| Library / Tipiṭaka / ਤਿਪਿਟਕ • Tipiṭaka / ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯ (ਟੀਕਾ) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
੨. ਅਲਗਦ੍ਦੂਪਮਸੁਤ੍ਤવਣ੍ਣਨਾ
2. Alagaddūpamasuttavaṇṇanā
੨੩੪. ਬਾਧਯਿਂਸੂਤਿ (ਸਾਰਤ੍ਥ॰ ਟੀ॰ ਪਾਚਿਤ੍ਤਿਯ ੩.੪੧੭) ਹਨਿਂਸੁ। ਤਂਤਂਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ વਿਬਨ੍ਧਨવਸੇਨ ਸਤ੍ਤਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਸ ਅਨ੍ਤਰੇ વੇਮਜ੍ਝੇ ਏਤਿ ਆਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਅਨ੍ਤਰਾਯੋ, ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਿਕਾਦਿਅਨਤ੍ਥੋ, ਅਨਤਿਕ੍ਕਮਨਟ੍ਠੇਨ ਤਸ੍ਮਿਂ ਅਨ੍ਤਰਾਯੇ ਨਿਯੁਤ੍ਤਾ, ਅਨ੍ਤਰਾਯਂ વਾ ਫਲਂ ਅਰਹਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਤਰਾਯਸ੍ਸ વਾ ਕਰਣਸੀਲਾਤਿ ਅਨ੍ਤਰਾਯਿਕਾ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਅਨ੍ਤਰਾਯਂ ਕਰੋਨ੍ਤੀਤਿ ਅਨ੍ਤਰਾਯਿਕਾ’’ਤਿ। ਆਨਨ੍ਤਰਿਯਧਮ੍ਮਾਤਿ ਆਨਨ੍ਤਰਿਯਸਭਾવਚੇਤਨਾਧਮ੍ਮਾ। ਤਤ੍ਰਾਯਂ વਚਨਤ੍ਥੋ – ਚੁਤਿਅਨਨ੍ਤਰਫਲਂ ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਨਾਮ, ਤਸ੍ਮਿਂ ਅਨਨ੍ਤਰੇ ਨਿਯੁਤ੍ਤਾ, ਤਨ੍ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਨੇਨ ਅਨਨ੍ਤਰਕਰਣਸੀਲਾ, ਅਨਨ੍ਤਰਪਯੋਜਨਾਤਿ વਾ ਆਨਨ੍ਤਰਿਕਾ, ਤੇ ਏવ ਆਨਨ੍ਤਰਿਯਾਤਿ વੁਤ੍ਤਾ। ਕਮ੍ਮਾਨਿ ਏવ ਅਨ੍ਤਰਾਯਿਕਾਤਿ ਕਮ੍ਮਨ੍ਤਰਾਯਿਕਾ। ਮੋਕ੍ਖਸ੍ਸੇવ ਅਨ੍ਤਰਾਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਨ ਸਗ੍ਗਸ੍ਸ ਮਿਚ੍ਛਾਚਾਰਲਕ੍ਖਣਾਭਾવਤੋ। ਨ ਹਿ ਭਿਕ੍ਖੁਨਿਯਾ ਧਮ੍ਮਰਕ੍ਖਿਤਭਾવੋ ਅਤ੍ਥਿ। ਪਾਕਤਿਕਭਿਕ੍ਖੁਨੀવਸੇਨ ਚੇਤਂ વੁਤ੍ਤਂ, ਅਰਿਯਾਯ ਪਨ ਪવਤ੍ਤਂ ਅਪਾਯਸਂવਤ੍ਤਨਿਯਮੇવ। ਨਨ੍ਦਮਾਣવਕੋ ਚੇਤ੍ਥ ਨਿਦਸ੍ਸਨਂ। ਉਭਿਨ੍ਨਂ ਸਮਾਨਚ੍ਛਨ੍ਦਤਾવਸੇਨ વਾ ਅਸਗ੍ਗਨ੍ਤਰਾਯਿਕਤਾ, ਮੋਕ੍ਖਨ੍ਤਰਾਯਿਕਤਾ ਪਨ ਮੋਕ੍ਖਤ੍ਥਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ વਿਦੂਸਨਤੋ, ਅਭਿਭવਿਤ੍વਾ ਪਨ ਪવਤ੍ਤਿਯਂ ਸਗ੍ਗਨ੍ਤਰਾਯਿਕਤਾਪਿ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਨਿવਾਰੇਤੁਨ੍ਤਿ। ਅਹੇਤੁਕਦਿਟ੍ਠਿਅਕਿਰਿਯਦਿਟ੍ਠਿਨਤ੍ਥਿਕਦਿਟ੍ਠਿਯੋવ ਨਿਯਤਭਾવਂ ਪਤ੍ਤਾ ਨਿਯਤਮਿਚ੍ਛਾਦਿਟ੍ਠਿਧਮ੍ਮਾ। ਪਟਿਸਨ੍ਧਿਧਮ੍ਮਾਤਿ ਪਟਿਸਨ੍ਧਿਚਿਤ੍ਤੁਪ੍ਪਾਦਮਾਹ। ਪਣ੍ਡਕਾਦਿਗ੍ਗਹਣਞ੍ਚੇਤ੍ਥ ਨਿਦਸ੍ਸਨਮਤ੍ਤਂ ਸਬ੍ਬਾਯਪਿ ਅਹੇਤੁਕਪਟਿਸਨ੍ਧਿਯਾ વਿਪਾਕਨ੍ਤਰਾਯਿਕਭਾવਤੋ। ਯਾ ਹਿ ਅਰਿਯੇ ਉਪવਦਤਿ, ਸਾ ਚੇਤਨਾ ਅਰਿਯੂਪવਾਦਧਮ੍ਮਾ। ਤਤੋ ਪਰਨ੍ਤਿ ਖਮਾਪਨਤੋ ਉਪਰਿ। ਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ વਤ੍ਤਬ੍ਬਂ, ਤਂ ਮਹਾਸੀਹਨਾਦਸ੍ਸ ਲੀਨਤ੍ਥਪਕਾਸਨੇ વੁਤ੍ਤਮੇવ। ਯਾવ ਭਿਕ੍ਖੁਭਾવਂ ਪਟਿਜਾਨਾਤਿ ਪਾਰਾਜਿਕਂ ਆਪਨ੍ਨੋ। ਨ વੁਟ੍ਠਾਤਿ ਸੇਸਂ ਗਰੁਕਾਪਤ੍ਤਿਂ। ਨ ਦੇਸੇਤਿ ਲਹੁਕਾਪਤ੍ਤਿਂ।
234.Bādhayiṃsūti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.417) haniṃsu. Taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho, anatikkamanaṭṭhena tasmiṃ antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyassa vā karaṇasīlāti antarāyikā. Tenāha ‘‘antarāyaṃ karontīti antarāyikā’’ti. Ānantariyadhammāti ānantariyasabhāvacetanādhammā. Tatrāyaṃ vacanattho – cutianantaraphalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttā, tannibbattanena anantarakaraṇasīlā, anantarapayojanāti vā ānantarikā, te eva ānantariyāti vuttā. Kammāni eva antarāyikāti kammantarāyikā. Mokkhasseva antarāyaṃ karoti, na saggassa micchācāralakkhaṇābhāvato. Na hi bhikkhuniyā dhammarakkhitabhāvo atthi. Pākatikabhikkhunīvasena cetaṃ vuttaṃ, ariyāya pana pavattaṃ apāyasaṃvattaniyameva. Nandamāṇavako cettha nidassanaṃ. Ubhinnaṃ samānacchandatāvasena vā asaggantarāyikatā, mokkhantarāyikatā pana mokkhatthapaṭipattiyā vidūsanato, abhibhavitvā pana pavattiyaṃ saggantarāyikatāpi na sakkā nivāretunti. Ahetukadiṭṭhiakiriyadiṭṭhinatthikadiṭṭhiyova niyatabhāvaṃ pattā niyatamicchādiṭṭhidhammā. Paṭisandhidhammāti paṭisandhicittuppādamāha. Paṇḍakādiggahaṇañcettha nidassanamattaṃ sabbāyapi ahetukapaṭisandhiyā vipākantarāyikabhāvato. Yā hi ariye upavadati, sā cetanā ariyūpavādadhammā. Tato paranti khamāpanato upari. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāsīhanādassa līnatthapakāsane vuttameva. Yāva bhikkhubhāvaṃ paṭijānāti pārājikaṃ āpanno. Na vuṭṭhāti sesaṃ garukāpattiṃ. Na deseti lahukāpattiṃ.
ਅਯਂ ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਰਿਟ੍ਠੋ। ਰਸੇਨ ਰਸਂ ਸਂਸਨ੍ਦਿਤ੍વਾਤਿ ਅਨવਜ੍ਜੇਨ ਪਚ੍ਚਯਪਰਿਭੁਞ੍ਜਨਰਸੇਨ ਸਾવਜ੍ਜਂ ਕਾਮਗੁਣਪਰਿਭੋਗਰਸਂ ਸਮਾਨੇਤ੍વਾ। ਉਪਨੇਨ੍ਤੋ વਿਯਾਤਿ ਬਨ੍ਧਨਂ ਉਪਨੇਨ੍ਤੋ વਿਯ। ‘‘ਘਟੇਨ੍ਤੋ વਿਯਾ’’ਤਿਪਿ ਪਾਠੋ। ਉਪਸਂਹਰਨ੍ਤੋ વਿਯਾਤਿ ਸਦਿਸਤਂ ਉਪਸਂਹਰਨ੍ਤੋ વਿਯ ਏਕਨ੍ਤਸਾવਜ੍ਜੇ ਅਨવਜ੍ਜਭਾવਪਕ੍ਖੇਪੇਨ। ਪਾਪਕਨ੍ਤਿ ਲਾਮਕਟ੍ਠੇਨ ਦੁਗ੍ਗਤਿਸਮ੍ਪਾਪਨਟ੍ਠੇਨ ਚ ਪਾਪਕਂ। ਸੇਤੁਕਰਣવਸੇਨ ਮਹਾਸਮੁਦ੍ਦਂ ਬਨ੍ਧਨ੍ਤੇਨ વਿਯ। ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣੇਨ ‘‘ਸਾવਜ੍ਜ’’ਨ੍ਤਿ ਦਿਟ੍ਠਂ ‘‘ਅਨવਜ੍ਜ’’ਨ੍ਤਿ ਗਹਣੇਨ ਤੇਨ ਪਟਿવਿਰੁਜ੍ਝਨ੍ਤੋ। ਏਕਨ੍ਤਤੋ ਅਨਨ੍ਤਰਾਯਿਕਨ੍ਤਿ ਗਹਣੇਨ વੇਸਾਰਜ੍ਜਞਾਣਂ ਪਟਿਬਾਹਨ੍ਤੋ। ਕਾਮਕਣ੍ਟਕੇਹਿ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗਸਮ੍ਮਾਪਟਿਪਤ੍ਤਿ ਨ ਉਪਕ੍ਕਿਲਿਸ੍ਸਤੀਤਿ વਦਨ੍ਤੋ ‘‘ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੇ ਖਾਣੁਕਣ੍ਟਕਾਦੀਨਿ ਪਕ੍ਖਿਪਨ੍ਤੋ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤੋ। ਪਠਮਪਾਰਾਜਿਕਸਿਕ੍ਖਾਪਦਸਙ੍ਖਾਤੇ, ‘‘ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ ਪਹਾਯਾ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੧.੮, ੧੯੪) ਆਦਿਦੇਸਨਾਸਙ੍ਖਾਤੇ ਚ ਆਣਾਚਕ੍ਕੇ।
Ayaṃ bhikkhu ariṭṭho. Rasena rasaṃ saṃsanditvāti anavajjena paccayaparibhuñjanarasena sāvajjaṃ kāmaguṇaparibhogarasaṃ samānetvā. Upanento viyāti bandhanaṃ upanento viya. ‘‘Ghaṭento viyā’’tipi pāṭho. Upasaṃharanto viyāti sadisataṃ upasaṃharanto viya ekantasāvajje anavajjabhāvapakkhepena. Pāpakanti lāmakaṭṭhena duggatisampāpanaṭṭhena ca pāpakaṃ. Setukaraṇavasena mahāsamuddaṃ bandhantena viya. Sabbaññutaññāṇena ‘‘sāvajja’’nti diṭṭhaṃ ‘‘anavajja’’nti gahaṇena tena paṭivirujjhanto. Ekantato anantarāyikanti gahaṇena vesārajjañāṇaṃ paṭibāhanto. Kāmakaṇṭakehi ariyamaggasammāpaṭipatti na upakkilissatīti vadanto ‘‘ariyamagge khāṇukaṇṭakādīnipakkhipanto’’ti vutto. Paṭhamapārājikasikkhāpadasaṅkhāte, ‘‘abrahmacariyaṃ pahāyā’’ti (dī. ni. 1.8, 194) ādidesanāsaṅkhāte ca āṇācakke.
ਪੁਚ੍ਛਮਾਨਾ ਸਮਨੁਯੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ ਨਾਮ। ਪੁਚ੍ਛਾ ਹਿ ਅਨੁਯੋਗੋਤਿ। ਤੇਨਾਧਿਗਤਾਯ ਲਦ੍ਧਿਯਾ ਅਨੁવਜ੍ਜਨਤ੍ਥਂ ਪਚ੍ਚਨੁਭਾਸਨੇਨ ਪੁਨ ਪਟਿਜਾਨਾਪਨਂ ਪਤਿਟ੍ਠਾਪਨਂ, ਤਂ ਪਨਸ੍ਸ ਆਦਾਯ ਸਮਾਦਾਪਨਂ વਿਯ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਸਮਨੁਗਾਹਨ੍ਤਿ ਨਾਮਾ’’ਤਿ। ਤਸ੍ਸਾ ਪਨ ਲਦ੍ਧਿਯਾ ਅਨੁਯੁਞ੍ਜਿਤਾਯ વੁਚ੍ਚਮਾਨਮ੍ਪਿ ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਪਤਿਰੂਪਕਮੇવਾਤਿ ਤਸ੍ਸ ਪੁਚ੍ਛਨਂ ਸਮਨੁਭਾਸਨਂ। ਅਨੁਦਹਨਟ੍ਠੇਨ ਅਨੁਪਾਯਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸਮ੍ਪਤਿ ਆਯਤਿਞ੍ਚ ਅਨੁਦਹਨਟ੍ਠੇਨ। ਮਹਾਭਿਤਾਪਨਟ੍ਠੇਨ ਅਨવਟ੍ਠਿਤਸਭਾવਤਾਯ। ਇਤ੍ਤਰਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਾਨਟ੍ਠੇਨ ਮੁਹੁਤ੍ਤਰਮਣੀਯਤਾਯ। ਤਾવਕਾਲਿਕਟ੍ਠੇਨ ਪਰੇਹਿ ਅਭਿਭવਨੀਯਤਾਯ। ਸਬ੍ਬਙ੍ਗਪਚ੍ਚਙ੍ਗਪਲਿਭਞ੍ਜਨਟ੍ਠੇਨ ਛੇਦਨਭੇਦਨਾਦਿਅਧਿਕਰਣਭਾવੇਨ। ਉਗ੍ਘਾਟਸਦਿਸਤਾਯ ਅਧਿਕੁਟ੍ਟਨਟ੍ਠੇਨ। ਅવਣੇ વਣਂ ਉਪ੍ਪਾਦੇਤ੍વਾ ਅਨ੍ਤੋ ਅਨੁਪવਿਸਨਸਭਾવਤਾਯ વਿਨਿવਿਜ੍ਝਨਟ੍ਠੇਨ। ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਿਕਸਮ੍ਪਰਾਯਿਕਅਨਤ੍ਥਨਿਮਿਤ੍ਤਤਾਯ ਸਾਸਙ੍ਕਸਪ੍ਪਟਿਭਯਟ੍ਠੇਨ। ਦਿਟ੍ਠਿਥਾਮੇਨਾਤਿ ਤਸ੍ਸਾ ਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਥਾਮਗਤਭਾવੇਨ। ਦਿਟ੍ਠਿਪਰਾਮਾਸੇਨਾਤਿ ਦਿਟ੍ਠਿਸਙ੍ਖਾਤਪਰਾਮਸਨੇਨ। ਦਿਟ੍ਠਿਯੇવ ਹਿ ਧਮ੍ਮਸਭਾવਂ ਅਤਿਕ੍ਕਮਿਤ੍વਾ ਪਰਤੋ ਆਮਸਨੇਨ ਪਰਾਮਾਸੋ। ਅਭਿਨਿવਿਸ੍ਸਾਤਿ ਤਣ੍ਹਾਭਿਨਿવੇਸਪੁਬ੍ਬਙ੍ਗਮੇਨ ਦਿਟ੍ਠਾਭਿਨਿવੇਸੇਨ ‘‘ਇਦਮੇવੇਤ੍ਥ ਤਥ’’ਨ੍ਤਿ ਅਭਿਨਿવਿਸਿਤ੍વਾ। ਯਸ੍ਮਾ ਹਿ ਅਭਿਨਿવੇਸਨਂ ਤਤ੍ਥ ਅਭਿਨਿવਿਟ੍ਠਂ ਨਾਮ ਹੋਤਿ।ਤਸ੍ਮਾ ਆਹ ‘‘ਅਧਿਟ੍ਠਹਿਤ੍વਾ’’ਤਿ।
Pucchamānā samanuyuñjanti nāma. Pucchā hi anuyogoti. Tenādhigatāya laddhiyā anuvajjanatthaṃ paccanubhāsanena puna paṭijānāpanaṃ patiṭṭhāpanaṃ, taṃ panassa ādāya samādāpanaṃ viya hotīti āha ‘‘samanugāhanti nāmā’’ti. Tassā pana laddhiyā anuyuñjitāya vuccamānampi kāraṇaṃ kāraṇapatirūpakamevāti tassa pucchanaṃ samanubhāsanaṃ. Anudahanaṭṭhena anupāyapaṭipattiyā sampati āyatiñca anudahanaṭṭhena. Mahābhitāpanaṭṭhena anavaṭṭhitasabhāvatāya. Ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena muhuttaramaṇīyatāya. Tāvakālikaṭṭhena parehi abhibhavanīyatāya. Sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena chedanabhedanādiadhikaraṇabhāvena. Ugghāṭasadisatāya adhikuṭṭanaṭṭhena. Avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanasabhāvatāya vinivijjhanaṭṭhena. Diṭṭhadhammikasamparāyikaanatthanimittatāya sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena.Diṭṭhithāmenāti tassā diṭṭhiyā thāmagatabhāvena. Diṭṭhiparāmāsenāti diṭṭhisaṅkhātaparāmasanena. Diṭṭhiyeva hi dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanena parāmāso. Abhinivissāti taṇhābhinivesapubbaṅgamena diṭṭhābhinivesena ‘‘idamevettha tatha’’nti abhinivisitvā. Yasmā hi abhinivesanaṃ tattha abhiniviṭṭhaṃ nāma hoti.Tasmā āha ‘‘adhiṭṭhahitvā’’ti.
੨੩੫. ਨਤ੍ਥੀਤਿ વਤ੍ਤੁਕਾਮੋਪੀਤਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਲਦ੍ਧਿਂ ਨਿਗੁਹੇਤੁਕਾਮਤਾਯ ਅવਜਾਨਿਤੁਕਾਮੋਪਿ। ਸਮ੍ਪਟਿਚ੍ਛਤਿ ਪਟਿਜਾਨਾਤਿ। ਦ੍વੇ ਕਥਾਤਿ વਿਸਂવਾਦਨਕਥਂ ਸਨ੍ਧਾਯ વਦਤਿ। ਅਭੂਤਕਥਾ ਹਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ਪવਤ੍ਤਾ ਭੂਤਕਥਾਯ વਸੇਨ ਦ੍વੇ ਕਥਾਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ।
235.Natthīti vattukāmopīti attano laddhiṃ niguhetukāmatāya avajānitukāmopi. Sampaṭicchati paṭijānāti. Dve kathāti visaṃvādanakathaṃ sandhāya vadati. Abhūtakathā hi pubbe pavattā bhūtakathāya vasena dve kathāti vuccati.
੨੩੬. ਕਸ੍ਸ ਖੋ ਨਾਮਾਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਤ੍ਥਾ ‘‘ਨ ਮਮ ਤੁਯ੍ਹਂ ਤਾਦਿਸਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਾਯ ਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾ ਨਾਮ ਭੂਤਪੁਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਖਤ੍ਤਿਯਸ੍ਸ વਾ’’ਤਿਆਦਿ।
236.Kassa kho nāmāti iminā satthā ‘‘na mama tuyhaṃ tādisassa atthāya dhammadesanā nāma bhūtapubbā’’ti dasseti. Tenāha ‘‘khattiyassa vā’’tiādi.
ਞਾਣਮਯਾ ਉਸ੍ਮਾ ਏਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਉਸ੍ਮੀ, ਤਥਾਰੂਪੇਹਿ ਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਅਨੁਸ੍ਮੀਕਤੋ ਤਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਤਭਾવੇ ਪਟਿવੇਧਗਬ੍ਭੋਅਪਿ ਉਸ੍ਮੀਕਤੋਤਿ વਿਕਤਭਾવਤੋ ਪਞ੍ਞਾਬੀਜਮਸ੍ਸ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਧਮ੍ਮવਿਨਯੇ ਅਪਿ ਨੁ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਭਗવਾ ਭਿਕ੍ਖੂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ। ਤੇ ਪਟਿਕ੍ਖਿਪਨ੍ਤਾ વਦਨ੍ਤਿ ਠਾਨਗਤੇਨ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤੇਨ ਞਾਣੁਪਹਤਭਾવਂ ਸਮ੍ਪਸ੍ਸਨ੍ਤਾ। ਨਿਤ੍ਤੇਜਭੂਤੋਤਿ ਨਿਤ੍ਤੇਜਂ ਭੂਤੋ ਤੇਜੋਹਾਨਿਪ੍ਪਤ੍ਤੋ। ਤਤੋ ਏવ ਭਿਕ੍ਖੂਨਮ੍ਪਿ ਸਮ੍ਮੁਖਾ ਓਲੋਕੇਤੁਂ ਅਸਮਤ੍ਥਤਾਯ ਪਤ੍ਤਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਅਧੋਮੁਖੋ। ਸਹਧਮ੍ਮਿਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿ વਤ੍ਤੁਂ ਅવਿਸਹਨਤੋ ਅਪ੍ਪਟਿਭਾਨੋ। ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੂਪਗਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਆવਹਂ। ਪਟਿਪ੍ਪਸ੍ਸਮ੍ਭੇਨ੍ਤੋਤਿ ਪਟਿਸੇਧੇਨ੍ਤੋ।
Ñāṇamayā usmā etassa atthīti usmī, tathārūpehi paccayehi anusmīkato tasmiṃ attabhāve paṭivedhagabbhoapi usmīkatoti vikatabhāvato paññābījamassa imasmiṃ dhammavinaye api nu atthīti bhagavā bhikkhū pucchati. Te paṭikkhipantā vadanti ṭhānagatena duccaritena ñāṇupahatabhāvaṃ sampassantā. Nittejabhūtoti nittejaṃ bhūto tejohānippatto. Tato eva bhikkhūnampi sammukhā oloketuṃ asamatthatāya pattakkhandho adhomukho. Sahadhammikaṃ kiñci vattuṃ avisahanato appaṭibhāno. Sampattūpaganti sampattiāvahaṃ. Paṭippassambhentoti paṭisedhento.
੨੩੭. ਅਨ੍ਤਰਾਯਕਰਲਦ੍ਧਿਯਾ ਸਭਾવવਿਭਾવਨੇਨ ਪਰਿਸਂ ਸੋਧੇਤਿ। ਨਿਸ੍ਸਾਰੇਤਿ ਨੀਹਰਤਿ ਅવਿਸੁਦ੍ਧਦਿਟ੍ਠਿਤਾਯ। ਕਸ੍ਸਚਿ ਬੁਦ੍ਧਾਨੁਭਾવਂ ਅਜਾਨਨ੍ਤਸ੍ਸ। ਤਸ੍ਸ ਹਿ ਏવਂ ਭવੇਯ੍ਯ ‘‘ਸਹਸਾ ਕਥਿਤ’’ਨ੍ਤਿ। ਨ ਹਿ ਕਦਾਚਿ ਬੁਦ੍ਧਾਨਂ ਸਹਸਾ ਕਿਰਿਯਾ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ। ਅਸ੍ਸਾਤਿ ‘‘ਕਸ੍ਸਚੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਭਿਕ੍ਖੁਸ੍ਸ। ਸੁਤ੍વਾਪਿ ਤੁਣ੍ਹੀਭਾવਂ ਆਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯਾਤਿ ਅਥਾਪਿ ਸਿਯਾਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਤਂ ਸਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ‘‘ਸਚੇ ਹੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ વੁਤ੍ਤਂ ਸਬ੍ਬਂ ਪਰਿਕਪ੍ਪਨਂ। ਨ ਕਰਿਸ੍ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਪਰਿਸਾਯ ਲਦ੍ਧਿਂ ਸੋਧੇਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਲਦ੍ਧਿਂ ਪਕਾਸੇਨ੍ਤੋਤਿ ਮਹਾਸਾવਜ੍ਜਤਾવਸੇਨ ਪਕਾਸੇਨ੍ਤੋ। ਸਞ੍ਞਾવਿਤਕ੍ਕੇਹੀਤਿ ਸੁਭਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਬ੍ਯਞ੍ਜਨਗ੍ਗਾਹਾਦਿવਸੇਨ ਪવਤ੍ਤੇਹਿ ਸਞ੍ਞਾવਿਤਕ੍ਕੇਹਿ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਕਿਲੇਸਕਾਮਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤੇਹੀ’’ਤਿ। ਮੇਥੁਨਸਮਾਚਾਰਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਅਧਿਕਾਰવਸੇਨ વੁਤ੍ਤਂ। ਤਦਞ੍ਞਮ੍ਪਿ ਪਨ – ‘‘ਅਪਿਚ ਖੋ ਮਾਤੁਗਾਮਸ੍ਸ ਉਚ੍ਛਾਦਨਂ ਪਰਿਮਦ੍ਦਨਂ ਨਹਾਪਨਂ ਸਮ੍ਬਾਹਨਂ ਸਾਦਿਯਤੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੭.੫੦) ਆਗਤਂ વਿਸਭਾਗવਤ੍ਥੁવਿਸਯਂ ਆਮਿਸਪਰਿਭੋਗਂ। ‘‘ਅਞ੍ਞਤ੍ਰੇવ ਕਾਮੇਹਿ ਅਞ੍ਞਤ੍ਰ ਕਾਮਸਞ੍ਞਾਹਿ ਅਞ੍ਞਤ੍ਰ ਕਾਮવਿਤਕ੍ਕੇਹਿ ਸਮਾਚਰਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ ਨੇਤਂ ਠਾਨਂ વਿਜ੍ਜਤਿ।
237. Antarāyakaraladdhiyā sabhāvavibhāvanena parisaṃ sodheti. Nissāreti nīharati avisuddhadiṭṭhitāya. Kassaci buddhānubhāvaṃ ajānantassa. Tassa hi evaṃ bhaveyya ‘‘sahasā kathita’’nti. Na hi kadāci buddhānaṃ sahasā kiriyā nāma atthi. Assāti ‘‘kassacī’’ti vuttabhikkhussa. Sutvāpituṇhībhāvaṃ āpajjeyyāti athāpi siyāti sambandho. Taṃ sabbanti ‘‘sace hī’’tiādinā vuttaṃ sabbaṃ parikappanaṃ. Na karissantīti parisāya laddhiṃ sodhetīti sambandho. Laddhiṃ pakāsentoti mahāsāvajjatāvasena pakāsento. Saññāvitakkehīti subhanimittānubyañjanaggāhādivasena pavattehi saññāvitakkehi. Tenāha ‘‘kilesakāmasampayuttehī’’ti. Methunasamācāranti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ. Tadaññampi pana – ‘‘apica kho mātugāmassa ucchādanaṃ parimaddanaṃ nahāpanaṃ sambāhanaṃ sādiyatī’’tiādinā (a. ni. 7.50) āgataṃ visabhāgavatthuvisayaṃ āmisaparibhogaṃ. ‘‘Aññatreva kāmehi aññatra kāmasaññāhi aññatra kāmavitakkehi samācarissatī’’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.
੨੩੮. ਯੋਨਿਸੋ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਣੇਨ ਨਤ੍ਥਿ ਏਤ੍ਥ ਛਨ੍ਦਰਾਗੋਤਿ ਨਿਚ੍ਛਨ੍ਦਰਾਗੋ, ਤਂ ਨਿਚ੍ਛਨ੍ਦਰਾਗਂ। ਕਦਾਚਿ ਉਪੋਸਥਿਕਭਾવੇਨ ਸਮਾਦਿਨ੍ਨਸੀਲਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਿ ਨੋਤਿ ਅਨਿਬਦ੍ਧਸੀਲਾਨਂ ਗਹਟ੍ਠਾਨਂ। ਸੀਲਸਮਾਦਾਨਭਾવਤੋ ਅਨ੍ਤਰਾਯਕਰਂ। વਤ੍ਥੁਕਾਮਾਨਂ ਸਚ੍ਛਨ੍ਦਰਾਗਪਰਿਭੋਗਞ੍ਚ। ਅਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਣੇਨ ਭਿਕ੍ਖੂਨਂ ਆવਰਣਕਰਂ। ਪਚ੍ਚਯਾਨਂ ਸਚ੍ਛਨ੍ਦਰਾਗਪਰਿਭੋਗਞ੍ਚ। ਅਯਂ ਅਰਿਟ੍ਠੋ ਦੁਗ੍ਗਹਿਤਾਯ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਯਾ વਸੇਨ ਅਮ੍ਹੇ ਚੇવ ਅਬ੍ਭਾਚਿਕ੍ਖਤਿ, ਅਤ੍ਤਾਨਞ੍ਚ ਖਨਤਿ, ਬਹੁਞ੍ਚ ਅਪੁਞ੍ਞਂ ਪਸવਤੀਤਿ ਏવਂ ਸਞ੍ਞਾ ਮਾ ਹੋਨ੍ਤੂਤਿ ਦੁਗ੍ਗਹਿਤਾਯ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਯਾ ਦੋਸਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ। ਉਗ੍ਗਣ੍ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਸਜ੍ਝਾਯਨ੍ਤਿ ਚੇવ વਾਚੁਗ੍ਗਤਂ ਕਰੋਨ੍ਤਾ ਧਾਰੇਨ੍ਤਿ ਚਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
238. Yoniso paccavekkhaṇena natthi ettha chandarāgoti nicchandarāgo, taṃ nicchandarāgaṃ. Kadāci uposathikabhāvena samādinnasīlāpi honti kadāci noti anibaddhasīlānaṃ gahaṭṭhānaṃ. Sīlasamādānabhāvato antarāyakaraṃ. Vatthukāmānaṃ sacchandarāgaparibhogañca. Apaccavekkhaṇena bhikkhūnaṃ āvaraṇakaraṃ. Paccayānaṃ sacchandarāgaparibhogañca. Ayaṃ ariṭṭho duggahitāya pariyattiyā vasena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khanati, bahuñca apuññaṃ pasavatīti evaṃ saññā mā hontūti duggahitāya pariyattiyā dosaṃ dassento āha. Uggaṇhantīti sajjhāyanti ceva vācuggataṃ karontā dhārenti cāti attho.
ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ ਨવਪ੍ਪਭੇਦਮ੍ਪਿ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਧਮ੍ਮਂ ਪਰਿਯਾਦਿਯਤਿ। ਕਥਂ ਸੁਤ੍ਤਂ ਨવਪ੍ਪਭੇਦਂ? ਸਗਾਥਕਞ੍ਹਿ ਸੁਤ੍ਤਂ ਗੇਯ੍ਯਂ, ਨਿਗ੍ਗਾਥਕਂ ਸੁਤ੍ਤਂ વੇਯ੍ਯਾਕਰਣਂ, ਤਦੁਭਯવਿਨਿਮੁਤ੍ਤਞ੍ਚ ਸੁਤ੍ਤਂ ਉਦਾਨਾਦਿવਿਸੇਸਸਞ੍ਞਾવਿਰਹਿਤਂ ਨਤ੍ਥਿ, ਯਂ ਸੁਤ੍ਤਙ੍ਗਂ ਸਿਯਾ, ਮਙ੍ਗਲਸੁਤ੍ਤਾਦੀਨਞ੍ਚ ਸੁਤ੍ਤਙ੍ਗਸਙ੍ਗਹੋ ਨ ਸਿਯਾ ਗਾਥਾਭਾવਤੋ ਧਮ੍ਮਪਦਾਦੀਨਂ વਿਯ, ਗੇਯ੍ਯਙ੍ਗਸਙ੍ਗਹੋ વਾ ਸਿਯਾ ਸਗਾਥਕਤ੍ਤਾ ਸਗਾਥਾવਗ੍ਗਸ੍ਸ વਿਯ, ਤਥਾ ਉਭਤੋવਿਭਙ੍ਗਾਦੀਸੁ ਸਗਾਥਕਪ੍ਪਦੇਸਾਨਨ੍ਤਿ? વੁਚ੍ਚਤੇ –
Suttantiādinā navappabhedampi pariyattidhammaṃ pariyādiyati. Kathaṃ suttaṃ navappabhedaṃ? Sagāthakañhi suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇaṃ, tadubhayavinimuttañca suttaṃ udānādivisesasaññāvirahitaṃ natthi, yaṃ suttaṅgaṃ siyā, maṅgalasuttādīnañca suttaṅgasaṅgaho na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthāvaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti? Vuccate –
ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਸਾਮਞ੍ਞવਿਧਿ, વਿਸੇਸવਿਧਯੋ ਪਰੇ।
Suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;
ਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਨਿਰੂਲ਼੍ਹਤ੍ਤਾ, ਸਹਤਾਞ੍ਞੇਨ ਨਞ੍ਞਤੋ॥ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ਟੀ॰ ੧.ਨਿਦਾਨਕਥਾવਣ੍ਣਨਾ; ਅ॰ ਨਿ॰ ਟੀ॰ ੨.੪.੬; ਸਾਰਤ੍ਥ॰ ਟੀ॰ ੧.ਬਾਹਿਰਨਿਦਾਨਕਥਾ)।
Sanimittā nirūḷhattā, sahatāññena naññato. (dī. ni. ṭī. 1.nidānakathāvaṇṇanā; a. ni. ṭī. 2.4.6; sārattha. ṭī. 1.bāhiranidānakathā);
ਸਬ੍ਬਸ੍ਸਪਿ ਹਿ ਬੁਦ੍ਧવਚਨਸ੍ਸ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਯਂ ਸਾਮਞ੍ਞવਿਧਿ। ਤੇਨੇવਾਹ ਆਯਸ੍ਮਾ ਮਹਾਕਚ੍ਚਾਨੋ ਨੇਤ੍ਤਿਯਂ (ਨੇਤ੍ਤਿ॰ ੧.ਸਙ੍ਗਹવਾਰ) ‘‘ਨવવਿਧਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਪਰਿਯੇਟ੍ਠੀ’’ਤਿ। ‘‘ਏਤ੍ਤਕਂ ਤਸ੍ਸ ਭਗવਤੋ ਸੁਤ੍ਤਾਗਤਂ ਸੁਤ੍ਤਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਂ (ਪਾਚਿ॰ ੬੫੫, ੧੨੪੨), ਸਕવਾਦੇ ਪਞ੍ਚ ਸੁਤ੍ਤਸਤਾਨੀ’’ਤਿ (ਧ॰ ਸ॰ ਅਟ੍ਠ॰ ਨਿਦਾਨਕਥਾ; ਕਥਾ॰ ਅਟ੍ਠ॰ ਨਿਦਾਨਕਥਾ) ਏવਮਾਦਿ ਚ ਏਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਸ੍ਸ ਸਾਧਕਂ। ਤਦੇਕਦੇਸੇਸੁ ਪਨ ਗੇਯ੍ਯਾਦਯੋ વਿਸੇਸવਿਧਯੋ ਤੇਨ ਤੇਨ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾ। ਤਥਾ ਹਿ ਗੇਯ੍ਯਸ੍ਸ ਸਗਾਥਕਤ੍ਤਂ ਤਬ੍ਭਾવਨਿਮਿਤ੍ਤਂ। ਲੋਕੇਪਿ ਹਿ ਸਸਿਲੋਕਂ ਸਗਾਥਕਂ વਾ ਚੁਣ੍ਣਿਯਗਨ੍ਥਂ ‘‘ਗੇਯ੍ਯ’’ਨ੍ਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਗਾਥਾવਿਰਹੇ ਪਨ ਸਤਿ ਪੁਚ੍ਛਂ ਕਤ੍વਾ વਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਭਾવੋ વੇਯ੍ਯਾਕਰਣਸ੍ਸ ਤਬ੍ਭਾવਨਿਮਿਤ੍ਤਂ। ਪੁਚ੍ਛਾવਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਞ੍ਹਿ ‘‘ਬ੍ਯਾਕਰਣ’’ਨ੍ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਬ੍ਯਾਕਰਣਮੇવ વੇਯ੍ਯਾਕਰਣਂ।
Sabbassapi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tenevāha āyasmā mahākaccāno nettiyaṃ (netti. 1.saṅgahavāra) ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti. ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 655, 1242), sakavāde pañca suttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ. Tadekadesesu pana geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ vā cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṃ. Pucchāvissajjanañhi ‘‘byākaraṇa’’nti vuccati, byākaraṇameva veyyākaraṇaṃ.
ਏવਂ ਸਨ੍ਤੇ ਸਗਾਥਕਾਦੀਨਮ੍ਪਿ ਪੁਚ੍ਛਂ ਕਤ੍વਾ વਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨવਸੇਨ ਪવਤ੍ਤਾਨਂ વੇਯ੍ਯਾਕਰਣਭਾવੋ ਆਪਜ੍ਜਤੀਤਿ? ਨਾਪਜ੍ਜਤਿ ਗੇਯ੍ਯਾਦਿਸਞ੍ਞਾਨਂ ਅਨੋਕਾਸਭਾવਤੋ, ‘‘ਗਾਥਾવਿਰਹੇ ਸਤੀ’’ਤਿ વਿਸੇਸਿਤਤ੍ਤਾ ਚ। ਤਥਾ ਹਿ ਧਮ੍ਮਪਦਾਦੀਸੁ ਕੇવਲਂ ਗਾਥਾਬਨ੍ਧੇਸੁ, ਸਗਾਥਕਤ੍ਤੇਪਿ ਸੋਮਨਸ੍ਸਞਾਣਮਯਿਕਗਾਥਾਯੁਤ੍ਤੇਸੁ, ‘‘વੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਇਤਿવੁ॰ ੧) ਆਦਿવਚਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਸੁ, ਅਬ੍ਭੁਤਧਮ੍ਮਪਟਿਸਂਯੁਤ੍ਤੇਸੁ ਚ ਸੁਤ੍ਤવਿਸੇਸੇਸੁ ਯਥਾਕ੍ਕਮਂ ਗਾਥਾ-ਉਦਾਨ-ਇਤਿવੁਤ੍ਤਕ-ਅਬ੍ਭੁਤਧਮ੍ਮ-ਸਞ੍ਞਾ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾ, ਤਥਾ ਸਤਿਪਿ ਗਾਥਾਬਨ੍ਧਭਾવੇ ਭਗવਤੋ ਅਤੀਤਾਸੁ ਜਾਤੀਸੁ ਚਰਿਯਾਨੁਭਾવਪ੍ਪਕਾਸਕੇਸੁ ਜਾਤਕਸਞ੍ਞਾ, ਸਤਿਪਿ ਪਞ੍ਹવਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਭਾવੇ ਸਗਾਥਕਤ੍ਤੇ ਚ ਕੇਸੁਚਿ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤੇਸੁ વੇਦਸ੍ਸ ਲਭਾਪਨਤੋ વੇਦਲ੍ਲਸਞ੍ਞਾ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾਤਿ ਏવਂ ਤੇਨ ਤੇਨ ਸਗਾਥਕਤ੍ਤਾਦਿਨਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਤੇਸੁ ਤੇਸੁ ਸੁਤ੍ਤવਿਸੇਸੇਸੁ ਗੇਯ੍ਯਾਦਿਸਞ੍ਞਾ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾਤਿ વਿਸੇਸવਿਧਯੋ ਸੁਤ੍ਤਙ੍ਗਤੋ ਪਰੇ ਗੇਯ੍ਯਾਦਯੋ। ਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਗੇਯ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਰਹਿਤਂ, ਤਂ ਸੁਤ੍ਤਙ੍ਗਂ વਿਸੇਸਸਞ੍ਞਾਪਰਿਹਾਰੇਨ ਸਾਮਞ੍ਞਸਞ੍ਞਾਯ ਪવਤ੍ਤਨਤੋਤਿ। ਨਨੁ ਚ ਸਗਾਥਕਂ ਸੁਤ੍ਤਂ ਗੇਯ੍ਯਂ, ਨਿਗ੍ਗਾਥਕਂ ਸੁਤ੍ਤਂ વੇਯ੍ਯਾਕਰਣਨ੍ਤਿ ਸੁਤ੍ਤਙ੍ਗਂ ਨ ਸਮ੍ਭવਤੀਤਿ ਚੋਦਨਾ ਤਦવਤ੍ਥਾ ਏવਾਤਿ? ਨ ਤਦવਤ੍ਥਾ ਸੋਧਿਤਤ੍ਤਾ। ਸੋਧਿਤਞ੍ਹਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ‘‘ਗਾਥਾવਿਰਹੇ ਸਤਿ ਪੁਚ੍ਛਾવਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਭਾવੋ વੇਯ੍ਯਾਕਰਣਸ੍ਸ ਤਬ੍ਭਾવਨਿਮਿਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ।
Evaṃ sante sagāthakādīnampi pucchaṃ katvā vissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato, ‘‘gāthāvirahe satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu, sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu, ‘‘vuttañheta’’nti (itivu. 1) ādivacanasambandhesu, abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthā-udāna-itivuttaka-abbhutadhamma-saññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā, satipi pañhavissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti. Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthā evāti? Na tadavatthā sodhitattā. Sodhitañhi pubbe ‘‘gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimitta’’nti.
ਯਞ੍ਚ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਗਾਥਾਭਾવਤੋ ਮਙ੍ਗਲਸੁਤ੍ਤਾਦੀਨਂ ਸੁਤ੍ਤਙ੍ਗਸਙ੍ਗਹੋ ਨ ਸਿਯਾ’’ਤਿ (ਖੁ॰ ਪਾ॰ ੫.੧; ਸੁ॰ ਨਿ॰ ੨੬੧), ਤਂ ਨ, ਨਿਰੁਲ਼੍ਹਤ੍ਤਾ। ਨਿਰੁਲ਼੍ਹੋ ਹਿ ਮਙ੍ਗਲਸੁਤ੍ਤਾਦੀਨਂ ਸੁਤ੍ਤਭਾવੋ। ਨ ਹਿ ਤਾਨਿ ਧਮ੍ਮਪਦਬੁਦ੍ਧવਂਸਾਦਯੋ વਿਯ ਗਾਥਾਭਾવੇਨ ਪਞ੍ਞਾਤਾਨਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸੁਤ੍ਤਭਾવੇਨੇવ। ਤੇਨੇવ ਹਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ‘‘ਸੁਤ੍ਤਨਾਮਕ’’ਨ੍ਤਿ ਨਾਮਗ੍ਗਹਣਂ ਕਤਂ। ਯਂ ਪਨ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਸਗਾਥਕਤ੍ਤਾ ਗੇਯ੍ਯਙ੍ਗਸਙ੍ਗਹੋ ਸਿਯਾ’’ਤਿ , ਤਦਪਿ ਨਤ੍ਥਿ, ਯਸ੍ਮਾ ਸਹਤਾਞ੍ਞੇਨ। ਸਹ ਗਾਥਾਹੀਤਿ ਹਿ ਸਗਾਥਕਂ, ਸਹਭਾવੋ ਚ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਤੋ ਅਞ੍ਞੇਨ ਹੋਤਿ, ਨ ਚ ਮਙ੍ਗਲਸੁਤ੍ਤਾਦੀਸੁ ਗਾਥਾવਿਨਿਮੁਤ੍ਤੋ ਕੋਚਿ ਸੁਤ੍ਤਪਦੇਸੋ ਅਤ੍ਥਿ, ਯੋ ‘‘ਸਹ ਗਾਥਾਹੀ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚੇਯ੍ਯ, ਨ ਚ ਸਮੁਦਾਯੋ ਨਾਮ ਕੋਚਿ ਅਤ੍ਥਿ। ਯਦਪਿ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਉਭਤੋવਿਭਙ੍ਗਾਦੀਸੁ ਸਗਾਥਕਪ੍ਪਦੇਸਾਨਂ ਗੇਯ੍ਯਙ੍ਗਸਙ੍ਗਹੋ ਸਿਯਾ’’ਤਿ, ਤਦਪਿ ਨ ਅਞ੍ਞਤੋ। ਅਞ੍ਞਾ ਏવ ਹਿ ਤਾ ਗਾਥਾ ਜਾਤਕਾਦਿਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਤ੍ਤਾ, ਅਤੋ ਨ ਤਾਹਿ ਉਭਤੋવਿਭਙ੍ਗਾਦੀਨਂ ਗੇਯ੍ਯਙ੍ਗਭਾવੋਤਿ। ਏવਂ ਸੁਤ੍ਤਾਦੀਨਂ ਅਙ੍ਗਾਨਂ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਸਙ੍ਕਰਾਭਾવੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ।
Yañca vuttaṃ ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti (khu. pā. 5.1; su. ni. 261), taṃ na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṃ suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, kintu suttabhāveneva. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘suttanāmaka’’nti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti , tadapi natthi, yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti hi sagāthakaṃ, sahabhāvo ca nāma atthato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttapadeso atthi, yo ‘‘saha gāthāhī’’ti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi. Yadapi vuttaṃ ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi na aññato. Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā, ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti. Evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo.
ਅਤ੍ਥਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥਭੂਤਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਅਤ੍ਥਂ। ਅਨਤ੍ਥਮ੍ਪਿ ਕੇਚਿ વਿਪਲ੍ਲਾਸવਸੇਨ ‘‘ਅਤ੍ਥੋ’’ਤਿ ਗਣ੍ਹਨ੍ਤੀਤਿ ‘‘ਅਤ੍ਥਤ੍ਥ’’ਨ੍ਤਿ વਿਸੇਸੇਤ੍વਾ વੁਤ੍ਤਂ। ਕਾਰਣਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਕਾਰਣਭੂਤਂ ਅਤ੍ਥਂ, ਸੀਲਂ ਸਮਾਧਿਸ੍ਸ ਕਾਰਣਂ, ਸਮਾਧਿ વਿਪਸ੍ਸਨਾਯਾਤਿ ਏવਂ ਤਸ੍ਸ ਤਸ੍ਸ ਕਾਰਣਭੂਤਂ ਅਤ੍ਥਂ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਸੀਲ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿ। ਤੇਨੇਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ – ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਸੀਲਂ ਕਥਿਤਂ, ਤਞ੍ਚ ਯਾવਦੇવ ਸਮਾਧਤ੍ਥਂ, ਸਮਾਧਿ વਿਪਸ੍ਸਨਤ੍ਥੋ, વਿਪਸ੍ਸਨਾ ਮਗ੍ਗਤ੍ਥਾ, ਮਗ੍ਗੋ ਫਲਤ੍ਥੋ, વਟ੍ਟਂ ਕਥਿਤਂ ਯਾવਦੇવ વਿવਟ੍ਟਾਧਿਗਮਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਜਾਨਿਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਨ੍ਤੀਤਿ। ਏવਂ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ‘‘ਅਤ੍ਥ’’ਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਭਾਸਿਤਤ੍ਥਪਯੋਜਨਤ੍ਥਾਨਂ ਗਹਿਤਤਾ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ। ਨ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਨ વਿਚਾਰੇਨ੍ਤਿ, ਨਿਜ੍ਝਾਨਪਞ੍ਞਾਕ੍ਖਮਾ ਨ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਨਿਜ੍ਝਾਯਿਤ੍વਾ ਪਞ੍ਞਾਯ ਰੋਚੇਤ੍વਾ ਗਹੇਤਬ੍ਬਾ ਨ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਇਤਿ ਏવਂ ਏਤਾਯ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਯਾ વਾਦਪ੍ਪਮੋਕ੍ਖਾਨਿਸਂਸਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਉਪਰਿ ਪਰੇਹਿ ਆਰੋਪਿਤવਾਦਸ੍ਸ ਨਿਗ੍ਗਹਸ੍ਸ ਮੋਕ੍ਖਪਯੋਜਨਾ ਹੁਤ੍વਾ ਧਮ੍ਮਂ ਪਰਿਯਾਪੁਣਨ੍ਤਿ। વਾਦਪ੍ਪਮੋਕ੍ਖੋ વਾ ਨਿਨ੍ਦਾਪਮੋਕ੍ਖੋ। ਯਸ੍ਸ ਚਾਤਿ ਯਸ੍ਸ ਚ ਸੀਲਾਦਿਪੂਰਣੇਨ ਪਤ੍ਤਬ੍ਬਸ੍ਸ, ਮਗ੍ਗਸ੍ਸ વਾ ਤਦਧਿਗਮੇਨ ਪਤ੍ਤਬ੍ਬਸ੍ਸ, ਫਲਸ੍ਸ વਾ ਤਦਧਿਗਮੇਨ ਪਤ੍ਤਬ੍ਬਸ੍ਸ, ਅਨੁਪਾਦਾવਿਮੋਕ੍ਖਸ੍ਸ વਾ ਅਤ੍ਥਾਯ। ਧਮ੍ਮਂ ਪਰਿਯਾਪੁਣਨ੍ਤਿ, ਞਾਯੇਨ ਪਰਿਯਾਪੁਣਨ੍ਤੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਨਾਨੁਭੋਨ੍ਤਿ ਨ વਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ। ਤੇਸਂ ਤੇ ਧਮ੍ਮਾ ਦੁਗ੍ਗਹਿਤਾ ਉਪਾਰਮ੍ਭਮਾਨਦਪ੍ਪਮਕ੍ਖਪਲ਼ਾਸਾਦਿਹੇਤੁਭਾવੇਨ ਦੀਘਰਤ੍ਤਂ ਅਹਿਤਾਯ ਦੁਕ੍ਖਾਯ ਸਂવਤ੍ਤਨ੍ਤਿ।
Atthatthanti atthabhūtaṃ yathābhūtaṃ atthaṃ. Anatthampi keci vipallāsavasena ‘‘attho’’ti gaṇhantīti ‘‘atthattha’’nti visesetvā vuttaṃ. Kāraṇatthanti kāraṇabhūtaṃ atthaṃ, sīlaṃ samādhissa kāraṇaṃ, samādhi vipassanāyāti evaṃ tassa tassa kāraṇabhūtaṃ atthaṃ. Tenāha ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīla’’ntiādi. Tenetaṃ dasseti – imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, tañca yāvadeva samādhatthaṃ, samādhi vipassanattho, vipassanā maggatthā, maggo phalattho, vaṭṭaṃ kathitaṃ yāvadeva vivaṭṭādhigamatthanti jānituṃ na sakkontīti. Evaṃ pāḷiyaṃ ‘‘attha’’nti iminā bhāsitatthapayojanatthānaṃ gahitatā veditabbā. Na pariggaṇhantīti na vicārenti, nijjhānapaññākkhamā na honti, nijjhāyitvā paññāya rocetvā gahetabbā na hontīti adhippāyo. Iti evaṃ etāya pariyattiyā vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitavādassa niggahassa mokkhapayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇanti. Vādappamokkho vā nindāpamokkho. Yassa cāti yassa ca sīlādipūraṇena pattabbassa, maggassa vā tadadhigamena pattabbassa, phalassa vā tadadhigamena pattabbassa, anupādāvimokkhassa vā atthāya. Dhammaṃ pariyāpuṇanti, ñāyena pariyāpuṇantīti adhippāyo. Nānubhonti na vindanti. Tesaṃ te dhammā duggahitā upārambhamānadappamakkhapaḷāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti.
੨੩੯. ਅਲਂ ਪਰਿਯਤ੍ਤੋ ਗਦੋ ਅਸ੍ਸਾਤਿ ਅਲਗਦ੍ਦੋ ਅਨੁਨਾਸਿਕਲੋਪਂ ਦ-ਕਾਰਾਗਮਞ੍ਚ ਕਤ੍વਾ। વਟ੍ਟਦੁਕ੍ਖਕਨ੍ਤਾਰਤੋ ਨਿਤ੍ਥਰਣਤ੍ਥਾਯ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਥਰਣਪਰਿਯਤ੍ਤਿ। ਭਣ੍ਡਾਗਾਰੇ ਨਿਯੁਤ੍ਤੋ ਭਣ੍ਡਾਗਾਰਿਕੋ, ਭਣ੍ਡਾਗਾਰਿਕੋ વਿਯ ਭਣ੍ਡਾਗਾਰਿਕੋ, ਧਮ੍ਮਰਤਨਾਨੁਪਾਲਕੋ। ਅਞ੍ਞਂ ਅਤ੍ਥਂ ਅਨਪੇਕ੍ਖਿਤ੍વਾ ਭਣ੍ਡਾਗਾਰਿਕਸ੍ਸੇવ ਸਤੋ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿ ਭਣ੍ਡਾਗਾਰਿਕਪਰਿਯਤ੍ਤਿ। ‘‘વਂਸਾਨੁਰਕ੍ਖਕੋવਾ’’ਤਿ ਅવਧਾਰਣਂ ਸੀਹਾવਲੋਕਨਞਾਯੇਨ ਤਨ੍ਤਿਧਾਰਕੋવ ਪવੇਣਿਪਾਲਕੋવਾਤਿ ਪੁਰਿਮਪਦਦ੍વਯੇਪਿ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬਂ।
239. Alaṃ pariyatto gado assāti alagaddo anunāsikalopaṃ da-kārāgamañca katvā. Vaṭṭadukkhakantārato nittharaṇatthāya pariyatti nittharaṇapariyatti. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viya bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññaṃ atthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti. ‘‘Vaṃsānurakkhakovā’’ti avadhāraṇaṃ sīhāvalokanañāyena tantidhārakova paveṇipālakovāti purimapadadvayepi yojetabbaṃ.
ਯਦਿ ਤਨ੍ਤਿਧਾਰਣਾਦਿਅਤ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧવਚਨਸ੍ਸ ਪਰਿਯਾਪੁਣਨਂ ਭਣ੍ਡਾਗਾਰਿਕਪਰਿਯਤ੍ਤਿ, ਕਸ੍ਮਾ ‘‘ਖੀਣਾਸવਸ੍ਸਾ’’ਤਿ વਿਸੇਸੇਤ੍વਾ વੁਤ੍ਤਂ, ਨਨੁ ਏਕਚ੍ਚਸ੍ਸ ਪੁਥੁਜ੍ਜਨਸ੍ਸਪਿ ਅਯਂ ਨਯੋ ਲਬ੍ਭਤੀਤਿ ਅਨੁਯੋਗਂ ਸਨ੍ਧਾਯਾਹ ‘‘ਯੋ ਪਨਾ’’ਤਿਆਦਿ। ਅਤ੍ਤਨੋ ਠਾਨੇਤਿ ਨਿਤ੍ਥਰਣਟ੍ਠਾਨੇ। ਕਾਮਂ ਪੁਥੁਜ੍ਜਨੋ ‘‘ਪવੇਣਿਂ ਪਾਲੇਸ੍ਸਾਮੀ’’ਤਿ ਅਜ੍ਝਾਸਯੇਨ ਪਰਿਯਾਪੁਣਾਤਿ। ਅਤ੍ਤਨੋ ਪਨ ਭવਕਨ੍ਤਾਰਤੋ ਅਨਿਤ੍ਤਿਣ੍ਣਤ੍ਤਾ ਤਸ੍ਸ ਸਾ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਥਰਣਪਰਿਯਤ੍ਤਿ ਏવ ਨਾਮ ਹੋਤੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਪੁਥੁਜ੍ਜਨਸ੍ਸਾ’’ਤਿਆਦਿ।
Yadi tantidhāraṇādiatthaṃ buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ bhaṇḍāgārikapariyatti, kasmā ‘‘khīṇāsavassā’’ti visesetvā vuttaṃ, nanu ekaccassa puthujjanassapi ayaṃ nayo labbhatīti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘yo panā’’tiādi. Attano ṭhāneti nittharaṇaṭṭhāne. Kāmaṃ puthujjano ‘‘paveṇiṃ pālessāmī’’ti ajjhāsayena pariyāpuṇāti. Attano pana bhavakantārato anittiṇṇattā tassa sā pariyatti nittharaṇapariyatti eva nāma hotīti adhippāyo. Tenāha ‘‘puthujjanassā’’tiādi.
ਨਿਜ੍ਝਾਨਂ ਖਮਨ੍ਤੀਤਿ ਨਿਜ੍ਝਾਨਪਞ੍ਞਂ ਖਮਨ੍ਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਆਗਤੇ ਸੀਲਾਦਿਧਮ੍ਮੇ ਨਿਜ੍ਝਾਯਿਤ੍વਾ ਪਞ੍ਞਾਯ ਰੋਚੇਤ੍વਾ ਯਾਥਾવਤੋ ਗਹੇਤਬ੍ਬਾ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਇਧ ਸੀਲ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿ। ਨ ਕੇવਲਂ ਸੁਗ੍ਗਹਿਤਂ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਮਗ੍ਗਭਾવਨਾਫਲਸਚ੍ਛਿਕਿਰਿਯਾ, ਪਰવਾਦਨਿਗ੍ਗਹਸਕવਾਦਪਤਿਟ੍ਠਾਪਨਾਦੀਨਿਪਿ ਇਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਪਰવਾਦੇ’’ਤਿਆਦਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਪਰਪ੍ਪવਾਦਂ ਸਹਧਮ੍ਮੇਨ ਸੁਨਿਗ੍ਗਹਂ ਨਿਗ੍ਗਹਿਤ੍વਾ’’ਤਿਆਦਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੨੬੮)। ਇਚ੍ਛਿਤਿਚ੍ਛਿਤਟ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਦਿਟ੍ਠਿવਿਨਿવੇਠਨਾਦਿવਸੇਨ ਇਚ੍ਛਿਤਂ ਇਚ੍ਛਿਤਂ ਪਾਲ਼ਿਪਦੇਸਂ। ਮੋਚੇਤੁਨ੍ਤਿ ਅਪਨੇਤੁਂ। ਅਹਿਤਾਯ ਦੁਕ੍ਖਾਯ ਅਸਂવਤ੍ਤਨਮ੍ਪਿ ਤਦਭਾવੇ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਕਹਿਤਸੁਖਸ੍ਸ ਕਾਰਣਮੇવ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਤਿ ਭਾવਤੋਤਿ। ਸੁਗ੍ਗਹਿਤਅਲਗਦ੍ਦਸ੍ਸਪਿ ਹਿਤਾਯ ਸੁਖਾਯ ਸਂવਤ੍ਤਨਤਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ।
Nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ khamanti. Tattha tattha āgate sīlādidhamme nijjhāyitvā paññāya rocetvā yāthāvato gahetabbā honti. Tenāha ‘‘idha sīla’’ntiādi. Na kevalaṃ suggahitaṃ pariyattiṃ nissāya maggabhāvanāphalasacchikiriyā, paravādaniggahasakavādapatiṭṭhāpanādīnipi ijjhantīti dassetuṃ ‘‘paravāde’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahaṃ niggahitvā’’tiādi (dī. ni. 2.268). Icchiticchitaṭṭhānanti diṭṭhiviniveṭhanādivasena icchitaṃ icchitaṃ pāḷipadesaṃ. Mocetunti apanetuṃ. Ahitāya dukkhāya asaṃvattanampi tadabhāve uppajjanakahitasukhassa kāraṇameva tasmiṃ sati bhāvatoti. Suggahitaalagaddassapi hitāya sukhāya saṃvattanatā daṭṭhabbā.
੨੪੦. ਉਤ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਏਤੇਨਾਤਿ ਉਤ੍ਤਰੋ, ਸਿਨਨ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਨ੍ਤੀਤਿ ਸੇਤੁ, ਉਤ੍ਤਰੋ ਚ ਸੋ ਸੇਤੁ ਚਾਤਿ ਉਤ੍ਤਰਸੇਤੁ। ਕੂਲਂ ਪਰਤੀਰਂ વਹਤਿ ਪਾਪੇਤੀਤਿ ਕੁਲ੍ਲਂ। ਕਲਾਪਂ ਕਤ੍વਾ ਬਦ੍ਧੋਤਿ વੇਲ਼ੁਨਲ਼ਾਦੀਹਿ ਕਲਾਪવਸੇਨ ਬਦ੍ਧੋ। ਅਣੁਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਅਟ੍ਠਸਮਾਪਤ੍ਤਿਆਰਮ੍ਮਣਂ ਸਞ੍ਞੋਜਨਂ ਸਨ੍ਧਾਯ વਦਤਿ। ਥੂਲਨ੍ਤਿ ਇਤਰਂ। ਦਿਟ੍ਠਿਨ੍ਤਿ ਯਥਾਭੂਤਦਸ੍ਸਨਂ, વਿਪਸ੍ਸਨਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਏવਂ ਪਰਿਸੁਦ੍ਧਂ ਏવਂ ਪਰਿਯੋਦਾਤਨ੍ਤਿ ਤੇਭੂਮਕੇਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਞਾਤਂ ‘‘ਨੇਤਂ ਮਮ, ਨੇਸੋਹਮਸ੍ਮਿ, ਨ ਮੇਸੋ ਅਤ੍ਤਾ’’ਤਿ, ਏવਂ ਤਣ੍ਹਾਦਿਟ੍ਠਿਸਂਕਿਲੇਸਾਭਾવੇਨ ਸਬ੍ਬਸੋ વਿਸੁਦ੍ਧਂ, ਪਰਿਸੁਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਏવ ਪਰਿਯੋਦਾਤਂ। ਨ ਅਲ੍ਲੀਯੇਥਾਤਿ ਨਿਕਨ੍ਤਿવਸੇਨ ਨ ਨਿਸ੍ਸਯੇਥ। ਨ ਕੇਲਾਯੇਥਾਤਿ ਨ ਮਮਾਯੇਥ। ਨ ਧਨਾਯੇਥਾਤਿ ਧਨਂ ਦ੍ਰਬ੍ਯਂ ਨ ਕਯਿਰਾਥ। ਉਭਯਤ੍ਥਾਤਿ ਸਮਥੇ વਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਚ।
240. Uttaranti etenāti uttaro, sinanti bandhantīti setu, uttaro ca so setu cāti uttarasetu. Kūlaṃ paratīraṃ vahati pāpetīti kullaṃ. Kalāpaṃ katvā baddhoti veḷunaḷādīhi kalāpavasena baddho. Aṇunti idaṃ aṭṭhasamāpattiārammaṇaṃ saññojanaṃ sandhāya vadati. Thūlanti itaraṃ. Diṭṭhinti yathābhūtadassanaṃ, vipassananti attho. Evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātanti tebhūmakesu dhammesu ñātaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti, evaṃ taṇhādiṭṭhisaṃkilesābhāvena sabbaso visuddhaṃ, parisuddhattā eva pariyodātaṃ. Na allīyethāti nikantivasena na nissayetha. Na kelāyethāti na mamāyetha. Na dhanāyethāti dhanaṃ drabyaṃ na kayirātha. Ubhayatthāti samathe vipassanāya ca.
ਅਸਦ੍ਧਮ੍ਮੇਤਿਆਦੀਸੁ ਅਸਤਂ ਹੀਨਜ੍ਝਾਸਯਾਨਂ ਧਮ੍ਮੋਤਿ ਅਸਦ੍ਧਮ੍ਮੋ। ਗਾਮવਾਸੀਨਂ ਧਮ੍ਮੋਤਿ ਗਾਮਧਮ੍ਮੋ। ਕਿਲੇਸਾਨਂ વਸ੍ਸਨਸਭਾવਤਾਯ વਸਲਧਮ੍ਮੋ। ਕਿਲੇਸੇਹਿ ਦੂਸਿਤਤ੍ਤਾ ਥੂਲਤ੍ਤਾ ਚ ਦੁਟ੍ਠੁਲ੍ਲੋ। ਉਦਕਸੁਦ੍ਧਿਪਰਿਯੋਸਾਨਤਾਯ ਓਦਕਨ੍ਤਿਕੋ। ‘‘ਧਮ੍ਮਾਪਿ વੋ ਪਹਾਤਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾਪਿ ਓવਾਦੇਨ ਭਿਕ੍ਖੂ ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਸ ਕਥੇਨ੍ਤੋਪਿ ਅਰਿਟ੍ਠਂਯੇવ ਨਿਗ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ।
Asaddhammetiādīsu asataṃ hīnajjhāsayānaṃ dhammoti asaddhammo. Gāmavāsīnaṃ dhammoti gāmadhammo. Kilesānaṃ vassanasabhāvatāya vasaladhammo. Kilesehi dūsitattā thūlattā ca duṭṭhullo. Udakasuddhipariyosānatāya odakantiko. ‘‘Dhammāpi vo pahātabbā’’ti imināpi ovādena bhikkhū uddissa kathentopi ariṭṭhaṃyeva niggaṇhāti.
੨੪੧. ਤਿવਿਧਗ੍ਗਾਹવਸੇਨਾਤਿ ਤਣ੍ਹਾਮਾਨਦਿਟ੍ਠਿਗ੍ਗਾਹવਸੇਨ। ਯਦਿ ਏવਂ ‘‘ਅਹਂ ਮਮਾਤਿ ਗਣ੍ਹਾਤੀ’’ਤਿ ਗਾਹਦ੍વਯਮੇવ ਕਸ੍ਮਾ વੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ? ਨਯਿਦਮੇવਂ ਤਤ੍ਥਾਪਿ ਗਾਹਤ੍ਤਯਸ੍ਸੇવ વੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ। ‘‘ਅਹ’’ਨ੍ਤਿ ਹਿ ਇਮਿਨਾ ਮਾਨਦਿਟ੍ਠਿਗ੍ਗਾਹਾ વੁਤ੍ਤਾ ‘‘ਅਹਮਸ੍ਮੀ’’ਤਿ ਗਾਹਸਾਮਞ੍ਞਤੋ। ਦਿਟ੍ਠਿਪਿ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਂ ਪੁਰਿਮੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਉਤ੍ਤਰਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਸਕ੍ਕਾਯਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਸਸ੍ਸਤਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਚ ਕਾਰਣਭਾવਤੋ। ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਪਞ੍ਚ ਖਨ੍ਧਾ, ਰੂਪਾਰਮ੍ਮਣਾਦੀਨਿ ਚ। ਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਪਚ੍ਚਯੋ ਅવਿਜ੍ਜਾ-ਫਸ੍ਸ-ਸਞ੍ਞਾ-વਿਤਕ੍ਕ-ਅਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰ-ਪਾਪਮਿਤ੍ਤਪਰਤੋਘੋਸਾਦਿਕੋ ਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯਾਦਿਪਚ੍ਚਯੋ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਯਂ (ਪਟਿ॰ ਮ॰ ੧.੧੨੪)‘‘ਕਤਮਾਨਿ ਅਟ੍ਠ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾਨਿ ਅવਿਜ੍ਜਾਪਿ ਫਸ੍ਸੋਪਿ ਸਞ੍ਞਾਪਿ વਿਤਕ੍ਕੋਪਿ ਅਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰੋਪਿ ਪਾਪਮਿਤ੍ਤੋਪਿ ਪਰਤੋਘੋਸੋਪਿ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿ। ਰੂਪਾਰਮ੍ਮਣਾਤਿ ਰੁਪ੍ਪਨਸਭਾવਧਮ੍ਮਾਰਮ੍ਮਣਾ। ਰੂਪਂ ਪਨ ਅਤ੍ਤਾਤਿ ਨ વਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ਇਧ ‘‘ਰੂਪਂ ਅਤ੍ਤਤੋ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੩.੮੧, ੩੪੫) ਇਮਸ੍ਸ ਗਾਹਸ੍ਸ ਅਨਧਿਪ੍ਪੇਤਤ੍ਤਾ। ਸੋ ਹਿ ‘‘ਯਮ੍ਪਿ ਤਂ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ ਪਰਤੋ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਇਧ ਪਨ ‘‘ਰੂਪવਨ੍ਤਂ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਤਿ, ਅਤ੍ਤਨਿ ਰੂਪਂ, ਰੂਪਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਤਾਨ’’ਨ੍ਤਿ ਇਮੇ ਤਯੋ ਗਾਹਾ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾਤਿ ਕੇਚਿ, ਤਦਯੁਤ੍ਤਂ। ਯਸ੍ਮਾ ਰੂਪਂ ਅਤ੍ਤਾ ਨ ਹੋਤਿ, ਅਤ੍ਤਗ੍ਗਾਹਸ੍ਸ ਪਨ ਆਲਮ੍ਬਨਂ ਹੋਤਿ, ਅਤ੍ਤਸਭਾવੇਯੇવ વਾ ਰੂਪਾਦਿਧਮ੍ਮੇ ਆਰਬ੍ਭ ਅਤ੍ਤਦਿਟ੍ਠਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਨ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਤਸ੍ਸ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਨਤੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਰੂਪਾਦਿਆਰਮ੍ਮਣਾવ ਅਤ੍ਤਦਿਟ੍ਠੀਤਿ ਕਤ੍વਾ વੁਤ੍ਤਂ, ਰੂਪਂ ਪਨ ‘‘ਅਤ੍ਤਾ’’ਤਿ ਨ વਤ੍ਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ। ‘‘ਯਮ੍ਪਿ ਤਂ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ ਪਨ વਿਪਸ੍ਸਨਾਪਟਿવਿਪਸ੍ਸਨਾ વਿਯ ਦਿਟ੍ਠਿਅਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਨਾਮ ਦਸ੍ਸਿਤਾ।
241.Tividhaggāhavasenāti taṇhāmānadiṭṭhiggāhavasena. Yadi evaṃ ‘‘ahaṃ mamāti gaṇhātī’’ti gāhadvayameva kasmā vuttanti? Nayidamevaṃ tatthāpi gāhattayasseva vuttattā. ‘‘Aha’’nti hi iminā mānadiṭṭhiggāhā vuttā ‘‘ahamasmī’’ti gāhasāmaññato. Diṭṭhipi diṭṭhiṭṭhānaṃ purimuppannāya diṭṭhiyā uttaradiṭṭhiyā sakkāyadiṭṭhiyā sassatadiṭṭhiyā ca kāraṇabhāvato. Ārammaṇaṃ pañca khandhā, rūpārammaṇādīni ca. Diṭṭhiyā paccayo avijjā-phassa-saññā-vitakka-ayonisomanasikāra-pāpamittaparatoghosādiko diṭṭhiyā upanissayādipaccayo. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.124)‘‘katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni avijjāpi phassopi saññāpi vitakkopi ayonisomanasikāropi pāpamittopi paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’ntiādi. Rūpārammaṇāti ruppanasabhāvadhammārammaṇā. Rūpaṃ pana attāti na vattabbaṃ idha ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti (saṃ. ni. 3.81, 345) imassa gāhassa anadhippetattā. So hi ‘‘yampi taṃ diṭṭhiṭṭhāna’’ntiādinā parato vuccati. Idha pana ‘‘rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati, attani rūpaṃ, rūpasmiṃ attāna’’nti ime tayo gāhā adhippetāti keci, tadayuttaṃ. Yasmā rūpaṃ attā na hoti, attaggāhassa pana ālambanaṃ hoti, attasabhāveyeva vā rūpādidhamme ārabbha attadiṭṭhi uppajjati, na attānaṃ tassa paramatthato anupalabbhanato, tasmā rūpādiārammaṇāva attadiṭṭhīti katvā vuttaṃ, rūpaṃ pana ‘‘attā’’ti na vattabbanti ayamettha attho. ‘‘Yampi taṃ diṭṭhiṭṭhāna’’ntiādinā pana vipassanāpaṭivipassanā viya diṭṭhianupassanā nāma dassitā.
ਗਨ੍ਧਰਸਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਾਯਤਨਾਨਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਗਾਹਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯવਿਸਯਤਾਯ ਪਤ੍વਾ ਗਹੇਤਬ੍ਬਤਾ। ਤਞ੍ਹਿ ਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਤਨੋ વਿਸਯਂ ਪਰਿਭੁਤ੍વਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਹੁਤ੍વਾ ਗਣ੍ਹਾਤਿ। ਅવਸੇਸਾਨਿ ਸਤ੍ਤਾਯਤਨਾਨਿ વਿਞ੍ਞਾਤਂ ਨਾਮ ਮਨਸਾ વਿਞ੍ਞਾਤਬ੍ਬਤੋ। ਅਞ੍ਞਥਾ ਇਤਰੇਸਮ੍ਪਿ વਿਞ੍ਞਾਤਤਾ ਸਿਯਾ। ਪਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਧਿਗਤਂ। ਪਰਿਯੇਸਿਤਨ੍ਤਿ ਗવੇਸਿਤਂ। ਅਨੁવਿਚਰਿਤਨ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਮਨਸਾ’’ਤਿ। ਏਤ੍ਥ ਚ ਪਤ੍ਤਪਰਿਯੇਸਨਾਨਂ ਅਪਟਿਕ੍ਖੇਪਸ੍ਸ, વਿਸੁਂ, ਏਕਜ੍ਝਂ ਪਟਿਕ੍ਖੇਪਸ੍ਸ ਚ વਸੇਨ ਚਤੁਕ੍ਕੋਟਿਕਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਪਤ੍ਤਪਰਿਯੇਸਿਤੇਹਿ ਅਨੁવਿਚਰਿਤਸ੍ਸ ਭੇਦਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਲੋਕਸ੍ਮਿਞ੍ਹੀ’’ਤਿਆਦਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਪਰਿਯੇਸਿਤ੍વਾ ਪਤ੍ਤਂ ਪਠਮਂ ਚੇਤਸਾ ਪਚ੍ਛਾ ਕਾਯੇਨ ਪਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਪਤ੍ਤਂ ਨਾਮ। ਪਰਿਯੇਸਿਤ੍વਾ ਨੋਪਤ੍ਤਂ ਪਰਿਯੇਸਿਤਂ ਨਾਮ ਕੇવਲਂ ਪਰਿਯੇਸਿਤਭਾવਤੋ। ਅਪਰਿਯੇਸਿਤ੍વਾ ਪਤ੍ਤਞ੍ਚ ਨੋਪਤ੍ਤਞ੍ਚ ਮਨਸਾ ਅਨੁવਿਚਰਿਤਬ੍ਬਤੋ ਮਨਸਾਨੁવਿਚਰਿਤਂ ਨਾਮ।
Gandharasaphoṭṭhabbāyatanānaṃ sampattagāhindriyavisayatāya patvā gahetabbatā. Tañhi tassa attano visayaṃ paribhutvā sambandhaṃ hutvā gaṇhāti. Avasesāni sattāyatanāni viññātaṃ nāma manasā viññātabbato. Aññathā itaresampi viññātatā siyā. Pattanti adhigataṃ. Pariyesitanti gavesitaṃ. Anuvicaritanti cintitaṃ. Tenāha ‘‘manasā’’ti. Ettha ca pattapariyesanānaṃ apaṭikkhepassa, visuṃ, ekajjhaṃ paṭikkhepassa ca vasena catukkoṭikaṃ dassetvā pattapariyesitehi anuvicaritassa bhedaṃ dassetuṃ ‘‘lokasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Pariyesitvā pattaṃ paṭhamaṃ cetasā pacchā kāyena pattattā pattaṃ nāma. Pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma kevalaṃ pariyesitabhāvato. Apariyesitvā pattañca nopattañca manasā anuvicaritabbato manasānuvicaritaṃ nāma.
ਅਯਞ੍ਚ વਿਕਪ੍ਪੋ ਆਕੁਲੋ વਿਯਾਤਿ ‘‘ਅਥ વਾ’’ਤਿਆਦਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਪਤ੍ਤਟ੍ਠੇਨਾਤਿ ਪਤ੍ਤਭਾવੇਨ ਪਤ੍ਤਤਾਸਾਮਞ੍ਞੇਨ। ਅਪਰਿਯੇਸਿਤ੍વਾ ਨੋਪਤ੍ਤਂ ਮਨਸਾਨੁવਿਚਰਿਤਂ ਨਾਮ ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਪਰਿਯੇਸਨਾਯ ਚ ਅਭਾવਤੋ। ਸਬ੍ਬਂ વਾ ਏਤਨ੍ਤਿ ‘‘ਪਰਿਯੇਸਿਤ੍વਾ ਪਤ੍ਤਮ੍ਪੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ વੁਤ੍ਤਂ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਮ੍ਪਿ। ਇਮਿਨਾਤਿ ‘‘ਯਮ੍ਪਿ ਤਂ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਂ’’ਤਿਆਦਿવਚਨੇਨ। વਿਞ੍ਞਾਣਾਰਮ੍ਮਣਾ ਤਣ੍ਹਾਮਾਨਦਿਟ੍ਠਿਯੋ ਕਥਿਤਾ ਪਾਰਿਸੇਸਞਾਯੇਨ । ਏવਂ ਪਾਰਿਸੇਸਞਾਯਪਰਿਗ੍ਗਹੇ ਕਿਂ ਪਯੋਜਨਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਦੇਸਨਾવਿਲਾਸੇਨਾ’’ਤਿਆਦਿ। ਯੇਸਂ વਿਨੇਯ੍ਯਾਨਂ ਦੇਸੇਤਬ੍ਬਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਸਰੂਪਂ ਅਨਾਮਸਿਤ੍વਾ ਆਰਮ੍ਮਣਕਿਚ੍ਚ-ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮ-ਫਲવਿਸੇਸਾਦਿ-ਪਕਾਰਨ੍ਤਰવਿਭਾવਨੇਨ ਪਟਿવੇਧੋ ਹੋਤਿ, ਤੇਸਂ ਤਪ੍ਪਕਾਰਭੇਦੇਹਿ ਧਮ੍ਮੇਹਿ, ਯੇਸਂ ਪਨ ਯੇਨ ਏਕੇਨੇવ ਪਕਾਰੇਨ ਸਰੂਪੇਨੇવ વਾ વਿਭਾવਨੇ ਕਤੇ ਪਟਿવੇਧੋ ਹੋਤਿ, ਤੇਸਂ ਤਂ વਤ੍વਾ ਧਮ੍ਮਿਸ੍ਸਰਤ੍ਤਾ ਤਦਞ੍ਞਂ ਨਿਰવਸੇਸਾਕਾਰવਿਭਾવਨਞ੍ਚ ਦੇਸਨਾવਿਲਾਸੋ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਦਿਟ੍ਠਾਦਿਆਰਮ੍ਮਣવਸੇਨ વਿਞ੍ਞਾਣਂ ਦਸ੍ਸਿਤ’’ਨ੍ਤਿ।
Ayañca vikappo ākulo viyāti ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Pattaṭṭhenāti pattabhāvena pattatāsāmaññena. Apariyesitvā nopattaṃ manasānuvicaritaṃ nāma pattiyā pariyesanāya ca abhāvato. Sabbaṃ vā etanti ‘‘pariyesitvā pattampī’’tiādinā vuttaṃ catubbidhampi. Imināti ‘‘yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ’’tiādivacanena. Viññāṇārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā pārisesañāyena . Evaṃ pārisesañāyapariggahe kiṃ payojananti āha ‘‘desanāvilāsenā’’tiādi. Yesaṃ vineyyānaṃ desetabbadhammassa sarūpaṃ anāmasitvā ārammaṇakicca-sampayuttadhamma-phalavisesādi-pakārantaravibhāvanena paṭivedho hoti, tesaṃ tappakārabhedehi dhammehi, yesaṃ pana yena ekeneva pakārena sarūpeneva vā vibhāvane kate paṭivedho hoti, tesaṃ taṃ vatvā dhammissarattā tadaññaṃ niravasesākāravibhāvanañca desanāvilāso. Tenāha ‘‘diṭṭhādiārammaṇavasena viññāṇaṃ dassita’’nti.
ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਦਿਟ੍ਠਿ ਏવ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਂ, ਤਂ ਹੇਟ੍ਠਾ વੁਤ੍ਤਨਯਮੇવ। ਯਂ ਰੂਪਂ ਏਸਾ ਦਿਟ੍ਠਿ ‘‘ਲੋਕੋ ਚ ਅਤ੍ਤਾ ਚਾ’’ਤਿ ਗਣ੍ਹਾਤਿ। ਤਂ ਰੂਪਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ‘‘ਸੋ ਲੋਕੋ ਸੋ ਅਤ੍ਤਾ’’ਤਿ વਚਨਂ વੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਯੋਜਨਾ। ਸੋ ਪੇਚ੍ਚ ਭવਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਉਦ੍ਧਮਾਘਾਤਨਿਕવਾਦવਸੇਨਾਯਂ ਦਿਟ੍ਠੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਸੋ ਅਹਂ ਪਰਲੋਕਂ ਗਨ੍ਤ੍વਾ ਨਿਚ੍ਚੋ ਭવਿਸ੍ਸਾਮੀ’’ਤਿਆਦਿ। ਧੁવੋਤਿ ਥਿਰੋ। ਸਸ੍ਸਤੋਤਿ ਸਬ੍ਬਦਾਭਾવੀ। ਅવਿਪਰਿਣਾਮਧਮ੍ਮੋਤਿ ਜਰਾਯ ਮਰਣੇਨ ਚ ਅવਿਪਰਿਣਾਮੇਤਬ੍ਬਸਭਾવੋ, ਨਿਬ੍ਬਿਕਾਰੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤਮ੍ਪਿ ਦਸ੍ਸਨਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ਪਿ ਤਥਾવੁਤ੍ਤਂ ਦਿਟ੍ਠਿਦਸ੍ਸਨਂ ਅਤ੍ਤਾਨਂ વਿਯ ਤਣ੍ਹਾਦਿਟ੍ਠਿਗ੍ਗਾਹવਿਸੇਸੇਨ ਗਣ੍ਹਾਤਿ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਏਤਂ ਮਮਾ’’ਤਿਆਦਿ। ਦਿਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣਾਤਿ ਦਿਟ੍ਠਿવਿਸਯਾ। ਕਥਂ ਪਨ ਦਿਟ੍ਠਿ ਦਿਟ੍ਠਿવਿਸਯਾ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘વਿਪਸ੍ਸਨਾਯਾ’’ਤਿਆਦਿ। ਪਟਿવਿਪਸ੍ਸਨਾਕਾਲੇਤਿ ਯਮਕਤੋ ਸਮ੍ਮਸਨਾਦਿਕਾਲਂ ਸਨ੍ਧਾਯਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਅਕ੍ਖਰਚਿਨ੍ਤਕਾਨਂ ਸਦ੍ਦੇ વਿਯ, વੇਦਜ੍ਝਾਯੀਨਂ વੇਦਸਤ੍ਥੇ વਿਯ ਚ ਦਿਟ੍ਠਿਯਂ ਦਿਟ੍ਠਿਗਤਿਕਾਨਂ ਦਿਟ੍ਠਿਗ੍ਗਾਹਪ੍ਪવਤ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ।
Diṭṭhiṭṭhānanti diṭṭhi eva diṭṭhiṭṭhānaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yaṃ rūpaṃ esā diṭṭhi ‘‘loko ca attā cā’’ti gaṇhāti. Taṃ rūpaṃ sandhāya ‘‘so loko so attā’’ti vacanaṃ vuttanti yojanā. So peccabhavissāmīti uddhamāghātanikavādavasenāyaṃ diṭṭhīti āha ‘‘so ahaṃ paralokaṃ gantvā nicco bhavissāmī’’tiādi. Dhuvoti thiro. Sassatoti sabbadābhāvī. Avipariṇāmadhammoti jarāya maraṇena ca avipariṇāmetabbasabhāvo, nibbikāroti attho. Tampi dassananti tampi tathāvuttaṃ diṭṭhidassanaṃ attānaṃ viya taṇhādiṭṭhiggāhavisesena gaṇhāti. Tenāha ‘‘etaṃ mamā’’tiādi. Diṭṭhārammaṇāti diṭṭhivisayā. Kathaṃ pana diṭṭhi diṭṭhivisayā hotīti āha ‘‘vipassanāyā’’tiādi. Paṭivipassanākāleti yamakato sammasanādikālaṃ sandhāyāha. Tattha akkharacintakānaṃ sadde viya, vedajjhāyīnaṃ vedasatthe viya ca diṭṭhiyaṃ diṭṭhigatikānaṃ diṭṭhiggāhappavatti daṭṭhabbā.
ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਤੀਤਿ ਪਦਸ੍ਸ ਚ ਤਸ੍ਸੋ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਅਤ੍ਥੋਤਿ ਯੋਜਨਾ। ਤੇਨ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਨਾਮ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਞਾਣਂ ਤਾવ ਸਮવਿਸਮਂ ਸਮ੍ਮਾ ਯਾਥਾવਤੋ ਅਨੁਪਸ੍ਸਤੀਤਿ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਨਾ। ਇਤਰਾ ਪਨ ਸਂਕਿਲੇਸવਸੇਨ ਅਨੁ ਅਨੁ ਪਸ੍ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਨਾ। ਯਦਿ ਏવਂ ਹੋਤੁ ਤਾવ ਦਿਟ੍ਠਿਸਮਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਮਿਚ੍ਛਾਦਸ੍ਸਨਭਾવਤੋ, ਕਥਂ ਤਣ੍ਹਾਮਾਨਾਤਿ? ਤਣ੍ਹਾਯਪਿ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਪਾਪਕਰਣੇ ਉਪਾਯਦਸ੍ਸਨવਸੇਨ ਪਞ੍ਞਾਪਤਿਰੂਪਿਕਾ ਪવਤ੍ਤਿ ਲਬ੍ਭਤੇવ, ਯਾਯ વਞ੍ਚਨਨਿਕਤਿਸਾਚਿਯੋਗਾ ਸਮ੍ਭવਨ੍ਤਿ। ਮਾਨੋਪਿ ਸੇਯ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਸ੍ਸਨવਸੇਨੇવ ਤਥਾ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਊਹਤੀਤਿ ਤਣ੍ਹਾਮਾਨਾਨਂ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਨਾਪਤਿਰੂਪਿਕਾ ਪવਤ੍ਤਿ ਲਬ੍ਭਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਅવਿਜ੍ਜਮਾਨੇਤਿ ‘‘ਏਤਂ ਮਮਾ’’ਤਿ ਏવਂ ਗਹੇਤਬ੍ਬੇ ਤਣ੍ਹਾવਤ੍ਥੁਸ੍ਮਿਂ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਖਨ੍ਧਪਞ੍ਚਕੇ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਮਾਨੇ વਿਨਟ੍ਠੇ। ਨ ਪਰਿਤਸ੍ਸਤਿ ਭਯਪਰਿਤ੍ਤਾਸਤਣ੍ਹਾਪਰਿਤ੍ਤਾਸਾਨਂ ਮਗ੍ਗੇਨ ਸਮੁਗ੍ਘਾਤਿਤਤ੍ਤਾ।
Samanupassatīti padassa ca tasso samanupassanā atthoti yojanā. Tena samanupassanā nāma catubbidhāti dasseti. Tattha ñāṇaṃ tāva samavisamaṃ sammā yāthāvato anupassatīti samanupassanā. Itarā pana saṃkilesavasena anu anu passantīti samanupassanā. Yadi evaṃ hotu tāva diṭṭhisamanupassanā micchādassanabhāvato, kathaṃ taṇhāmānāti? Taṇhāyapi sattānaṃ pāpakaraṇe upāyadassanavasena paññāpatirūpikā pavatti labbhateva, yāya vañcananikatisāciyogā sambhavanti. Mānopi seyyādinā dassanavaseneva tathā attānaṃ ūhatīti taṇhāmānānaṃ samanupassanāpatirūpikā pavatti labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Avijjamāneti ‘‘etaṃ mamā’’ti evaṃ gahetabbe taṇhāvatthusmiṃ ajjhattakhandhapañcake anupalabbhamāne vinaṭṭhe. Na paritassati bhayaparittāsataṇhāparittāsānaṃ maggena samugghātitattā.
੨੪੨. ਚਤੂਹਿ ਕਾਰਣੇਹੀਤਿ ‘‘ਅਸਤਿ ਨ ਪਰਿਤਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਇਤਰੇਹਿ ਤੀਹਿ ਸਹ ਗਹੇਤ੍વਾ વੁਤ੍ਤਂ। ਚਤੂਹਿ ਕਾਰਣੇਹੀਤਿ ਚਤੁਕ੍ਕੋਟਿਕਸੁਞ੍ਞਤਾਕਥਨਸ੍ਸ ਕਾਰਣੇਹਿ। ਬਹਿਦ੍ਧਾ ਅਸਤੀਤਿ ਬਾਹਿਰੇ વਤ੍ਥੁਸ੍ਮਿਂ ਅવਿਜ੍ਜਮਾਨੇ। ਸਾ ਪਨਸ੍ਸ ਅવਿਜ੍ਜਮਾਨਤਾ ਲਦ੍ਧવਿਨਾਸੇਨ વਾ ਅਲਦ੍ਧਾਲਾਭੇਨ વਾਤਿ ਪਾਲ਼ਿਯਂ – ‘‘ਅਹੁ વਤ ਮੇ, ਤਂ વਤ ਮੇ ਨਤ੍ਥਿ, ਸਿਯਾ વਤ ਮੇ, ਤਂ વਤਾਹਂ ਨ ਲਭਾਮੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਤਦੁਭਯਂ ਪਰਿਕ੍ਖਾਰવਸੇਨ વਿਭਜਿਤ੍વਾ ਤਤ੍ਥ ਪਰਿਤਸ੍ਸਨਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਬਹਿਦ੍ਧਾ ਪਰਿਕ੍ਖਾਰવਿਨਾਸੇ’’ਤਿਆਦਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਤਤ੍ਥ ਯਾਨਂ ‘‘ਰਥੋ વਯ੍ਹ’’ਨ੍ਤਿ ਏવਮਾਦਿ। વਾਹਨਂ ਹਤ੍ਥਿਅਸ੍ਸਾਦਿ।
242.Catūhi kāraṇehīti ‘‘asati na paritassatī’’ti vuttampi itarehi tīhi saha gahetvā vuttaṃ. Catūhi kāraṇehīti catukkoṭikasuññatākathanassa kāraṇehi. Bahiddhā asatīti bāhire vatthusmiṃ avijjamāne. Sā panassa avijjamānatā laddhavināsena vā aladdhālābhena vāti pāḷiyaṃ – ‘‘ahu vata me, taṃ vata me natthi, siyā vata me, taṃ vatāhaṃ na labhāmī’’ti vuttanti tadubhayaṃ parikkhāravasena vibhajitvā tattha paritassanaṃ dassetuṃ ‘‘bahiddhā parikkhāravināse’’tiādi vuttaṃ. Tattha yānaṃ ‘‘ratho vayha’’nti evamādi. Vāhanaṃ hatthiassādi.
ਯੇਹਿ ਕਿਲੇਸੇਹੀਤਿ ਯੇਹਿ ਅਸਨ੍ਤਪਤ੍ਥਨਾਦੀਹਿ ਕਿਲੇਸੇਹਿ। ਏવਂ ਭવੇਯ੍ਯਾਤਿ ਏવਂ ‘‘ਅਹੁ વਤ ਮੇ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਚੋਦਨਾਦਿ ਭવੇਯ੍ਯ। ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾਧਿਟ੍ਠਾਨਪਰਿਯੁਟ੍ਠਾਨਾਭਿਨਿવੇਸਾਨੁਸਯਾਨਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਅਪਰਾਪਰਂ ਪવਤ੍ਤਾਸੁ ਦਿਟ੍ਠੀਸੁ ਯਾ ਪਰਤੋ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦਿਟ੍ਠਿਯੋ, ਤਾਸਂ ਪੁਰਿਮੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦਿਟ੍ਠਿਯੋ ਕਾਰਣਟ੍ਠੇਨ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾਨਿ। ਅਧਿਕਰਣਟ੍ਠੇਨ ਦਿਟ੍ਠਾਧਿਟ੍ਠਾਨਾਨਿ, ਪਰਿਯੁਟ੍ਠਾਨਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਦਿਟ੍ਠਿਪਰਿਯੁਟ੍ਠਾਨਾਨਿ। ‘‘ਇਦਮੇવ ਸਚ੍ਚਂ ਮੋਘਮਞ੍ਞ’’ਨ੍ਤਿ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੨.੨੦੨, ੪੨੭; ੩.੨੭-੨੯; ਉਦਾ॰ ੫੫; ਮਹਾਨਿ॰ ੨੦; ਨੇਤ੍ਤਿ॰ ੫੯) ਪવਤ੍ਤਿਯਾ ਅਭਿਨਿવੇਸਾ। ਅਪ੍ਪਹੀਨਭਾવੇਨ ਸਨ੍ਤਾਨੇ ਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਅਨੁਸਯਾਤਿ ਏવਂ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾਦੀਨਂ ਪਦਾਨਂ વਿਭਾਗੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਤਣ੍ਹਾਦੀਹਿ ਕਮ੍ਪਨਿਯਤਾਯ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਾਰਾવ ਇਞ੍ਜਿਤਾਨੀਤਿ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਾਰਇਞ੍ਜਿਤਾਨਿ। ਸੇਸਪਦਦ੍વਯੇਪਿ ਏਸੇવ ਨਯੋ। ਉਪਧੀਯਤਿ ਏਤ੍ਥ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਉਪਧਿ, ਖਨ੍ਧਾવ ਉਪਧਿ ਖਨ੍ਧੂਪਧਿ। ਏਸ ਨਯੋ ਸੇਸੇਸੁਪਿ। ਤਦੇવ ਚ ਆਗਮ੍ਮ ਤਣ੍ਹਾ ਖੀਯਤਿ વਿਰਜ੍ਜਤਿ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ। ਉਚ੍ਛਿਜ੍ਜਿਸ੍ਸਾਮਿ ਨਾਮਸ੍ਸੂਤਿਆਦੀਸੁ ਨਿਪਾਤਮਤ੍ਤਂ, ਸਂਸਯੇ વਾ। ਤਾਸੋਤਿ ਅਤ੍ਤਨਿਯਾਭਾવਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਤਣ੍ਹਾਪਰਿਤ੍ਤਾਸੋ ਚੇવ ਭਯਪਰਿਤ੍ਤਾਸੋ ਚ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਤਾਸੋ ਹੇਸੋ’’ਤਿਆਦਿ। ਨੋ ਚਸ੍ਸਂ, ਨੋ ਚ ਮੇ ਸਿਯਾਤਿ ‘‘ਅਹ’’ਨ੍ਤਿ ਕਿਰ ਕੋਚਿ ਨੋ ਚਸ੍ਸਂ, ‘‘ਮੇ’’ਤਿ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿ ਨੋ ਸਿਯਾਤਿ। ਤਾਸਪ੍ਪਤੀਕਾਰਦਸ੍ਸਨਞ੍ਹੇਤਂ।
Yehikilesehīti yehi asantapatthanādīhi kilesehi. Evaṃ bhaveyyāti evaṃ ‘‘ahu vata me’’tiādinā codanādi bhaveyya. Diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusayānanti ettha aparāparaṃ pavattāsu diṭṭhīsu yā parato uppannā diṭṭhiyo, tāsaṃ purimuppannā diṭṭhiyo kāraṇaṭṭhena diṭṭhiṭṭhānāni. Adhikaraṇaṭṭhena diṭṭhādhiṭṭhānāni, pariyuṭṭhānappattiyā sabbāpi diṭṭhipariyuṭṭhānāni. ‘‘Idameva saccaṃ moghamañña’’nti (ma. ni. 2.202, 427; 3.27-29; udā. 55; mahāni. 20; netti. 59) pavattiyā abhinivesā. Appahīnabhāvena santāne sayantīti anusayāti evaṃ diṭṭhiṭṭhānādīnaṃ padānaṃ vibhāgo veditabbo. Taṇhādīhi kampaniyatāya sabbasaṅkhārāva iñjitānīti sabbasaṅkhāraiñjitāni. Sesapadadvayepi eseva nayo. Upadhīyati ettha dukkhanti upadhi, khandhāva upadhi khandhūpadhi. Esa nayo sesesupi. Tadeva ca āgamma taṇhā khīyati virajjati nirujjhatīti yojanā. Ucchijjissāmi nāmassūtiādīsu nipātamattaṃ, saṃsaye vā. Tāsoti attaniyābhāvaṃ paṭicca taṇhāparittāso ceva bhayaparittāso ca. Tenāha ‘‘tāso heso’’tiādi. No cassaṃ,no ca me siyāti ‘‘aha’’nti kira koci no cassaṃ, ‘‘me’’ti ca kiñci no siyāti. Tāsappatīkāradassanañhetaṃ.
੨੪੩. ਏਤ੍ਤਾવਤਾਤਿ ‘‘ਏવਂ વੁਤ੍ਤੇ’’ਤਿਆਦਿਨਾ, ਪੁਚ੍ਛਾਨੁਸਨ੍ਧਿવਸੇਨ ਪવਤ੍ਤਾਯ ‘‘ਛਯਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾਨੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਮ॰ ਨਿ॰ ੧.੨੪੧) વਾ। ਸਾਪਿ ਹਿ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਖਨ੍ਧવਿਨਾਸੇ ਪਰਿਤਸ੍ਸਨਕਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਅਪਰਿਤਸ੍ਸਨਕਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੀ ਪવਤ੍ਤਾਤਿ ਤਸ੍ਸਨਕਸ੍ਸ ਸੁਞ੍ਞਤਾਦਸ੍ਸਨਂ ਅਕਿਚ੍ਚਸਾਧਕਮ੍ਪਿ ਸੁਞ੍ਞਤਾਦਸ੍ਸਨਮੇવਾਤਿ ਇਮੇਸਂ વਸੇਨ ‘‘ਚਤੁਕ੍ਕੋਟਿਕਾ ਸੁਞ੍ਞਤਾ ਕਥਿਤਾ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਬਹਿਦ੍ਧਾ ਪਰਿਕ੍ਖਾਰਨ੍ਤਿ ਬਾਹਿਰਂ ਸવਿਞ੍ਞਾਣਕਂ ਅવਿਞ੍ਞਾਣਕਞ੍ਚ ਸਤ੍ਤੋਪਕਰਣਂ। ਤਞ੍ਹਿ ਜੀવਿਤવੁਤ੍ਤਿਯਾ ਪਰਿਕ੍ਖਾਰਕਟ੍ਠੇਨ ‘‘ਪਰਿਕ੍ਖਾਰੋ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਪਰਿਗ੍ਗਹਂ ਨਾਮ ਕਤ੍વਾਤਿ ‘‘ਮਮ ਇਦ’’ਨ੍ਤਿ ਪਰਿਗ੍ਗਹੇਤਬ੍ਬਤਾਯ ਪਰਿਗ੍ਗਹਿਤਂ ਨਾਮ ਕਤ੍વਾ। ਸਬ੍ਬੋਪਿ ਦਿਟ੍ਠਿਗ੍ਗਾਹੋ ‘‘ਅਤ੍ਤਾ ਨਿਚ੍ਚੋ ਧੁવੋ ਸਸ੍ਸਤੋ, ਅਤ੍ਤਾ ਉਚ੍ਛਿਜ੍ਜਤਿ વਿਨਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਅਤ੍ਤਦਿਟ੍ਠਿਸਨ੍ਨਿਸ੍ਸਯੋਯੇવਾਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਸਕ੍ਕਾਯਦਿਟ੍ਠਿਪਮੁਖਾ ਦ੍વਾਸਟ੍ਠਿਦਿਟ੍ਠਿਯੋ’’ਤਿ। ਅਯਾਥਾવਗ੍ਗਾਹਿਨਾ ਅਭਿਨਿવੇਸਨਪਞ੍ਞਾਪਨਾਨਂ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਭਾવਤੋ ਦਿਟ੍ਠਿ ਏવ ਨਿਸ੍ਸਯੋਤਿ ਦਿਟ੍ਠਿਨਿਸ੍ਸਯੋ। ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹੇਯ੍ਯਾਤਿ ਨਿਚ੍ਚਾਦਿવਿਸੇਸਯੁਤ੍ਤਂ ਕਤ੍વਾ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹੇਯ੍ਯ। ਕਿਮੇવਂ ਪਰਿਗ੍ਗਹੇਤੁਂ ਸਕ੍ਕੁਣੇਯ੍ਯ ? ਸਬ੍ਬਤ੍ਥਾਤਿ ‘‘ਤਂ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਅਤ੍ਤવਾਦੁਪਾਦਾਨਂ ਉਪਾਦਿਯੇਥ, ਤਂ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਦਿਟ੍ਠਿਨਿਸ੍ਸਯਂ ਨਿਸ੍ਸਯੇਥਾ’’ਤਿ ਏਤੇਸੁਪਿ।
243.Ettāvatāti ‘‘evaṃ vutte’’tiādinā, pucchānusandhivasena pavattāya ‘‘chayimāni, bhikkhave, diṭṭhiṭṭhānānī’’tiādinā (ma. ni. 1.241) vā. Sāpi hi ajjhattakhandhavināse paritassanakaṃ dassetvā aparitassanakaṃ dassentī pavattāti tassanakassa suññatādassanaṃ akiccasādhakampi suññatādassanamevāti imesaṃ vasena ‘‘catukkoṭikā suññatā kathitā’’ti vuttaṃ. Bahiddhā parikkhāranti bāhiraṃ saviññāṇakaṃ aviññāṇakañca sattopakaraṇaṃ. Tañhi jīvitavuttiyā parikkhārakaṭṭhena ‘‘parikkhāro’’ti vuttaṃ. Pariggahaṃ nāma katvāti ‘‘mama ida’’nti pariggahetabbatāya pariggahitaṃ nāma katvā. Sabbopi diṭṭhiggāho ‘‘attā nicco dhuvo sassato, attā ucchijjati vinassatī’’tiādinā attadiṭṭhisannissayoyevāti vuttaṃ ‘‘sakkāyadiṭṭhipamukhā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo’’ti. Ayāthāvaggāhinā abhinivesanapaññāpanānaṃ upatthambhabhāvato diṭṭhi eva nissayoti diṭṭhinissayo. Pariggaṇheyyāti niccādivisesayuttaṃ katvā pariggaṇheyya. Kimevaṃ pariggahetuṃ sakkuṇeyya ? Sabbatthāti ‘‘taṃ, bhikkhave, attavādupādānaṃ upādiyetha, taṃ, bhikkhave, diṭṭhinissayaṃ nissayethā’’ti etesupi.
੨੪੪. ਅਤ੍ਤਨਿ વਾ ਸਤੀਤਿ ਯਸ੍ਸ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਨ੍ਤਕਭਾવੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿ ਅਤ੍ਤਨਿਯਨ੍ਤਿ વੁਚ੍ਚੇਯ੍ਯ, ਤਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਤਨਿ ਸਤਿ, ਸੋ ਏવ ਪਨ ਅਤ੍ਤਾ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਸਕ੍ਕਾ ਹਿ વਤ੍ਤੁਂ ਬਾਹਿਰਕਪਰਿਕਪ੍ਪਿਤੋ ਅਤ੍ਤਾ ‘‘ਪਰਮਤ੍ਥੋ’’ਤਿ? ਸਿਯਾ ਖਨ੍ਧਪਞ੍ਚਕਂ ਞੇਯ੍ਯਸਭਾવਤ੍ਤਾ ਯਥਾ ਤਂ ਘਟੋ, ਯਦਿ ਪਨ ਤਦਞ੍ਞਂ ਨਾਮ ਕਿਞ੍ਚਿ ਅਭવਿਸ੍ਸ, ਨ ਤਂ ਨਿਯਮਤੋ વਿਪਰੀਤਂ ਸਿਯਾਤਿ? ਨ ਚ ਸੋ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅਤ੍ਥਿ ਪਮਾਣੇਹਿ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਮਾਨਤ੍ਤਾ ਤੁਰਙ੍ਗਮવਿਸਾਣਂ વਿਯਾਤਿ। ਅਤ੍ਤਨਿਯੇ વਾ ਪਰਿਕ੍ਖਾਰੇ ਸਤੀਤਿ ‘‘ਇਦਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਨ੍ਤਕ’’ਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਸ ਕਿਞ੍ਚਨਭਾવੇਨ ਨਿਚ੍ਛਿਤੇ ਕਿਸ੍ਮਿਞ੍ਚਿ વਤ੍ਥੁਸ੍ਮਿਂ ਸਤਿ। ਅਤ੍ਤਨੋ ਇਦਨ੍ਤਿ ਹਿ ਅਤ੍ਤਨਿਯਨ੍ਤਿ। ਅਹਨ੍ਤਿ ਸਤੀਤਿ ‘‘ਅਹਂ ਨਾਮਾਯ’’ਨ੍ਤਿ ਅਹਂਕਾਰવਤ੍ਥੁਭੂਤੇ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਨਿਦ੍ਧਾਰਿਤਸਰੂਪੇ ਕਿਸ੍ਮਿਞ੍ਚਿ ਸਤਿ ਤਸ੍ਸ ਸਨ੍ਤਕਭਾવੇਨ ਮਮਾਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਗਹੇਤੁਂ ਯੁਤ੍ਤਂ ਭવੇਯ੍ਯ। ਮਮਾਤਿ ਸਤਿ ‘‘ਅਹ’’ਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਏਸੇવ ਨਯੋ। ਇਤਿ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਮਾਨਤ੍ਤਾ ਅਤ੍ਤਨਿਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਨਤ੍ਥੇવਾਤਿ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਾਰਾਨਂ ਅਨਤ੍ਤਤਾਯ ਅਨਤ੍ਤਨਿਯਤਂ, ਅਨਤ੍ਤਨਿਯਤਾਯ ਚ ਅਨਤ੍ਤਕਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਭੂਤਤੋਤਿ ਭੂਤਤ੍ਥਤੋ। ਤਥਤੋਤਿ ਤਥਸਭਾવਤੋ। ਥਿਰਤੋਤਿ ਠਿਤਸਭਾવਤੋ ਨਿਬ੍ਬਿਕਾਰਤੋ।
244.Attani vā satīti yassa attano santakabhāvena kiñci attaniyanti vucceyya, tasmiṃ attani sati, so eva pana attā paramatthato natthīti adhippāyo. Sakkā hi vattuṃ bāhirakaparikappito attā ‘‘paramattho’’ti? Siyā khandhapañcakaṃ ñeyyasabhāvattā yathā taṃ ghaṭo, yadi pana tadaññaṃ nāma kiñci abhavissa, na taṃ niyamato viparītaṃ siyāti? Na ca so paramatthato atthi pamāṇehi anupalabbhamānattā turaṅgamavisāṇaṃ viyāti. Attaniye vā parikkhāre satīti ‘‘idaṃ nāma attano santaka’’nti tassa kiñcanabhāvena nicchite kismiñci vatthusmiṃ sati. Attano idanti hi attaniyanti. Ahanti satīti ‘‘ahaṃ nāmāya’’nti ahaṃkāravatthubhūte paramatthato niddhāritasarūpe kismiñci sati tassa santakabhāvena mamāti kiñci gahetuṃ yuttaṃ bhaveyya. Mamāti sati ‘‘aha’’nti etthāpi eseva nayo. Iti paramatthato attano anupalabbhamānattā attaniyaṃ kiñci paramatthato natthevāti sabbasaṅkhārānaṃ anattatāya anattaniyataṃ, anattaniyatāya ca anattakataṃ dasseti. Bhūtatoti bhūtatthato. Tathatoti tathasabhāvato. Thiratoti ṭhitasabhāvato nibbikārato.
ਯਸ੍ਮਾ ਹੁਤ੍વਾ ਨ ਹੋਤੀਤਿ ਯਸ੍ਮਾ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਸਨ੍ਤਂ ਪਚ੍ਚਯਸਮવਾਯੇਨ ਹੁਤ੍વਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍વਾ ਪੁਨ ਭਙ੍ਗੁਪਗਮੇਨ ਨ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਨ ਨਿਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਅਨਿਚ੍ਚਂ, ਅਧੁવਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤਤੋ ਏવ ਉਪ੍ਪਾਦવਯવਤ੍ਤਿਤੋਤਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨવਸੇਨ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨવਸੇਨ ਚ ਪવਤ੍ਤਨਤੋ। ਸਭਾવવਿਗਮੋ ਇਧ વਿਪਰਿਣਾਮੋ, ਖਣਿਕਤਾ ਤਾવਕਾਲਿਕਤਾ, ਨਿਚ੍ਚਸਭਾવਾਭਾવੋ ਏવ ਨਿਚ੍ਚਪਟਿਕ੍ਖੇਪੋ। ਅਨਿਚ੍ਚਧਮ੍ਮਾ ਹਿ ਤੇਨੇવ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਨਿਚ੍ਚਭਾવੇਨ ਅਤ੍ਥਤੋ ਨਿਚ੍ਚਤਂ ਪਟਿਕ੍ਖਿਪਨ੍ਤਿ ਨਾਮ। ਤਥਾ ਹਿ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਨ ਨਿਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਅਨਿਚ੍ਚ’’ਨ੍ਤਿ। ਉਪ੍ਪਾਦਜਰਾਭਙ੍ਗવਸੇਨ ਰੂਪਸ੍ਸ ਨਿਰਨ੍ਤਰਬਾਧਤਾਤਿ ਪਟਿਪੀਲ਼ਨਾਕਾਰੇਨਸ੍ਸ ਦੁਕ੍ਖਤਾ। ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਤਾਦਿવਸੇਨ ਸਨ੍ਤਾਪਨਂ ਪਰਿਦਹਨਂ, ਤਤੋ ਏવਸ੍ਸ ਦੁਸ੍ਸਹਤਾਯ ਦੁਕ੍ਖਮਤਾ। ਤਿਸ੍ਸਨ੍ਨਂ ਦੁਕ੍ਖਤਾਨਂ ਸਂਸਾਰਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਚ ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਤਾਯ ਦੁਕ੍ਖવਤ੍ਥੁਕਤਾ। ਸੁਖਸਭਾવਾਭਾવੋ ਏવ ਸੁਖਪਟਿਕ੍ਖੇਪੋ। વਿਪਰਿਣਾਮਧਮ੍ਮਨ੍ਤਿ ਜਰਾਯ ਮਰਣੇਨ ਚ વਿਪਰਿਣਮਨਸਭਾવਂ। ਯਸ੍ਮਾ ਇਦਂ ਰੂਪਂ ਪਚ੍ਚਯਸਮવਾਯੇਨ ਉਪ੍ਪਾਦਂ, ਉਪ੍ਪਾਦਾਨਨ੍ਤਰਂ ਜਰਂ ਪਤ੍વਾ ਅવਸ੍ਸਮੇવ ਭਿਜ੍ਜਤਿ, ਭਿਨ੍ਨਞ੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਮੇવ, ਨਾਸ੍ਸ ਕਸ੍ਸਚਿ ਸਙ੍ਕਮੋਤਿ ਭવਨ੍ਤਰਾਨੁਪਗਮਨਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਸਙ੍ਕਮਾਭਾવੇਨ વਿਪਰਿਣਾਮਧਮ੍ਮਤਂ ਪਾਕਟਂ ਕਾਤੁਂ ‘‘ਭવਸਙ੍ਕਨ੍ਤਿ ਉਪਗਮਨਸਭਾવ’’ਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਪਕਤਿਭਾવવਿਜਹਨਂ ਸਭਾવવਿਗਮੋ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨਮੇવ। ਨ੍ਤਿ ਅਨਿਚ੍ਚਂ ਦੁਕ੍ਖਂ વਿਪਰਿਣਾਮਧਮ੍ਮਂ ਰੂਪਂ। ਇਮਿਨਾਤਿ ‘‘ਨੋ ਹੇਤਂ, ਭਨ੍ਤੇ’’ਤਿ ਰੂਪਸ੍ਸ ਤਣ੍ਹਾਦਿਗ੍ਗਾਹਾਨਂ વਤ੍ਥੁਭਾવਪਟਿਕ੍ਖੇਪੇਨ। ਰੂਪਞ੍ਹਿ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਠਿਤਿਂ ਮਾ ਪਾਪੁਣਾਤੁ, ਠਿਤਿਪ੍ਪਤ੍ਤਂ ਮਾ ਜੀਰਤੁ, ਜਰਪ੍ਪਤ੍ਤਂ ਮਾ ਭਿਜ੍ਜਤੁ, ਉਦਯਬ੍ਬਯੇਹਿ ਮਾ ਕਿਲਮਿਯਤੂਤਿ ਨ ਏਤ੍ਥ ਕਸ੍ਸਚਿ વਸੀਭਾવੋ ਅਤ੍ਥਿ, ਸ੍વਾਯਮਸ੍ਸ ਅવਸવਤ੍ਤਨਟ੍ਠੋ ਅਨਤ੍ਤਤਾਸਲ੍ਲਕ੍ਖਣਸ੍ਸ ਕਾਰਣਂ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਅવਸવਤ੍ਤਨਾਕਾਰੇਨ ਰੂਪਂ, ਭਨ੍ਤੇ, ਅਨਤ੍ਤਾਤਿ ਪਟਿਜਾਨਨ੍ਤੀ’’ਤਿ। ਨਿવਾਸਿਕਾਰਕવੇਦਕਅਧਿਟ੍ਠਾਯਕવਿਰਹੇਨ ਤਤੋ ਸੁਞ੍ਞਤਾ ਸੁਞ੍ਞਟ੍ਠੋ, ਸਾਮਿਭੂਤਸ੍ਸ ਕਸ੍ਸਚਿ ਅਭਾવੋ ਅਸ੍ਸਾਮਿਕਟ੍ਠੋ, ਯਥਾવੁਤ੍ਤવਸવਤ੍ਤਿਭਾવਾਭਾવੋ ਅਨਿਸ੍ਸਰਟ੍ਠੋ, ਪਰਪਰਿਕਪ੍ਪਿਤਅਤ੍ਤਸਭਾવਾਭਾવੋ ਏવ ਅਤ੍ਤਪਟਿਕ੍ਖੇਪਟ੍ਠੋ।
Yasmā hutvā na hotīti yasmā pubbe asantaṃ paccayasamavāyena hutvā uppajjitvā puna bhaṅgupagamena na hoti, tasmā na niccanti aniccaṃ, adhuvanti attho. Tato eva uppādavayavattitoti uppajjanavasena nirujjhanavasena ca pavattanato. Sabhāvavigamo idha vipariṇāmo, khaṇikatā tāvakālikatā, niccasabhāvābhāvo eva niccapaṭikkhepo. Aniccadhammā hi teneva attano aniccabhāvena atthato niccataṃ paṭikkhipanti nāma. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na niccanti anicca’’nti. Uppādajarābhaṅgavasena rūpassa nirantarabādhatāti paṭipīḷanākārenassa dukkhatā. Santāpo dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ, tato evassa dussahatāya dukkhamatā. Tissannaṃ dukkhatānaṃ saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānatāya dukkhavatthukatā. Sukhasabhāvābhāvo eva sukhapaṭikkhepo. Vipariṇāmadhammanti jarāya maraṇena ca vipariṇamanasabhāvaṃ. Yasmā idaṃ rūpaṃ paccayasamavāyena uppādaṃ, uppādānantaraṃ jaraṃ patvā avassameva bhijjati, bhinnañca bhinnameva, nāssa kassaci saṅkamoti bhavantarānupagamanasaṅkhātena saṅkamābhāvena vipariṇāmadhammataṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘bhavasaṅkanti upagamanasabhāva’’nti vuttaṃ. Pakatibhāvavijahanaṃ sabhāvavigamo nirujjhanameva. Nti aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ rūpaṃ. Imināti ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti rūpassa taṇhādiggāhānaṃ vatthubhāvapaṭikkhepena. Rūpañhi uppannaṃ ṭhitiṃ mā pāpuṇātu, ṭhitippattaṃ mā jīratu, jarappattaṃ mā bhijjatu, udayabbayehi mā kilamiyatūti na ettha kassaci vasībhāvo atthi, svāyamassa avasavattanaṭṭho anattatāsallakkhaṇassa kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘avasavattanākārena rūpaṃ, bhante, anattāti paṭijānantī’’ti. Nivāsikārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahena tato suññatā suññaṭṭho, sāmibhūtassa kassaci abhāvo assāmikaṭṭho, yathāvuttavasavattibhāvābhāvo anissaraṭṭho, paraparikappitaattasabhāvābhāvo eva attapaṭikkhepaṭṭho.
ਯਸ੍ਮਾ ਅਨਿਚ੍ਚਲਕ੍ਖਣੇਨ વਿਯ ਦੁਕ੍ਖਲਕ੍ਖਣਂ, ਤਦੁਭਯੇਨ ਅਨਤ੍ਤਲਕ੍ਖਣਂ ਸੁવਿਞ੍ਞਾਪਯਂ, ਨ ਕੇવਲਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਦੁਭਯੇਨੇਤ੍ਥ ਅਨਤ੍ਤਲਕ੍ਖਣવਿਭਾવਨਂ ਕਤਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਭਗવਾ ਹੀ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਅਨਿਚ੍ਚવਸੇਨਾਤਿ ਅਨਿਚ੍ਚਤਾવਸੇਨ। ਦੁਕ੍ਖવਸੇਨਾਤਿ ਦੁਕ੍ਖਤਾવਸੇਨ। ਨ ਉਪਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਨ ਯੁਜ੍ਜਤਿ। ਤਮੇવ ਅਯੁਜ੍ਜਮਾਨਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਾਦੋਪੀ’’ਤਿਆਦਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਯਸ੍ਮਾ ਅਤ੍ਤવਾਦੀ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਨਿਚ੍ਚਂ ਪਞ੍ਞਪੇਤਿ, ਚਕ੍ਖੁਂ ਪਨ ਅਨਿਚ੍ਚਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਚਕ੍ਖੁ વਿਯ ਅਤ੍ਤਾਪਿ ਅਨਿਚ੍ਚੋ ਆਪਨ੍ਨੋ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਯਸ੍ਸ ਖੋ ਪਨਾ’’ਤਿਆਦਿ। ਤਤ੍ਥ વੇਤੀਤਿ વਿਗਚ੍ਛਤਿ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤਿ। ਇਤਿ ਚਕ੍ਖੁ ਅਨਤ੍ਤਾਤਿ ਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਉਦਯਬ੍ਬਯવਨ੍ਤਤਾਯ ਅਨਿਚ੍ਚਤਾ, ਅਤ੍ਤਨੋ ਚ ਅਤ੍ਤવਾਦਿਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚਤਾਯ ਅਨਿਚ੍ਛਿਤਤ੍ਤਾ ਚਕ੍ਖੁ ਅਨਤ੍ਤਾ।
Yasmā aniccalakkhaṇena viya dukkhalakkhaṇaṃ, tadubhayena anattalakkhaṇaṃ suviññāpayaṃ, na kevalaṃ, tasmā tadubhayenettha anattalakkhaṇavibhāvanaṃ katanti dassento ‘‘bhagavā hī’’tiādimāha. Tattha aniccavasenāti aniccatāvasena. Dukkhavasenāti dukkhatāvasena. Na upapajjatīti na yujjati. Tameva ayujjamānataṃ dassetuṃ ‘‘cakkhussa uppādopī’’tiādi vuttaṃ. Yasmā attavādī attānaṃ niccaṃ paññapeti, cakkhuṃ pana aniccaṃ, tasmā cakkhu viya attāpi anicco āpanno. Tenāha ‘‘yassa kho panā’’tiādi. Tattha vetīti vigacchati nirujjhati. Iti cakkhu anattāti cakkhussa udayabbayavantatāya aniccatā, attano ca attavādinā aniccatāya anicchitattā cakkhu anattā.
ਕਾਮਂ ਅਨਤ੍ਤਲਕ੍ਖਣਸੁਤ੍ਤੇ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੩.੫੯; ਮਹਾવ॰ ੨੦) – ‘‘ਯਸ੍ਮਾ ਚ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਰੂਪਂ ਅਨਤ੍ਤਾ, ਤਸ੍ਮਾ ਰੂਪਂ ਆਬਾਧਾਯ ਸਂવਤ੍ਤਤੀ’’ਤਿ ਰੂਪਸ੍ਸ ਅਨਤ੍ਤਤਾਯ ਦੁਕ੍ਖਤਾ વਿਭਾવਿਤਾ વਿਯ ਦਿਸ੍ਸਤਿ, ਤਥਾਪਿ ‘‘ਯਸ੍ਮਾ ਰੂਪਂ ਆਬਾਧਾਯ ਸਂવਤ੍ਤਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਨਤ੍ਤਾ’’ਤਿ ਪਾਕਟਤਾਯ ਸਾਬਾਧਤਾਯ ਰੂਪਸ੍ਸ ਅਤ੍ਤਸਾਰਾਭਾવੋ વਿਭਾવਿਤੋ, ਤਤੋ ਏવ ਚ ‘‘ਨ ਲਬ੍ਭਤਿ ਰੂਪੇ ਏવਂ ਮੇ ਰੂਪਂ ਹੋਤੁ, ਏવਂ ਮੇ ਰੂਪਂ ਮਾ ਅਹੋਸੀ’’ਤਿ ਰੂਪੇ ਕਸ੍ਸਚਿ ਅਨਿਸ੍ਸਰਤਾ, ਤਸ੍ਸ ਚ ਅવਸવਤ੍ਤਨਾਕਾਰੋ ਦਸ੍ਸਿਤੋਤਿ ਆਹ ‘‘ਦੁਕ੍ਖવਸੇਨ ਅਨਤ੍ਤਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤੀ’’ਤਿ। ਯਦਨਿਚ੍ਚਂ ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਯਂ વਤ੍ਥੁ ਅਨਿਚ੍ਚਂ, ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਂ ਉਦਯਬ੍ਬਯਪਟਿਪੀਲ਼ਿਤਤ੍ਤਾ, ਯਂ ਪਨ ਨਿਚ੍ਚਂ ਤਦਭਾવਤੋ, ਤਂ ਸੁਖਂ ਯਥਾ ਤਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਨ੍ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਯਂ ਤਨ੍ਤਿ ਕਾਰਣਨਿਦ੍ਦੇਸੋવਾਯਂ, ਯਸ੍ਮਾ ਰੂਪਂ ਅਨਿਚ੍ਚਂ, ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਯਂ ਦੁਕ੍ਖਂ ਤਦਨਤ੍ਤਾਤਿ ਏਤ੍ਥ વੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇવ ਅਤ੍ਥੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਅਨਿਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਘਟਾਦਿ વਿਯ ਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਤਾ ਰੂਪਂ ਅਨਿਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਇਮਮਤ੍ਥਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਇਮਿਨਾવ ਨਯੇਨ ‘‘ਅਨਤ੍ਤਾ’’ਤਿ વਤ੍ਤੁਂ ਲਬ੍ਭਮਾਨੇਪਿ ‘‘ਅਨਤ੍ਤਾ’’ਤਿ વਤ੍ਤਾ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ। ਏવਂ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ વਦਨ੍ਤੀਤਿ ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਯਥਾਰਹਂ વਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ‘‘ਅਕ੍ਖਿਸੂਲਾਦਿવਿਕਾਰਪ੍ਪਤ੍ਤਕਾਲੇ વਿਯ ਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਤਾ ਦੁਕ੍ਖਂ ਰੂਪ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ। ਦੁਦ੍ਦਸਂ ਦੁਪ੍ਪਞ੍ਞਾਪਨਂ। ਤਥਾ ਹਿ ਸਰਭਙ੍ਗਾਦਯੋਪਿ ਸਤ੍ਥਾਰੋ ਨਾਦ੍ਦਸਂਸੁ, ਕੁਤੋ ਪਞ੍ਞਾਪਨਾ। ਤਯਿਦਂ ਅਨਤ੍ਤਲਕ੍ਖਣਂ।
Kāmaṃ anattalakkhaṇasutte (saṃ. ni. 3.59; mahāva. 20) – ‘‘yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattatī’’ti rūpassa anattatāya dukkhatā vibhāvitā viya dissati, tathāpi ‘‘yasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, tasmā anattā’’ti pākaṭatāya sābādhatāya rūpassa attasārābhāvo vibhāvito, tato eva ca ‘‘na labbhati rūpe evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’ti rūpe kassaci anissaratā, tassa ca avasavattanākāro dassitoti āha ‘‘dukkhavasena anattataṃdassetī’’ti. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti yaṃ vatthu aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ udayabbayapaṭipīḷitattā, yaṃ pana niccaṃ tadabhāvato, taṃ sukhaṃ yathā taṃ nibbānanti adhippāyo. Yaṃ tanti kāraṇaniddesovāyaṃ, yasmā rūpaṃ aniccaṃ, taṃ tasmāti attho. Yaṃ dukkhaṃ tadanattāti ettha vuttanayeneva attho veditabbo. Aniccanti iminā ghaṭādi viya paccayuppannattā rūpaṃ aniccanti imamatthaṃ dasseti. Imināva nayena ‘‘anattā’’ti vattuṃ labbhamānepi ‘‘anattā’’ti vattā nāma natthi. Evaṃ dukkhanti vadantīti etthāpi yathārahaṃ vattabbaṃ ‘‘akkhisūlādivikārappattakāle viya paccayuppannattā dukkhaṃ rūpa’’ntiādinā. Duddasaṃ duppaññāpanaṃ. Tathā hi sarabhaṅgādayopi satthāro nāddasaṃsu, kuto paññāpanā. Tayidaṃ anattalakkhaṇaṃ.
ਤਸ੍ਮਾਤਿਹਾਤਿਆਦਿਨਾ ਤਿਯਦ੍ਧਗਤਰੂਪਂ ਲਕ੍ਖਣਤ੍ਤਯਂ ਆਰੋਪੇਤ੍વਾ વੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਏਤਰਹਿ ਅਞ੍ਞਦਾਪੀ’’ਤਿ। ਤਂ ਪਨ ਯਾਦਿਸਂ ਤਾਦਿਸਮ੍ਪਿ ਤਥਾ વੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਾਦਿવਿਸੇਸੋਪਿ વਤ੍ਤਬ੍ਬੋ। ਪਿ-ਸਦ੍ਦੇਨ વਾ ਤਸ੍ਸਾਪਿ ਸਙ੍ਗਹੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ।
Tasmātihātiādinā tiyaddhagatarūpaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā vuttanti āha ‘‘etarahi aññadāpī’’ti. Taṃ pana yādisaṃ tādisampi tathā vuttanti ajjhattādivisesopi vattabbo. Pi-saddena vā tassāpi saṅgaho daṭṭhabbo.
੨੪੫. ਉਕ੍ਕਣ੍ਠਤੀਤਿ ਨਾਭਿਰਮਤਿ। ਅਞ੍ਞਤ੍ਥ ‘‘ਨਿਬ੍ਬਿਦਾ’’ਤਿ ਬਲવવਿਪਸ੍ਸਨਾ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਸਾਨੁਲੋਮਾ ਪਨ ਸਙ੍ਖਾਰੁਪੇਕ੍ਖਾ ‘‘વੁਟ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨੀ’’ਤਿ, ਸਾ ਇਧ ਕਥਂ ਨਿਬ੍ਬਿਦਾ ਨਾਮ ਜਾਤਾਤਿ ਆਹ ‘‘વੁਟ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨਿવਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਹੀ’’ਤਿਆਦਿ। ਇਮਿਨਾ ਸਿਖਾਪਤ੍ਤਨਿਬ੍ਬੇਦਤਾਯ વੁਟ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨੀ ਇਧ ਨਿਬ੍ਬਿਦਾਨਾਮੇਨ વੁਤ੍ਤਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
245.Ukkaṇṭhatīti nābhiramati. Aññattha ‘‘nibbidā’’ti balavavipassanā vuccati, sānulomā pana saṅkhārupekkhā ‘‘vuṭṭhānagāminī’’ti, sā idha kathaṃ nibbidā nāma jātāti āha ‘‘vuṭṭhānagāminivipassanāya hī’’tiādi. Iminā sikhāpattanibbedatāya vuṭṭhānagāminī idha nibbidānāmena vuttāti dasseti.
‘‘ਸੋ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਸਞ੍ਞਗ੍ਗਂ ਫੁਸਤੀ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੧.੪੧੪, ੪੧੫) વਤ੍વਾ ‘‘ਸਞ੍ਞਾ ਖੋ ਪੋਟ੍ਠਪਾਦ ਪਠਮਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਪਚ੍ਛਾ ਞਾਣ’’ਨ੍ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੧.੪੧੬) વੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਸਞ੍ਞਗ੍ਗਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਾ ਲੋਕਿਯਾਸੁ ਪਹਾਨਸਞ੍ਞਾਸੁ ਸਿਖਾਪਤ੍ਤਭਾવਤੋ। ਧਮ੍ਮਟ੍ਠਿਤਿਞਾਣਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਾ ਇਦਪ੍ਪਚ੍ਚਯਤਾਦਸ੍ਸਨਸ੍ਸ ਮਤ੍ਥਕਪ੍ਪਤ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍વਾ। ਤਤੋ ਪਰਞ੍ਹਿ ਅਸਙ੍ਖਤਾਰਮ੍ਮਣਂ ਞਾਣਂ ਹੋਤਿ। ਤੇਨਾਹ – ‘‘ਪੁਬ੍ਬੇ ਖੋ ਸੁਸਿਮ ਧਮ੍ਮਟ੍ਠਿਤਿਞਾਣਂ, ਪਚ੍ਛਾ ਨਿਬ੍ਬਾਨੇ ਞਾਣ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੨.੭੦)। ਪਾਰਿਸੁਦ੍ਧਿਪਧਾਨਿਯਙ੍ਗਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਾ ਮਗ੍ਗਾਧਿਗਮਸ੍ਸ ਪਰਿਪਨ੍ਥਭੂਤਸਬ੍ਬਸਂਕਿਲੇਸવਿਸੁਦ੍ਧਿ ਪਧਾਨਿਕਸ੍ਸ ਯੋਗਿਨੋ, ਪਧਾਨਭਾવਨਾਯ વਾ ਜਾਤਂ ਅਙ੍ਗਨ੍ਤਿ ਕਤ੍વਾ। ਪਟਿਪਦਾਞਾਣਦਸ੍ਸਨવਿਸੁਦ੍ਧੀਤਿ વੁਤ੍ਤਾ ਪਰਮੁਕ੍ਕਂਸਗਤਪਟਿਪਦਾਞਾਣਦਸ੍ਸਨવਿਸੁਦ੍ਧਿਭਾવਤੋ। ਅਤਮ੍ਮਯਤਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਤਮ੍ਮਯਤਾ ਨਾਮ ਤਣ੍ਹਾ, ਕਾਮਤਣ੍ਹਾਦੀਸੁ ਤਾਯ ਤਾਯ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਤਮ੍ਮਯਂ ਨਾਮ ਤੇਭੂਮਿਕਪ੍ਪવਤ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਸ ਭਾવੋਤਿ ਕਤ੍વਾ। ਤਸ੍ਸਾ ਤਣ੍ਹਾਯ ਪਰਿਯਾਦਾਨਤੋ વੁਟ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨਿવਿਪਸ੍ਸਨਾ ਅਤਮ੍ਮਯਤਾਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਨਿਸ੍ਸਾਯਾਤਿ ਤਂ ਅਤਮ੍ਮਯਤਂ ਪਚ੍ਚਯਂ ਕਤ੍વਾ। ਆਗਮ੍ਮਾਤਿ ਤਸ੍ਸੇવ વੇવਚਨਂ। ਨਾਨਤ੍ਤਾਤਿ ਨਾਨਾਸਭਾવਾ ਬਹੂ ਅਨੇਕਪ੍ਪਕਾਰਾ। ਨਾਨਤ੍ਤਸਿਤਾਤਿ ਨਾਨਾਰਮ੍ਮਣਨਿਸ੍ਸਿਤਾ ਰੂਪਾਦਿવਿਸਯਾ। ਏਕਤ੍ਤਾਤਿ ਏਕਸਭਾવਾ। ਏਕਤ੍ਤਸਿਤਾਤਿ ਏਕਂਯੇવ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਨਿਸ੍ਸਿਤਾ। ਤਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯਾਤਿ ਤਂ ਏਕਤ੍ਤਸਿਤਂ ਉਪੇਕ੍ਖਂ ਪਚ੍ਚਯਂ ਕਤ੍વਾ। ਏਤਿਸ੍ਸਾਤਿ ਏਤਿਸ੍ਸਾ ਉਪੇਕ੍ਖਾਯ। ਪਹਾਨਂ ਹੋਤੀਤਿ ਅਞ੍ਞਾਣੁਪੇਕ੍ਖਤੋ ਪਭੁਤਿ ਸਬ੍ਬਂ ਉਪੇਕ੍ਖਂ ਪਜਹਿਤ੍વਾ ਠਿਤਸ੍ਸ ‘‘ਅਤਮ੍ਮਯਤਾ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਾਯ વੁਟ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨਿવਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਅਰੂਪਾવਚਰਸਮਾਪਤ੍ਤਿਉਪੇਕ੍ਖਾਯ વਿਪਸ੍ਸਨੁਪੇਕ੍ਖਾਯ ਚ ਪਹਾਨਂ ਹੋਤੀਤਿ ਪਰਿਯਾਦਾਨਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਾਤਿ। ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਾਰਗਤਸ੍ਸ ਮੁਞ੍ਚਿਤੁਕਮ੍ਯਤਾਪਟਿਸਙ੍ਖਾਨਸ੍ਸ ਸਿਖਾਪਤ੍ਤਭਾવਤੋ વੁਟ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨੀ ਮੁਞ੍ਚਿਤੁਕਮ੍ਯਤਾ ਪਟਿਸਙ੍ਖਾਨਨ੍ਤਿ ਚ વੁਤ੍ਤਾ। ਮੁਦੁਮਜ੍ਝਾਦਿવਸੇਨ ਪવਤ੍ਤਿਆਕਾਰਮਤ੍ਤਂ, ਅਤ੍ਥਤੋ ਏਕਤ੍ਥਾ ਮੁਞ੍ਚਿਤੁਕਮ੍ਯਤਾਦਯੋ, ਬ੍ਯਞ੍ਜਨਮੇવ ਨਾਨਂ। ਦ੍વੀਹਿ ਨਾਮੇਹੀਤਿ ਗੋਤ੍ਰਭੁ, વੋਦਾਨਨ੍ਤਿ ਇਮੇਹਿ ਦ੍વੀਹਿ ਨਾਮੇਹਿ।
‘‘So anupubbena saññaggaṃ phusatī’’ti (dī. ni. 1.414, 415) vatvā ‘‘saññā kho poṭṭhapāda paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇa’’nti (dī. ni. 1.416) vuttattā saññagganti vuttā lokiyāsu pahānasaññāsu sikhāpattabhāvato. Dhammaṭṭhitiñāṇanti vuttā idappaccayatādassanassa matthakappattīti katvā. Tato parañhi asaṅkhatārammaṇaṃ ñāṇaṃ hoti. Tenāha – ‘‘pubbe kho susima dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, pacchā nibbāne ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.70). Pārisuddhipadhāniyaṅganti vuttā maggādhigamassa paripanthabhūtasabbasaṃkilesavisuddhi padhānikassa yogino, padhānabhāvanāya vā jātaṃ aṅganti katvā. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttā paramukkaṃsagatapaṭipadāñāṇadassanavisuddhibhāvato. Atammayatanti ettha tammayatā nāma taṇhā, kāmataṇhādīsu tāya tāya nibbattattā tammayaṃ nāma tebhūmikappavattaṃ, tassa bhāvoti katvā. Tassā taṇhāya pariyādānato vuṭṭhānagāminivipassanā atammayatāti vuccati. Nissāyāti taṃ atammayataṃ paccayaṃ katvā. Āgammāti tasseva vevacanaṃ. Nānattāti nānāsabhāvā bahū anekappakārā. Nānattasitāti nānārammaṇanissitā rūpādivisayā. Ekattāti ekasabhāvā. Ekattasitāti ekaṃyeva ārammaṇaṃ nissitā. Taṃ nissāyāti taṃ ekattasitaṃ upekkhaṃ paccayaṃ katvā. Etissāti etissā upekkhāya. Pahānaṃ hotīti aññāṇupekkhato pabhuti sabbaṃ upekkhaṃ pajahitvā ṭhitassa ‘‘atammayatā’’ti vuttāya vuṭṭhānagāminivipassanāya arūpāvacarasamāpattiupekkhāya vipassanupekkhāya ca pahānaṃ hotīti pariyādānanti vuttāti. Sabbasaṅkhāragatassa muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānassa sikhāpattabhāvato vuṭṭhānagāminī muñcitukamyatā paṭisaṅkhānanti ca vuttā. Mudumajjhādivasena pavattiākāramattaṃ, atthato ekatthā muñcitukamyatādayo, byañjanameva nānaṃ. Dvīhi nāmehīti gotrabhu, vodānanti imehi dvīhi nāmehi.
વਿਰਾਗੋਤਿ ਮਗ੍ਗੋ, ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਮੇવ વਿਰਜ੍ਜਤਿ ਏਤੇਨਾਤਿ વਿਰਾਗੋ, ਤੇਨ। ਮਗ੍ਗੇਨ ਹੇਤੁਭੂਤੇਨ। વਿਮੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਪਟਿਪ੍ਪਸ੍ਸਦ੍ਧਿવਿਮੁਤ੍ਤਿવਸੇਨ વਿਮੁਚ੍ਚਤਿ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਫਲਂ ਕਥਿਤ’’ਨ੍ਤਿ।
Virāgoti maggo, accantameva virajjati etenāti virāgo, tena. Maggena hetubhūtena. Vimuccatīti paṭippassaddhivimuttivasena vimuccati. Tenāha ‘‘phalaṃ kathita’’nti.
ਮਹਾਖੀਣਾਸવੋਤਿ ਪਸਂਸਾવਚਨਂ ਯਥਾ ‘‘ਮਹਾਰਾਜਾ’’ਤਿ। ਤਥਾ ਹਿ ਤਂ ਪਸਂਸਨ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ‘‘ਅਯਂ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਉਕ੍ਖਿਤ੍ਤਪਲਿਘੋ ਇਤਿਪੀ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹਾਤਿ। ਤਦਤ੍ਥਂ વਿવਰਿਤੁਂ ‘‘ਇਦਾਨਿ ਤਸ੍ਸਾ’’ਤਿਆਦਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਯਥਾਭੂਤੇਹੀਤਿ ਯਾਥਾવਤੋ ਭੂਤੇਹਿ। ਦੁਰੁਕ੍ਖਿਪਨਟ੍ਠੇਨਾਤਿ ਪਚੁਰਜਨੇਹਿ ਉਕ੍ਖਿਪਿਤੁਂ ਅਸਕ੍ਕੁਣੇਯ੍ਯਭਾવੇਨ। ਨਿਬ੍ਬਾਨਨਗਰਪ੍ਪવੇਸੇ વਿਬਨ੍ਧਨੇਨ ਪਲਿਘੋ વਿਯਾਤਿ ਪਲਿਘੋਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਮਤ੍ਥਕਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਤਾਲੋ ਪਤ੍ਤਫਲਾਦੀਨਂ ਅਨਙ੍ਗਤੋ ਤਾਲਾવਤ੍ਥੁ ਅਸਿવੇ ‘‘ਸਿવਾ’’ਤਿ ਸਮਞ੍ਞਾ વਿਯ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਸੀਸਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤਾਲੋ વਿਯ ਕਤਾ’’ਤਿ। ਪੁਨਬ੍ਭવਸ੍ਸ ਕਰਣਸੀਲੋ, ਪੁਨਬ੍ਭવਂ વਾ ਫਲਂ ਅਰਹਤੀਤਿ ਪੋਨੋਭવਿਕੋ। ਏવਂਭੂਤੋ ਪਨ ਪੁਨਬ੍ਭવਂ ਦੇਤਿ ਨਾਮਾਤਿ ਆਹ ‘‘ਪੁਨਬ੍ਭવਦਾਯਕੋ’’ਤਿ। ਪੁਨਬ੍ਭવਖਨ੍ਧਾਨਂ ਪਚ੍ਚਯੋਤਿ ਇਮਿਨਾ ਜਾਤਿਸਂਸਾਰੋਤਿ ਫਲੂਪਚਾਰੇਨ ਕਾਰਣਂ વੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਪਰਿਕ੍ਖਾਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ ਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਸ ਪਰਿਕ੍ਖਿਪਨਤੋ। ਸਂਕਿਣ੍ਣਤ੍ਤਾਤਿ ਸਬ੍ਬਸੋ ਕਿਣ੍ਣਤ੍ਤਾ વਿਨਾਸਿਤਤ੍ਤਾ। ਗਬ੍ਭੀਰਾਨੁਗਤਟ੍ਠੇਨਾਤਿ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਅਨੁਪવਿਟ੍ਠਟ੍ਠੇਨ। ਲੁਞ੍ਚਿਤ੍વਾਤਿ ਉਦ੍ਧਰਿਤ੍વਾ। ਏਤਾਨੀਤਿ ਕਾਮਰਾਗਸਞ੍ਞੋਜਨਾਦੀਨਿ। ਅਗ੍ਗਲ਼ਾਤਿ વੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਅવਧਾਰਣਟ੍ਠੇਨ। ਅਗ੍ਗਮਗ੍ਗੇਨ ਪਤਿਤੋ ਮਾਨਦ੍ਧਜੋ ਏਤਸ੍ਸਾਤਿ ਪਤਿਤਮਾਨਦ੍ਧਜੋ। ਇਤਰਭਾਰੋਰੋਪਨਸ੍ਸ ਪੁਰਿਮਪਦੇਹਿ ਪਕਾਸਿਤਤ੍ਤਾ ‘‘ਮਾਨਭਾਰਸ੍ਸੇવ ਓਰੋਪਿਤਤ੍ਤਾ ਪਨ੍ਨਭਾਰੋਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਮਾਨਸਂਯੋਗੇਨੇવ વਿਸਂਯੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾਤਿ ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਏਸੇવ ਨਯੋ। ਪਞ੍ਚਪਿ ਖਨ੍ਧੇ ਅવਿਸੇਸਤੋ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਗਹੇਤ੍વਾ ਪવਤ੍ਤਮਾਨੋ ‘‘ਅਸ੍ਮਿਮਾਨੋ’’ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਰੂਪੇ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਮਾਨੋ’’ਤਿਆਦਿ।
Mahākhīṇāsavoti pasaṃsāvacanaṃ yathā ‘‘mahārājā’’ti. Tathā hi taṃ pasaṃsanto satthā ‘‘ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho itipī’’tiādimāhāti. Tadatthaṃ vivarituṃ ‘‘idāni tassā’’tiādi vuttaṃ. Yathābhūtehīti yāthāvato bhūtehi. Durukkhipanaṭṭhenāti pacurajanehi ukkhipituṃ asakkuṇeyyabhāvena. Nibbānanagarappavese vibandhanena paligho viyāti palighoti vuccati. Matthakacchinno tālo pattaphalādīnaṃ anaṅgato tālāvatthu asive ‘‘sivā’’ti samaññā viya. Tenāha ‘‘sīsacchinnatālo viya katā’’ti. Punabbhavassa karaṇasīlo, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahatīti ponobhaviko. Evaṃbhūto pana punabbhavaṃ deti nāmāti āha ‘‘punabbhavadāyako’’ti. Punabbhavakhandhānaṃ paccayoti iminā jātisaṃsāroti phalūpacārena kāraṇaṃ vuttanti dasseti. Parikkhāti vuccati santānassa parikkhipanato. Saṃkiṇṇattāti sabbaso kiṇṇattā vināsitattā. Gabbhīrānugataṭṭhenāti gambhīraṃ anupaviṭṭhaṭṭhena. Luñcitvāti uddharitvā. Etānīti kāmarāgasaññojanādīni. Aggaḷāti vuccanti avadhāraṇaṭṭhena. Aggamaggena patito mānaddhajo etassāti patitamānaddhajo. Itarabhāroropanassa purimapadehi pakāsitattā ‘‘mānabhārasseva oropitattā pannabhāroti adhippeto’’ti vuttaṃ. Mānasaṃyogeneva visaṃyuttattāti etthāpi eseva nayo. Pañcapi khandhe avisesato asmīti gahetvā pavattamāno ‘‘asmimāno’’ti adhippetoti vuttaṃ ‘‘rūpe asmīti māno’’tiādi.
ਨਗਰਦ੍વਾਰਸ੍ਸ ਪਰਿਸ੍ਸਯਪਟਿਬਾਹਨਤ੍ਥਞ੍ਚੇવ ਸੋਭਨਤ੍ਥਞ੍ਚ ਉਭੋਸੁ ਪਸ੍ਸੇਸੁ ਏਸਿਕਤ੍ਥਮ੍ਭੇ ਨਿਖਣਿਤ੍વਾ ਠਪੇਨ੍ਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਨਗਰਦ੍વਾਰੇ ਉਸ੍ਸਾਪਿਤੇ ਏਸਿਕਤ੍ਥਮ੍ਭੇ’’ਤਿ। ਪਾਕਾਰવਿਦ੍ਧਂਸਨੇਨੇવ ਪਰਿਕ੍ਖਾਯ ਭੂਮਿਸਮਕਰਣਂ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਪਾਕਾਰਂ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਤੋ ਪਰਿਕ੍ਖਂ ਸਂਕਿਰਿਤ੍વਾ’’ਤਿ। ਏવਨ੍ਤਿਆਦਿ ਉਪਮਾਸਂਸਨ੍ਦਨਂ। ਸਨ੍ਤੋ ਸਂવਿਜ੍ਜਮਾਨੋ ਕਾਯੋ ਧਮ੍ਮਸਮੂਹੋਤਿ ਸਕ੍ਕਾਯੋ, ਉਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਪਞ੍ਚਕਂ। ਦ੍વਤ੍ਤਿਂਸ ਕਮ੍ਮਕਾਰਣਾ ਦੁਕ੍ਖਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਆਗਤਾ। ਅਕ੍ਖਿਰੋਗਸੀਸਰੋਗਾਦਯੋ ਅਟ੍ਠਨવੁਤਿ ਰੋਗਾ। ਰਾਜਭਯਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚવੀਸਤਿ ਮਹਾਭਯਾਨਿ।
Nagaradvārassa parissayapaṭibāhanatthañceva sobhanatthañca ubhosu passesu esikatthambhe nikhaṇitvā ṭhapentīti āha ‘‘nagaradvāre ussāpite esikatthambhe’’ti. Pākāraviddhaṃsaneneva parikkhāya bhūmisamakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘pākāraṃ bhindanto parikkhaṃ saṃkiritvā’’ti. Evantiādi upamāsaṃsandanaṃ. Santo saṃvijjamāno kāyo dhammasamūhoti sakkāyo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Dvattiṃsa kammakāraṇā dukkhakkhandhe āgatā. Akkhirogasīsarogādayo aṭṭhanavuti rogā. Rājabhayādīni pañcavīsati mahābhayāni.
੨੪੬. ਅਨਧਿਗਮਨੀਯવਿਞ੍ਞਾਣਤਨ੍ਤਿ ‘‘ਇਦਂ ਨਾਮ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਇਮਿਨਾ ਨਾਮ ਆਕਾਰੇਨ ਪવਤ੍ਤਤੀ’’ਤਿ ਏવਂ ਦੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਚਿਤ੍ਤਤਂ। ਅਨ੍વੇਸਨ੍ਤਿ ਪਚ੍ਚਤ੍ਤੇ ਏਕવਚਨਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਅਨ੍વੇਸਨ੍ਤੋ’’ਤਿ। ਸਤ੍ਤੋਪਿ ਤਥਾਗਤੋਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ ‘‘ਤਥਾਗਤੋ ਪਰਂ ਮਰਣਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੧.੬੫) વਿਯ। ਸਤ੍ਤੋ ਹਿ ਯਥੇਕੋ ਕਮ੍ਮਕਿਲੇਸੇਹਿ ਇਤ੍ਥਤ੍ਤਂ ਆਗਤੋ, ਤਥਾ ਅਪਰੋਪਿ ਆਗਤੋਤਿ ‘‘ਤਥਾਗਤੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਉਤ੍ਤਮਪੁਗ੍ਗਲੋਤਿ ਭਗવਨ੍ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ વਦਤਿ। ਖੀਣਾਸવੋਪੀਤਿ ਯੋ ਕੋਚਿ ਖੀਣਾਸવੋਪਿ ‘‘ਤਥਾਗਤੋ’’ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ। ਸੋਪਿ ਹਿ ਯਥੇਕੋ ਚਤੂਸੁ ਸਤਿਪਟ੍ਠਾਨੇਸੁ ਸੂਪਟ੍ਠਿਤਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਤ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗੇ ਯਥਾਭੂਤਂ ਭਾવੇਤ੍વਾ ਅਨੁਤ੍ਤਰਂ ਅਰਹਤ੍ਤਂ ਆਗਤੋ ਅਧਿਗਤੋ, ਤਥਾ ਅਪਰੋਪਿ ਆਗਤੋਤਿ ‘‘ਤਥਾਗਤੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਅਸਂવਿਜ੍ਜਮਾਨੋਤਿ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਨੀਯੋ। ਅવਿਨ੍ਦੇਯ੍ਯੋਤਿ ਨ વਿਨ੍ਦਿਤਬ੍ਬੋ, ਦੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
246.Anadhigamanīyaviññāṇatanti ‘‘idaṃ nāma nissāya iminā nāma ākārena pavattatī’’ti evaṃ duviññeyyacittataṃ. Anvesanti paccatte ekavacananti āha ‘‘anvesanto’’ti. Sattopi tathāgatoti vuccati ‘‘tathāgato paraṃ maraṇā’’tiādīsu (dī. ni. 1.65) viya. Satto hi yatheko kammakilesehi itthattaṃ āgato, tathā aparopi āgatoti ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Uttamapuggaloti bhagavantaṃ sandhāya vadati. Khīṇāsavopīti yo koci khīṇāsavopi ‘‘tathāgato’’ti adhippeto. Sopi hi yatheko catūsu satipaṭṭhānesu sūpaṭṭhitacitto satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ arahattaṃ āgato adhigato, tathā aparopi āgatoti ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Asaṃvijjamānoti paramatthato anupalabbhanīyo. Avindeyyoti na vinditabbo, duviññeyyoti attho.
ਤਥਾਗਤੋ ਸਤ੍ਤੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋਤਿ ਨ ਪਞ੍ਞਪੇਮਿ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਸਤ੍ਤਸ੍ਸੇવ ਅਭਾવਤੋਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਕਿਂ ਪਞ੍ਞਪੇਸ੍ਸਾਮਿ ਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਉਪਾਦਾਨਸ੍ਸਪਿ ਧਰਮਾਨਕਸ੍ਸ ਅਭਾવਤੋ। ‘‘ਅਨੁਪ੍ਪਾਦੋ ਖੇਮਂ, ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਖੇਮ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ ਅਸਙ੍ਖਤਾਯ ਧਾਤੁਯਾ ਪਕ੍ਖਨ੍ਧਨવਸੇਨ ਪવਤ੍ਤਂ ਅਗ੍ਗਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤਿਅਤ੍ਥਂ વਿਪਸ੍ਸਨਾਚਿਤ੍ਤਂ વਾ।
Tathāgato satto puggaloti na paññapemi paramatthato sattasseva abhāvatoti adhippāyo. Kiṃ paññapessāmi paññattiupādānassapi dharamānakassa abhāvato. ‘‘Anuppādo khemaṃ, anuppatti khema’’ntiādinā asaṅkhatāya dhātuyā pakkhandhanavasena pavattaṃ aggaphalasamāpattiatthaṃ vipassanācittaṃ vā.
ਤੁਚ੍ਛਾਤਿ ਕਰਣੇ ਨਿਸ੍ਸਕ੍ਕવਚਨਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਤੁਚ੍ਛਕੇਨਾ’’ਤਿ। વਿਨਯਤੀਤਿ વਿਨਯੋ, ਸੋ ਏવ વੇਨਯਿਕੋ। ਤਥਾ ਮਨ੍ਤਿ ਤਥਾਭੂਤਂ ਮਂ। ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ વਿਜ੍ਜਮਾਨਸ੍ਸ ਹਿ ਸਤ੍ਤਸ੍ਸ ਅਭਾવਂ વਦਨ੍ਤੋ ਸਤ੍ਤવਿਨਾਸਪਞ੍ਞਾਪਕੋ ਚ ਨਾਮ ਸਿਯਾ, ਅਹਂ ਪਨ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅવਿਜ੍ਜਮਾਨਂ ਤਂ ‘‘ਨਤ੍ਥੀ’’ਤਿ વਦਾਮਿ। ਯਥਾ ਚ ਲੋਕੋ વੋਹਰਤਿ, ਤਥੇવ ਤਂ વੋਹਰਾਮਿ, ਤਥਾਭੂਤਂ ਮਂ ਯੇ ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ‘‘વੇਨਯਿਕੋ ਸਮਣੋ ਗੋਤਮੋ’’ਤਿ વਦਨ੍ਤਾ ਅਸਤਾ ਤੁਚ੍ਛਾ ਮੁਸਾ ਅਭੂਤੇਨ ਅਬ੍ਭਾਚਿਕ੍ਖਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ। ਅਪ੍ਪਟਿਸਨ੍ਧਿਕਸ੍ਸ ਖੀਣਾਸવਸ੍ਸ ਚਰਿਮਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਰੁਪਾਦਾਨਤੋ ਅਨੁਪਾਦਾਨੋ વਿਯ ਜਾਤવੇਦੋ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬੁਤਂ ਇਦਂ ਨਾਮ ਨਿਸ੍ਸਿਤਨ੍ਤਿ ਨ ਪਞ੍ਞਾਯਤੀਤਿ વਦਨ੍ਤੋ ਕਿਮੇਤ੍ਤਾવਤਾ ਉਚ੍ਛੇਦવਾਦੀ ਭવੇਯ੍ਯ, ਨਾਹਂ ਕਦਾਚਿਪਿ ਅਤ੍ਥਿ, ਨਾਪਿ ਕੋਚਿ ਅਤ੍ਥੀਤਿ વਦਾਮਿ। ਏવਂ ਸਨ੍ਤੇ ਕਿਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਤੇ ਮੋਘਪੁਰਿਸਾ ਸਤੋ ਸਤ੍ਤਸ੍ਸ ਨਾਮ ਉਚ੍ਛੇਦਂ વਿਨਾਸਂ વਿਭવਂ ਪਞ੍ਞਪੇਤੀਤਿ વਦਨ੍ਤਾ ਅਸਤਾ…ਪੇ॰… ਅਬ੍ਭਾਚਿਕ੍ਖਨ੍ਤੀਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ।
Tucchāti karaṇe nissakkavacananti āha ‘‘tucchakenā’’ti. Vinayatīti vinayo, so eva venayiko. Tathā manti tathābhūtaṃ maṃ. Paramatthato vijjamānassa hi sattassa abhāvaṃ vadanto sattavināsapaññāpako ca nāma siyā, ahaṃ pana paramatthato avijjamānaṃ taṃ ‘‘natthī’’ti vadāmi. Yathā ca loko voharati, tatheva taṃ voharāmi, tathābhūtaṃ maṃ ye samaṇabrāhmaṇā ‘‘venayiko samaṇo gotamo’’ti vadantā asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhantīti yojanā. Appaṭisandhikassa khīṇāsavassa carimacittaṃ nirupādānato anupādāno viya jātavedo parinibbutaṃ idaṃ nāma nissitanti na paññāyatīti vadanto kimettāvatā ucchedavādī bhaveyya, nāhaṃ kadācipi atthi, nāpi koci atthīti vadāmi. Evaṃ sante kiṃ nissāya te moghapurisā sato sattassa nāma ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapetīti vadantā asatā…pe… abbhācikkhantīti ayamettha adhippāyo.
ਮਹਾਬੋਧਿਮਣ੍ਡਮ੍ਹੀਤਿ ਬੋਧਿਮਣ੍ਡਗ੍ਗਹਣੇਨ ਸਤ੍ਤਸਤ੍ਤਾਹਮਾਹ। ਤੇਨ ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਕਪવਤ੍ਤਨਤੋ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੫.੧੦੮੧; ਮਹਾવ॰ ੧੩; ਪਟਿ॰ ਮ॰ ੨.੩੦) ਪੁਬ੍ਬੇ વੁਤ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤਿਦੇਸਨਂ વਦਤਿ । ਚਤੁਸਚ੍ਚਮੇવ ਪਞ੍ਞਪੇਮੀਤਿ ਏਤੇਨ ਸਚ੍ਚવਿਮੁਤ੍ਤਾ ਸਤ੍ਥੁਦੇਸਨਾ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਏਤ੍ਥ ਚ – ‘‘ਪੁਬ੍ਬੇ ਚੇવ ਏਤਰਹਿ ਚ ਦੁਕ੍ਖਞ੍ਚੇવ ਪਞ੍ਞਪੇਮਿ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਚ ਨਿਰੋਧ’’ਨ੍ਤਿ વਦਨ੍ਤੋ ਭਗવਾ ਨਾਹਂ ਕਦਾਚਿਪਿ ‘‘ਅਤ੍ਤਾ ਉਚ੍ਛਿਜ੍ਜਤਿ, વਿਨਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ વਾ, ‘‘ਅਤ੍ਤਾ ਨਾਮ ਕੋਚਿ ਅਤ੍ਥੀ’’ਤਿ વਾ વਦਾਮਿ। ਏવਂ ਸਨ੍ਤੇ ਕਿਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਤੇ ਮੋਘਪੁਰਿਸਾ ‘‘ਸਤੋ ਸਤ੍ਤਸ੍ਸ ਉਚ੍ਛੇਦਂ વਿਨਾਸਂ વਿਭવਂ ਪਞ੍ਞਪੇਤੀ’’ਤਿ ਅਸਤਾ ਤੁਚ੍ਛੇਨ ਅਬ੍ਭਾਚਿਕ੍ਖਨ੍ਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਪਰੇਤਿ ਅਮਾਮਕਾ, ਮਮ ਓવਾਦਸ੍ਸ ਅਭਾਜਨਭੂਤਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋਤਿ ਆਹ ‘‘ਸਚ੍ਚਾਨਿ…ਪੇ॰… ਅਸਮਤ੍ਥਪੁਗ੍ਗਲਾ’’ਤਿ। ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੇਨਾਤਿ ਇਮਿਨਾ ਤੇਸਂ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯਮਤ੍ਤਂ, ਰੋਸਨવਿਹੇਸਨਾਨਿ ਪਨ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਆਕਾਸਸ੍ਸ વਿਲਿਖਨਂ વਿਯ ਨ ਸਮ੍ਭવਨ੍ਤਿਯੇવਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਆਹਨਤਿ ਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਆਘਾਤੋ। ਅਪ੍ਪਤੀਤਾ ਹੋਨ੍ਤਿ ਏਤੇਨਾਤਿ ਅਪ੍ਪਚ੍ਚਯੋ। ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਅਭਿਰਾਧਯਤੀਤਿ ਅਨਭਿਰਦ੍ਧਿ। ਅਤੁਟ੍ਠੀਤਿ ਤੁਟ੍ਠਿਪਟਿਪਕ੍ਖੋ ਤਥਾਪવਤ੍ਤੋ ਚਿਤ੍ਤੁਪ੍ਪਾਦੋ, ਕੋਧੋ ਏવ વਾ।
Mahābodhimaṇḍamhīti bodhimaṇḍaggahaṇena sattasattāhamāha. Tena dhammacakkapavattanato (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) pubbe vuttaṃ tantidesanaṃ vadati . Catusaccameva paññapemīti etena saccavimuttā satthudesanā natthīti dasseti. Ettha ca – ‘‘pubbe ceva etarahi ca dukkhañceva paññapemi dukkhassa ca nirodha’’nti vadanto bhagavā nāhaṃ kadācipi ‘‘attā ucchijjati, vinassatī’’ti vā, ‘‘attā nāma koci atthī’’ti vā vadāmi. Evaṃ sante kiṃ nissāya te moghapurisā ‘‘sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapetī’’ti asatā tucchena abbhācikkhantīti dasseti. Pareti amāmakā, mama ovādassa abhājanabhūtāti atthoti āha ‘‘saccāni…pe… asamatthapuggalā’’ti. Adhippāyenāti iminā tesaṃ adhippāyamattaṃ, rosanavihesanāni pana tathāgatassa ākāsassa vilikhanaṃ viya na sambhavantiyevāti dasseti. Āhanati cittanti āghāto. Appatītā honti etenāti appaccayo. Cittaṃ na abhirādhayatīti anabhiraddhi. Atuṭṭhīti tuṭṭhipaṭipakkho tathāpavatto cittuppādo, kodho eva vā.
ਪਰੇਤਿ ਅਞ੍ਞੇ ਏਕਚ੍ਚੇ। ਆਨਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਪਮੋਦਨ੍ਤਿ ਏਤੇਨਾਤਿ ਆਨਨ੍ਦੋ, ਪੀਤਿਯਾ ਏવੇਤਂ ਅਧਿવਚਨਂ। ਸੋਭਨਮਨਤਾ ਸੋਮਨਸ੍ਸਂ, ਚੇਤਸਿਕਸੁਖਸ੍ਸੇਤਂ ਅਧਿવਚਨਂ। ਉਪ੍ਪਿਲਤਿ ਪੁਰਿਮਾવਤ੍ਥਾਯ ਭਿਜ੍ਜਤਿ વਿਸੇਸਂ ਆਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਉਪ੍ਪਿਲਂ, ਤਦੇવ ਉਪ੍ਪਿਲਾવਿਤਂ, ਤਸ੍ਸ ਭਾવੋ ਉਪ੍ਪਿਲਾવਿਤਤ੍ਤਂ। ਯਾਯ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਕਾਯਚਿਤ੍ਤਂ વਾਤਪੂਰਿਤਭਤ੍ਤਾ વਿਯ ਉਦ੍ਧੁਮਾਯਨਾਕਾਰਪ੍ਪਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਸਾ ਗੇਹਸ੍ਸਿਤਾਯ ਓਦਗ੍ਗਿਯਪੀਤਿਯਾ ਏਤਂ ਅਧਿવਚਨਂ। ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਪਟਿવਿਜ੍ਝਿਤੁਂ ਅਸਮਤ੍ਥਾਤਿ ਦੁਕ੍ਖਮੇવ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤਿ ਚ, ਨ ਅਞ੍ਞੋ ਸਤ੍ਤੋ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਏવਂ ਜਾਨਿਤੁਂ ਅਸਮਤ੍ਥਾ ‘‘ਅਤ੍ਤਾ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥੀ’’ਤਿ ਏવਂਦਿਟ੍ਠਿਨੋ ਅਪ੍ਪਹੀਨવਿਪਲ੍ਲਾਸਾ। ਉਤ੍ਤਮਂ ਪਸਾਦਨੀਯਟ੍ਠਾਨਂ ਤਥਾਗਤਮ੍ਪਿ ਅਕ੍ਕੋਸਨ੍ਤਿ, ਕਿਮਙ੍ਗਂ ਪਨ ਭਿਕ੍ਖੂਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ।
Pareti aññe ekacce. Ānandanti pamodanti etenāti ānando, pītiyā evetaṃ adhivacanaṃ. Sobhanamanatā somanassaṃ, cetasikasukhassetaṃ adhivacanaṃ. Uppilati purimāvatthāya bhijjati visesaṃ āpajjatīti uppilaṃ, tadeva uppilāvitaṃ, tassa bhāvo uppilāvitattaṃ. Yāya uppannāya kāyacittaṃ vātapūritabhattā viya uddhumāyanākārappattaṃ hoti, tassā gehassitāya odaggiyapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Saccāni paṭivijjhituṃ asamatthāti dukkhameva uppajjati nirujjhati ca, na añño satto nāma atthīti evaṃ jānituṃ asamatthā ‘‘attā nāma atthī’’ti evaṃdiṭṭhino appahīnavipallāsā. Uttamaṃ pasādanīyaṭṭhānaṃ tathāgatampi akkosanti, kimaṅgaṃ pana bhikkhūti adhippāyo.
੨੪੭. ਅਨਤ੍ਤਨਿਯੇਪਿ ਖਨ੍ਧਪਞ੍ਚਕੇ ਮਿਚ੍ਛਾਗਾਹવਸੇਨ ਅਤ੍ਤਨਿਯਸਞ੍ਞਾਯ ਪવਤ੍ਤਸ੍ਸ ਛਨ੍ਦਰਾਗਸ੍ਸ ਪਹਾਨਂ। ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਨੇવ ਅਤ੍ਤਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾ ਰੂਪવੇਦਨਾਦਿਯੇવ ਅਤ੍ਤਗ੍ਗਾਹવਤ੍ਥੁ ਤਬ੍ਬਿਨਿਮੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਲੋਭਨੇਯ੍ਯਸ੍ਸ ਅਭਾવਤੋ। ਏਤਂ ਤਿਣਕਟ੍ਠਸਾਖਾਪਲਾਸਂ ਨ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਰੂਪਂ, ਨ વਿਞ੍ਞਾਣਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਨੇવ ਅਤ੍ਤਾਤਿ ਯੋਜਨਾ। ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਸ੍ਸ વਤ੍ਥੁਨੋ ਨੇવ ਅਤ੍ਤਾਤਿ ਪਟਿਕ੍ਖਿਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਬਾਹਿਰવਤ੍ਥੁ ਅਤ੍ਤਨਿਯਭਾવੇਨ ਪਟਿਕ੍ਖਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਚੀવਰਾਦਿਪਰਿਕ੍ਖਾਰੋਪਿ ਨ ਹੋਤੀ’’ਤਿ। ਖਨ੍ਧਪਞ੍ਚਕਂਯੇવਾਤਿ ਬਾਹਿਰવਤ੍ਥੁਂ ਨਿਦਸ੍ਸਨਂ ਕਤ੍વਾ ਖਨ੍ਧਪਞ੍ਚਕਂਯੇવ ਨ ਤੁਮ੍ਹਾਕਨ੍ਤਿ ਪਜਹਾਪੇਤਿ। ਨ ਉਪ੍ਪਾਟੇਤ੍વਾ ਕਨ੍ਦਂ વਿਯ। ਨ ਲੁਞ੍ਚਿਤ੍વਾ વਾ ਕੇਸੇ વਿਯਾਤਿ। ਇਮਿਨਾ ਰੂਪਾਦੀਨਂ ਨਾਮਮੁਖੇਨ ਪਹਾਨਂ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ। ਉਲ੍ਲਿਙ੍ਗਿਤਮਤ੍ਥਂ ਛਨ੍ਦਰਾਗવਿਨਯੇਨ ਪਜਹਾਪੇਤੀਤਿ ਸਰੂਪਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
247. Anattaniyepi khandhapañcake micchāgāhavasena attaniyasaññāya pavattassa chandarāgassa pahānaṃ. Amhākaṃ neva attāti yasmā rūpavedanādiyeva attaggāhavatthu tabbinimuttassa lobhaneyyassa abhāvato. Etaṃ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ na amhākaṃ rūpaṃ, na viññāṇaṃ, tasmā amhākaṃ neva attāti yojanā. Ajjhattikassa vatthuno neva attāti paṭikkhittattā bāhiravatthu attaniyabhāvena paṭikkhittaṃ hotīti āha ‘‘amhākaṃ cīvarādiparikkhāropi na hotī’’ti. Khandhapañcakaṃyevāti bāhiravatthuṃ nidassanaṃ katvā khandhapañcakaṃyeva na tumhākanti pajahāpeti. Na uppāṭetvā kandaṃ viya. Na luñcitvā vā kese viyāti. Iminā rūpādīnaṃ nāmamukhena pahānaṃ icchanti. Ulliṅgitamatthaṃ chandarāgavinayena pajahāpetīti sarūpato dasseti.
੨੪੮. ‘‘ਤਂ ਕਿਂ ਮਞ੍ਞਥ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਰੂਪਂ ਨਿਚ੍ਚਂ વਾ’’ਤਿਆਦਿ ਦੇਸਨਾ ਤਿਪਰਿવਟ੍ਟਂ। ਯਾવ ਇਮਂ ਠਾਨਨ੍ਤਿ ‘‘ਏવਂ ਸ੍વਾਕ੍ਖਾਤੋ’’ਤਿ ਯਾવਾਯਂ ਪਾਲ਼ਿਪਦੇਸੋ। ਸੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਭਾવੇਨ ਅਕ੍ਖਾਤਤ੍ਤਾਪਿ ਸ੍વਾਕ੍ਖਾਤੋਤਿ ਆਹ ‘‘ਸੁਕਥਿਤਤ੍ਤਾ ਏવ ਉਤ੍ਤਾਨੋ વਿવਟੋ ਪਕਾਸਿਤੋ’’ਤਿ। ਤਿਰਿਯਂ વਿਦਾਰਣੇਨ ਛਿਨ੍ਨਂ, ਦੀਘਸੋ ਫਾਲਨੇਨ ਭਿਨ੍ਨਂ, ਤਤੋ ਏવ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਸਿਬ੍ਬਿਤਗਣ੍ਠਿਕਤਜਿਣ੍ਣવਤ੍ਥਂ ਪਿਲੋਤਿਕਾ, ਤਦਭਾવਤੋ ਛਿਨ੍ਨਪਿਲੋਤਿਕੋ, ਪਿਲੋਤਿਕਰਹਿਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਇਰਿਯਾਪਥ-ਸਣ੍ਠਪਨਅવਿਜ੍ਜਮਾਨਝਾਨ-વਿਪਸ੍ਸਨਾਨਿ ਛਿਨ੍ਨਾਯ ਅવਿਜ੍ਜਮਾਨਾਯ ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸਿਬ੍ਬਨਗਣ੍ਠਿਕਰਣਸਦਿਸਾਨਿ, ਤਾਦਿਸਂ ਇਧ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਨ ਹੇਤ੍ਥ…ਪੇ॰… ਅਤ੍ਥੀ’’ਤਿ। ਪਤਿਟ੍ਠਾਤੁਂ ਨ ਲਭਤੀਤਿ ਪੇਸਲੇਹਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਸਂવਾਸવਸੇਨਪਿ ਪਤਿਟ੍ਠਾਤੁਂ ਨ ਲਭਤਿ, વਿਸੇਸਾਧਿਗਮવਸੇਨ ਪਨ વਤ੍ਤਬ੍ਬਮੇવ ਨਤ੍ਥਿ।
248. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā’’tiādi desanā tiparivaṭṭaṃ. Yāva imaṃ ṭhānanti ‘‘evaṃ svākkhāto’’ti yāvāyaṃ pāḷipadeso. Suviññeyyabhāvena akkhātattāpi svākkhātoti āha ‘‘sukathitattā eva uttāno vivaṭo pakāsito’’ti. Tiriyaṃ vidāraṇena chinnaṃ, dīghaso phālanena bhinnaṃ, tato eva tattha tattha sibbitagaṇṭhikatajiṇṇavatthaṃ pilotikā, tadabhāvato chinnapilotiko, pilotikarahitoti attho. Iriyāpatha-saṇṭhapanaavijjamānajhāna-vipassanāni chinnāya avijjamānāya paṭipattiyā sibbanagaṇṭhikaraṇasadisāni, tādisaṃ idha natthīti āha ‘‘na hettha…pe… atthī’’ti. Patiṭṭhātuṃ na labhatīti pesalehi saddhiṃ saṃvāsavasenapi patiṭṭhātuṃ na labhati, visesādhigamavasena pana vattabbameva natthi.
ਕਾਰਣ੍ਡવਂ ਨਿਦ੍ਧਮਥਾਤਿ વਿਪਨ੍ਨਸੀਲਤਾਯ ਕਚવਰਭੂਤਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਕਚવਰਮਿવ ਨਿਰਪੇਕ੍ਖਾ ਅਪਨੇਥ। ਕਸਮ੍ਬੁਞ੍ਚਾਪਕਸ੍ਸਥਾਤਿ ਕਸਟਭੂਤਞ੍ਚ ਨਂ ਖਤ੍ਤਿਯਾਦੀਨਂ ਮਜ੍ਝਗਤਂ ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਪਗ੍ਘਰਿਤਕੁਟ੍ਠਂ ਚਣ੍ਡਾਲਂ વਿਯ ਅਪਕਸ੍ਸਥ ਨਿਕ੍ਕਡ੍ਢਥ। ਕਿਂ ਕਾਰਣਂ? ਸਙ੍ਘਾਰਾਮੋ ਨਾਮ ਸੀਲવਨ੍ਤਾਨਂ ਕਤੋ, ਨ ਦੁਸ੍ਸੀਲਾਨਂ, ਯਤੋ ਏਤਦੇવ। ਤਤੋ ਪਲਾਪੇ વਾਹੇਥ, ਅਸ੍ਸਮਣੇ ਸਮਣਮਾਨਿਨੇਤਿ ਯਥਾ ਪਲਾਪਾ ਅਨ੍ਤੋਸਾਰਰਹਿਤਾ ਅਤਣ੍ਡੁਲਾ ਬਹਿ ਥੁਸੇਨ વੀਹਿ વਿਯ ਦਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਏવਂ ਪਾਪਭਿਕ੍ਖੂ ਅਨ੍ਤੋਸੀਲਰਹਿਤਾਪਿ ਬਹਿ ਕਾਸਾવਾਦਿਪਰਿਕ੍ਖਾਰੇਨ ਭਿਕ੍ਖੂ વਿਯ ਦਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਪਲਾਪਾ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਪਲਾਪੇ વਾਹੇਥ ਓਧੁਨਾਥ વਿਧਮਥ। ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅਸ੍ਸਮਣੇ વੇਸਮਤ੍ਤੇਨ ਸਮਣਮਾਨਿਨੇ ਏવਂ ਨਿਦ੍ਧਮਿਤ੍વਾਨ…ਪੇ॰… ਪਤਿਸ੍ਸਤਾਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਕਪ੍ਪਯવ੍ਹੋਤਿ ਕਪ੍ਪੇਥ, ਕਰੋਥਾਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਪਤਿਸ੍ਸਤਾਤਿ ਪਤਿ ਪਤਿ ਸਤਾ ਸਮ੍ਪਜਾਨਨ੍ਤਾ ਸੁਟ੍ਠੁ ਪਜਾਨਨ੍ਤਾ। ਪਤਿਸ੍ਸਤਾ વਾ ਸਪ੍ਪਤਿਸ੍ਸਾ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਂ ਸਗਾਰવਾ। ਅਥੇવਂ ਸੁਦ੍ਧਾ ਸੁਦ੍ਧੇਹਿ ਸਂવਾਸਂ ਕਪ੍ਪੇਨ੍ਤਾ ਦਿਟ੍ਠਿਸੀਲਸਾਮਞ੍ਞੇਨ ਸਮਗ੍ਗਾ। ਅਨੁਕ੍ਕਮੇਨ ਪਰਿਪਾਕਗਤਪਞ੍ਞਤਾਯ ਨਿਪਕਾ। ਸਬ੍ਬਸ੍ਸੇવਿਮਸ੍ਸ ਦੁਕ੍ਖવਟ੍ਟਸ੍ਸ ਅਨ੍ਤਂ ਕਰਿਸ੍ਸਥ, ਪਰਿਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਪਾਪੁਣਿਸ੍ਸਥਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
Kāraṇḍavaṃ niddhamathāti vipannasīlatāya kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva nirapekkhā apanetha. Kasambuñcāpakassathāti kasaṭabhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhagataṃ sambhinnaṃ paggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakassatha nikkaḍḍhatha. Kiṃ kāraṇaṃ? Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato, na dussīlānaṃ, yato etadeva. Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānineti yathā palāpā antosārarahitā ataṇḍulā bahi thusena vīhi viya dissanti, evaṃ pāpabhikkhū antosīlarahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti, tasmā ‘‘palāpā’’ti vuccanti, te palāpe vāhetha odhunātha vidhamatha. Paramatthato assamaṇe vesamattena samaṇamānine evaṃ niddhamitvāna…pe…patissatāti. Tattha kappayavhoti kappetha, karothāti vuttaṃ hoti. Patissatāti pati pati satā sampajānantā suṭṭhu pajānantā. Patissatā vā sappatissā aññamaññaṃ sagāravā. Athevaṃ suddhā suddhehi saṃvāsaṃ kappentā diṭṭhisīlasāmaññena samaggā. Anukkamena paripākagatapaññatāya nipakā. Sabbassevimassa dukkhavaṭṭassa antaṃ karissatha, parinibbānaṃ pāpuṇissathāti attho.
વਟ੍ਟਂ ਤੇਸਂ ਨਤ੍ਥਿ ਪਞ੍ਞਾਪਨਾਯ ਸਬ੍ਬਸੋ ਸਮੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨવਟ੍ਟਮੂਲਕਤ੍ਤਾ।
Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya sabbaso samucchinnavaṭṭamūlakattā.
ਧਮ੍ਮਂ ਅਨੁਸ੍ਸਰਨ੍ਤਿ, ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ વਾ ਅਨੁਸ੍ਸਰਣਸੀਲਾਤਿ ਧਮ੍ਮਾਨੁਸਾਰਿਨੋ। ਏવਂ ਸਦ੍ਧਾਨੁਸਾਰਿਨੋਪਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ। ਪਟਿਪਨ੍ਨਸ੍ਸਾਤਿ ਪਟਿਪਜ੍ਜਮਾਨਸ੍ਸ, ਸੋਤਾਪਤ੍ਤਿਮਗ੍ਗਟ੍ਠੋਪਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ। ਅਧਿਮਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਬਲવਂ। ਪਞ੍ਞਾવਾਹੀਤਿ ਪਞ੍ਞਂ વਾਹੇਤਿ, ਪਞ੍ਞਾ વਾ ਇਮਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ વਹਤੀਤਿ ਪਞ੍ਞਾવਾਹੀਤਿਪਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਪਞ੍ਞਾਪੁਬ੍ਬਙ੍ਗਮਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਞਂ ਪੁਰੇਚਾਰਿਕਂ ਕਤ੍વਾ। ਅਯਂ વੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਅਯਂ ਏવਰੂਪੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਪਞ੍ਞਾਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਧਮ੍ਮੇਨ ਸਰਤਿ ਅਨੁਸ੍ਸਰਤੀਤਿ ਧਮ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ। ਸਦ੍ਧਾવਾਹੀਤਿ ਸਦ੍ਧਂ વਾਹੇਤਿ, ਸਦ੍ਧਾ વਾ ਇਮਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ વਹਤੀਤਿ ਸਦ੍ਧਾવਾਹੀਤਿਪਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਸਦ੍ਧਾਪੁਬ੍ਬਙ੍ਗਮਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਧਂ ਪੁਰੇਚਾਰਿਕਂ ਕਤ੍વਾ। ਅਯਂ વੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਅਯਂ ਏવਰੂਪੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਸਦ੍ਧਾਯ ਸਰਤਿ ਅਨੁਸ੍ਸਰਤੀਤਿ ਸਦ੍ਧਾਨੁਸਾਰੀ। ਸਦ੍ਧਾਮਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ‘‘ਇਤਿਪਿ ਸੋ ਭਗવਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਬੁਦ੍ਧਸੁਬੁਦ੍ਧਤਾਯ ਸਦ੍ਦਹਨਮਤ੍ਤਂ। ਮਤ੍ਤ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਅવੇਚ੍ਚਪ੍ਪਸਾਦਂ ਨਿવਤ੍ਤੇਤਿ। ਪੇਮਮਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਯਥਾવੁਤ੍ਤਸਦ੍ਧਾਨੁਸਾਰੇਨ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤੁਟ੍ਠਿਮਤ੍ਤਂ। ਸਿਨੇਹੋਤਿ ਕੇਚਿ। ਏવਂ વਿਪਸ੍ਸਨਂ ਪਟ੍ਠਪੇਤ੍વਾ ਨਿਸਿਨ੍ਨਾਨਨ੍ਤਿ ਕਲਾਪਸਮ੍ਮਸਨਾਦਿવਸੇਨ ਆਰਦ੍ਧવਿਪਸ੍ਸਨਾਨਂ। ਏਕਾ ਸਦ੍ਧਾਤਿ વਿਪਸ੍ਸਨਾਨੁਸਾਰੇਨ ਸ੍વਾਕ੍ਖਾਤਧਮ੍ਮਤਾ ਸਿਦ੍ਧਾ, ਤਤੋ ਏવ ਏਕਾ ਸੇਟ੍ਠਾ ਉਲ਼ਾਰਾ ਸਦ੍ਧਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ। ਏਕਂ ਪੇਮਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਏਸੇવ ਨਯੋ। ਸਗ੍ਗੇ ਠਪਿਤਾ વਿਯ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਤੇਸਂ ਸਦ੍ਧਾਪੇਮਾਨਂ ਸਗ੍ਗਸਂવਤ੍ਤਨਿਯਤਾਯ ਅਬ੍ਯਭਿਚਾਰੀਭਾવਮਾਹ। ਚੂਲ਼ਸੋਤਾਪਨ੍ਨੋਤਿ વਦਨ੍ਤਿ ਏਕਦੇਸੇਨ ਸਚ੍ਚਾਨੁਬੋਧੇ ਠਿਤਤ੍ਤਾ। ਸੇਸਂ ਸੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਮੇવ।
Dhammaṃ anussaranti, dhammassa vā anussaraṇasīlāti dhammānusārino. Evaṃ saddhānusārinopi veditabbā. Paṭipannassāti paṭipajjamānassa, sotāpattimaggaṭṭhopi adhippeto. Adhimattanti balavaṃ. Paññāvāhīti paññaṃ vāheti, paññā vā imaṃ puggalaṃ vahatīti paññāvāhītipi vadanti. Paññāpubbaṅgamanti paññaṃ purecārikaṃ katvā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo paññāsaṅkhātena dhammena sarati anussaratīti dhammānusārī. Saddhāvāhīti saddhaṃ vāheti, saddhā vā imaṃ puggalaṃ vahatīti saddhāvāhītipi vadanti. Saddhāpubbaṅgamanti saddhaṃ purecārikaṃ katvā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo saddhāya sarati anussaratīti saddhānusārī. Saddhāmattanti ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā buddhasubuddhatāya saddahanamattaṃ. Matta-saddena aveccappasādaṃ nivatteti. Pemamattanti yathāvuttasaddhānusārena uppannaṃ tuṭṭhimattaṃ. Sinehoti keci. Evaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnānanti kalāpasammasanādivasena āraddhavipassanānaṃ. Ekā saddhāti vipassanānusārena svākkhātadhammatā siddhā, tato eva ekā seṭṭhā uḷārā saddhā uppajjati. Ekaṃ pemanti etthāpi eseva nayo. Sagge ṭhapitā viya hontīti tesaṃ saddhāpemānaṃ saggasaṃvattaniyatāya abyabhicārībhāvamāha. Cūḷasotāpannoti vadanti ekadesena saccānubodhe ṭhitattā. Sesaṃ suviññeyyameva.
ਅਲਗਦ੍ਦੂਪਮਸੁਤ੍ਤવਣ੍ਣਨਾਯ ਲੀਨਤ੍ਥਪ੍ਪਕਾਸਨਾ ਸਮਤ੍ਤਾ।
Alagaddūpamasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
ਤਿਪਿਟਕ (ਮੂਲ) • Tipiṭaka (Mūla) / ਸੁਤ੍ਤਪਿਟਕ • Suttapiṭaka / ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯ • Majjhimanikāya / ੨. ਅਲਗਦ੍ਦੂਪਮਸੁਤ੍ਤਂ • 2. Alagaddūpamasuttaṃ
ਅਟ੍ਠਕਥਾ • Aṭṭhakathā / ਸੁਤ੍ਤਪਿਟਕ (ਅਟ੍ਠਕਥਾ) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯ (ਅਟ੍ਠਕਥਾ) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ੨. ਅਲਗਦ੍ਦੂਪਮਸੁਤ੍ਤવਣ੍ਣਨਾ • 2. Alagaddūpamasuttavaṇṇanā
