| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិនយាលង្ការ-ដីកា • Vinayālaṅkāra-ṭīkā |
៧. អនាមាសវិនិច្ឆយកថា
7. Anāmāsavinicchayakathā
៤០. ឯវំ មច្ឆមំសវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ អនាមាសវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘អនាមាស’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ អាមសិយតេតិ អាមាសំ, ន អាមាសំ អនាមាសំ, អបរាមសិតព្ពន្តិ អត្ថោ។ បារិបន្ថិកាតិ វិកុប្បនិកា, អន្តរាយិកាតិ វុត្តំ ហោតិ។ នទីសោតេន វុយ្ហមានំ មាតរន្តិ ឯតំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ អញ្ញាសុ បន ឥត្ថីសុ ការុញ្ញាធិប្បាយេន មាតរិ វុត្តនយេន បដិបជ្ជន្តស្ស នេវត្ថិ ទោសោតិ វទន្តិ។ ‘‘មាតរ’’ន្តិ វុត្តត្តា អញ្ញាសុ ន វដ្ដតីតិ វទន្តាបិ អត្ថិ។ ឯត្ថ គណ្ហាហីតិ ន វត្តព្ពាតិ គេហស្សិតបេមេន កាយប្បដិពទ្ធេន ផុសនេ ទុក្កដំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ការុញ្ញេន បន វត្ថាទិំ គហេតុំ អសក្កោន្តិំ ‘‘គណ្ហាហី’’តិ វទន្តស្សបិ អវសភាវប្បត្តិតោ ឧទកេ និមុជ្ជន្តិំ ការុញ្ញេន សហសា អនាមាសន្តិ អចិន្តេត្វា កេសាទីសុ គហេត្វា មោក្ខាធិប្បាយេន អាកឌ្ឍតោបិ អនាបត្តិយេវ។ ន ហិ មីយមានំ មាតរំ ឧបេក្ខិតុំ វដ្ដតិ។ អញ្ញាតិកាយ ឥត្ថិយាបិ ឯសេវ នយោ។ ឧក្កដ្ឋាយ មាតុយាបិ អាមាសោ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘មាតរ’’ន្តិ វុត្តំ។ តស្ស កាតព្ពំ បន អញ្ញាសម្បិ ឥត្ថីនំ ករោន្តស្សបិ អនាបត្តិយេវ អនាមាសត្តេ វិសេសាភាវា។
40. Evaṃ macchamaṃsavinicchayaṃ kathetvā idāni anāmāsavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘anāmāsa’’ntiādimāha. Tattha āmasiyateti āmāsaṃ, na āmāsaṃ anāmāsaṃ, aparāmasitabbanti attho. Pāripanthikāti vikuppanikā, antarāyikāti vuttaṃ hoti. Nadīsotena vuyhamānaṃ mātaranti etaṃ ukkaṭṭhaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ. Aññāsu pana itthīsu kāruññādhippāyena mātari vuttanayena paṭipajjantassa nevatthi dosoti vadanti. ‘‘Mātara’’nti vuttattā aññāsu na vaṭṭatīti vadantāpi atthi. Ettha gaṇhāhīti na vattabbāti gehassitapemena kāyappaṭibaddhena phusane dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Kāruññena pana vatthādiṃ gahetuṃ asakkontiṃ ‘‘gaṇhāhī’’ti vadantassapi avasabhāvappattito udake nimujjantiṃ kāruññena sahasā anāmāsanti acintetvā kesādīsu gahetvā mokkhādhippāyena ākaḍḍhatopi anāpattiyeva. Na hi mīyamānaṃ mātaraṃ upekkhituṃ vaṭṭati. Aññātikāya itthiyāpi eseva nayo. Ukkaṭṭhāya mātuyāpi āmāso na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘mātara’’nti vuttaṃ. Tassa kātabbaṃ pana aññāsampi itthīnaṃ karontassapi anāpattiyeva anāmāsatte visesābhāvā.
តិណណ្ឌុបកន្តិ ហិរិវេរាទិមូលេហិ កេសាលង្ការត្ថាយ កតចុម្ពដកំ។ តាលបណ្ណមុទ្ទិកន្តិ តាលបណ្ណេហិ កតំ អង្គុលិមុទ្ទិកំ។ តេន តាលបណ្ណាទិមយំ កដិសុត្តកណ្ណបិឡន្ធនាទិ សព្ពំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ។ បរិវត្តេត្វាតិ អត្តនោ និវាសនបារុបនភាវតោ អបនេត្វា, ចីវរត្ថាយ បរិណាមេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ចីវរត្ថាយ បាទមូលេ ឋបេតីតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ។ បច្ចត្ថរណវិតានាទិអត្ថម្បិ វដ្ដតិយេវ, បូជាទិអត្ថំ តាវកាលិកម្បិ អាមសិតុំ វដ្ដតិ។ សីសបសាធនទន្តសូចីតិ ឥទំ សីសាលង្ការត្ថាយ បដបិលោតិកាហិ កតសីសបសាធនកញ្ចេវ ទន្តសូចិអាទិ ចាតិ ទ្វេ តយោ។ សីសបសាធនំ សិបាដិកោបករណត្ថាយ ចេវ ទន្តសូចិំ សូចិឧបករណត្ថាយ ច គហេតព្ពន្តិ យថាក្កមំ អត្ថំ ទស្សេតិ។ កេសកលាបំ ពន្ធិត្វា តត្ថ តិរិយំ បវេសនត្ថាយ កតា សូចិ ឯវ សីសបសាធនកទន្តសូចីតិ ឯកមេវ កត្វា សិបាដិកាយ បក្ខិបិត្វា បរិហរិតព្ពសូចិយេវ តស្ស តស្ស កិច្ចស្ស ឧបករណន្តិ សិបាដិកសូចិឧបករណំ, ឯវំ វា យោជនា កាតព្ពា។
Tiṇaṇḍupakanti hiriverādimūlehi kesālaṅkāratthāya katacumbaṭakaṃ. Tālapaṇṇamuddikanti tālapaṇṇehi kataṃ aṅgulimuddikaṃ. Tena tālapaṇṇādimayaṃ kaṭisuttakaṇṇapiḷandhanādi sabbaṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ. Parivattetvāti attano nivāsanapārupanabhāvato apanetvā, cīvaratthāya pariṇāmetvāti vuttaṃ hoti. Cīvaratthāya pādamūle ṭhapetīti idaṃ nidassanamattaṃ. Paccattharaṇavitānādiatthampi vaṭṭatiyeva, pūjādiatthaṃ tāvakālikampi āmasituṃ vaṭṭati. Sīsapasādhanadantasūcīti idaṃ sīsālaṅkāratthāya paṭapilotikāhi katasīsapasādhanakañceva dantasūciādi cāti dve tayo. Sīsapasādhanaṃ sipāṭikopakaraṇatthāya ceva dantasūciṃ sūciupakaraṇatthāya ca gahetabbanti yathākkamaṃ atthaṃ dasseti. Kesakalāpaṃ bandhitvā tattha tiriyaṃ pavesanatthāya katā sūci eva sīsapasādhanakadantasūcīti ekameva katvā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharitabbasūciyeva tassa tassa kiccassa upakaraṇanti sipāṭikasūciupakaraṇaṃ, evaṃ vā yojanā kātabbā.
បោត្ថករូបន្តិ សុធាទីហិ កតំ បារាជិកវត្ថុភូតានំ តិរច្ឆានគតិត្ថីនំ សណ្ឋានេន កតម្បិ អនាមាសមេវ ។ ឥត្ថិរូបានិ ទស្សេត្វា កតំ វត្ថុភិត្តិអាទិញ្ច ឥត្ថិរូបំ អនាមសិត្វា វឡញ្ជេតុំ វដ្ដតិ។ ឯវរូបេ ហិ អនាមាសេ កាយសំសគ្គរាគេ អសតិ កាយប្បដិពទ្ធេន អាមសតោ ទោសោ នត្ថិ។ ភិន្ទិត្វាតិ ឯត្ថ ហត្ថេន អគ្គហេត្វាវ កេនចិ ទណ្ឌាទិនា ភិន្ទិតព្ពំ។ ឯត្ថ ច អនាមាសម្បិ ទណ្ឌបាសាណាទីហិ ភេទនស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា, បាឡិយម្បិ អាបទាសុ មោក្ខាធិប្បាយស្ស អាមសនេបិ អនាបត្តិយា វុត្តត្តា ច សប្បិនិអាទិវាឡមិគីហិ គហិតបាណកានំ មោចនត្ថាយ តំ តំ សប្បិនិអាទិវត្ថុំ ទណ្ឌាទីហិ បដិក្ខិបិត្វា គហេតុំ, មាតុអាទិំ ឧទកេ មីយមានំ វត្ថាទីហិ គហេតុំ, អសក្កោន្តិំ កេសាទីសុ គហេត្វា ការុញ្ញេន ឧក្ខិបិតុញ្ច វដ្ដតីតិ អយមត្ថោ គហេតព្ពោវ។ ‘‘អដ្ឋកថាយំ ‘ន ត្វេវ អាមសិតព្ពា’តិ ឥទំ បន វចនំ អមីយមានំ វត្ថុំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អយំ អម្ហាកំ ខន្តី’’តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.២៨១) វុត្តំ។
Potthakarūpanti sudhādīhi kataṃ pārājikavatthubhūtānaṃ tiracchānagatitthīnaṃ saṇṭhānena katampi anāmāsameva . Itthirūpāni dassetvā kataṃ vatthubhittiādiñca itthirūpaṃ anāmasitvā vaḷañjetuṃ vaṭṭati. Evarūpe hi anāmāse kāyasaṃsaggarāge asati kāyappaṭibaddhena āmasato doso natthi. Bhinditvāti ettha hatthena aggahetvāva kenaci daṇḍādinā bhinditabbaṃ. Ettha ca anāmāsampi daṇḍapāsāṇādīhi bhedanassa aṭṭhakathāyaṃ vuttattā, pāḷiyampi āpadāsu mokkhādhippāyassa āmasanepi anāpattiyā vuttattā ca sappiniādivāḷamigīhi gahitapāṇakānaṃ mocanatthāya taṃ taṃ sappiniādivatthuṃ daṇḍādīhi paṭikkhipitvā gahetuṃ, mātuādiṃ udake mīyamānaṃ vatthādīhi gahetuṃ, asakkontiṃ kesādīsu gahetvā kāruññena ukkhipituñca vaṭṭatīti ayamattho gahetabbova. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ ‘na tveva āmasitabbā’ti idaṃ pana vacanaṃ amīyamānaṃ vatthuṃ sandhāya vuttanti ayaṃ amhākaṃ khantī’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.281) vuttaṃ.
៤១. មគ្គំ អធិដ្ឋាយាតិ ‘‘មគ្គោ អយ’’ន្តិ មគ្គសញ្ញំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ។ បញ្ញបេត្វា ទេន្តីតិ ឥទំ សាមីចិវសេន វុត្តំ, តេហិ បន ‘‘អាសនំ បញ្ញបេត្វាវ និសីទថា’’តិ វុត្តេ សយមេវ បញ្ញបេត្វា និសីទិតុំ វដ្ដតិ។ តត្ថ ជាតកានីតិ អច្ឆិន្ទិត្វា ភូតគាមភាវេនេវ ឋិតានិ។ ‘‘កីឡន្តេនា’’តិ វុត្តត្តា សតិ បច្ចយេ អាមសន្តស្ស អនាបត្តិ, ឥទញ្ច គិហិសន្តកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ភិក្ខុសន្តកំ បន បរិភោគារហំ សព្ពថា អាមសិតុំ ន វដ្ដតិ ទុរូបចិណ្ណត្តា។ តាលបនសាទីនីតិ ចេត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នាឡិកេរលពុជតិបុសអលាពុកុម្ភណ្ឌបុស្សផលឯឡាលុកផលានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។ ‘‘យថាវុត្តផលានំយេវ ចេត្ថ កីឡាធិប្បាយេន អាមសនំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា បាសាណសក្ខរាទីនិ កីឡាធិប្បាយេនបិ អាមសិតុំ វដ្ដតិ។ អនុបសម្បន្នានំ ទស្សាមីតិ ឥទំ អបដិគ្គហេត្វា គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ។ អត្តនោបិ អត្ថាយ បដិគ្គហេត្វា គហណេ ទោសោ នត្ថិ អនាមាសត្តាភាវា។
41.Maggaṃ adhiṭṭhāyāti ‘‘maggo aya’’nti maggasaññaṃ uppādetvāti attho. Paññapetvā dentīti idaṃ sāmīcivasena vuttaṃ, tehi pana ‘‘āsanaṃ paññapetvāva nisīdathā’’ti vutte sayameva paññapetvā nisīdituṃ vaṭṭati. Tattha jātakānīti acchinditvā bhūtagāmabhāveneva ṭhitāni. ‘‘Kīḷantenā’’ti vuttattā sati paccaye āmasantassa anāpatti, idañca gihisantakaṃ sandhāya vuttaṃ, bhikkhusantakaṃ pana paribhogārahaṃ sabbathā āmasituṃ na vaṭṭati durūpaciṇṇattā. Tālapanasādīnīti cettha ādi-saddena nāḷikeralabujatipusaalābukumbhaṇḍapussaphalaeḷālukaphalānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Yathāvuttaphalānaṃyeva cettha kīḷādhippāyena āmasanaṃ na vaṭṭatī’’ti vuttattā pāsāṇasakkharādīni kīḷādhippāyenapi āmasituṃ vaṭṭati. Anupasampannānaṃ dassāmīti idaṃ apaṭiggahetvā gahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Attanopi atthāya paṭiggahetvā gahaṇe doso natthi anāmāsattābhāvā.
៤២. មុត្តាតិ (ម. និ. ដី. ១.២ បថវីវារវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ២.២៨១) ហត្ថិកុម្ភជាតិកា អដ្ឋវិធា មុត្តា។ តថា ហិ ហត្ថិកុម្ភំ, វរាហទាឋំ, ភុជគសីសំ, វលាហកំ, វេឡុ, មច្ឆសិរោ, សង្ខោ, សិប្បីតិ អដ្ឋ មុត្តាយោនិយោ។ តត្ថ ហត្ថិកុម្ភជា បីតវណ្ណា បភាហីនា។ វរាហទាឋា វរាហទាឋាវណ្ណាវ។ ភុជគសីសជា នីលាទិវណ្ណា សុវិសុទ្ធា វដ្ដលា ច។ វលាហកជា ភាសុរា ទុព្ពិភាគា រត្តិភាគេ អន្ធការំ វិធមេន្តិយោ តិដ្ឋន្តិ, ទេវូបភោគា ឯវ ច ហោន្តិ។ វេឡុជា ករកផលសមានវណ្ណា ន ភាសុរា, តេ ច វេឡូ អមនុស្សគោចរេយេវ បទេសេ ជាយន្តិ ។ មច្ឆសិរជា បាឋីនបិដ្ឋិសមានវណ្ណា វដ្ដលា លឃវោ ច តេជវន្តា ហោន្តិ បភាវិហីនា ច, តេ ច មច្ឆា សមុទ្ទមជ្ឈេយេវ ជាយន្តិ។ សង្ខជា សង្ខឧទរច្ឆវិវណ្ណា កោលផលប្បមាណាបិ ហោន្តិ បភាវិហីនាវ។ សិប្បិជា បភាវិសេសយុត្តា ហោន្តិ នានាសណ្ឋានា។ ឯវំ ជាតិតោ អដ្ឋវិធាសុ មុត្តាសុ យា មច្ឆសង្ខសិប្បិជា, តា សាមុទ្ទិកា។ ភុជគជាបិ កាចិ សាមុទ្ទិកា ហោន្តិ, ឥតរា អសាមុទ្ទិកា។ យស្មា ពហុលំ សាមុទ្ទិកាវ មុត្តា លោកេ ទិស្សន្តិ, តត្ថាបិ សិប្បិជាវ, ឥតរា កទាចិ កាចិ, តស្មា សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ១៧៣) ‘‘មុត្តាតិ សាមុទ្ទិកា មុត្តា’’តិ វុត្តំ។
42.Muttāti (ma. ni. ṭī. 1.2 pathavīvāravaṇṇanā; sārattha. ṭī. 2.281) hatthikumbhajātikā aṭṭhavidhā muttā. Tathā hi hatthikumbhaṃ, varāhadāṭhaṃ, bhujagasīsaṃ, valāhakaṃ, veḷu, macchasiro, saṅkho, sippīti aṭṭha muttāyoniyo. Tattha hatthikumbhajā pītavaṇṇā pabhāhīnā. Varāhadāṭhā varāhadāṭhāvaṇṇāva. Bhujagasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā vaṭṭalā ca. Valāhakajā bhāsurā dubbibhāgā rattibhāge andhakāraṃ vidhamentiyo tiṭṭhanti, devūpabhogā eva ca honti. Veḷujā karakaphalasamānavaṇṇā na bhāsurā, te ca veḷū amanussagocareyeva padese jāyanti . Macchasirajā pāṭhīnapiṭṭhisamānavaṇṇā vaṭṭalā laghavo ca tejavantā honti pabhāvihīnā ca, te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti. Saṅkhajā saṅkhaudaracchavivaṇṇā kolaphalappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva. Sippijā pabhāvisesayuttā honti nānāsaṇṭhānā. Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā, tā sāmuddikā. Bhujagajāpi kāci sāmuddikā honti, itarā asāmuddikā. Yasmā bahulaṃ sāmuddikāva muttā loke dissanti, tatthāpi sippijāva, itarā kadāci kāci, tasmā sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 173) ‘‘muttāti sāmuddikā muttā’’ti vuttaṃ.
មណីតិ វេឡុរិយាទិតោ អញ្ញោ ជោតិរសាទិភេទោ សព្ពោ មណិ។ វេឡុរិយោតិ អល្លវេឡុវណ្ណោ មណិ, ‘‘មជ្ជារក្ខិមណ្ឌលវណ្ណោ’’តិបិ វទន្តិ។ សង្ខោតិ សាមុទ្ទិកសង្ខោ។ សិលាតិ មុគ្គវណ្ណា អតិសិនិទ្ធា កាឡសិលា។ មណិវោហារំ អគតា រត្តសេតាទិវណ្ណា សុមដ្ឋាបិ សិលា អនាមាសា ឯវាតិ វទន្តិ។ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.២៨១) បន ‘‘សង្ខោតិ សាមុទ្ទិកសង្ខោ។ សិលាតិ កាឡសិលាបណ្ឌុសិលាសេតសិលាទិភេទា សព្ពាបិ សិលា’’តិ វុត្តំ។ បវាឡំ សមុទ្ទតោ ជាតនាតិរត្តមណិ។ រជតន្តិ កហាបណមាសាទិភេទំ ជតុមាសាទិំ ឧបាទាយ សព្ពំ វុត្តាវសេសរូបិយំ គហិតំ។ ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ។ លោហិតង្កោតិ រត្តមណិ។ មសារគល្លន្តិ កពរវណ្ណោ មណិ។ ‘‘មរកត’’ន្តិបិ វទន្តិ។
Maṇīti veḷuriyādito añño jotirasādibhedo sabbo maṇi. Veḷuriyoti allaveḷuvaṇṇo maṇi, ‘‘majjārakkhimaṇḍalavaṇṇo’’tipi vadanti. Saṅkhoti sāmuddikasaṅkho. Silāti muggavaṇṇā atisiniddhā kāḷasilā. Maṇivohāraṃ agatā rattasetādivaṇṇā sumaṭṭhāpi silā anāmāsā evāti vadanti. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.281) pana ‘‘saṅkhoti sāmuddikasaṅkho. Silāti kāḷasilāpaṇḍusilāsetasilādibhedā sabbāpi silā’’ti vuttaṃ. Pavāḷaṃ samuddato jātanātirattamaṇi. Rajatanti kahāpaṇamāsādibhedaṃ jatumāsādiṃ upādāya sabbaṃ vuttāvasesarūpiyaṃ gahitaṃ. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Lohitaṅkoti rattamaṇi. Masāragallanti kabaravaṇṇo maṇi. ‘‘Marakata’’ntipi vadanti.
ភណ្ឌមូលត្ថាយាតិ បត្តចីវរាទិមូលត្ថាយ។ កុដ្ឋរោគស្សាតិ និទស្សនមត្តំ។ តាយ វូបសមេតព្ពស្ស យស្ស កស្សចិ រោគស្ស អត្ថាយ វដ្ដតិយេវ។ ‘‘ភេសជ្ជត្ថញ្ច អវិទ្ធាយេវ មុត្តា វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តា។ ភេសជ្ជត្ថាយ បិសិត្វា យោជិតានំ មុត្តានំ រតនភាវវិជហនតោ គហណក្ខណេបិ រតនាការេន អបេក្ខាភាវា ‘‘ភេសជ្ជត្ថាយ បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ។ យាវ បន តា មុត្តា រតនរូបេន តិដ្ឋន្តិ, តាវ អាមសិតុំ ន វដ្ដន្តិ។ ឯវំ អញ្ញម្បិ រតនបាសាណំ បិសិត្វា ភេសជ្ជេ យោជនត្ថាយ គហេតុំ វដ្ដតិ ឯវ។ ជាតរូបរជតំ បន មិស្សេត្វា យោជនភេសជ្ជត្ថាយបិ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ។ គហដ្ឋេហិ យោជេត្វា ទិន្នម្បិ យទិ ភេសជ្ជេ សុវណ្ណាទិរូបេន តិដ្ឋតិ, វិយោជេតុញ្ច សក្កា, តាទិសំ ភេសជ្ជម្បិ ន វដ្ដតិ។ តំ អព្ពោហារិកត្តគតញ្ចេ វដ្ដតិ។ ‘‘ជាតិផលិកំ ឧបាទាយា’’តិ វុត្តត្តា សូរិយកន្តចន្ទកន្តាទិកំ ជាតិបាសាណំ មណិម្ហិ ឯវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ អាករមុត្តោតិ អាករតោ មុត្តមត្តោ។ ភណ្ឌមូលត្ថំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតីតិ ឥមិនាវ អាមសិតុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ។ បចិត្វា កតោតិ កាចការេហិ បចិត្វា កតោ។
Bhaṇḍamūlatthāyāti pattacīvarādimūlatthāya. Kuṭṭharogassāti nidassanamattaṃ. Tāya vūpasametabbassa yassa kassaci rogassa atthāya vaṭṭatiyeva. ‘‘Bhesajjatthañca aviddhāyeva muttā vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttā. Bhesajjatthāya pisitvā yojitānaṃ muttānaṃ ratanabhāvavijahanato gahaṇakkhaṇepi ratanākārena apekkhābhāvā ‘‘bhesajjatthāya pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Yāva pana tā muttā ratanarūpena tiṭṭhanti, tāva āmasituṃ na vaṭṭanti. Evaṃ aññampi ratanapāsāṇaṃ pisitvā bhesajje yojanatthāya gahetuṃ vaṭṭati eva. Jātarūparajataṃ pana missetvā yojanabhesajjatthāyapi sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. Gahaṭṭhehi yojetvā dinnampi yadi bhesajje suvaṇṇādirūpena tiṭṭhati, viyojetuñca sakkā, tādisaṃ bhesajjampi na vaṭṭati. Taṃ abbohārikattagatañce vaṭṭati. ‘‘Jātiphalikaṃ upādāyā’’ti vuttattā sūriyakantacandakantādikaṃ jātipāsāṇaṃ maṇimhi eva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Ākaramuttoti ākarato muttamatto. Bhaṇḍamūlatthaṃsampaṭicchituṃ vaṭṭatīti imināva āmasitumpi vaṭṭatīti dasseti. Pacitvā katoti kācakārehi pacitvā kato.
ធមនសង្ខោ ច ធោតវិទ្ធោ ច រតនមិស្សោ ចាតិ យោជេតព្ពំ។ វិទ្ធោតិអាទិភាវេន កតឆិទ្ទោ។ រតនមិស្សោតិ កញ្ចនលតាទិវិចិត្តោ មុត្តាទិរតនខចិតោ ច។ ឯតេន ធមនសង្ខតោ អញ្ញោ រតនសម្មិស្សោ អនាមាសោតិ ទស្សេតិ។ សិលាយម្បិ ឯសេវ នយោ។ បានីយសង្ខោតិ ឥមិនា ថាលកាទិអាការេន កតសង្ខមយភាជនានិ ភិក្ខូនំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដន្តីតិ សិទ្ធំ។ សេសន្តិ រតនមិស្សំ ឋបេត្វា អវសេសំ។ មុគ្គវណ្ណំយេវ រតនសម្មិស្សំ ករោន្តិ, ន អញ្ញន្តិ អាហ ‘‘មុគ្គវណ្ណាវា’’តិ, មុគ្គវណ្ណា រតនសម្មិស្សាវ ន វដ្ដតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ សេសាតិ រតនសម្មិស្សំ ឋបេត្វា អវសេសា សិលា។
Dhamanasaṅkho ca dhotaviddho ca ratanamisso cāti yojetabbaṃ. Viddhotiādibhāvena katachiddo. Ratanamissoti kañcanalatādivicitto muttādiratanakhacito ca. Etena dhamanasaṅkhato añño ratanasammisso anāmāsoti dasseti. Silāyampi eseva nayo. Pānīyasaṅkhoti iminā thālakādiākārena katasaṅkhamayabhājanāni bhikkhūnaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭantīti siddhaṃ. Sesanti ratanamissaṃ ṭhapetvā avasesaṃ. Muggavaṇṇaṃyeva ratanasammissaṃ karonti, na aññanti āha ‘‘muggavaṇṇāvā’’ti, muggavaṇṇā ratanasammissāva na vaṭṭatīti vuttaṃ hoti. Sesāti ratanasammissaṃ ṭhapetvā avasesā silā.
ពីជតោ បដ្ឋាយាតិ ធាតុបាសាណតោ បដ្ឋាយ។ សុវណ្ណចេតិយន្តិ ធាតុករណ្ឌកំ។ បដិក្ខិបីតិ ‘‘ធាតុដ្ឋបនត្ថាយ គណ្ហថា’’តិ អវត្វា ‘‘តុម្ហាកំ គណ្ហថា’’តិ បេសិតត្តា បដិក្ខិបិ។ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.២៨១) បន ‘‘បដិក្ខិបីតិ សុវណ្ណមយស្ស ធាតុករណ្ឌកស្ស ពុទ្ធាទិរូបស្ស ច អត្តនោ សន្តកករណេ និស្សគ្គិយត្តា វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ។ សុវណ្ណពុព្ពុឡកន្តិ សុវណ្ណតារកំ។ ‘‘រូបិយឆឌ្ឌកដ្ឋានេ’’តិ វុត្តត្តា រូបិយឆឌ្ឌកស្ស ជាតរូបរជតំ អាមសិត្វា ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ។ កេឡាបយិតុន្តិ អាមសិត្វា ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចារេតុំ។ វុត្តន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។ កចវរមេវ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ គោបកា វា ហោន្តុ អញ្ញេ វា, ហត្ថេនបិ បុញ្ឆិត្វា កចវរំ អបនេតុំ វដ្ដតិ, ‘‘មលម្បិ បមជ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវា’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.២៨១) វុត្តំ។ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.២៨១) បន ‘‘កចវរមេវ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ គោបកា វា ហោន្តុ អញ្ញេ វា, ហត្ថេនបិ បុញ្ឆិត្វា កចវរំ អបនេតុំ វដ្ដតិ, មលម្បិ មជ្ជិតុំ វដ្ដតិ ឯវាតិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ កេឡាយនសទិសត្តា’’តិ វុត្តំ។ កថំ ន សមេតិ? មហាអដ្ឋកថាយំ ចេតិយឃរគោបកា រូបិយឆឌ្ឌកដ្ឋានេ ឋិតាតិ តេសំយេវ កេឡាយនំ អនុញ្ញាតំ, ន អញ្ញេសំ, តស្មា ‘‘គោបកា វា ហោន្តុ អញ្ញេ វា’’តិ វចនំ មហាអដ្ឋកថាយ ន សមេតិ។
Bījato paṭṭhāyāti dhātupāsāṇato paṭṭhāya. Suvaṇṇacetiyanti dhātukaraṇḍakaṃ. Paṭikkhipīti ‘‘dhātuṭṭhapanatthāya gaṇhathā’’ti avatvā ‘‘tumhākaṃ gaṇhathā’’ti pesitattā paṭikkhipi. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.281) pana ‘‘paṭikkhipīti suvaṇṇamayassa dhātukaraṇḍakassa buddhādirūpassa ca attano santakakaraṇe nissaggiyattā vutta’’nti vuttaṃ. Suvaṇṇabubbuḷakanti suvaṇṇatārakaṃ. ‘‘Rūpiyachaḍḍakaṭṭhāne’’ti vuttattā rūpiyachaḍḍakassa jātarūparajataṃ āmasitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Keḷāpayitunti āmasitvā ito cito ca sañcāretuṃ. Vuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti gopakā vā hontu aññe vā, hatthenapi puñchitvā kacavaraṃ apanetuṃ vaṭṭati, ‘‘malampi pamajjituṃ vaṭṭatiyevā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.281) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.281) pana ‘‘kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti gopakā vā hontu aññe vā, hatthenapi puñchitvā kacavaraṃ apanetuṃ vaṭṭati, malampi majjituṃ vaṭṭati evāti vadanti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti keḷāyanasadisattā’’ti vuttaṃ. Kathaṃ na sameti? Mahāaṭṭhakathāyaṃ cetiyagharagopakā rūpiyachaḍḍakaṭṭhāne ṭhitāti tesaṃyeva keḷāyanaṃ anuññātaṃ, na aññesaṃ, tasmā ‘‘gopakā vā hontu aññe vā’’ti vacanaṃ mahāaṭṭhakathāya na sameti.
កុរុន្ទិយំ បន តម្បិ បដិក្ខិត្តំ, សុវណ្ណចេតិយេ កចវរមេវ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកមេវ អនុញ្ញាតំ, តស្មា សាវធារណំ កត្វា វុត្តត្តា ‘‘ហត្ថេនបិ បុញ្ឆិត្វា’’តិ ច ‘‘មលម្បិ បមជ្ជិតុំ វដ្ដតិ ឯវា’’តិ ច វចនំ កុរុន្ទដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, តស្មា វិចារេតព្ពមេតន្តិ។ អារកូដលោហន្តិ សុវណ្ណវណ្ណោ កិត្តិមលោហវិសេសោ។ តិវិធញ្ហិ កិត្តិមលោហំ – កំសលោហំ វដ្ដលោហំ អារកូដលោហន្តិ។ តត្ថ តិបុតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ កំសលោហំ នាម, សីសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ វដ្ដលោហំ, រសតុត្ថេហិ រញ្ជិតំ តម្ពំ អារកូដលោហំ នាម។ ‘‘បកតិរសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ អារកូដ’’ន្តិ ច សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.២៨១) វុត្តំ។ តំ បន ‘‘ជាតរូបគតិក’’ន្តិ វុត្តត្តា ឧគ្គណ្ហតោ និស្សគ្គិយម្បិ ហោតីតិ កេចិ វទន្តិ, រូបិយេសុ បន អគណិតត្តា និស្សគ្គិយំ ន ហោតិ, អាមសនេ សម្បដិច្ឆនេ ច ទុក្កដមេវាតិ វេទិតព្ពំ។ សព្ពោបិ កប្បិយោតិ យថាវុត្តសុវណ្ណាទិមយានំ សេនាសនបរិក្ខារានំ អាមសនគោបនាទិវសេន បរិភោគោ សព្ពថា កប្បិយោតិ អធិប្បាយោ។ តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ។ ‘‘ភិក្ខូនំ ធម្មវិនយវណ្ណនដ្ឋានេ’’តិ វុត្តត្តា សង្ឃិកមេវ សុវណ្ណាទិមយំ សេនាសនំ សេនាសនបរិក្ខារា ច វដ្ដន្តិ, ន បុគ្គលិកានីតិ គហេតព្ពំ។ បដិជគ្គិតុំ វដ្ដន្តីតិ សេនាសនបដិពន្ធតោ វុត្តំ។
Kurundiyaṃ pana tampi paṭikkhittaṃ, suvaṇṇacetiye kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti ettakameva anuññātaṃ, tasmā sāvadhāraṇaṃ katvā vuttattā ‘‘hatthenapi puñchitvā’’ti ca ‘‘malampi pamajjituṃ vaṭṭati evā’’ti ca vacanaṃ kurundaṭṭhakathāya na sameti, tasmā vicāretabbametanti. Ārakūṭalohanti suvaṇṇavaṇṇo kittimalohaviseso. Tividhañhi kittimalohaṃ – kaṃsalohaṃ vaṭṭalohaṃ ārakūṭalohanti. Tattha tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ nāma, sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ, rasatutthehi rañjitaṃ tambaṃ ārakūṭalohaṃ nāma. ‘‘Pakatirasatambe missetvā kataṃ ārakūṭa’’nti ca sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.281) vuttaṃ. Taṃ pana ‘‘jātarūpagatika’’nti vuttattā uggaṇhato nissaggiyampi hotīti keci vadanti, rūpiyesu pana agaṇitattā nissaggiyaṃ na hoti, āmasane sampaṭicchane ca dukkaṭamevāti veditabbaṃ. Sabbopi kappiyoti yathāvuttasuvaṇṇādimayānaṃ senāsanaparikkhārānaṃ āmasanagopanādivasena paribhogo sabbathā kappiyoti adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. ‘‘Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne’’ti vuttattā saṅghikameva suvaṇṇādimayaṃ senāsanaṃ senāsanaparikkhārā ca vaṭṭanti, na puggalikānīti gahetabbaṃ. Paṭijaggituṃ vaṭṭantīti senāsanapaṭibandhato vuttaṃ.
៤៣. សាមិកានំ បេសេតព្ពន្តិ សាមិកានំ សាសនំ បេសេតព្ពំ។ ភិន្ទិត្វាតិ បឋមមេវ អនាមសិត្វា បាសាណាទិនា កិញ្ចិមត្តំ ភេទំ កត្វា បច្ឆា កប្បិយភណ្ឌត្ថាយ អធិដ្ឋហិត្វា ហត្ថេន គហេតុំ វដ្ដតិ។ តេនាហ ‘‘កប្បិយភណ្ឌំ ករិស្សាមីតិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ។ ឯត្ថាបិ តញ្ច វិយោជេត្វា អាមសិតព្ពំ។ ផលកជាលិកាទីនីតិ ឯត្ថ សរបរិត្តាណាយ ហត្ថេន គហេតព្ពំ។ កិដិកាផលកំ អក្ខិរក្ខណត្ថាយ អយលោហាទីហិ ជាលាការេន កត្វា សីសាទីសុ បដិមុញ្ចិតព្ពំ ជាលិកំ នាម។ អាទិ-សទ្ទេន កវចាទិកំ សង្គណ្ហាតិ។ អនាមាសានីតិ មច្ឆជាលាទិបរូបរោធំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សរបរិត្តាណំ តស្ស អាវុធភណ្ឌត្តាភាវា។ តេន វក្ខតិ ‘‘បរូបរោធនិវារណញ្ហី’’តិអាទិ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៤៣)។ អាសនស្សាតិ ចេតិយស្សសមន្តា កតបរិភណ្ឌស្ស។ ពន្ធិស្សាមីតិ កាកាទីនំ អទូសនត្ថាយ ពន្ធិស្សាមិ។
43.Sāmikānaṃ pesetabbanti sāmikānaṃ sāsanaṃ pesetabbaṃ. Bhinditvāti paṭhamameva anāmasitvā pāsāṇādinā kiñcimattaṃ bhedaṃ katvā pacchā kappiyabhaṇḍatthāya adhiṭṭhahitvā hatthena gahetuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘kappiyabhaṇḍaṃ karissāmīti sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti. Etthāpi tañca viyojetvā āmasitabbaṃ. Phalakajālikādīnīti ettha saraparittāṇāya hatthena gahetabbaṃ. Kiṭikāphalakaṃ akkhirakkhaṇatthāya ayalohādīhi jālākārena katvā sīsādīsu paṭimuñcitabbaṃ jālikaṃ nāma. Ādi-saddena kavacādikaṃ saṅgaṇhāti. Anāmāsānīti macchajālādiparūparodhaṃ sandhāya vuttaṃ, na saraparittāṇaṃ tassa āvudhabhaṇḍattābhāvā. Tena vakkhati ‘‘parūparodhanivāraṇañhī’’tiādi (vi. saṅga. aṭṭha. 43). Āsanassāti cetiyassasamantā kataparibhaṇḍassa. Bandhissāmīti kākādīnaṃ adūsanatthāya bandhissāmi.
‘‘ភេរិសង្ឃាដោតិ សង្ឃដិតចម្មភេរី។ វីណាសង្ឃាដោតិ សង្ឃដិតចម្មវីណា’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.២៨១) វុត្តំ។ ‘‘ចម្មវិនទ្ធា វីណាភេរិអាទីនី’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តវចនតោ វិសេសាភាវា ‘‘កុរុន្ទិយំ បនា’’តិអាទិនា តតោ វិសេសស្ស វត្តុមារទ្ធត្តា ច ភេរិអាទីនំ វិនទ្ធោបករណសមូហោ ភេរិវីណាសង្ឃាដោតិ វេទិតព្ពោ ‘‘សង្ឃដិតព្ពោតិ សង្ឃាដោ’’តិ កត្វា។ តុច្ឆបោក្ខរន្តិ អវិនទ្ធចម្មភេរិវីណានំ បោក្ខរំ។ អារោបិតចម្មន្តិ បុព្ពេ អារោបិតំ ហុត្វា បច្ឆា តតោ អបនេត្វា វិសុំ ឋបិតមុខចម្មមត្តំ, ន សេសោបករណសហិតំ, តំ បន សង្ឃាតោតិ អយំ វិសេសោ។ ឱនហិតុន្តិ ភេរិបោក្ខរាទីនិ ចម្មំ អារោបេត្វា ចម្មវទ្ធិអាទីហិ សព្ពេហិ ឧបករណេហិ វិនន្ធិតុំ។ ឱនហាបេតុន្តិ តថេវ អញ្ញេហិ វិនន្ធាបេតុំ។
‘‘Bherisaṅghāṭoti saṅghaṭitacammabherī. Vīṇāsaṅghāṭoti saṅghaṭitacammavīṇā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.281) vuttaṃ. ‘‘Cammavinaddhā vīṇābheriādīnī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttavacanato visesābhāvā ‘‘kurundiyaṃ panā’’tiādinā tato visesassa vattumāraddhattā ca bheriādīnaṃ vinaddhopakaraṇasamūho bherivīṇāsaṅghāṭoti veditabbo ‘‘saṅghaṭitabboti saṅghāṭo’’ti katvā. Tucchapokkharanti avinaddhacammabherivīṇānaṃ pokkharaṃ. Āropitacammanti pubbe āropitaṃ hutvā pacchā tato apanetvā visuṃ ṭhapitamukhacammamattaṃ, na sesopakaraṇasahitaṃ, taṃ pana saṅghātoti ayaṃ viseso. Onahitunti bheripokkharādīni cammaṃ āropetvā cammavaddhiādīhi sabbehi upakaraṇehi vinandhituṃ. Onahāpetunti tatheva aññehi vinandhāpetuṃ.
ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
អនាមាសវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម
Anāmāsavinicchayakathālaṅkāro nāma
សត្តមោ បរិច្ឆេទោ។
Sattamo paricchedo.
