃsaṃ dassento ‘‘bahussuta’’nti gāthamāha. Tattha upāseyyāti payirupāseyya. Sutañca na vināsayeti bahussutaṃ payirupāsitvā laddhaṃ sutañca na vināseyya, na susseyya dhāraṇaparicayaparipucchāmanasikārehi vaḍḍheyya. Taṃ mūlaṃ brahmacariyassāti yasmā bahussutaṃ payirupāsitvā laddhaṃ taṃ sutaṃ pariyattibāhusaccaṃ maggabrahmacariyassa mūlaṃ padhānakāraṇaṃ. Tasmā dhammadharo siyā vimuttāyatanasīse ṭhatvā yathāsutassa dhammassa dhāraṇe paṭhamaṃ pariyattidhammadharo bhaveyya.
ইদানি পরিযত্তিবাহুসচ্চেন সাধেতব্বমত্থং দস্সেতুং ‘‘পুব্বাপরঞ্ঞূ’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ পুব্বঞ্চ অপরঞ্চ জানাতীতি পুব্বাপরঞ্ঞূ। একিস্সা হি গাথায পুব্বভাগে অপঞ্ঞাযমানেপি পুব্বভাগে ৰা পঞ্ঞাযমানে অপরভাগে অপঞ্ঞাযমানেপি ‘‘ইমস্স অপরভাগস্স ইমিনা পুব্বভাগেন , ইমস্স ৰা পুব্বভাগস্স ইমিনা অপরভাগেন ভৰিতব্ব’’ন্তি জানন্তো পুব্বাপরঞ্ঞূ নাম। অত্তত্থাদিভেদং তস্স তস্স ভাসিতস্স অত্থং জানাতীতি অত্থঞ্ঞূ। নিরুত্তিপদকোৰিদোতি নিরুত্তিযং সেসপদেসুপি চাতি চতূসুপি পটিসম্ভিদাসু ছেকো। সুগ্গহীতঞ্চ গণ্হাতীতি তেনেৰ কোৰিদভাৰেন অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ ধম্মং সুগহিতমেৰ কত্ৰা গণ্হাতি। অত্থঞ্চোপপরিক্খতীতি যথাসুতস্স যথাপরিযত্তস্স ধম্মস্স অত্থং উপপরিক্খতি ‘‘ইতি সীলং, ইতি সমাধি, ইতি পঞ্ঞা, ইমে রূপারূপধম্মা’’তি মনসা অনুপেক্খতি।
Idāni pariyattibāhusaccena sādhetabbamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pubbāparaññū’’tiādi vuttaṃ. Tattha pubbañca aparañca jānātīti pubbāparaññū. Ekissā hi gāthāya pubbabhāge apaññāyamānepi pubbabhāge vā paññāyamāne aparabhāge apaññāyamānepi ‘‘imassa aparabhāgassa iminā pubbabhāgena , imassa vā pubbabhāgassa iminā aparabhāgena bhavitabba’’nti jānanto pubbāparaññū nāma. Attatthādibhedaṃ tassa tassa bhāsitassa atthaṃ jānātīti atthaññū. Niruttipadakovidoti niruttiyaṃ sesapadesupi cāti catūsupi paṭisambhidāsu cheko. Suggahītañca gaṇhātīti teneva kovidabhāvena atthato byañjanato ca dhammaṃ sugahitameva katvā gaṇhāti. Atthañcopaparikkhatīti yathāsutassa yathāpariyattassa dhammassa atthaṃ upaparikkhati ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā, ime rūpārūpadhammā’’ti manasā anupekkhati.
খন্ত্যা ছন্দিকতো হোতীতি তেসু মনসা অনুপেক্খিতেসু ধম্মেসু দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা নিজ্ঝানং খমাপেত্ৰা রূপপরিগ্গহাদিমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসে ছন্দিকতো ছন্দজাতো হোতি। তথাভূতো চ ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো উস্সহিত্ৰা তুলেতি তংতংপচ্চযনামরূপদস্সনৰসেন উস্সাহং কত্ৰা ততো পরং তিলক্খণং আরোপেত্ৰা তুলেতি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিপি, ‘‘দুক্খ’’ন্তিপি, ‘‘অনত্তা’’তিপি তং নামরূপং তীরেতি ৰিপস্সতি। সমযে সো পদহতি, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতোতি সো এৰং পস্সন্তো পগ্গহেতব্বাদিসমযে চিত্তস্স পগ্গণ্হনাদিনা পদহতি, পদহন্তো চ অজ্ঝত্তং গোচরজ্ঝত্তে ৰিপস্সনাসমাধিনা মগ্গসমাধিনা চ সুট্ঠু সমাহিতো ভৰেয্য, অসমাধানহেতুভূতে কিলেসে পজহেয্য। স্ৰাযং গুণো সব্বোপি যস্মা বহুস্সুতং ধম্মধরং সপ্পঞ্ঞং বুদ্ধসাৰকং পযিরুপাসন্তস্স হোতি, তস্মা অসঙ্খতং ধম্মং আরব্ভ দুক্খাদীসু পরিঞ্ঞাদিৰিসিট্ঠকিচ্চতায ধম্মৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতং ধম্মঞাণং আকঙ্খন্তো তথাৰিধং ৰুত্তপ্পকারং কল্যাণমিত্তং ভজেথ, সেৰেয্য পযিরুপাসেয্যাতি অত্থো।
Khantyā chandikato hotīti tesu manasā anupekkhitesu dhammesu diṭṭhinijjhānakkhantiyā nijjhānaṃ khamāpetvā rūpapariggahādimukhena vipassanābhinivese chandikato chandajāto hoti. Tathābhūto ca vipassanāya kammaṃ karonto ussahitvā tuleti taṃtaṃpaccayanāmarūpadassanavasena ussāhaṃ katvā tato paraṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā tuleti ‘‘anicca’’ntipi, ‘‘dukkha’’ntipi, ‘‘anattā’’tipi taṃ nāmarūpaṃ tīreti vipassati. Samaye so padahati, ajjhattaṃ susamāhitoti so evaṃ passanto paggahetabbādisamaye cittassa paggaṇhanādinā padahati, padahanto ca ajjhattaṃ gocarajjhatte vipassanāsamādhinā maggasamādhinā ca suṭṭhu samāhito bhaveyya, asamādhānahetubhūte kilese pajaheyya. Svāyaṃ guṇo sabbopi yasmā bahussutaṃ dhammadharaṃ sappaññaṃ buddhasāvakaṃ payirupāsantassa hoti, tasmā asaṅkhataṃ dhammaṃ ārabbha dukkhādīsu pariññādivisiṭṭhakiccatāya dhammaviññāṇasaṅkhātaṃ dhammañāṇaṃ ākaṅkhanto tathāvidhaṃ vuttappakāraṃ kalyāṇamittaṃ bhajetha, seveyya payirupāseyyāti attho.
এৰং বহুপকারতায তস্স পূজনীযকং দস্সেন্তো ‘‘বহুস্সুতো’’তি গাথমাহ। তস্সত্থো – সুত্তগেয্যাদি বহু সুতং এতস্সাতি বহুস্সুতো। তমেৰ দেসনাধম্মং সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসা ৰিয অৰিনস্সন্তং ধারেতীতি ধম্মধরো। ততো এৰ মহেসিনো ভগৰতো ধম্মকোসং ধম্মরতনং আরক্খতীতি কোসারক্খো। যস্মা সদেৰকস্স লোকস্স সমদস্সনেন চক্খুভূতো, তস্মা চক্খু সব্বস্স লোকস্স পূজনীযো মাননীযোতি, বহুস্সুতভাৰেন বহুজনস্স পূজনীযভাৰদস্সনত্থং নিগমনৰসেন পুনপি ‘‘বহুস্সুতো’’তি ৰুত্তং।
Evaṃ bahupakāratāya tassa pūjanīyakaṃ dassento ‘‘bahussuto’’ti gāthamāha. Tassattho – suttageyyādi bahu sutaṃ etassāti bahussuto. Tameva desanādhammaṃ suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya avinassantaṃ dhāretīti dhammadharo. Tato eva mahesino bhagavato dhammakosaṃ dhammaratanaṃ ārakkhatīti kosārakkho. Yasmā sadevakassa lokassa samadassanena cakkhubhūto, tasmā cakkhu sabbassa lokassa pūjanīyo mānanīyoti, bahussutabhāvena bahujanassa pūjanīyabhāvadassanatthaṃ nigamanavasena punapi ‘‘bahussuto’’ti vuttaṃ.
এৰরূপং কল্যাণমিত্তং লভিত্ৰাপি কারকস্সেৰ অপরিহানি, ন অকারকস্সাতি দস্সেন্তো ‘‘ধম্মারামো’’তি গাথমাহ। তত্থ নিৰাসনট্ঠেন সমথৰিপস্সনাধম্মো আরামো, তস্মিং এৰ ধম্মে রতো অভিরতোতি ধম্মরতো, তস্সেৰ ধম্মস্স পুনপ্পুনং ৰিচিন্তনেন ধম্মং অনুৰিচিন্তযং ধম্মং আৰজ্জেন্তো মনসি করোতীতি অত্থো। অনুস্সরন্তি তমেৰ ধম্মং অনুস্সরন্তো। সদ্ধম্মাতি এৰরূপো ভিক্খু সত্ততিংসপভেদা বোধিপক্খিযধম্মা নৰৰিধলোকুত্তরধম্মা চ ন পরিহাযতি, ন কদাচি তস্স ততো পরিহানি হোতীতি অত্থো।
Evarūpaṃ kalyāṇamittaṃ labhitvāpi kārakasseva aparihāni, na akārakassāti dassento ‘‘dhammārāmo’’ti gāthamāha. Tattha nivāsanaṭṭhena samathavipassanādhammo ārāmo, tasmiṃ eva dhamme rato abhiratoti dhammarato, tasseva dhammassa punappunaṃ vicintanena dhammaṃ anuvicintayaṃ dhammaṃ āvajjento manasi karotīti attho. Anussaranti tameva dhammaṃ anussaranto. Saddhammāti evarūpo bhikkhu sattatiṃsapabhedā bodhipakkhiyadhammā navavidhalokuttaradhammā ca na parihāyati, na kadāci tassa tato parihāni hotīti attho.
অথেকদিৰসং কাযে অৰীতরাগং কুসীতং হীনৰীরিযং কোসল্লাযা তি নামং ভিক্খুং সংৰেজেন্তো ‘‘কাযমচ্ছেরগরুনো’’তি গাথমাহ। তত্থ কাযমচ্ছেরগরুনোতি ‘‘কাযদল়্হীবহুলস্স কাযে মমত্তস্স আচরিযুপজ্ঝাযানম্পি কাযেন কত্তব্বং কিঞ্চি অকত্ৰা ৰিচরন্তস্স। হিয্যমানেতি অত্তনো কাযে জীৰিতে চ খণে খণে পরিহিয্যমানে। অনুট্ঠহেতি সীলাদীনং পরিপূরণৰসেন উট্ঠানৰীরিযং ন করেয্য। সরীরসুখগিদ্ধস্সাতি অত্তনো সরীরস্স সুখাপনেনেৰ গেধং আপন্নস্স। কুতো সমণফাসুতাতি এৰরূপস্স পুগ্গলস্স সামঞ্ঞৰসেন কুতো সুখৰিহারো, ফাসুৰিহারো ন তস্স ৰিজ্জতীতি অত্থো।
Athekadivasaṃ kāye avītarāgaṃ kusītaṃ hīnavīriyaṃ kosallāyā ti nāmaṃ bhikkhuṃ saṃvejento ‘‘kāyamaccheragaruno’’ti gāthamāha. Tattha kāyamaccheragarunoti ‘‘kāyadaḷhībahulassa kāye mamattassa ācariyupajjhāyānampi kāyena kattabbaṃ kiñci akatvā vicarantassa. Hiyyamāneti attano kāye jīvite ca khaṇe khaṇe parihiyyamāne. Anuṭṭhaheti sīlādīnaṃ paripūraṇavasena uṭṭhānavīriyaṃ na kareyya. Sarīrasukhagiddhassāti attano sarīrassa sukhāpaneneva gedhaṃ āpannassa. Kuto samaṇaphāsutāti evarūpassa puggalassa sāmaññavasena kuto sukhavihāro, phāsuvihāro na tassa vijjatīti attho.
ন পক্খন্তীতিআদিকা আযস্মতো সারিপুত্তস্স ধম্মসেনাপতিনো পরিনিব্বুতভাৰং সুত্ৰা থেরেন ভাসিতা। তত্থ ন পক্খন্তি দিসা সব্বাতি পুরত্থিমাদিভেদা সব্বা দিসা ন পক্খযন্তি, দিসামূল়্হোতি অত্থো। ধম্মা ন পটিভন্তি মন্তি পুব্বে সুট্ঠু পগুণাপি পরিযত্তিধম্মা ইদানি সক্কচ্চং সমন্নাহরিযমানাপি ময্হং ন উপট্ঠহন্তি। গতে কল্যাণমিত্তম্হীতি সদেৰকস্স লোকস্স কল্যাণমিত্তভূতে ধম্মসেনাপতিম্হি অনুপাদিসেসনিব্বানং গতে। অন্ধকারংৰ খাযতীতি সব্বোপাযং লোকো অন্ধকারো ৰিয উপট্ঠাতি।
Na pakkhantītiādikā āyasmato sāriputtassa dhammasenāpatino parinibbutabhāvaṃ sutvā therena bhāsitā. Tattha na pakkhanti disā sabbāti puratthimādibhedā sabbā disā na pakkhayanti, disāmūḷhoti attho. Dhammā na paṭibhanti manti pubbe suṭṭhu paguṇāpi pariyattidhammā idāni sakkaccaṃ samannāhariyamānāpi mayhaṃ na upaṭṭhahanti. Gate kalyāṇamittamhīti sadevakassa lokassa kalyāṇamittabhūte dhammasenāpatimhi anupādisesanibbānaṃ gate. Andhakāraṃva khāyatīti sabbopāyaṃ loko andhakāro viya upaṭṭhāti.
অব্ভতীতসহাযস্সাতি অপগতসহাযস্স, কল্যাণমিত্তরহিতস্সাতি অত্থো। অতীতগতসত্থুনোতি আযস্মতো অতীতো হুত্ৰা নিব্বানগতসত্থুকস্স, সত্থরি পরিনিব্বুতেতি অত্থো। যথা কাযগতা সতীতি কাযগতাসতিভাৰনা তক্করস্স যথা একন্তহিতাৰহা, এৰং এতাদিসং অনাথস্স পুগ্গলস্স একন্তহিতাৰহং অঞ্ঞং মিত্তং নাম নত্থি, সনাথস্স অঞ্ঞাপি ভাৰনা হিতাৰহা এৰাতি অধিপ্পাযো।
Abbhatītasahāyassāti apagatasahāyassa, kalyāṇamittarahitassāti attho. Atītagatasatthunoti āyasmato atīto hutvā nibbānagatasatthukassa, satthari parinibbuteti attho. Yathā kāyagatā satīti kāyagatāsatibhāvanā takkarassa yathā ekantahitāvahā, evaṃ etādisaṃ anāthassa puggalassa ekantahitāvahaṃ aññaṃ mittaṃ nāma natthi, sanāthassa aññāpi bhāvanā hitāvahā evāti adhippāyo.
পুরাণাতি পোরাণা, সারিপুত্তাদিকে কল্যাণমিত্তে সন্ধায ৰদতি। নৰেহীতি নৰকেহি। ন সমেতি মেতি ময্হং চিত্তং ন সমাগচ্ছতি, ন তে মম চিত্তং আরাধেন্তীতি অত্থো। স্ৰজ্জ একোৰ ঝাযামীতি সোহং অজ্জ ৰুড্ঢতরেহি ৰিরহিতো একোৰ হুত্ৰা ঝাযামি ঝানপসুতো হোমি। ৰস্সুপেতোতি ৰস্সকালে কুলাৰকং উপেতো পক্খী ৰিয। ‘‘ৰাসুপেতো’’তিপি পাল়ি, ৰাসং উপগতোতি অত্থো।
Purāṇāti porāṇā, sāriputtādike kalyāṇamitte sandhāya vadati. Navehīti navakehi. Na sameti meti mayhaṃ cittaṃ na samāgacchati, na te mama cittaṃ ārādhentīti attho. Svajja ekova jhāyāmīti sohaṃ ajja vuḍḍhatarehi virahito ekova hutvā jhāyāmi jhānapasuto homi. Vassupetoti vassakāle kulāvakaṃ upeto pakkhī viya. ‘‘Vāsupeto’’tipi pāḷi, vāsaṃ upagatoti attho.
দস্সনায অভিক্কন্তেতি গাথা সত্থারা ভাসিতা। তস্সত্থো – মম দস্সনায অভিক্কন্তে নানাৰিধৰিদেসপৰাসিকবহুজনে, আনন্দ, মম উপসঙ্কমনং মা ৰারেসি। কস্মা? তে সোতারো ধম্মস্স, মমং পস্সন্তু, অযমেৰ দস্সনায সমযোতি।
Dassanāyaabhikkanteti gāthā satthārā bhāsitā. Tassattho – mama dassanāya abhikkante nānāvidhavidesapavāsikabahujane, ānanda, mama upasaṅkamanaṃ mā vāresi. Kasmā? Te sotāro dhammassa, mamaṃ passantu, ayameva dassanāya samayoti.
তং সুত্ৰা থেরো ‘‘দস্সনায অভিক্কন্তে’’তি অপরং গাথমাহ। ইমায হি গাথায সম্বন্ধত্থং পুরিমগাথা ইধ নিক্খিত্তা। তেনেৰ সচাহং দেসন্তরতো আগতাগতে তাৰদেৰ দস্সেতুং লচ্ছামীতি এতস্স পদস্স অত্থসিদ্ধিং দস্সেতি।
Taṃ sutvā thero ‘‘dassanāya abhikkante’’ti aparaṃ gāthamāha. Imāya hi gāthāya sambandhatthaṃ purimagāthā idha nikkhittā. Teneva sacāhaṃ desantarato āgatāgate tāvadeva dassetuṃ lacchāmīti etassa padassa atthasiddhiṃ dasseti.
পণ্ণৰীসতি ৰস্সানীতি পঞ্চ গাথা অত্তনো অগ্গুপট্ঠাকভাৰং দীপেতুং ৰুত্তা। আরদ্ধকম্মট্ঠানভাৰেন হি সত্থু উপট্ঠানপসুতভাৰেন চ থেরস্স মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নাপি কামসঞ্ঞাদযো ন উপ্পজ্জিংসু, কাযৰচীমনোকম্মানি চ সব্বকালং সত্থরি মেত্তাপুব্বঙ্গমানি মেত্তানুপরিৰত্তানি অহেসুং। তত্থ পণ্ণৰীসতি ৰস্সানীতি পঞ্চৰীসতি সংৰচ্ছরানি। সেখভূতস্স মে সতোতি সেখভূমিযং সোতাপত্তিফলে ঠিতস্স মে সতো। কামসঞ্ঞাতি কামসহগতা সঞ্ঞা ন উপ্পজ্জি, এত্থ চ কামসঞ্ঞাদিঅনুপ্পত্তিৰচনেন অত্তনো আসযসুদ্ধিং দস্সেতি, ‘‘মেত্তেন কাযকম্মেনা’’তিআদিনা পযোগসুদ্ধিং। তত্থ গন্ধকুটিযং পরিভণ্ডকরণাদিনা সত্থু ৰত্তপটিৰত্তকরণেন চ মেত্তং কাযকম্মং ৰেদিতব্বং, ধম্মদেসনাকালারোচনাদিনা মেত্তং ৰচীকম্মং, রহোগতস্স সত্থারং উদ্দিস্স হিতূপসংহারমনসিকারেন মেত্তং মনোকম্মং। ঞাণং মে উদপজ্জথাতি অত্তনো সেক্খভূমিপত্তিমাহ।
Paṇṇavīsati vassānīti pañca gāthā attano aggupaṭṭhākabhāvaṃ dīpetuṃ vuttā. Āraddhakammaṭṭhānabhāvena hi satthu upaṭṭhānapasutabhāvena ca therassa maggena asamucchinnāpi kāmasaññādayo na uppajjiṃsu, kāyavacīmanokammāni ca sabbakālaṃ satthari mettāpubbaṅgamāni mettānuparivattāni ahesuṃ. Tattha paṇṇavīsati vassānīti pañcavīsati saṃvaccharāni. Sekhabhūtassa me satoti sekhabhūmiyaṃ sotāpattiphale ṭhitassa me sato. Kāmasaññāti kāmasahagatā saññā na uppajji, ettha ca kāmasaññādianuppattivacanena attano āsayasuddhiṃ dasseti, ‘‘mettena kāyakammenā’’tiādinā payogasuddhiṃ. Tattha gandhakuṭiyaṃ paribhaṇḍakaraṇādinā satthu vattapaṭivattakaraṇena ca mettaṃ kāyakammaṃ veditabbaṃ, dhammadesanākālārocanādinā mettaṃ vacīkammaṃ, rahogatassa satthāraṃ uddissa hitūpasaṃhāramanasikārena mettaṃ manokammaṃ. Ñāṇaṃ me udapajjathāti attano sekkhabhūmipattimāha.
অহং সকরণীযোম্হীতি সত্থু পরিনিব্বানে উপট্ঠিতে মণ্ডলমাল়ং পৰিসিত্ৰা কপিসীসং আলম্বিত্ৰা সোকাভিভূতেন ৰুত্তগাথা । তত্থ সকরণীযোম্হীতি দুক্খপরিজাননাদিনা করণীযেন সকরণীযো অম্হি। অপ্পত্তমানসোতি অনধিগতারহত্তো। সত্থু চ পরিনিব্বানন্তি ময্হং সত্থু পরিনিব্বানঞ্চ উপট্ঠিতং। যো অম্হং অনুকম্পকোতি যো সত্থা ময্হং অনুগ্গাহকো।
Ahaṃ sakaraṇīyomhīti satthu parinibbāne upaṭṭhite maṇḍalamāḷaṃ pavisitvā kapisīsaṃ ālambitvā sokābhibhūtena vuttagāthā . Tattha sakaraṇīyomhīti dukkhaparijānanādinā karaṇīyena sakaraṇīyo amhi. Appattamānasoti anadhigatārahatto. Satthu ca parinibbānanti mayhaṃ satthu parinibbānañca upaṭṭhitaṃ. Yo amhaṃ anukampakoti yo satthā mayhaṃ anuggāhako.
তদাসি যং ভিংসনকন্তি গাথা সত্থু পরিনিব্বানকালে পথৰীকম্পনদেৰদুন্দুভিফলনাদিকে দিস্ৰা সঞ্জাতসংৰেগেন ৰুত্তগাথা।
Tadāsi yaṃ bhiṃsanakanti gāthā satthu parinibbānakāle pathavīkampanadevadundubhiphalanādike disvā sañjātasaṃvegena vuttagāthā.
বহুস্সুতোতিআদিকা তিস্সো গাথা থেরং পসংসন্তেহি সঙ্গীতিকারেহি ঠপিতা। তত্থ গতিমন্তোতি অসদিসায ঞাণগতিযা সমন্নাগতো। সতিমন্তোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো। ধিতিমন্তোতি অসাধারণায ব্যঞ্জনত্থাৰধারণসমত্থায ধিতিসম্পত্তিযা সমন্নাগতো। অযঞ্হি থেরো একপদেযেৰ ঠত্ৰা সট্ঠিপদসহস্সানি সত্থারা কথিতনিযামেনেৰ গণ্হাতি, গহিতঞ্চ সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসা ৰিয সব্বকালং ন ৰিনস্সতি, অৰিপরীতব্যঞ্জনাৰধারণসমত্থায সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায, অত্থাৰধারণসমত্থায পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা চ সমন্নাগতো। তেনাহ ভগৰা – ‘‘এতদগ্গং , ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতান’’ন্তিআদি (অ॰ নি॰ ১.২১৯)। তথা চাহ ধম্মসেনাপতি – ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো’’তিআদি (অ॰ নি॰ ৫.১৬৯)। রতনাকরোতি সদ্ধম্মরতনস্স আকরভূতো।
Bahussutotiādikā tisso gāthā theraṃ pasaṃsantehi saṅgītikārehi ṭhapitā. Tattha gatimantoti asadisāya ñāṇagatiyā samannāgato. Satimantoti paramena satinepakkena samannāgato. Dhitimantoti asādhāraṇāya byañjanatthāvadhāraṇasamatthāya dhitisampattiyā samannāgato. Ayañhi thero ekapadeyeva ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni satthārā kathitaniyāmeneva gaṇhāti, gahitañca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya sabbakālaṃ na vinassati, aviparītabyañjanāvadhāraṇasamatthāya satipubbaṅgamāya paññāya, atthāvadhāraṇasamatthāya paññāpubbaṅgamāya satiyā ca samannāgato. Tenāha bhagavā – ‘‘etadaggaṃ , bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutāna’’ntiādi (a. ni. 1.219). Tathā cāha dhammasenāpati – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo’’tiādi (a. ni. 5.169). Ratanākaroti saddhammaratanassa ākarabhūto.
পরিচিণ্ণোতি গাথা পরিনিব্বানকালে থেরেন ভাসিতা, সা ৰুত্তত্থা এৰ।
Pariciṇṇoti gāthā parinibbānakāle therena bhāsitā, sā vuttatthā eva.
আনন্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Ānandattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
তিংসনিপাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Tiṃsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / থেরগাথাপাল়ি • Theragāthāpāḷi / ৩. আনন্দত্থেরগাথা • 3. Ānandattheragāthā
