| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
អាចរិយបរម្បរកថាវណ្ណនា
Ācariyaparamparakathāvaṇṇanā
‘‘កេនាភត’’ន្តិ ឥមំ បញ្ហំ វិសជ្ជេន្តេន ជម្ពុទីបេ តាវ អាចរិយបរម្បរា យាវ តតិយសង្គីតិ, តាវ ទស្សេត្វា ឥទានិ សីហឡទីបេ អាចរិយបរម្បរំ ទស្សេតុំ ‘‘តតិយសង្គហតោ បន ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ។ ឥមំ ទីបន្តិ ឥមំ តម្ពបណ្ណិទីបំ។ កញ្ចិ កាលន្តិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ។ បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា។ ភទ្ទនាមោតិ ភទ្ទសាលត្ថេរោ។ នាមស្ស ឯកទេសេនបិ ហិ វោហារោ ទិស្សតិ ‘‘ទេវទត្តោ ទត្តោ’’តិ យថា។ អាគុំ ន ករោន្តីតិ នាគា។ វិនយបិដកំ វាចយិំសូតិ សម្ពន្ធោ។ តម្ពបណ្ណិយាតិ ភុម្មវចនំ។ និកាយេ បញ្ច វាចេសុន្តិ វិនយាភិធម្មវជ្ជេ ទីឃនិកាយាទិកេ បញ្ច និកាយេ ច វាចេសុំ។ សត្ត ចេវ បករណេតិ ធម្មសង្គណីវិភង្គាទិកេ សត្ត អភិធម្មប្បករណេ ច វាចេសុន្តិ អត្ថោ។ អសនិ វិយ សិលុច្ចយេ កិលេសេ មេធតិ ហិំសតីតិ មេធា, ខិប្បំ គហណធារណដ្ឋេន វា មេធា, បញ្ញា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេធាវី។ តិបេដកោតិ តីណិ បិដកានិ ឯតស្ស អត្ថីតិ តិបេដកោ, តេបិដកោតិ វុត្តំ ហោតិ, តិបិដកបរិយត្តិធរោតិ អត្ថោ។ តារកានំ រាជាតិ តារករាជា, ចន្ទិមា។ អតិរោចថាតិ អតិវិយ វិរោចិត្ថ។ បុប្ផនាមោតិ មហាបទុមត្ថេរោ។ សទ្ធម្មវំសកោវិទោតិ សទ្ធម្មតន្តិយា កោវិទោ។ បុប្ផនាមោតិ សុមនត្ថេរោ។ ជម្ពុទីបេ បតិដ្ឋិតោតិ សុមនត្ថេរោ កិរ ឯកស្មិំ សមយេ សីហឡទីបម្ហិ សាសនេ ឱសក្កមានេ ជម្ពុទីបំ គន្ត្វា ឧគ្គណ្ហិត្វា សាសនំ អនុរក្ខន្តោ តត្ថេវ បតិដ្ឋាសិ។ មគ្គកោវិទាតិ សគ្គមគ្គមោក្ខមគ្គេសុ កោវិទា។
‘‘Kenābhata’’nti imaṃ pañhaṃ visajjentena jambudīpe tāva ācariyaparamparā yāva tatiyasaṅgīti, tāva dassetvā idāni sīhaḷadīpe ācariyaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘tatiyasaṅgahato pana uddha’’ntiādi āraddhaṃ. Imaṃ dīpanti imaṃ tambapaṇṇidīpaṃ. Kañci kālanti kismiñci kāle. Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Bhaddanāmoti bhaddasālatthero. Nāmassa ekadesenapi hi vohāro dissati ‘‘devadatto datto’’ti yathā. Āguṃ na karontīti nāgā. Vinayapiṭakaṃ vācayiṃsūti sambandho. Tambapaṇṇiyāti bhummavacanaṃ. Nikāye pañca vācesunti vinayābhidhammavajje dīghanikāyādike pañca nikāye ca vācesuṃ. Satta ceva pakaraṇeti dhammasaṅgaṇīvibhaṅgādike satta abhidhammappakaraṇe ca vācesunti attho. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā, paññā, sā etassa atthīti medhāvī. Tipeṭakoti tīṇi piṭakāni etassa atthīti tipeṭako, tepiṭakoti vuttaṃ hoti, tipiṭakapariyattidharoti attho. Tārakānaṃ rājāti tārakarājā, candimā. Atirocathāti ativiya virocittha. Pupphanāmoti mahāpadumatthero. Saddhammavaṃsakovidoti saddhammatantiyā kovido. Pupphanāmoti sumanatthero. Jambudīpe patiṭṭhitoti sumanatthero kira ekasmiṃ samaye sīhaḷadīpamhi sāsane osakkamāne jambudīpaṃ gantvā uggaṇhitvā sāsanaṃ anurakkhanto tattheva patiṭṭhāsi. Maggakovidāti saggamaggamokkhamaggesu kovidā.
ភារំ កត្វាតិ តេសំ តេសំ ភិក្ខូនំ សាសនំ ភារំ កត្វា, បដិពទ្ធំ កត្វាតិ អត្ថោ។ ‘‘តេ តេ ភិក្ខូ តត្ថ តត្ថ បេសេសី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមេវត្ថំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មជ្ឈន្តិកត្ថេរំ កស្មីរគន្ធាររដ្ឋំ បេសេសី’’តិអាទិ។ មហិំសកមណ្ឌលន្តិ អន្ធករដ្ឋំ វទន្តិ។ វនវាសិន្តិ វនវាសិរដ្ឋំ។ អត្តា បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ អត្តបញ្ចមា, តំ តំ ទិសាភាគំ បញ្ច បញ្ចេវ ភិក្ខូ អគមំសូតិ វុត្តំ ហោតិ។
Bhāraṃkatvāti tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ sāsanaṃ bhāraṃ katvā, paṭibaddhaṃ katvāti attho. ‘‘Te te bhikkhū tattha tattha pesesī’’ti saṅkhepato vuttamevatthaṃ vitthāretvā dassento āha ‘‘majjhantikattheraṃ kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pesesī’’tiādi. Mahiṃsakamaṇḍalanti andhakaraṭṭhaṃ vadanti. Vanavāsinti vanavāsiraṭṭhaṃ. Attā pañcamo etesanti attapañcamā, taṃ taṃ disābhāgaṃ pañca pañceva bhikkhū agamaṃsūti vuttaṃ hoti.
ឥទានិ តត្ថ តត្ថ គតានំ ថេរានំ កិច្ចានុភាវំ ទស្សេតុកាមោ មជ្ឈន្តិកត្ថេរស្ស គតដ្ឋានេ កិច្ចំ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន កស្មីរគន្ធាររដ្ឋេ’’តិអាទិមាហ។ ករកវស្សន្តិ ហិមបាតនកវស្សំ។ ហរាបេត្វាតិ ឧទកោឃេន ហរាបេត្វា។ អរវាឡទហបិដ្ឋិយន្តិ អរវាឡទហស្ស ឧទកបិដ្ឋិយំ។ ឆិន្នភិន្នបដធរោតិ សត្ថកេន ឆិន្នំ រង្គេន ភិន្នំ វណ្ណវិការមាបន្នំ បដំ ធារេតីតិ ឆិន្នភិន្នបដធរោ។ អថ វា សត្ថកេន ឆិន្នានំ គិហិវត្ថវិសភាគានំ កាសាវានំ ធារណតោ ឆិន្នភិន្នបដធរោ។ ភណ្ឌូតិ មុណ្ឌកោ។ កាសាវវសនោតិ កាសាវវត្ថនិវត្ថោ។ មក្ខំ អសហមានោតិ ថេរំ បដិច្ច អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បន្នំ បរេសំ គុណមក្ខនលក្ខណំ មក្ខំ អសហមានោ សន្ធារេតុំ អធិសហិតុំ វូបសមេតុំ អសក្កោន្តោ។ ភិំសនកានីតិ ភេរវារម្មណានិ។ តានិ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ តតោ ភុសា វាតា វាយន្តី’’តិអាទិមាហ។ ភុសា វាតាតិ រុក្ខភេទនបព្ពតកូដនិបាតនសមត្ថា ពលវវាតា។ អសនិយោ ផលន្តីតិ អសនិយោ ភិជ្ជន្តិ, បតន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ បហរណវុដ្ឋិយោតិ អនេកប្បការា អាវុធវុដ្ឋិយោ។ និទ្ធមថាតិ គហេត្វា អបនេថ។ ភិំសនកន្តិ នាគរាជស្ស កាយិកវាចសិកបយោគជនិតភយនិមិត្តំ វិប្បការំ។
Idāni tattha tattha gatānaṃ therānaṃ kiccānubhāvaṃ dassetukāmo majjhantikattherassa gataṭṭhāne kiccaṃ tāva dassento ‘‘tena kho pana samayena kasmīragandhāraraṭṭhe’’tiādimāha. Karakavassanti himapātanakavassaṃ. Harāpetvāti udakoghena harāpetvā. Aravāḷadahapiṭṭhiyanti aravāḷadahassa udakapiṭṭhiyaṃ. Chinnabhinnapaṭadharoti satthakena chinnaṃ raṅgena bhinnaṃ vaṇṇavikāramāpannaṃ paṭaṃ dhāretīti chinnabhinnapaṭadharo. Atha vā satthakena chinnānaṃ gihivatthavisabhāgānaṃ kāsāvānaṃ dhāraṇato chinnabhinnapaṭadharo. Bhaṇḍūti muṇḍako. Kāsāvavasanoti kāsāvavatthanivattho. Makkhaṃ asahamānoti theraṃ paṭicca attano santāne uppannaṃ paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇaṃ makkhaṃ asahamāno sandhāretuṃ adhisahituṃ vūpasametuṃ asakkonto. Bhiṃsanakānīti bheravārammaṇāni. Tāni dassetuṃ ‘‘tato tato bhusā vātā vāyantī’’tiādimāha. Bhusā vātāti rukkhabhedanapabbatakūṭanipātanasamatthā balavavātā. Asaniyo phalantīti asaniyo bhijjanti, patantīti vuttaṃ hoti. Paharaṇavuṭṭhiyoti anekappakārā āvudhavuṭṭhiyo. Niddhamathāti gahetvā apanetha. Bhiṃsanakanti nāgarājassa kāyikavācasikapayogajanitabhayanimittaṃ vippakāraṃ.
មេ ភយភេរវំ ជនេតុំ បដិពលោ ន អស្ស ន ភវេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ។ តត្ថ ភយភេរវំ នាម ខុទ្ទានុខុទ្ទកំ ភយំ។ អថ វា ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសភយំ, បដិឃភយស្សេតំ អធិវចនំ។ ភេរវន្តិ ភយជនកមារម្មណំ។ សចេបិ ត្វំ មហិំ សព្ពន្តិ សចេបិ ត្វំ មហានាគ សព្ពំ មហិំ សមុទ្ទេន សហ សសមុទ្ទំ បព្ពតេន សហ សបព្ពតំ ឧក្ខិបិត្វា មមូបរិ មយ្ហំ សីសោបរិ ខិបេយ្យាសីតិ អត្ថោ។ មេ ភយភេរវំ ជនេតុំ នេវ សក្កុណេយ្យាសីតិ សម្ពន្ធោ។ អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសេន។ តវេវស្ស វិឃាតោ ឧរគាធិបាតិ ឧរគានំ នាគានំ អធិបតិ រាជ តវ ឯវ វិឃាតោ ទុក្ខំ វិហិំសា អស្ស ភវេយ្យាតិ អត្ថោ។
Me bhayabheravaṃ janetuṃ paṭibalo na assa na bhaveyyāti sambandho. Tattha bhayabheravaṃ nāma khuddānukhuddakaṃ bhayaṃ. Atha vā bhayanti cittutrāsabhayaṃ, paṭighabhayassetaṃ adhivacanaṃ. Bheravanti bhayajanakamārammaṇaṃ. Sacepi tvaṃ mahiṃ sabbanti sacepi tvaṃ mahānāga sabbaṃ mahiṃ samuddena saha sasamuddaṃ pabbatena saha sapabbataṃ ukkhipitvā mamūpari mayhaṃ sīsopari khipeyyāsīti attho. Me bhayabheravaṃ janetuṃ neva sakkuṇeyyāsīti sambandho. Aññadatthūti ekaṃsena. Tavevassa vighāto uragādhipāti uragānaṃ nāgānaṃ adhipati rāja tava eva vighāto dukkhaṃ vihiṃsā assa bhaveyyāti attho.
ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វាតិអាទីសុ តង្ខណានុរូបាយ ធម្មទេសនាយ ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយិកំ អត្ថំ សន្ទស្សេត្វា កុសលេ ធម្មេ សមាទបេត្វា គណ្ហាបេត្វា តត្ថ ច នំ សមុត្តេជេត្វា សឧស្សាហំ កត្វា តាយ ច សឧស្សាហតាយ អញ្ញេហិ ច វិជ្ជមានគុណេហិ សម្បហំសេត្វា តោសេត្វាតិ អត្ថោ។ ថេរេន កតំ នាគានុសាសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថាយស្មា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ឥតោ ឧទ្ធំ យថា បុរេតិ យថា តុម្ហេ ឥតោ បុរេ សទ្ធម្មសវនុប្បត្តិវិរហិតកាលេ បរស្ស កោធំ ឧប្បាទយិត្ថ, ឥទានិ ឥតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ អនាគតេ កោធញ្ច មា ជនយិត្ថ, វិជាតមាតុយាបិ បុត្តេ សិនេហច្ឆេទនំ សព្ពវិនាសមូលកំ សស្សឃាតកញ្ច មា ករិត្ថាតិ អត្ថោ។ សុខកាមា ហិ បាណិនោតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ការណោបទេសេ, យស្មា សព្ពេ សត្តា សុខកាមា, តស្មា ហិតសុខឧបច្ឆេទករំ សស្សឃាតញ្ច មា ករោថាតិ វុត្តំ ហោតិ។
Dhammiyā kathāya sandassetvātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammadesanāya diṭṭhadhammasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā tattha ca naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā tosetvāti attho. Therena kataṃ nāgānusāsanaṃ dassento ‘‘athāyasmā’’tiādimāha. Tattha ito uddhaṃ yathā pureti yathā tumhe ito pure saddhammasavanuppattivirahitakāle parassa kodhaṃ uppādayittha, idāni ito paṭṭhāya uddhaṃ anāgate kodhañca mā janayittha, vijātamātuyāpi putte sinehacchedanaṃ sabbavināsamūlakaṃ sassaghātakañca mā karitthāti attho. Sukhakāmā hi pāṇinoti ettha hi-saddo kāraṇopadese, yasmā sabbe sattā sukhakāmā, tasmā hitasukhaupacchedakaraṃ sassaghātañca mā karothāti vuttaṃ hoti.
យថានុសិដ្ឋន្តិ យំ យំ អនុសិដ្ឋំ យថានុសិដ្ឋំ, អនុសិដ្ឋំ អនតិក្កម្ម វា យថានុសិដ្ឋំ, ថេរេន ទិន្នោវាទំ អនតិក្កម្មាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ បឋមមគ្គផលាធិគមោ អហោសីតិ វទន្តិ។ កុលសតសហស្សន្តិ ឥមិនា បុរិសានំ សតសហស្សំ ទស្សេតិ។ កស្មីរគន្ធារាតិ កស្មីរគន្ធាររដ្ឋវាសិនោ។ កាសាវបជ្ជោតាតិ ភិក្ខូនំ និវត្ថបារុតកាសាវវត្ថេហិ ឱភាសិតា។ ឥសិវាតបដិវាតាតិ ភិក្ខូនំ និវាសនបារុបនវាតេន ចេវ ហត្ថបាទានំ សមិញ្ជនបសារណាទិវាតេន ច សមន្តតោ ពីជិយមានា អហេសុំ។ ទុដ្ឋន្តិ កុបិតំ។ ពន្ធនាតិ សំសារពន្ធនតោ។
Yathānusiṭṭhanti yaṃ yaṃ anusiṭṭhaṃ yathānusiṭṭhaṃ, anusiṭṭhaṃ anatikkamma vā yathānusiṭṭhaṃ, therena dinnovādaṃ anatikkammāti vuttaṃ hoti. Dhammābhisamayo ahosīti paṭhamamaggaphalādhigamo ahosīti vadanti. Kulasatasahassanti iminā purisānaṃ satasahassaṃ dasseti. Kasmīragandhārāti kasmīragandhāraraṭṭhavāsino. Kāsāvapajjotāti bhikkhūnaṃ nivatthapārutakāsāvavatthehi obhāsitā. Isivātapaṭivātāti bhikkhūnaṃ nivāsanapārupanavātena ceva hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇādivātena ca samantato bījiyamānā ahesuṃ. Duṭṭhanti kupitaṃ. Bandhanāti saṃsārabandhanato.
ធម្មចក្ខុន្តិ ហេដ្ឋាមគ្គត្តយេ ញាណំ។ កេចិ បនេត្ថ ‘‘បឋមមគ្គញាណមេវ តេ បដិលភិំសូ’’តិ វទន្តិ។ ចោទេត្វា ទេវទូតេហីតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២៦៣ អាទយោ) ទេវទូតសុត្តន្តទេសនាវសេន (ម. និ. ៣.២៦១ អាទយោ) ទហរកុមារោ ជរាជិណ្ណសត្តោ គិលានសត្តោ កម្មការណា កម្មការណិកា វា មតសត្តោតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ទេវទូតេហិ ចោទេត្វា ឱវទិត្វា, សំវេគំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ។ ទហរកុមារាទយោ ហិ តត្ថ ‘‘ទេវទូតា’’តិ វុច្ចន្តិ។ តថា ហិ ទហរកុមារោ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘‘បស្សថ ភោ មយ្ហម្បិ តុម្ហាកំ វិយ ហត្ថបាទា អត្ថិ, សកេ បនម្ហិ មុត្តករីសេ បលិបន្នោ, អត្តនោ ធម្មតាយ ឧដ្ឋហិត្វា នហាយិតុំ ន សក្កោមិ, ‘អហំ កិលិដ្ឋោ, នហាបេថ ម’ន្តិ វត្តុម្បិ ន សក្កោមិ, ជាតិតោម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ, ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ ជាតិតោ អបរិមុត្តាវ។ យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ ជាតិ អាគមិស្សតិ, ឥតិ តស្សា បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ។ តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ។
Dhammacakkhunti heṭṭhāmaggattaye ñāṇaṃ. Keci panettha ‘‘paṭhamamaggañāṇameva te paṭilabhiṃsū’’ti vadanti. Codetvā devadūtehīti (ma. ni. aṭṭha. 3.263 ādayo) devadūtasuttantadesanāvasena (ma. ni. 3.261 ādayo) daharakumāro jarājiṇṇasatto gilānasatto kammakāraṇā kammakāraṇikā vā matasattoti imehi pañcahi devadūtehi codetvā ovaditvā, saṃvegaṃ uppādetvāti attho. Daharakumārādayo hi tattha ‘‘devadūtā’’ti vuccanti. Tathā hi daharakumāro atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho mayhampi tumhākaṃ viya hatthapādā atthi, sake panamhi muttakarīse palipanno, attano dhammatāya uṭṭhahitvā nahāyituṃ na sakkomi, ‘ahaṃ kiliṭṭho, nahāpetha ma’nti vattumpi na sakkomi, jātitomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi jātito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jāti āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.
ជរាជិណ្ណសត្តោបិ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘‘បស្សថ ភោ អហម្បិ តុម្ហេ វិយ តរុណោ អហោសិំ ឩរុពលពាហុពលជវសម្បន្នោ, តស្ស មេ តា ពលជវសម្បត្តិយោ អន្តរហិតា, ហត្ថបាទា ហត្ថបាទកិច្ចញ្ច ន ករោន្តិ, ជរាយម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ, ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ ជរាយ អបរិមុត្តាវ។ យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ ជរា អាគមិស្សតិ, ឥតិ តស្សា បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ។ តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ។
Jarājiṇṇasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalabāhubalajavasampanno, tassa me tā balajavasampattiyo antarahitā, hatthapādā hatthapādakiccañca na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.
គិលានសត្តោបិ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘‘បស្សថ ភោ អហម្បិ តុម្ហេ វិយ និរោគោ អហោសិំ, សោម្ហិ ឯតរហិ ព្យាធិនា អភិហតោ សកេ មុត្តករីសេ បលិបន្នោ, ឧដ្ឋាតុម្បិ ន សក្កោមិ, វិជ្ជមានាបិ មេ ហត្ថបាទា ហត្ថបាទកិច្ចំ ន ករោន្តិ, ព្យាធិតោម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ, ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ ព្យាធិតោ អបរិមុត្តាវ។ យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ ព្យាធិ អាគមិស្សតិ, ឥតិ តស្ស បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ។ តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ។
Gilānasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi byādhi āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.
កម្មការណា កម្មការណិកា វា ចតុត្ថោ ទេវទូតោតិ វេទិតព្ពា។ តត្ថ កម្មការណបក្ខេ ទ្វត្តិំស តាវ កម្មការណា អត្ថតោ ឯវំ វទន្តិ នាម ‘‘មយំ និព្ពត្តមានា ន រុក្ខេ វា បាសាណេ វា និព្ពត្តាម, តុម្ហាទិសានំ សរីរេ និព្ពត្តាម, ឥតិ អម្ហាកំ បុរេ និព្ពត្តិតោវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ។ តេនេតា ទេវទូតា នាម ជាតា។ កម្មការណិកាបិ អត្ថតោ ឯវំ វទន្តិ នាម ‘‘មយំ ទ្វត្តិំស កម្មការណា ករោន្តា ន រុក្ខាទីសុ ករោម, តុម្ហាទិសេសុ សត្តេសុយេវ ករោម, ឥតិ អម្ហាកំ តុម្ហេសុ បុរេ កម្មការណាការណតោវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ។ តេនេតេបិ ទេវទូតា នាម ជាតា។
Kammakāraṇā kammakāraṇikā vā catuttho devadūtoti veditabbā. Tattha kammakāraṇapakkhe dvattiṃsa tāva kammakāraṇā atthato evaṃ vadanti nāma ‘‘mayaṃ nibbattamānā na rukkhe vā pāsāṇe vā nibbattāma, tumhādisānaṃ sarīre nibbattāma, iti amhākaṃ pure nibbattitova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetā devadūtā nāma jātā. Kammakāraṇikāpi atthato evaṃ vadanti nāma ‘‘mayaṃ dvattiṃsa kammakāraṇā karontā na rukkhādīsu karoma, tumhādisesu sattesuyeva karoma, iti amhākaṃ tumhesu pure kammakāraṇākāraṇatova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetepi devadūtā nāma jātā.
មតកសត្តោបិ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘‘បស្សថ ភោ មំ អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតំ ឧទ្ធុមាតកាទិភាវំ បត្តំ, មរណតោម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ, ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ មរណតោ អបរិមុត្តាវ។ យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ មរណំ អាគមិស្សតិ, ឥតិ តស្ស បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ។ តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ។ តស្មា ទហរកុមារាទយោ ឯត្ថ ‘‘ទេវទូតា’’តិ វេទិតព្ពា។
Matakasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvaṃ pattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi maraṇato aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto. Tasmā daharakumārādayo ettha ‘‘devadūtā’’ti veditabbā.
អនមតគ្គិយន្តិ អនមតគ្គសំយុត្តំ (សំ. និ. ២.១២៤)។ ធម្មាមតំ បាយេសីតិ លោកុត្តរធម្មាមតំ បានំ បដិលាភករណវសេន បាយេសីតិ អត្ថោ។ សមធិកានីតិ សហាធិកានិ។ សហត្ថោ ហេត្ថ សំសទ្ទោ។ ឥសីតិ សីលក្ខន្ធាទយោ ធម្មក្ខន្ធេ ឯសិ គវេសិ បរិយេសីតិ ឥសីតិ វុច្ចតិ។ បញ្ច រដ្ឋានីតិ បញ្ចវិធចីនរដ្ឋានិ។ ហិមវន្តំ គន្ត្វា ធម្មចក្កប្បវត្តនំ បកាសេន្តោ យក្ខសេនំ បសាទយីតិ យោជេតព្ពំ។
Anamataggiyanti anamataggasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 2.124). Dhammāmataṃ pāyesīti lokuttaradhammāmataṃ pānaṃ paṭilābhakaraṇavasena pāyesīti attho. Samadhikānīti sahādhikāni. Sahattho hettha saṃsaddo. Isīti sīlakkhandhādayo dhammakkhandhe esi gavesi pariyesīti isīti vuccati. Pañca raṭṭhānīti pañcavidhacīnaraṭṭhāni. Himavantaṃ gantvā dhammacakkappavattanaṃ pakāsento yakkhasenaṃ pasādayīti yojetabbaṃ.
តេន ច សមយេនាតិ តស្មិំ សមយេ តេសំ គមនតោ បុព្ពភាគកាលេ។ លទ្ធំ ភវិស្សតីតិ វេស្សវណសន្តិកា លទ្ធំ ភវិស្សតិ។ វេគសាតិ វេគេន។ សមន្តតោ អារក្ខំ ឋបេសីតិ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ មា បវិសន្តូ’’តិ អធិដ្ឋានវសេន សមន្តា អារក្ខំ ឋបេសិ។ អឌ្ឍុឌ្ឍានិ សហស្សានីតិ អឌ្ឍេន ចតុត្ថានិ អឌ្ឍុឌ្ឍានិ, អតិរេកបញ្ចសតានិ តីណិ សហស្សានីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ទិយឌ្ឍសហស្សន្តិ អឌ្ឍេន ទុតិយំ ទិយឌ្ឍំ, អតិរេកបញ្ចសតំ ឯកំ សហស្សន្តិ អត្ថោ។ សោណុត្តរាតិ សោណោ ច ឧត្តរោ ច សោណុត្តរា។ និទ្ធមេត្វានាតិ បលាបេត្វាន។ អទេសិសុន្តិ អទេសយុំ។
Tena ca samayenāti tasmiṃ samaye tesaṃ gamanato pubbabhāgakāle. Laddhaṃ bhavissatīti vessavaṇasantikā laddhaṃ bhavissati. Vegasāti vegena. Samantato ārakkhaṃ ṭhapesīti ‘‘ito paṭṭhāya mā pavisantū’’ti adhiṭṭhānavasena samantā ārakkhaṃ ṭhapesi. Aḍḍhuḍḍhāni sahassānīti aḍḍhena catutthāni aḍḍhuḍḍhāni, atirekapañcasatāni tīṇi sahassānīti vuttaṃ hoti. Diyaḍḍhasahassanti aḍḍhena dutiyaṃ diyaḍḍhaṃ, atirekapañcasataṃ ekaṃ sahassanti attho. Soṇuttarāti soṇo ca uttaro ca soṇuttarā. Niddhametvānāti palāpetvāna. Adesisunti adesayuṃ.
អជ្ឈិដ្ឋោតិ អាណត្តោ។ បុន ទានីតិ ឯត្ថ ទានីតិ និបាតមត្តំ, បុន អាគច្ឆេយ្យាម វា ន វាតិ អត្ថោ។ រាជគហនគរបរិវត្តកេនាតិ រាជគហនគរំ បរិវជ្ជេត្វា តតោ ពហិ តំ បទក្ខិណំ កត្វា គតមគ្គេន គមនេន វា។ ឥទានិ ថេរមាតុយា វេដិសនគរេ និវាសការណំ ទស្សេតុំ តស្ស នគរស្ស តស្សា ជាតិភូមិភាវំ ថេរស្ស ច អដ្ឋុប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អសោកោ កិរ កុមារកាលេ’’តិអាទិមាហ។
Ajjhiṭṭhoti āṇatto. Puna dānīti ettha dānīti nipātamattaṃ, puna āgaccheyyāma vā na vāti attho. Rājagahanagaraparivattakenāti rājagahanagaraṃ parivajjetvā tato bahi taṃ padakkhiṇaṃ katvā gatamaggena gamanena vā. Idāni theramātuyā veṭisanagare nivāsakāraṇaṃ dassetuṃ tassa nagarassa tassā jātibhūmibhāvaṃ therassa ca aṭṭhuppattiṃ dassento ‘‘asoko kira kumārakāle’’tiādimāha.
អយំ បនេត្ថ អនុបុព្ពិកថា – បុព្ពេ កិរ មោរិយវំសេ ជាតស្ស ចន្ទគុត្តស្ស នាម រញ្ញោ បុត្តោ ពិន្ទុសារោ នាម កុមារោ បិតុ អច្ចយេន បាដលិបុត្តម្ហិ នគរេ រាជា អហោសិ។ តស្ស ទ្វេ បុត្តា សឧទរិយា អហេសុំ, តេសំ ឯកូនសតមត្តា វេមាតិកភាតរោ អហេសុំ។ រាជា បន តេសំ សព្ពជេដ្ឋកស្ស អសោកកុមារស្ស ឧបរជ្ជដ្ឋានញ្ច អវន្តិរដ្ឋញ្ច ទត្វា អថេកទិវសំ អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ទិស្វា ‘‘តាត, ឧបរាជ, តវ រដ្ឋំ គន្ត្វា តត្ថ ឧជ្ជេនីនគរេ វសាហី’’តិ អាណាបេសិ។ សោ បិតុ វចនេន តំ ឧជ្ជេនិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ វេដិសគិរិនគរេ វេដិសនាមកស្ស សេដ្ឋិស្ស ឃរេ និវាសំ ឧបគន្ត្វា តស្ស សេដ្ឋិស្ស ធីតរំ លក្ខណសម្បន្នំ យោព្ពនប្បត្តំ វេដិសគិរិំ នាម កុមារិំ ទិស្វា តាយ បដិពទ្ធចិត្តោ មាតាបិតូនំ កថាបេត្វា តំ តេហិ ទិន្នំ បដិលភិត្វា តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ។ សា តេន សំវាសេន សញ្ជាតគព្ភា ហុត្វា តតោ ឧជ្ជេនិំ នីតា មហិន្ទកុមារំ ជនយិ។ តតោ វស្សទ្វយេ អតិក្កន្តេ សង្ឃមិត្តញ្ច ធីតរំ ឧបលភិត្វា ឧបរាជេន សទ្ធិំ តត្ថ វសតិ។ ឧបរាជស្ស បន បិតា ពិន្ទុសារោ មរណមញ្ចេ និបន្នោ បុត្តំ អសោកកុមារំ សរិត្វា តំ បក្កោសាបេតុំ ឧជ្ជេនិំ មនុស្សេ បេសេសិ។ តេ តតោ ឧជ្ជេនិំ គន្ត្វា អសោកស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ។ តេសំ វចនេន សោ បិតុ សន្តិកំ តុរិតគមនេនាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ វេដិសគិរិនគរម្ហិ បុត្តទារេ ឋបេត្វា បិតុ សន្តកំ បាដលិបុត្តនគរំ គន្ត្វា គតសមនន្តរមេវ កាលកតស្ស បិតុនោ សរីរកិច្ចំ ការាបេត្វា តតោ ឯកូនសតមត្តេ វេមាតិកភាតរោ ច ឃាតាបេត្វា វិហតកណ្ដកោ ហុត្វា តត្ថ ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា អភិសេកំ គណ្ហិ។ តទាបិ ថេរមាតា ទារកេ រញ្ញោ សន្តិកំ បេសេត្វា សយំ តត្ថេវ វេដិសគិរិនគរេ វសិ។ តេន វុត្តំ ‘‘សា តស្ស មាតា តេន សមយេន ញាតិឃរេ វសី’’តិ។
Ayaṃ panettha anupubbikathā – pubbe kira moriyavaṃse jātassa candaguttassa nāma rañño putto bindusāro nāma kumāro pitu accayena pāṭaliputtamhi nagare rājā ahosi. Tassa dve puttā saudariyā ahesuṃ, tesaṃ ekūnasatamattā vemātikabhātaro ahesuṃ. Rājā pana tesaṃ sabbajeṭṭhakassa asokakumārassa uparajjaṭṭhānañca avantiraṭṭhañca datvā athekadivasaṃ attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā ‘‘tāta, uparāja, tava raṭṭhaṃ gantvā tattha ujjenīnagare vasāhī’’ti āṇāpesi. So pitu vacanena taṃ ujjeniṃ gacchanto antarāmagge veṭisagirinagare veṭisanāmakassa seṭṭhissa ghare nivāsaṃ upagantvā tassa seṭṭhissa dhītaraṃ lakkhaṇasampannaṃ yobbanappattaṃ veṭisagiriṃ nāma kumāriṃ disvā tāya paṭibaddhacitto mātāpitūnaṃ kathāpetvā taṃ tehi dinnaṃ paṭilabhitvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā tena saṃvāsena sañjātagabbhā hutvā tato ujjeniṃ nītā mahindakumāraṃ janayi. Tato vassadvaye atikkante saṅghamittañca dhītaraṃ upalabhitvā uparājena saddhiṃ tattha vasati. Uparājassa pana pitā bindusāro maraṇamañce nipanno puttaṃ asokakumāraṃ saritvā taṃ pakkosāpetuṃ ujjeniṃ manusse pesesi. Te tato ujjeniṃ gantvā asokassa taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Tesaṃ vacanena so pitu santikaṃ turitagamanenāgacchanto antarāmagge veṭisagirinagaramhi puttadāre ṭhapetvā pitu santakaṃ pāṭaliputtanagaraṃ gantvā gatasamanantarameva kālakatassa pituno sarīrakiccaṃ kārāpetvā tato ekūnasatamatte vemātikabhātaro ca ghātāpetvā vihatakaṇṭako hutvā tattha chattaṃ ussāpetvā abhisekaṃ gaṇhi. Tadāpi theramātā dārake rañño santikaṃ pesetvā sayaṃ tattheva veṭisagirinagare vasi. Tena vuttaṃ ‘‘sā tassa mātā tena samayena ñātighare vasī’’ti.
អារោបេសីតិ បដិបាទេសិ។ អម្ហាកំ ឥធ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋិតន្តិ មាតុ ទស្សនស្ស កតភាវំ សន្ធាយាហ។ អនុភវតុ តាវ មេ បិតរា បេសិតំ អភិសេកន្តិអាទីសុ អភិសេកបេសនាទិកថា វិត្ថារេន ឧត្តរតោ អាវិ ភវិស្សតិ។ ឆណត្ថន្តិ ឆណនិមិត្តំ, ឆណហេតូតិ អត្ថោ, សយំ ឆណកីឡំ អកាតុកាមោតិ វុត្តំ ហោតិ។ តទា កិរ ទេវានំបិយតិស្សោ ជេដ្ឋមូលមាសបុណ្ណមិយំ នក្ខត្តំ ឃោសាបេត្វា ‘‘សលិលកីឡាឆណំ ករោថា’’តិ អមច្ចេ អាណាបេត្វា សយំ មិគវំ កីឡិតុកាមោ មិស្សកបព្ពតំ អគមាសិ។ មិស្សកបព្ពតន្តិ បំសុបាសាណមិស្សកត្តា ឯវំលទ្ធនាមំ បព្ពតំ។ ទិដ្ឋសច្ចោតិ អនាគាមិមគ្គេន បដិវិទ្ធសច្ចោ, អនាគាមិផលំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ។ សោ កិរ ថេរេន អត្តនោ មាតុទេវិយា ទេសិតំ ធម្មំ សុត្វា អនាគាមិផលំ សច្ឆាកាសិ, សោ ច ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោតិ វេទិតព្ពោ។ តថា ហិ ថេរស្ស មាតុទេវិយា ភគិនី តស្សា ធីតា, តស្សា អយំ បុត្តោ។ វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –
Āropesīti paṭipādesi. Amhākaṃ idha kattabbakiccaṃ niṭṭhitanti mātu dassanassa katabhāvaṃ sandhāyāha. Anubhavatu tāva me pitarā pesitaṃ abhisekantiādīsu abhisekapesanādikathā vitthārena uttarato āvi bhavissati. Chaṇatthanti chaṇanimittaṃ, chaṇahetūti attho, sayaṃ chaṇakīḷaṃ akātukāmoti vuttaṃ hoti. Tadā kira devānaṃpiyatisso jeṭṭhamūlamāsapuṇṇamiyaṃ nakkhattaṃ ghosāpetvā ‘‘salilakīḷāchaṇaṃ karothā’’ti amacce āṇāpetvā sayaṃ migavaṃ kīḷitukāmo missakapabbataṃ agamāsi. Missakapabbatanti paṃsupāsāṇamissakattā evaṃladdhanāmaṃ pabbataṃ. Diṭṭhasaccoti anāgāmimaggena paṭividdhasacco, anāgāmiphalaṃ pattoti vuttaṃ hoti. So kira therena attano mātudeviyā desitaṃ dhammaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ sacchākāsi, so ca therassa bhāgineyyoti veditabbo. Tathā hi therassa mātudeviyā bhaginī tassā dhītā, tassā ayaṃ putto. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘ទេវិយា ភគិនី ធីតុ, បុត្តោ ភណ្ឌុកនាមកោ;
‘‘Deviyā bhaginī dhītu, putto bhaṇḍukanāmako;
ថេរេន ទេវិយា ធម្មំ, សុត្វា ទេសិតមេវ តុ;
Therena deviyā dhammaṃ, sutvā desitameva tu;
អនាគាមិផលំ បត្វា, វសិ ថេរស្ស សន្តិកេ’’តិ។
Anāgāmiphalaṃ patvā, vasi therassa santike’’ti.
សម្មាសម្ពុទ្ធេន ច តុម្ហេ ព្យាកតាតិ ពោធិមូលេ ឯវ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេត្វា តម្ពបណ្ណិទីបំ ទិស្វា អនាគតេ តស្ស ទីបស្ស សម្បត្តិំ ទិដ្ឋេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ‘‘អនាគតេ មហិន្ទោ នាម ភិក្ខុ តម្ពបណ្ណិទីបំ បសាទេស្សតី’’តិ តុម្ហេ ព្យាកតា។ តត្ថ តម្ពបណ្ណិទីបន្តិ ទីបវាសិនោ វុត្តា។ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ អាសយានុសយញាណញ្ច ‘‘ពុទ្ធចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ។ តេន បន ឥន្ទ្រិយបរោបរាទិំ វិនា អញ្ញំ ន សក្កា ទដ្ឋុន្តិ ‘‘វោលោកេន្តោ’’តិ អវត្វា ‘‘វោលោកេត្វា’’តិ វុត្តំ។ ឯតមត្ថន្តិ ‘‘អនាគតេ មហិន្ទោ នាម ភិក្ខុ តម្ពបណ្ណិទីបំ បសាទេស្សតី’’តិ ឥមមត្ថំ។
Sammāsambuddhena ca tumhe byākatāti bodhimūle eva buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā tambapaṇṇidīpaṃ disvā anāgate tassa dīpassa sampattiṃ diṭṭhena sammāsambuddhena ‘‘anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’’ti tumhe byākatā. Tattha tambapaṇṇidīpanti dīpavāsino vuttā. Indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccati. Tena pana indriyaparoparādiṃ vinā aññaṃ na sakkā daṭṭhunti ‘‘volokento’’ti avatvā ‘‘voloketvā’’ti vuttaṃ. Etamatthanti ‘‘anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’’ti imamatthaṃ.
វេដិសគិរិម្ហិ រាជគហេតិ ទេវិយា កតវិហារេ។ កាលោវ គមនស្ស, គច្ឆាម ទីបមុត្តមន្តិ យោជេតព្ពំ។ ឥទញ្ច តេសំ បរិវិតក្កនិទស្សនំ។ បឡិនាតិ អាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ។ អម្ពរេតិ អាកាសេ។ ឯវមាកាសំ បក្ខន្ទិត្វា កិំ តេ អកំសូតិ ចេតិយបព្ពតេ និបតិំសូតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវមុប្បតិតា ថេរា, និបតិំសុ នគុត្តមេ’’តិ។ ឥទានិ តស្ស បព្ពតស្ស បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ ថេរានញ្ច តត្ថ និបតិតដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘បុរតោ បុរសេដ្ឋស្សា’’តិអាទិគាថមាហ។ បុរតោតិ បាចីនទិសាភាគេ។ បុរសេដ្ឋស្សាតិ អនុរាធបុរសង្ខាតស្ស បុរវរស្ស។ មេឃសន្និភេតិ សមន្តតោ នីលវណ្ណត្តា នីលមហាមេឃសទិសេ។ សីលកូដម្ហីតិ ឯវំនាមកេ បព្ពតកូដេ។ ហំសាវ នគមុទ្ធនីតិ បព្ពតមុទ្ធនិ ហំសា វិយ។
Veṭisagirimhi rājagaheti deviyā katavihāre. Kālova gamanassa, gacchāma dīpamuttamanti yojetabbaṃ. Idañca tesaṃ parivitakkanidassanaṃ. Paḷināti ākāsaṃ pakkhandiṃsu. Ambareti ākāse. Evamākāsaṃ pakkhanditvā kiṃ te akaṃsūti cetiyapabbate nipatiṃsūti dassento āha ‘‘evamuppatitā therā, nipatiṃsu naguttame’’ti. Idāni tassa pabbatassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ therānañca tattha nipatitaṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘purato puraseṭṭhassā’’tiādigāthamāha. Puratoti pācīnadisābhāge. Puraseṭṭhassāti anurādhapurasaṅkhātassa puravarassa. Meghasannibheti samantato nīlavaṇṇattā nīlamahāmeghasadise. Sīlakūṭamhīti evaṃnāmake pabbatakūṭe. Haṃsāva nagamuddhanīti pabbatamuddhani haṃsā viya.
តត្ថ បន បតិដ្ឋហន្តោ កទា បតិដ្ឋហីតិ អាហ ‘‘ឯវំ ឥដ្ដិយាទីហិ សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ។ បរិនិព្ពានតោតិ បរិនិព្ពានវស្សតោ តំ អវធិភូតំ មុញ្ចិត្វា តតោ ឧទ្ធំ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ ឆត្តិំសតិមេ វស្សេតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ។ កថំ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘អជាតសត្តុស្ស ហី’’តិអាទិ។ តស្មិំយេវ វស្សេតិ ឯត្ថ យស្មិំ សំវច្ឆរេ យស្មិញ្ច ទិវសេ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, តស្មិំ សំវច្ឆរេ តស្មិំយេវ ច ទិវសេ វិជយកុមារោ ឥមំ ទីបមាគតោតិ វទន្តិ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Tattha pana patiṭṭhahanto kadā patiṭṭhahīti āha ‘‘evaṃ iṭṭiyādīhi saddhi’’ntiādi. Parinibbānatoti parinibbānavassato taṃ avadhibhūtaṃ muñcitvā tato uddhaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsatime vasseti attho gahetabbo. Kathaṃ veditabboti āha ‘‘ajātasattussa hī’’tiādi. Tasmiṃyeva vasseti ettha yasmiṃ saṃvacchare yasmiñca divase bhagavā parinibbuto, tasmiṃ saṃvacchare tasmiṃyeva ca divase vijayakumāro imaṃ dīpamāgatoti vadanti. Vuttañhetaṃ –
‘‘លង្កាយំ វិជយសនាមកោ កុមារោ,
‘‘Laṅkāyaṃ vijayasanāmako kumāro,
ឱតិណ្ណោ ថិរមតិ តម្ពបណ្ណិទីបេ;
Otiṇṇo thiramati tambapaṇṇidīpe;
សាលានំ យមកគុណានមន្តរស្មិំ,
Sālānaṃ yamakaguṇānamantarasmiṃ,
និព្ពាតុំ សយិតទិនេ តថាគតស្សា’’តិ។
Nibbātuṃ sayitadine tathāgatassā’’ti.
សីហកុមារស្ស បុត្តោតិ ឯត្ថ កាលិង្គរាជធីតុ កុច្ឆិស្មិំ សីហស្ស ជាតោ កុមារោ សីហកុមារោតិ វេទិតព្ពោ, បុព្ពេ អមនុស្សាវាសត្តា អាហ ‘‘មនុស្សាវាសំ អកាសី’’តិ។ ចុទ្ទសមេ វស្សេតិ ចុទ្ទសមេ វស្សេ សម្បត្តេ។ ឥធ វិជយោ កាលមកាសីតិ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ វិជយរាជកុមារោ អដ្ឋតិំស វស្សានិ រជ្ជំ ការេត្វា កាលមកាសិ។ តថា ហិ អជាតសត្តុ រាជា ទ្វត្តិំស វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, ឧទយភទ្ទោ សោឡស វស្សានិ, តស្មា អជាតសត្តុស្ស អដ្ឋមវស្សំ ឥធ វិជយស្ស បឋមវស្សន្តិ កត្វា តតោ ឧទ្ធំ អជាតសត្តុស្ស ចតុវីសតិ វស្សានិ ឧទយភទ្ទស្ស ចុទ្ទស វស្សានីតិ វិជយស្ស អដ្ឋតិំស វស្សានិ បរិបូរិំសុ។ តថា ច វុត្តំ –
Sīhakumārassa puttoti ettha kāliṅgarājadhītu kucchismiṃ sīhassa jāto kumāro sīhakumāroti veditabbo, pubbe amanussāvāsattā āha ‘‘manussāvāsaṃ akāsī’’ti. Cuddasame vasseti cuddasame vasse sampatte. Idha vijayo kālamakāsīti imasmiṃ tambapaṇṇidīpe vijayarājakumāro aṭṭhatiṃsa vassāni rajjaṃ kāretvā kālamakāsi. Tathā hi ajātasattu rājā dvattiṃsa vassāni rajjaṃ kāresi, udayabhaddo soḷasa vassāni, tasmā ajātasattussa aṭṭhamavassaṃ idha vijayassa paṭhamavassanti katvā tato uddhaṃ ajātasattussa catuvīsati vassāni udayabhaddassa cuddasa vassānīti vijayassa aṭṭhatiṃsa vassāni paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘វិជយោ លង្កមាគម្ម, សត្ថុ និព្ពានវាសរេ;
‘‘Vijayo laṅkamāgamma, satthu nibbānavāsare;
អដ្ឋតិំស សមាកាសិ, រជ្ជំ យក្ខវិមទ្ទកោ’’តិ។
Aṭṭhatiṃsa samākāsi, rajjaṃ yakkhavimaddako’’ti.
‘‘ឧទយភទ្ទស្ស បញ្ចទសមេ វស្សេ បណ្ឌុវាសុទេវោ នាម ឥមស្មិំ ទីបេ រជ្ជំ បាបុណី’’តិ វុត្តត្តា ឧទយភទ្ទស្ស ចុទ្ទសមវស្សសង្ខាតំ ឯកំ វស្សំ ឥមស្មិំ ទីបេ វិជយស្ស បណ្ឌុវាសុទេវស្ស ច អន្តរេ សីហឡំ អរាជិកំ ហុត្វា ឋិតន្តិ វេទិតព្ពំ។ តស្មិញ្ហិ វស្សេ វិជយរាជស្ស អមច្ចា ឧបតិស្សំ នាម អមច្ចំ ជេដ្ឋកំ កត្វា តស្ស នាមេន កតេ ឧបតិស្សគាមេ វសន្តា អរាជិកំ រជ្ជមនុសាសិំសុ។ វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘Udayabhaddassa pañcadasame vasse paṇḍuvāsudevo nāma imasmiṃ dīpe rajjaṃ pāpuṇī’’ti vuttattā udayabhaddassa cuddasamavassasaṅkhātaṃ ekaṃ vassaṃ imasmiṃ dīpe vijayassa paṇḍuvāsudevassa ca antare sīhaḷaṃ arājikaṃ hutvā ṭhitanti veditabbaṃ. Tasmiñhi vasse vijayarājassa amaccā upatissaṃ nāma amaccaṃ jeṭṭhakaṃ katvā tassa nāmena kate upatissagāme vasantā arājikaṃ rajjamanusāsiṃsu. Vuttañhetaṃ –
‘‘តស្មិំ មតេ អមច្ចា តេ, បេក្ខន្តា ខត្តិយាគមំ;
‘‘Tasmiṃ mate amaccā te, pekkhantā khattiyāgamaṃ;
ឧបតិស្សគាមេ ឋត្វាន, រដ្ឋំ សមនុសាសិសុំ។
Upatissagāme ṭhatvāna, raṭṭhaṃ samanusāsisuṃ.
‘‘មតេ វិជយរាជម្ហិ, ខត្តិយាគមនា បុរា;
‘‘Mate vijayarājamhi, khattiyāgamanā purā;
ឯកំ វស្សំ អយំ លង្កា-ទីបោ អាសិ អរាជិកោ’’តិ។
Ekaṃ vassaṃ ayaṃ laṅkā-dīpo āsi arājiko’’ti.
តត្ថាតិ ជម្ពុទីបេ។ ឥធ បណ្ឌុវាសុទេវោ កាលមកាសីតិ ឥមស្មិំ សីហឡទីបេ បណ្ឌុវាសុទេវោ តិំស វស្សានិ រជ្ជមនុសាសិត្វា កាលមកាសិ។ តថា ហិ ឧទយភទ្ទស្ស អនន្តរំ អនុរុទ្ធោ ច មុណ្ឌោ ច អដ្ឋ វស្សានិ រជ្ជមនុសាសិំសុ, តទនន្តរំ នាគទាសកោ ចតុវីសតិ វស្សានិ, តស្មា ឧទយភទ្ទស្ស បញ្ចទសមសោឡសមវស្សេហិ សទ្ធិំ អនុរុទ្ធស្ស ច មុណ្ឌស្ស ច អដ្ឋ វស្សានិ, នាគទាសកស្ស ច ចតុវីសតិវស្សេសុ វីសតិ វស្សានីតិ បណ្ឌុវាសុទេវស្ស រញ្ញោ តិំស វស្សានិ បរិបូរិំសុ។ តេនេវ វុត្តំ –
Tatthāti jambudīpe. Idha paṇḍuvāsudevo kālamakāsīti imasmiṃ sīhaḷadīpe paṇḍuvāsudevo tiṃsa vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi. Tathā hi udayabhaddassa anantaraṃ anuruddho ca muṇḍo ca aṭṭha vassāni rajjamanusāsiṃsu, tadanantaraṃ nāgadāsako catuvīsati vassāni, tasmā udayabhaddassa pañcadasamasoḷasamavassehi saddhiṃ anuruddhassa ca muṇḍassa ca aṭṭha vassāni, nāgadāsakassa ca catuvīsativassesu vīsati vassānīti paṇḍuvāsudevassa rañño tiṃsa vassāni paripūriṃsu. Teneva vuttaṃ –
‘‘តតោ បណ្ឌុវាសុទេវោ, រជ្ជំ តិំស សមា អកា’’តិ;
‘‘Tato paṇḍuvāsudevo, rajjaṃ tiṃsa samā akā’’ti;
តត្ថាតិ ជម្ពុទីបេ។ សត្តរសមេ វស្សេតិ សត្តរសមេ វស្សេ សម្បត្តេ។ តថា ហិ នាគទាសកស្ស អនន្តរា សុសុនាគោ អដ្ឋារស វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, តស្មា នាគទាសកស្ស ចតុវីសតិវស្សេសុ វីសតិ វស្សានិ ឋបេត្វា សេសេហិ ចតូហិ វស្សេហិ សទ្ធិំ សុសុនាគស្ស អដ្ឋារសសុ វស្សេសុ សោឡស វស្សានីតិ ឥធ អភយរញ្ញោ វីសតិ វស្សានិ បរិបូរិំសុ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Tatthāti jambudīpe. Sattarasame vasseti sattarasame vasse sampatte. Tathā hi nāgadāsakassa anantarā susunāgo aṭṭhārasa vassāni rajjaṃ kāresi, tasmā nāgadāsakassa catuvīsativassesu vīsati vassāni ṭhapetvā sesehi catūhi vassehi saddhiṃ susunāgassa aṭṭhārasasu vassesu soḷasa vassānīti idha abhayarañño vīsati vassāni paripūriṃsu. Vuttañhetaṃ –
‘‘អភយោ វីសតិ វស្សានិ, លង្ការជ្ជមការយី’’តិ;
‘‘Abhayo vīsati vassāni, laṅkārajjamakārayī’’ti;
ទាមរិកោតិ យុទ្ធការកោ ចោរោ។ បណ្ឌុកាភយោ បន អភយស្ស ភាគិនេយ្យោ រាជាយេវ, ន ចោរោ, ពលក្ការេន បន រជ្ជស្ស គហិតត្តា ‘‘ទាមរិកោ’’តិ វុត្តំ។ រជ្ជំ អគ្គហេសីតិ ឯកទេសស្ស គហិតត្តា វុត្តំ។ អភយស្ស ហិ វីសតិមេ វស្សេ ន តាវ សព្ពំ រជ្ជមគ្គហេសីតិ។ តថា ហិ វីសតិមវស្សតោ បដ្ឋាយ អភយស្ស នវ ភាតិកេ អត្តនោ មាតុលេ តត្ថ តត្ថ យុទ្ធំ កត្វា ឃាតេន្តស្ស អនភិសិត្តស្សេវ សត្តរស វស្សានិ អតិក្កមិំសុ, តតោយេវ ច តានិ រាជសុញ្ញានិ នាម អហេសុំ។ តថា ច វុត្តំ –
Dāmarikoti yuddhakārako coro. Paṇḍukābhayo pana abhayassa bhāgineyyo rājāyeva, na coro, balakkārena pana rajjassa gahitattā ‘‘dāmariko’’ti vuttaṃ. Rajjaṃ aggahesīti ekadesassa gahitattā vuttaṃ. Abhayassa hi vīsatime vasse na tāva sabbaṃ rajjamaggahesīti. Tathā hi vīsatimavassato paṭṭhāya abhayassa nava bhātike attano mātule tattha tattha yuddhaṃ katvā ghātentassa anabhisittasseva sattarasa vassāni atikkamiṃsu, tatoyeva ca tāni rājasuññāni nāma ahesuṃ. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘បណ្ឌុកាភយរញ្ញោ ច, អភយស្ស ច អន្តរេ;
‘‘Paṇḍukābhayarañño ca, abhayassa ca antare;
រាជសុញ្ញានិ វស្សានិ, អហេសុំ ទស សត្ត ចា’’តិ។
Rājasuññāni vassāni, ahesuṃ dasa satta cā’’ti.
តត្ថាតិ ជម្ពុទីបេ។ បណ្ឌុកស្សាតិ បណ្ឌុកាភយស្ស។ ភវតិ ហិ ឯកទេសេនបិ វោហារោ ‘‘ទេវទត្តោ ទត្តោ’’តិ យថា។ សត្តរស វស្សានិ បរិបូរិំសូតិ អនភិសិត្តស្សេវ បរិបូរិំសុ។ ឯត្ថ ច កាឡាសោកស្ស សោឡសមវស្សំ ឋបេត្វា បន្នរស វស្សានិ ហេដ្ឋា សុសុនាគស្ស សត្តរសមអដ្ឋារសមវស្សានិ ច ទ្វេ គហេត្វា សត្តរស វស្សានិ គណិតព្ពានិ។ តានិ ហេដ្ឋា ឯកេន វស្សេន សហ អដ្ឋារស ហោន្តីតិ តានិ រាជសុញ្ញានិ សត្តរស វស្សានិ ហេដ្ឋា វិជយបណ្ឌុវាសុទេវរាជូនមន្តរេ អរាជិកេន ឯកេន វស្សេន សទ្ធិំ អដ្ឋារស រាជសុញ្ញវស្សានិ នាម ហោន្តិ។
Tatthāti jambudīpe. Paṇḍukassāti paṇḍukābhayassa. Bhavati hi ekadesenapi vohāro ‘‘devadatto datto’’ti yathā. Sattarasa vassāni paripūriṃsūti anabhisittasseva paripūriṃsu. Ettha ca kāḷāsokassa soḷasamavassaṃ ṭhapetvā pannarasa vassāni heṭṭhā susunāgassa sattarasamaaṭṭhārasamavassāni ca dve gahetvā sattarasa vassāni gaṇitabbāni. Tāni heṭṭhā ekena vassena saha aṭṭhārasa hontīti tāni rājasuññāni sattarasa vassāni heṭṭhā vijayapaṇḍuvāsudevarājūnamantare arājikena ekena vassena saddhiṃ aṭṭhārasa rājasuññavassāni nāma honti.
ចន្ទគុត្តស្ស ចុទ្ទសមេ វស្សេ ឥធ បណ្ឌុកាភយោ កាលមកាសីតិ ចន្ទគុត្តស្ស ចុទ្ទសមេ វស្សេ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ បណ្ឌុកាភយោ នាម រាជា សត្តតិ វស្សានិ រជ្ជមនុសាសិត្វា កាលមកាសិ។ តថា ហិ សុសុនាគស្ស បុត្តោ កាឡាសោកោ អដ្ឋវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ។ តតោ តស្ស បុត្តា ទស ភាតុកា ទ្វេវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសុំ, តេសំ បច្ឆា នវ នន្ទា ទ្វេវីសតិ, ចន្ទគុត្តោ ចតុវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ។ តត្ថ កាឡាសោកស្ស អដ្ឋវីសតិវស្សេសុ បន្នរស វស្សានិ ហេដ្ឋា គហិតានីតិ តានិ ឋបេត្វា សេសានិ តេរស វស្សានិ, ទសភាតុកានំ ទ្វេវីសតិ, តថា នវនន្ទានំ ទ្វេវីសតិ, ចន្ទគុត្តស្ស ចុទ្ទសមវស្សំ ឋបេត្វា តេរស វស្សានីតិ បណ្ឌុកាភយស្ស សត្តតិ វស្សានិ បរិបូរិំសុ។ តថា ច វុត្តំ –
Candaguttassacuddasame vasse idha paṇḍukābhayo kālamakāsīti candaguttassa cuddasame vasse imasmiṃ tambapaṇṇidīpe paṇḍukābhayo nāma rājā sattati vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi. Tathā hi susunāgassa putto kāḷāsoko aṭṭhavīsati vassāni rajjaṃ kāresi. Tato tassa puttā dasa bhātukā dvevīsati vassāni rajjaṃ kāresuṃ, tesaṃ pacchā nava nandā dvevīsati, candagutto catuvīsati vassāni rajjaṃ kāresi. Tattha kāḷāsokassa aṭṭhavīsativassesu pannarasa vassāni heṭṭhā gahitānīti tāni ṭhapetvā sesāni terasa vassāni, dasabhātukānaṃ dvevīsati, tathā navanandānaṃ dvevīsati, candaguttassa cuddasamavassaṃ ṭhapetvā terasa vassānīti paṇḍukābhayassa sattati vassāni paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘បណ្ឌុកាភយនាមស្ស, រញ្ញោ វស្សានិ សត្តតី’’តិ;
‘‘Paṇḍukābhayanāmassa, rañño vassāni sattatī’’ti;
តត្ថ អសោកធម្មរាជស្ស សត្តរសមេ វស្សេ ឥធ មុដសិវរាជា កាលមកាសីតិ តស្មិំ ជម្ពុទីបេ អសោកធម្មរាជស្ស សត្តរសមេ វស្សេ ឥធ មុដសិវោ នាម រាជា សដ្ឋិ វស្សានិ រជ្ជមនុសាសិត្វា កាលមកាសិ ។ តថា ហិ ចន្ទគុត្តស្ស បុត្តោ ពិន្ទុសារោ អដ្ឋវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, តតោ តស្ស បុត្តោ អសោកធម្មរាជា រជ្ជំ បាបុណិ, តស្មា ចន្ទគុត្តស្ស ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ចតុវីសតិវស្សេសុ តេរស វស្សានិ គហិតានីតិ តានិ ឋបេត្វា សេសានិ ឯកាទស វស្សានិ, ពិន្ទុសារស្ស អដ្ឋវីសតិ វស្សានិ, អសោកស្ស អនភិសិត្តស្ស ចត្តារិ វស្សានិ, អភិសិត្តស្ស សត្តរស វស្សានីតិ ឯវំ សដ្ឋិ វស្សានិ ឥធ មុដសិវស្ស បរិបូរិំសុ។ តថា ច វុត្តំ –
Tattha asokadhammarājassa sattarasame vasse idha muṭasivarājā kālamakāsīti tasmiṃ jambudīpe asokadhammarājassa sattarasame vasse idha muṭasivo nāma rājā saṭṭhi vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi . Tathā hi candaguttassa putto bindusāro aṭṭhavīsati vassāni rajjaṃ kāresi, tato tassa putto asokadhammarājā rajjaṃ pāpuṇi, tasmā candaguttassa heṭṭhā vuttesu catuvīsativassesu terasa vassāni gahitānīti tāni ṭhapetvā sesāni ekādasa vassāni, bindusārassa aṭṭhavīsati vassāni, asokassa anabhisittassa cattāri vassāni, abhisittassa sattarasa vassānīti evaṃ saṭṭhi vassāni idha muṭasivassa paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘មុដសិវោ សដ្ឋិ វស្សានិ, លង្ការជ្ជមការយី’’តិ;
‘‘Muṭasivo saṭṭhi vassāni, laṅkārajjamakārayī’’ti;
ទេវានំបិយតិស្សោ រជ្ជំ បាបុណីតិ អសោកធម្មរាជស្ស អដ្ឋារសមេ វស្សេ បាបុណិ។ ឥទានិ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ អជាតសត្តុអាទីនំ វស្សគណនាវសេន បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ ឆត្តិំសតិ វស្សានិ ឯកតោ គណេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិនិព្ពុតេ ច សម្មាសម្ពុទ្ធេ’’តិអាទិ។ តត្ថ អជាតសត្តុស្ស ចតុវីសតីតិ បរិនិព្ពានវស្សសង្ខាតំ អដ្ឋមវស្សំ មុញ្ចិត្វា វុត្តំ។ អសោកស្ស បុត្តកា ទស ភាតុករាជានោតិ កាឡាសោកស្ស បុត្តា ភទ្ទសេនោ កោរណ្ឌវណ្ណោ មង្កុរោ សព្ពញ្ជហោ ជាលិកោ ឧភកោ សញ្ចយោ កោរព្យោ នន្ទិវឌ្ឍនោ បញ្ចមកោតិ ឥមេ ទស ភាតុករាជានោតិ វេទិតព្ពា។ ឧគ្គសេននន្ទោ បណ្ឌុកនន្ទោ បណ្ឌុគតិនន្ទោ ភូតបាលនន្ទោ រដ្ឋបាលនន្ទោ គោវិសាណកនន្ទោ សវិទ្ធកនន្ទោ កេវដ្ដកនន្ទោ ធននន្ទោតិ ឥមេ នវ នន្ទាតិ វេទិតព្ពា។ ឯតេន រាជវំសានុសារេនាតិ ឯតេន ជម្ពុទីបវាសិរាជូនំ វំសានុសារេន វេទិតព្ពមេតន្តិ អត្ថោ។
Devānaṃpiyatisso rajjaṃ pāpuṇīti asokadhammarājassa aṭṭhārasame vasse pāpuṇi. Idāni parinibbute bhagavati ajātasattuādīnaṃ vassagaṇanāvasena parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsati vassāni ekato gaṇetvā dassento āha ‘‘parinibbute ca sammāsambuddhe’’tiādi. Tattha ajātasattussa catuvīsatīti parinibbānavassasaṅkhātaṃ aṭṭhamavassaṃ muñcitvā vuttaṃ. Asokassa puttakā dasa bhātukarājānoti kāḷāsokassa puttā bhaddaseno koraṇḍavaṇṇo maṅkuro sabbañjaho jāliko ubhako sañcayo korabyo nandivaḍḍhano pañcamakoti ime dasa bhātukarājānoti veditabbā. Uggasenanando paṇḍukanando paṇḍugatinando bhūtapālanando raṭṭhapālanando govisāṇakanando saviddhakanando kevaṭṭakanando dhananandoti ime nava nandāti veditabbā. Etena rājavaṃsānusārenāti etena jambudīpavāsirājūnaṃ vaṃsānusārena veditabbametanti attho.
តម្ពបណ្ណិទីបវាសីនម្បិ បុន រាជូនំ វសេន ឯវំ គណនា វេទិតព្ពា – សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បរិនិព្ពានវស្សំ ឥធ វិជយស្ស បឋមំ វស្សន្តិ កត្វា តំ អបនេត្វា បរិនិព្ពានវស្សតោ ឧទ្ធំ វិជយស្ស សត្តតិំស វស្សានិ, តតោ អរាជិកមេកវស្សំ, បណ្ឌុវាសុទេវស្ស តិំស វស្សានិ, អភយស្ស វីសតិ វស្សានិ, បណ្ឌុកាភយស្ស អភិសេកតោ បុព្ពេ សត្តរស វស្សានិ, អភិសិត្តស្ស សត្តតិ វស្សានិ, មុដសិវស្ស សដ្ឋិ វស្សានិ, ទេវានំបិយតិស្សស្ស បឋមំ វស្សន្តិ ឯវំ បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ ឆត្តិំស វស្សានិ វេទិតព្ពានិ។
Tambapaṇṇidīpavāsīnampi puna rājūnaṃ vasena evaṃ gaṇanā veditabbā – sammāsambuddhassa parinibbānavassaṃ idha vijayassa paṭhamaṃ vassanti katvā taṃ apanetvā parinibbānavassato uddhaṃ vijayassa sattatiṃsa vassāni, tato arājikamekavassaṃ, paṇḍuvāsudevassa tiṃsa vassāni, abhayassa vīsati vassāni, paṇḍukābhayassa abhisekato pubbe sattarasa vassāni, abhisittassa sattati vassāni, muṭasivassa saṭṭhi vassāni, devānaṃpiyatissassa paṭhamaṃ vassanti evaṃ parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsa vassāni veditabbāni.
ជេដ្ឋមាសស្ស បុណ្ណមិយំ ជេដ្ឋនក្ខត្តំ មូលនក្ខត្តំ វា ហោតីតិ អាហ ‘‘ជេដ្ឋមូលនក្ខត្តំ នាម ហោតី’’តិ។ តស្មិំ បន នក្ខត្តេ កត្តព្ពឆណម្បិ តន្និស្សយត្តា តមេវ នាមំ លភតីតិ វេទិតព្ពំ។ មិគវន្តិ មិគានំ វាននតោ ហេសនតោ ពាធនតោ មិគវន្តិ លទ្ធសមញ្ញំ មិគវំ។ រោហិតមិគរូបន្តិ គោកណ្ណមិគវេសំ។ ជិយន្តិ ធនុជិយំ។ អនុពន្ធន្តោតិ បទសា អនុធាវន្តោ។ មមំយេវ រាជា បស្សតូតិ ឯត្ថ ‘‘អម្ហេសុ ពហូសុ ទិដ្ឋេសុ រាជា អតិវិយ ភាយិស្សតី’’តិ ឥមិនា ការណេន អត្តានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘មមំយេវ បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋាសីតិ វេទិតព្ពំ។ ‘‘ចិន្តេសី’’តិ វត្វា តស្ស ចិន្តនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ ទីបេ ជាតោ’’តិអាទិ។ ថេរោ តស្ស បរិវិតក្កំ ជានិត្វា អត្តនោ សភាវំ កថេត្វា តំ អស្សាសេតុកាមោ ‘‘សមណា មយំ មហារាជា’’តិអាទិមាហ។ មហារាជ មយំ សមណា នាម, ត្វំ បរិវិតក្កំ មា អកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ។ តវេវ អនុកម្បាយាតិ តវ អនុកម្បត្ថាយ ឯវ អាគតា, ន វិមុខភាវត្ថាយាតិ អធិប្បាយោ។ ‘‘ឥមេ សមណា នាមា’’តិ អជានន្តស្ស ‘‘សមណា មយំ, មហារាជា’’តិ កស្មា ថេរោ អាហាតិ ចេ? អសោកធម្មរាជេន បេសិតសាសនេនេវ បុព្ពេ គហិតសមណសញ្ញំ សារេតុំ ឯវមាហាតិ។ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘តេន ច សមយេនា’’តិអាទិ វុត្តំ។
Jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ jeṭṭhanakkhattaṃ mūlanakkhattaṃ vā hotīti āha ‘‘jeṭṭhamūlanakkhattaṃ nāma hotī’’ti. Tasmiṃ pana nakkhatte kattabbachaṇampi tannissayattā tameva nāmaṃ labhatīti veditabbaṃ. Migavanti migānaṃ vānanato hesanato bādhanato migavanti laddhasamaññaṃ migavaṃ. Rohitamigarūpanti gokaṇṇamigavesaṃ. Jiyanti dhanujiyaṃ. Anubandhantoti padasā anudhāvanto. Mamaṃyeva rājā passatūti ettha ‘‘amhesu bahūsu diṭṭhesu rājā ativiya bhāyissatī’’ti iminā kāraṇena attānameva dassetuṃ ‘‘mamaṃyeva passatū’’ti adhiṭṭhāsīti veditabbaṃ. ‘‘Cintesī’’ti vatvā tassa cintanākāraṃ dassento āha ‘‘imasmiṃ dīpe jāto’’tiādi. Thero tassa parivitakkaṃ jānitvā attano sabhāvaṃ kathetvā taṃ assāsetukāmo ‘‘samaṇā mayaṃ mahārājā’’tiādimāha. Mahārāja mayaṃ samaṇā nāma, tvaṃ parivitakkaṃ mā akāsīti vuttaṃ hoti. Taveva anukampāyāti tava anukampatthāya eva āgatā, na vimukhabhāvatthāyāti adhippāyo. ‘‘Ime samaṇā nāmā’’ti ajānantassa ‘‘samaṇā mayaṃ, mahārājā’’ti kasmā thero āhāti ce? Asokadhammarājena pesitasāsaneneva pubbe gahitasamaṇasaññaṃ sāretuṃ evamāhāti. Imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tena ca samayenā’’tiādi vuttaṃ.
អទិដ្ឋា ហុត្វា សហាយកាតិ អទិដ្ឋសហាយកា, អញ្ញមញ្ញំ អទិស្វាវ សហាយកភាវំ ឧបគតាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឆាតបព្ពតបាទេតិ ឆាតវាហស្ស នាម បព្ពតស្ស បាទេ។ តំ កិរ បព្ពតំ អនុរាធបុរា បុព្ពទក្ខិណទិសាភាគេ អតិរេកយោជនទ្វយមត្ថកេ តិដ្ឋតិ។ តម្ហិ ឋានេ បច្ឆា សទ្ធាតិស្សោ នាម មហារាជា វិហារំ ការាបេសិ, តំ ‘‘ឆាតវិហារ’’ន្តិ វោហរិំសុ។ ‘‘រថយដ្ឋិប្បមាណាតិ អាយាមតោ ច អាវដ្ដតោ ច រថបតោទេន សមប្បមាណា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ។ មហាវំសេបិ វុត្តំ –
Adiṭṭhā hutvā sahāyakāti adiṭṭhasahāyakā, aññamaññaṃ adisvāva sahāyakabhāvaṃ upagatāti vuttaṃ hoti. Chātapabbatapādeti chātavāhassa nāma pabbatassa pāde. Taṃ kira pabbataṃ anurādhapurā pubbadakkhiṇadisābhāge atirekayojanadvayamatthake tiṭṭhati. Tamhi ṭhāne pacchā saddhātisso nāma mahārājā vihāraṃ kārāpesi, taṃ ‘‘chātavihāra’’nti vohariṃsu. ‘‘Rathayaṭṭhippamāṇāti āyāmato ca āvaṭṭato ca rathapatodena samappamāṇā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Mahāvaṃsepi vuttaṃ –
‘‘ឆាតបព្ពតបាទម្ហិ , តិស្សោ ច វេឡុយដ្ឋិយោ;
‘‘Chātapabbatapādamhi , tisso ca veḷuyaṭṭhiyo;
ជាតា រថបតោទេន, សមានា បរិមាណតោ’’តិ។
Jātā rathapatodena, samānā parimāṇato’’ti.
គណ្ឋិបទេ បន ‘‘រថយដ្ឋិប្បមាណាតិ រថស្ស ធជយដ្ឋិប្បមាណា’’តិ វុត្តំ។ ឧប្បជ្ជិំសូតិ តស្ស អភិសេកសមកាលមេវ ឧប្បជ្ជិំសុ។ ឯវមុត្តរិបិ វក្ខមានានំ អច្ឆរិយានំ បាតុភាវោ វេទិតព្ពោ។ តថា ច វុត្តំ មហាវំសេ –
Gaṇṭhipade pana ‘‘rathayaṭṭhippamāṇāti rathassa dhajayaṭṭhippamāṇā’’ti vuttaṃ. Uppajjiṃsūti tassa abhisekasamakālameva uppajjiṃsu. Evamuttaripi vakkhamānānaṃ acchariyānaṃ pātubhāvo veditabbo. Tathā ca vuttaṃ mahāvaṃse –
‘‘ទេវានំបិយតិស្សោ សោ, រាជាសិ បិតុអច្ចយេ;
‘‘Devānaṃpiyatisso so, rājāsi pituaccaye;
តស្សាភិសេកេន សមំ, ពហូនច្ឆរិយានហូ’’តិ។
Tassābhisekena samaṃ, bahūnacchariyānahū’’ti.
ឯកា លតា យដ្ឋិ នាមាតិ កញ្ចនលតាយ បដិមណ្ឌិតត្តា ឯវំលទ្ធនាមា ឯកា យដ្ឋិ អហោសិ។ តំ អលង្ករិត្វា ឧប្បន្នលតាតិ តំ រជតវណ្ណំ យដ្ឋិំ អលង្ករិត្វា តត្ថេវ ចិត្តកម្មកតា វិយ ឧប្បន្នលតា។ ខាយតីតិ ទិស្សតិ។ កិញ្ជក្ខានីតិ កេសរានិ។ ឯតានិ ច បុប្ផយដ្ឋិយំ នីលបុប្ផាទីនិ សកុណយដ្ឋិយញ្ច នានប្បការា មិគបក្ខិនោ តត្ថេវ ចិត្តកម្មកតា វិយ បញ្ញាយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ សេតា រជតយដ្ឋីវាតិ រជតមយយដ្ឋិ វិយ ឯកា យដ្ឋិ សេតវណ្ណាតិ អត្ថោ។ លតាតិ តត្ថេវ ចិត្តកម្មកតា វិយ ទិស្សមានលតា។ នីលាទិ យាទិសំ បុប្ផន្តិ យាទិសំ លោកេ នីលាទិបុប្ផំ អត្ថិ, តាទិសំ បុប្ផយដ្ឋិម្ហិ ខាយតីតិ អត្ថោ។
Ekā latā yaṭṭhi nāmāti kañcanalatāya paṭimaṇḍitattā evaṃladdhanāmā ekā yaṭṭhi ahosi. Taṃ alaṅkaritvā uppannalatāti taṃ rajatavaṇṇaṃ yaṭṭhiṃ alaṅkaritvā tattheva cittakammakatā viya uppannalatā. Khāyatīti dissati. Kiñjakkhānīti kesarāni. Etāni ca pupphayaṭṭhiyaṃ nīlapupphādīni sakuṇayaṭṭhiyañca nānappakārā migapakkhino tattheva cittakammakatā viya paññāyantīti daṭṭhabbaṃ. Setā rajatayaṭṭhīvāti rajatamayayaṭṭhi viya ekā yaṭṭhi setavaṇṇāti attho. Latāti tattheva cittakammakatā viya dissamānalatā. Nīlādi yādisaṃ pupphanti yādisaṃ loke nīlādipupphaṃ atthi, tādisaṃ pupphayaṭṭhimhi khāyatīti attho.
អនេកវិហិតំ រតនំ ឧប្បជ្ជីតិ អនេកប្បការំ រតនំ សមុទ្ទតោ សយមេវ តីរំ អារុហិត្វា វេលន្តេ ឩមិវេគាភិជាតមរិយាទវដ្ដិ វិយ ឧប្បជ្ជិ, ឧដ្ឋហិត្វា អដ្ឋាសីតិ អត្ថោ។ តម្ពបណ្ណិយំ បន អដ្ឋ មុត្តា ឧប្បជ្ជិំសូតិ ឯត្ថាបិ តម្ពបណ្ណិយំ សមុទ្ទតោ សយមេវ ឧដ្ឋហិត្វា ជាតិតោ អដ្ឋ មុត្តា សមុទ្ទតីរេ វុត្តនយេនេវ ឋិតាតិ វេទិតព្ពា។ វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –
Anekavihitaṃ ratanaṃ uppajjīti anekappakāraṃ ratanaṃ samuddato sayameva tīraṃ āruhitvā velante ūmivegābhijātamariyādavaṭṭi viya uppajji, uṭṭhahitvā aṭṭhāsīti attho. Tambapaṇṇiyaṃ pana aṭṭha muttā uppajjiṃsūti etthāpi tambapaṇṇiyaṃ samuddato sayameva uṭṭhahitvā jātito aṭṭha muttā samuddatīre vuttanayeneva ṭhitāti veditabbā. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘លង្កាទីបម្ហិ សកលេ, និធយោ រតនានិ ច;
‘‘Laṅkādīpamhi sakale, nidhayo ratanāni ca;
អន្តោឋិតានិ ឧគ្គន្ត្វា, បថវីតលមារុហុំ។
Antoṭhitāni uggantvā, pathavītalamāruhuṃ.
‘‘លង្កាទីបសមីបម្ហិ, ភិន្ននាវាគតានិ ច;
‘‘Laṅkādīpasamīpamhi, bhinnanāvāgatāni ca;
តត្រ ជាតានិ ច ថលំ, រតនានិ សមារុហុំ។
Tatra jātāni ca thalaṃ, ratanāni samāruhuṃ.
‘‘ហយគជា រថាមលកា, វលយង្គុលិវេឋកា;
‘‘Hayagajā rathāmalakā, valayaṅguliveṭhakā;
កកុធផលា បាកតិកា, ឥច្ចេតា អដ្ឋ ជាតិតោ។
Kakudhaphalā pākatikā, iccetā aṭṭha jātito.
‘‘មុត្តា សមុទ្ទា ឧគ្គន្ត្វា, តីរេ វដ្ដិ វិយ ឋិតា;
‘‘Muttā samuddā uggantvā, tīre vaṭṭi viya ṭhitā;
ទេវានំបិយតិស្សស្ស, សព្ពបុញ្ញវិជម្ភិត’’ន្តិ។
Devānaṃpiyatissassa, sabbapuññavijambhita’’nti.
ហយមុត្តាតិ អស្សរូបសណ្ឋានមុត្តា។ គជមុត្តាតិ ហត្ថិរូបសណ្ឋានា។ ឯវំ សព្ពត្ថ តំតំសណ្ឋានវសេន មុត្តាភេទោ វេទិតព្ពោ។ អង្គុលិវេឋកមុត្តាតិ អង្គុលីយកសណ្ឋានា, មុទ្ទិកាសណ្ឋានាតិ អត្ថោ។ កកុធផលមុត្តាតិ កកុធរុក្ខផលាការា ពហូ អសាមុទ្ទិកា មុត្តា។ រាជកកុធភណ្ឌានីតិ រាជារហឧត្តមភណ្ឌានិ។ តានិ សរូបេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆត្តំ ចាមរ’’ន្តិអាទិ។ អញ្ញញ្ច ពហុវិធំ បណ្ណាការំ បហិណីតិ សម្ពន្ធោ។ សង្ខន្តិ អភិសេកាសិញ្ចនកំ សាមុទ្ទិកំ ទក្ខិណាវដ្ដំ សង្ខំ។ អនោតត្តោទកមេវ ‘‘គង្គោទក’’ន្តិ វុត្តំ។ វឌ្ឍមានន្តិ អលង្ការចុណ្ណំ។ ‘‘នហានចុណ្ណ’’ន្តិ កេចិ។ វដំសកន្តិ កណ្ណបិឡន្ធនវដំសកន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘វដំសកំ កណ្ណចូឡិកដ្ឋានេ ឱលម្ពក’’ន្តិបិ វទន្តិ។ ភិង្គារន្តិ សុវណ្ណមយំ មហាភិង្គារំ។ ‘‘មករមុខសណ្ឋានា ពលិកម្មាទិករណត្ថំ កតា ភាជនវិកតី’’តិបិ វទន្តិ។ នន្ទិយាវដ្ដន្តិ កាកបទសណ្ឋានា មង្គលត្ថំ កតា សុវណ្ណភាជនវិកតិ។ កញ្ញន្តិ ខត្តិយកុមារិំ។ អធោវិមំ ទុស្សយុគន្តិ កិលិដ្ឋេ ជាតេ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តមត្តេ បរិសុទ្ធភាវមុបគច្ឆន្តំ អធោវិមំ ទុស្សយុគំ។ ហត្ថបុញ្ឆនន្តិ បីតវណ្ណំ មហគ្ឃំ ហត្ថបុញ្ឆនបដំ។ ហរិចន្ទនន្តិ ហរិវណ្ណចន្ទនំ, សុវណ្ណវណ្ណចន្ទនន្តិ អត្ថោ។ លោហិតចន្ទនំ វា, គោសិតចន្ទនន្តិ អត្ថោ។ តំ កិរ ឧទ្ធនេ កុថិតតេលម្ហិ បក្ខិត្តមត្តំ សកលម្បិ តេលំ អគ្គិញ្ច និព្ពាបនសមត្ថំ ចន្ទនំ។ តេនេវ ‘‘គោសិតចន្ទន’’ន្តិ វុច្ចតិ។ គោសទ្ទេន ហិ ជលំ វុច្ចតិ, តំ វិយ សិតំ ចន្ទនំ គោសិតចន្ទនំ។ នាគភវនសម្ភវំ អរុណវណ្ណមត្តិកំ។ ហរីតកំ អាមលកន្តិ អគទហរីតកំ អគទាមលកំ។ តំ ខិប្បមេវ សរីរមលសោធនាទិករណសមត្ថំ ហោតិ។
Hayamuttāti assarūpasaṇṭhānamuttā. Gajamuttāti hatthirūpasaṇṭhānā. Evaṃ sabbattha taṃtaṃsaṇṭhānavasena muttābhedo veditabbo. Aṅguliveṭhakamuttāti aṅgulīyakasaṇṭhānā, muddikāsaṇṭhānāti attho. Kakudhaphalamuttāti kakudharukkhaphalākārā bahū asāmuddikā muttā. Rājakakudhabhaṇḍānīti rājārahauttamabhaṇḍāni. Tāni sarūpena dassento āha ‘‘chattaṃ cāmara’’ntiādi. Aññañca bahuvidhaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇīti sambandho. Saṅkhanti abhisekāsiñcanakaṃ sāmuddikaṃ dakkhiṇāvaṭṭaṃ saṅkhaṃ. Anotattodakameva ‘‘gaṅgodaka’’nti vuttaṃ. Vaḍḍhamānanti alaṅkāracuṇṇaṃ. ‘‘Nahānacuṇṇa’’nti keci. Vaṭaṃsakanti kaṇṇapiḷandhanavaṭaṃsakanti vuttaṃ hoti. ‘‘Vaṭaṃsakaṃ kaṇṇacūḷikaṭṭhāne olambaka’’ntipi vadanti. Bhiṅgāranti suvaṇṇamayaṃ mahābhiṅgāraṃ. ‘‘Makaramukhasaṇṭhānā balikammādikaraṇatthaṃ katā bhājanavikatī’’tipi vadanti. Nandiyāvaṭṭanti kākapadasaṇṭhānā maṅgalatthaṃ katā suvaṇṇabhājanavikati. Kaññanti khattiyakumāriṃ. Adhovimaṃ dussayuganti kiliṭṭhe jāte aggimhi pakkhittamatte parisuddhabhāvamupagacchantaṃ adhovimaṃ dussayugaṃ. Hatthapuñchananti pītavaṇṇaṃ mahagghaṃ hatthapuñchanapaṭaṃ. Haricandananti harivaṇṇacandanaṃ, suvaṇṇavaṇṇacandananti attho. Lohitacandanaṃ vā, gositacandananti attho. Taṃ kira uddhane kuthitatelamhi pakkhittamattaṃ sakalampi telaṃ aggiñca nibbāpanasamatthaṃ candanaṃ. Teneva ‘‘gositacandana’’nti vuccati. Gosaddena hi jalaṃ vuccati, taṃ viya sitaṃ candanaṃ gositacandanaṃ. Nāgabhavanasambhavaṃ aruṇavaṇṇamattikaṃ. Harītakaṃ āmalakanti agadaharītakaṃ agadāmalakaṃ. Taṃ khippameva sarīramalasodhanādikaraṇasamatthaṃ hoti.
ឧណ្ហីសន្តិ ឧណ្ហីសបដ្ដំ។ វេឋនន្តិ សីសវេឋនំ។ សារបាមង្គន្តិ ឧត្តមំ រតនបាមង្គសុត្តំ។ វត្ថកោដិកន្តិ វត្ថយុគមេវ។ នាគមាហដន្តិ នាគេហិ អាហដំ។ ម-ការោ បទសន្ធិករោ។ អមតោសធន្តិ ឯវំនាមិកា គុឡិកជាតិ, អមតសទិសកិច្ចត្តា ឯវំ វុច្ចតិ។ តំ កិរ បរិបន្ថំ វិធមេត្វា សព្ពត្ថ សាធេន្តេហិ អគទោសធសម្ភារេហិ យោជេត្វា វដ្ដេត្វា កតំ គុឡិកំ។ តំ បន រាជូនំ មុខសោធននហានបរិយោសានេ មហតា បរិហារេន ឧបនេន្តិ។ តេន តេ អង្គរាគំ នាម ករោន្តិ, ករោន្តា ច យថារហំ ទ្វីហិ តីហិ អគទោសធរង្គតិលកាហិ នលាដកអំសកូដឧរមជ្ឈសង្ខាតំ អង្គំ សជ្ជេត្វា អង្គរាគំ ករោន្តីតិ វេទិតព្ពំ។ សា បន គុឡិកា អហិវិច្ឆិកាទីនម្បិ វិសំ ហនតិ, តេនបិ តំ វុច្ចតិ ‘‘អមតោសធ’’ន្តិ។
Uṇhīsanti uṇhīsapaṭṭaṃ. Veṭhananti sīsaveṭhanaṃ. Sārapāmaṅganti uttamaṃ ratanapāmaṅgasuttaṃ. Vatthakoṭikanti vatthayugameva. Nāgamāhaṭanti nāgehi āhaṭaṃ. Ma-kāro padasandhikaro. Amatosadhanti evaṃnāmikā guḷikajāti, amatasadisakiccattā evaṃ vuccati. Taṃ kira paripanthaṃ vidhametvā sabbattha sādhentehi agadosadhasambhārehi yojetvā vaṭṭetvā kataṃ guḷikaṃ. Taṃ pana rājūnaṃ mukhasodhananahānapariyosāne mahatā parihārena upanenti. Tena te aṅgarāgaṃ nāma karonti, karontā ca yathārahaṃ dvīhi tīhi agadosadharaṅgatilakāhi nalāṭakaaṃsakūṭauramajjhasaṅkhātaṃ aṅgaṃ sajjetvā aṅgarāgaṃ karontīti veditabbaṃ. Sā pana guḷikā ahivicchikādīnampi visaṃ hanati, tenapi taṃ vuccati ‘‘amatosadha’’nti.
អហំ ពុទ្ធញ្ចាតិអាទីសុ សព្ពធម្មេ យាថាវតោ អពុជ្ឈិ បដិពុជ្ឈីតិ ពុទ្ធោតិ សង្ខ្យំ គតំ សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច, អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ច អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោតិ សង្ខ្យំ គតំ បរិយត្តិយា សទ្ធិំ នវ លោកុត្តរធម្មញ្ច, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោតិ សង្ខ្យំ គតំ អរិយសាវកសង្ឃញ្ច អហំ សរណំ គតោ បរាយណន្តិ ឧបគតោ, ភជិំ សេវិន្តិ អត្ថោ។ អថ វា ហិំសតិ តប្បសាទតគ្គរុកតាហិ វិហតកិលេសេន តប្បរាយណតាការប្បវត្តេន ចិត្តុប្បាទេន សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុក្ខំ ទុគ្គតិំ បរិកិលេសំ ហនតិ វិនាសេតីតិ សរណំ, រតនត្តយស្សេតំ អធិវចនំ។ អបិច សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិតេ បវត្តនេន អហិតា ច និវត្តនេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ សរណន្តិ វុច្ចតិ។ ធម្មោបិ ភវកន្តារា ឧត្តារណេន អស្សាសទានេន ច សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ សរណន្តិ វុច្ចតិ។ សង្ឃោបិ អប្បកានម្បិ ការានំ វិបុលផលបដិលាភករណេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ សរណន្តិ វុច្ចតិ។ ឥមិនា អត្ថេន សរណភូតំ រតនត្តយំ តេនេវ ការណេន សរណន្តិ គតោ អវគតោ, ជានិន្តិ អត្ថោ។ ឧបាសកត្តំ ទេសេសិន្តិ រតនត្តយំ ឧបាសតីតិ ឧបាសកោតិ ឯវំ ទស្សិតំ ឧបាសកភាវំ មយិ អភិនិវិដ្ឋំ វាចាយ បកាសេសិន្តិ អត្ថោ, ‘‘ឧបាសកោហំ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតោ’’តិ ឯវំ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ សក្យបុត្តស្ស សាសនេតិ សក្យស្ស សុទ្ធោទនស្ស បុត្តោ សោ ភគវា សក្យបុត្តោ, តស្ស សក្យបុត្តស្ស សាសនេតិ អត្ថោ។ សទ្ធាតិ សទ្ធាយ, ‘‘សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា’’តិអាទីសុ វិយ យការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ។ ឧបេហីតិ ឧបគច្ឆ។
Ahaṃ buddhañcātiādīsu sabbadhamme yāthāvato abujjhi paṭibujjhīti buddhoti saṅkhyaṃ gataṃ sammāsambuddhañca, adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca apāyesu apatamāne dhāretīti dhammoti saṅkhyaṃ gataṃ pariyattiyā saddhiṃ nava lokuttaradhammañca, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅghoti saṅkhyaṃ gataṃ ariyasāvakasaṅghañca ahaṃ saraṇaṃ gato parāyaṇanti upagato, bhajiṃ sevinti attho. Atha vā hiṃsati tappasādataggarukatāhi vihatakilesena tapparāyaṇatākārappavattena cittuppādena saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesaṃ hanati vināsetīti saraṇaṃ, ratanattayassetaṃ adhivacanaṃ. Apica sammāsambuddho hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Dhammopi bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Saṅghopi appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Iminā atthena saraṇabhūtaṃ ratanattayaṃ teneva kāraṇena saraṇanti gato avagato, jāninti attho. Upāsakattaṃ desesinti ratanattayaṃ upāsatīti upāsakoti evaṃ dassitaṃ upāsakabhāvaṃ mayi abhiniviṭṭhaṃ vācāya pakāsesinti attho, ‘‘upāsakohaṃ ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gato’’ti evaṃ upāsakattaṃ paṭivedesinti vuttaṃ hoti. Sakyaputtassa sāsaneti sakyassa suddhodanassa putto so bhagavā sakyaputto, tassa sakyaputtassa sāsaneti attho. Saddhāti saddhāya, ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā’’tiādīsu viya yakāralopo daṭṭhabbo. Upehīti upagaccha.
អសោករញ្ញា បេសិតេន អភិសេកេនាតិ អសោករញ្ញា បេសិតេន អភិសេកុបករណេន។ យទា ហិ ទេវានំបិយតិស្សោ មហារាជា អត្តនោ សហាយស្ស ធម្មាសោករញ្ញោ ឥតោ វេឡុយដ្ឋិយាទយោ មហារហេ បណ្ណាការេ បេសេសិ។ តទា សោបិ តេ ទិស្វា បសីទិត្វា អតិវិយ តុដ្ឋោ ‘‘ឥមេហិ អតិរេកតរំ កិំ នាម មហគ្ឃំ បដិបណ្ណាការំ សហាយស្ស មេ បេសេស្សាមី’’តិ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា លង្កាទីបេ អភិសេកបរិហារំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តត្ថ ឦទិសោ អភិសេកបរិហារោ អត្ថី’’តិ សុត្វា ‘‘សាធុ វត មេ សហាយស្ស អភិសេកបរិហារំ បេសេស្សាមី’’តិ វត្វា សាមុទ្ទិកសង្ខាទីនិ តីណិ សង្ខានិ ច គង្គោទកញ្ច អរុណវណ្ណមត្តិកញ្ច អដ្ឋដ្ឋ ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិកញ្ញាយោ ច សុវណ្ណរជតលោហមត្តិកាមយឃដេ ច អដ្ឋហិ សេដ្ឋិកុលេហិ សទ្ធិំ អដ្ឋ អមច្ចកុលានិ ចាតិ ឯវំ សព្ពដ្ឋកំ នាម ឥធ បេសេសិ ‘‘ឥមេហិ មេ សហាយស្ស បុន អភិសេកំ ករោថា’’តិ, អញ្ញញ្ច អភិសេកត្ថាយ ពហុំ បណ្ណាការំ បេសេសិ។ តេន វុត្តំ ‘‘អសោករញ្ញា បេសិតេន អភិសេកេនា’’តិ។ ឯកោ មាសោ អភិសិត្តស្ស អស្សាតិ ឯកមាសាភិសិត្តោ។ កថំ បន តស្ស តទា ឯកមាសាភិសិត្តតា វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘វិសាខបុណ្ណមាយំ ហិស្ស អភិសេកមកំសូ’’តិ, បុព្ពេ កតាភិសេកស្សបិ អសោករញ្ញា បេសិតេន អនគ្ឃេន បរិហារេន វិសាខបុណ្ណមាយំ បុន អភិសេកមកំសូតិ អត្ថោ។ វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –
Asokaraññā pesitena abhisekenāti asokaraññā pesitena abhisekupakaraṇena. Yadā hi devānaṃpiyatisso mahārājā attano sahāyassa dhammāsokarañño ito veḷuyaṭṭhiyādayo mahārahe paṇṇākāre pesesi. Tadā sopi te disvā pasīditvā ativiya tuṭṭho ‘‘imehi atirekataraṃ kiṃ nāma mahagghaṃ paṭipaṇṇākāraṃ sahāyassa me pesessāmī’’ti amaccehi saddhiṃ mantetvā laṅkādīpe abhisekaparihāraṃ pucchitvā ‘‘na tattha īdiso abhisekaparihāro atthī’’ti sutvā ‘‘sādhu vata me sahāyassa abhisekaparihāraṃ pesessāmī’’ti vatvā sāmuddikasaṅkhādīni tīṇi saṅkhāni ca gaṅgodakañca aruṇavaṇṇamattikañca aṭṭhaṭṭha khattiyabrāhmaṇagahapatikaññāyo ca suvaṇṇarajatalohamattikāmayaghaṭe ca aṭṭhahi seṭṭhikulehi saddhiṃ aṭṭha amaccakulāni cāti evaṃ sabbaṭṭhakaṃ nāma idha pesesi ‘‘imehi me sahāyassa puna abhisekaṃ karothā’’ti, aññañca abhisekatthāya bahuṃ paṇṇākāraṃ pesesi. Tena vuttaṃ ‘‘asokaraññā pesitena abhisekenā’’ti. Eko māso abhisittassa assāti ekamāsābhisitto. Kathaṃ pana tassa tadā ekamāsābhisittatā viññāyatīti āha ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ hissa abhisekamakaṃsū’’ti, pubbe katābhisekassapi asokaraññā pesitena anagghena parihārena visākhapuṇṇamāyaṃ puna abhisekamakaṃsūti attho. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘តេ មិគសិរមាសស្ស, អាទិចន្ទោទយំ ទិនេ;
‘‘Te migasiramāsassa, ādicandodayaṃ dine;
អភិសិត្តញ្ច លង្កិន្ទំ, អមច្ចា សាមិភត្តិនោ។
Abhisittañca laṅkindaṃ, amaccā sāmibhattino.
‘‘ធម្មាសោកស្ស វចនំ, សុត្វា សាមិហិតេ រតា;
‘‘Dhammāsokassa vacanaṃ, sutvā sāmihite ratā;
បុនាបិ អភិសេចិំសុ, លង្កាហិតសុខេ រត’’ន្តិ។
Punāpi abhiseciṃsu, laṅkāhitasukhe rata’’nti.
ទីបវំសេបិ ចេតំ វុត្តំ –
Dīpavaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –
‘‘វិសាខមាសេ ទ្វាទសិយំ, ជម្ពុទីបា ឥធាគតា;
‘‘Visākhamāse dvādasiyaṃ, jambudīpā idhāgatā;
អភិសេកំ សបរិវារំ, អសោកធម្មេន បេសិតំ។
Abhisekaṃ saparivāraṃ, asokadhammena pesitaṃ.
‘‘ទុតិយំ អភិសិញ្ចិត្ថ, រាជានំ ទេវានំបិយំ;
‘‘Dutiyaṃ abhisiñcittha, rājānaṃ devānaṃpiyaṃ;
អភិសិត្តោ ទុតិយាភិសេកេន, វិសាខមាសេ ឧបោសថេ។
Abhisitto dutiyābhisekena, visākhamāse uposathe.
‘‘តតោ មាសេ អតិក្កម្ម, ជេដ្ឋមាសេ ឧបោសថេ;
‘‘Tato māse atikkamma, jeṭṭhamāse uposathe;
មហិន្ទោ សត្តមោ ហុត្វា, ជម្ពុទីបា ឥធាគតោ’’តិ។
Mahindo sattamo hutvā, jambudīpā idhāgato’’ti.
តទា បន តស្ស រញ្ញោ វិសាខបុណ្ណមាយ អភិសេកស្ស កតត្តា តតោ បភុតិ យាវជ្ជតនា វិសាខបុណ្ណមាយមេវ អភិសេកករណមាចិណ្ណំ។ អភិសេកវិធានញ្ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពំ – អភិសេកមង្គលត្ថំ អលង្កតប្បដិយត្តស្ស មណ្ឌបស្ស អន្តោ កតស្ស ឧទុម្ពរសាខមណ្ឌបស្ស មជ្ឈេ សុប្បតិដ្ឋិតេ ឧទុម្ពរភទ្ទបីឋម្ហិ អភិសេការហំ អភិជច្ចំ ខត្តិយំ និសីទាបេត្វា បឋមំ តាវ មង្គលាភរណភូសិតា ជាតិសម្បន្នា ខត្តិយកញ្ញា គង្គោទកបុណ្ណំ សាមុទ្ទិកំ ទក្ខិណាវដ្ដសង្ខំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ សក្កច្ចំ គហេត្វា សីសោបរិ ឧស្សាបេត្វា តេន តស្ស មុទ្ធនិ អភិសេកោទកំ អភិសិញ្ចតិ, ឯវញ្ច វទេតិ ‘‘ទេវ, តំ សព្ពេបិ ខត្តិយគណា អត្តានមារក្ខណត្ថំ ឥមិនា អភិសេកេន អភិសេកិកំ មហារាជំ ករោន្តិ, ត្វំ រាជធម្មេសុ ឋិតោ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេហិ, ឯតេសុ ខត្តិយគណេសុ ត្វំ បុត្តសិនេហានុកម្បាយ សហិតចិត្តោ ហិតសមមេត្តចិត្តោ ច ភវ, រក្ខាវរណគុត្តិយា តេសំ រក្ខិតោ ច ភវាហី’’តិ។
Tadā pana tassa rañño visākhapuṇṇamāya abhisekassa katattā tato pabhuti yāvajjatanā visākhapuṇṇamāyameva abhisekakaraṇamāciṇṇaṃ. Abhisekavidhānañcettha evaṃ veditabbaṃ – abhisekamaṅgalatthaṃ alaṅkatappaṭiyattassa maṇḍapassa anto katassa udumbarasākhamaṇḍapassa majjhe suppatiṭṭhite udumbarabhaddapīṭhamhi abhisekārahaṃ abhijaccaṃ khattiyaṃ nisīdāpetvā paṭhamaṃ tāva maṅgalābharaṇabhūsitā jātisampannā khattiyakaññā gaṅgodakapuṇṇaṃ sāmuddikaṃ dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva, taṃ sabbepi khattiyagaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu khattiyagaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.
តតោ បុន បុរោហិតោបិ បុរោហិច្ចដ្ឋានានុរូបាលង្ការេហិ អលង្កតប្បដិយត្តោ គង្គោទកបុណ្ណំ រជតមយសង្ខំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ សក្កច្ចំ គហេត្វា តស្ស សីសោបរិ ឧស្សាបេត្វា តេន តស្ស មុទ្ធនិ អភិសេកោទកំ អភិសិញ្ចតិ, ឯវញ្ច វទេតិ ‘‘ទេវ, តំ សព្ពេបិ ព្រាហ្មណគណា អត្តានមារក្ខណត្ថំ ឥមិនា អភិសេកេន អភិសេកិកំ មហារាជំ ករោន្តិ, ត្វំ រាជធម្មេសុ ឋិតោ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេហិ, ឯតេសុ ព្រាហ្មណេសុ ត្វំ បុត្តសិនេហានុកម្បាយ សហិតចិត្តោ ហិតសមមេត្តចិត្តោ ច ភវ, រក្ខាវរណគុត្តិយា តេសំ រក្ខិតោ ច ភវាហី’’តិ។
Tato puna purohitopi purohiccaṭṭhānānurūpālaṅkārehi alaṅkatappaṭiyatto gaṅgodakapuṇṇaṃ rajatamayasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva, taṃ sabbepi brāhmaṇagaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu brāhmaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.
តតោ បុន សេដ្ឋិបិ សេដ្ឋិដ្ឋានានុរូបភូសនភូសិតោ គង្គោទកបុណ្ណំ រតនមយសង្ខំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ សក្កច្ចំ គហេត្វា តស្ស សីសោបរិ ឧស្សាបេត្វា តេន តស្ស មុទ្ធនិ អភិសេកោទកំ អភិសិញ្ចតិ, ឯវញ្ច វទេតិ ‘‘ទេវ តំ សព្ពេបិ គហបតិគណា អត្តានមារក្ខណត្ថំ ឥមិនា អភិសេកេន អភិសេកិកំ មហារាជំ ករោន្តិ, ត្វំ រាជធម្មេសុ ឋិតោ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេហិ, ឯតេសុ គហបតិគណេសុ ត្វំ បុត្តសិនេហានុកម្បាយ សហិតចិត្តោ ហិតសមមេត្តចិត្តោ ច ភវ, រក្ខាវរណគុត្តិយា តេសំ រក្ខិតោ ច ភវាហី’’តិ។
Tato puna seṭṭhipi seṭṭhiṭṭhānānurūpabhūsanabhūsito gaṅgodakapuṇṇaṃ ratanamayasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva taṃ sabbepi gahapatigaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu gahapatigaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.
តេ បន តស្ស ឯវំ វទន្តា ‘‘សចេ ត្វំ អម្ហាកំ វចនានុរូបេន រជ្ជំ ការេស្សសិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ។ នោ ចេ ការេស្សសិ, តវ មុទ្ធា សត្តធា ផលតូ’’តិ ឯវំ រញ្ញោ អភិសបន្តិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ឥមស្មិំ បន ទីបេ ទេវានំបិយតិស្សស្ស មុទ្ធនិ ធម្មាសោកេនេវ ឥធ បេសិតា ខត្តិយកញ្ញាយេវ អនោតត្តោទកបុណ្ណេន សាមុទ្ទិកទក្ខិណាវដ្ដសង្ខេន អភិសេកោទកំ អភិសិញ្ចីតិ វទន្តិ។ ឥទញ្ច យថាវុត្តំ អភិសេកវិធានំ មជ្ឈិមនិកាយេ ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយំ សីហឡដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘បឋមំ តាវ អភិសេកំ គណ្ហន្តានំ រាជូនំ សុវណ្ណមយាទីនិ តីណិ សង្ខានិ ច គង្គោទកញ្ច ខត្តិយកញ្ញញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិអាទិនា វុត្តន្តិ វទន្តិ។
Te pana tassa evaṃ vadantā ‘‘sace tvaṃ amhākaṃ vacanānurūpena rajjaṃ kāressasi, iccetaṃ kusalaṃ. No ce kāressasi, tava muddhā sattadhā phalatū’’ti evaṃ rañño abhisapanti viyāti daṭṭhabbaṃ. Imasmiṃ pana dīpe devānaṃpiyatissassa muddhani dhammāsokeneva idha pesitā khattiyakaññāyeva anotattodakapuṇṇena sāmuddikadakkhiṇāvaṭṭasaṅkhena abhisekodakaṃ abhisiñcīti vadanti. Idañca yathāvuttaṃ abhisekavidhānaṃ majjhimanikāye cūḷasīhanādasuttavaṇṇanāyaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyampi ‘‘paṭhamaṃ tāva abhisekaṃ gaṇhantānaṃ rājūnaṃ suvaṇṇamayādīni tīṇi saṅkhāni ca gaṅgodakañca khattiyakaññañca laddhuṃ vaṭṭatī’’tiādinā vuttanti vadanti.
សម្មោទនីយំ កថំ កថយមានោតិ បីតិបាមោជ្ជសង្ខាតសម្មោទជននតោ សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ ច សម្មោទនីយំ ‘‘កច្ចិ ភន្តេ ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ វោ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារោ’’តិ ឯវមាទិកថំ កថយមានោ។ ឆ ជនេ ទស្សេសីតិ រញ្ញា សទ្ធិំ អាគតានំ ‘‘ន ឥមេ យក្ខា, មនុស្សា ឥមេ’’តិ សញ្ជាននត្ថំ ភណ្ឌុកស្ស ឧបាសកស្ស អានីតត្តា តេន សទ្ធិំ ឆ ជនេ ទស្សេសិ។ តេវិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយសង្ខាតាហិ តីហិ វិជ្ជាហិ សមន្នាគតា។ ឥទ្ធិប្បត្តាតិ ឥទ្ធិវិធញាណំ បត្តា។ ចេតោបរិយកោវិទាតិ បរេសំ ចិត្តាចារេ កុសលា។ ឯវមេត្ថ បញ្ច អភិញ្ញា សរូបេន វុត្តា, ទិព្ពសោតំ បន តាសំ វសេន អាគតមេវ ហោតិ។ ពហូតិ ឯវរូបា ឆឡភិញ្ញា ពុទ្ធសាវកា ពហូ គណនបថំ អតិក្កន្តា សកលជម្ពុទីបំ កាសាវបជ្ជោតំ កត្វា វិចរន្តីតិ។ កេចិ បន ‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិប្បត្តា ច ខីណាសវា ចេតោបរិយកោវិទា កេចិ ខីណាសវាតិ វិសុំ យោជេត្វា ‘អរហន្តោ’តិ ឥមិនា សុក្ខវិបស្សកា វុត្តា’’តិ វទន្តិ។
Sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamānoti pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ ‘‘kacci bhante khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci vo appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’ti evamādikathaṃ kathayamāno. Cha jane dassesīti raññā saddhiṃ āgatānaṃ ‘‘na ime yakkhā, manussā ime’’ti sañjānanatthaṃ bhaṇḍukassa upāsakassa ānītattā tena saddhiṃ cha jane dassesi. Tevijjāti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayasaṅkhātāhi tīhi vijjāhi samannāgatā. Iddhippattāti iddhividhañāṇaṃ pattā. Cetopariyakovidāti paresaṃ cittācāre kusalā. Evamettha pañca abhiññā sarūpena vuttā, dibbasotaṃ pana tāsaṃ vasena āgatameva hoti. Bahūti evarūpā chaḷabhiññā buddhasāvakā bahū gaṇanapathaṃ atikkantā sakalajambudīpaṃ kāsāvapajjotaṃ katvā vicarantīti. Keci pana ‘‘tevijjā iddhippattā ca khīṇāsavā cetopariyakovidā keci khīṇāsavāti visuṃ yojetvā ‘arahanto’ti iminā sukkhavipassakā vuttā’’ti vadanti.
បញ្ញាវេយ្យត្តិយន្តិ បញ្ញាបាដវំ, បញ្ញាយ តិក្ខវិសទភាវន្តិ អត្ថោ។ អាសន្នន្តិ អាសន្នេ ឋិតំ។ សាធុ មហារាជ បណ្ឌិតោសីតិ រាជានំ បសំសតិ។ បុន វីមំសន្តោ ‘‘អត្ថិ បន តេ មហារាជា’’តិអាទិមាហ។ ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តន្តំ កថេសីតិ ‘‘អយំ រាជា ‘ឥមេ សមណា នាម ឦទិសា, សីលាទិបដិបត្តិ ច តេសំ ឦទិសី’តិ ច ន ជានាតិ, ហន្ទ នំ ឥមាយ ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តន្តទេសនាយ សមណភាវូបគមនំ សមណបដិបត្តិញ្ច វិញ្ញាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បឋមំ ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តន្តំ កថេសិ។ តត្ថ ហិ –
Paññāveyyattiyanti paññāpāṭavaṃ, paññāya tikkhavisadabhāvanti attho. Āsannanti āsanne ṭhitaṃ. Sādhu mahārāja paṇḍitosīti rājānaṃ pasaṃsati. Puna vīmaṃsanto ‘‘atthi pana te mahārājā’’tiādimāha. Cūḷahatthipadopamasuttantaṃ kathesīti ‘‘ayaṃ rājā ‘ime samaṇā nāma īdisā, sīlādipaṭipatti ca tesaṃ īdisī’ti ca na jānāti, handa naṃ imāya cūḷahatthipadopamasuttantadesanāya samaṇabhāvūpagamanaṃ samaṇapaṭipattiñca viññāpessāmī’’ti cintetvā paṭhamaṃ cūḷahatthipadopamasuttantaṃ kathesi. Tattha hi –
‘‘ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ…បេ.… សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ, តំ ធម្មំ សុណាតិ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អញ្ញតរស្មិំ វា កុលេ បច្ចាជាតោ, សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ, សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជោបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ, យន្នូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ។ សោ អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ។
‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno…pe… sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto, so taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati, so tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ, yannūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.
‘‘សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ, លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ។
‘‘So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.
‘‘អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី, អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរតី’’តិ (ម. និ. ១.២៩១-២៩២) –
‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharatī’’ti (ma. ni. 1.291-292) –
ឯវមាទិនា សាសនេ សទ្ធាបដិលាភំ បដិលទ្ធសទ្ធេហិ ច បព្ពជ្ជុបគមនំ បព្ពជិតេហិ ច បដិបជ្ជិតព្ពា សីលក្ខន្ធាទយោ ធម្មា បកាសិតា។
Evamādinā sāsane saddhāpaṭilābhaṃ paṭiladdhasaddhehi ca pabbajjupagamanaṃ pabbajitehi ca paṭipajjitabbā sīlakkhandhādayo dhammā pakāsitā.
រាជា សុត្តន្តំ សុណន្តោយេវ អញ្ញាសីតិ ‘‘សោ ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតិ, ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តុបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា’’តិ ឯវំ តស្មិំ សុត្តន្តេ (ម. និ. ១.២៩៣) អាគតត្តា តំ សុណន្តោយេវ អញ្ញាសិ។ ឥធេវ វសិស្សាមាតិ ន តាវ រត្តិយា ឧបដ្ឋិតត្តា អនាគតវចនមកាសិ។ អាគតផលោតិ អនាគាមិផលំ សន្ធាយាហ, សម្បត្តអនាគាមិផលោតិ អត្ថោ។ តតោយេវ ច វិសេសតោ អវិបរីតវិទិតសត្ថុសាសនត្តា វិញ្ញាតសាសនោ។ ឥទានិ បព្ពជិស្សតីតិ គិហិលិង្គេន អានីតកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា ឯវមាហ។ អចិរបក្កន្តស្ស រញ្ញោតិ រញ្ញេ អចិរបក្កន្តេតិ អត្ថោ។ អធិដ្ឋហិត្វាតិ អន្តោតម្ពបណ្ណិទីបេ សមាគតា សុណន្តូតិ អធិដ្ឋហិត្វា។
Rājā suttantaṃ suṇantoyeva aññāsīti ‘‘so bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattuparato virato vikālabhojanā’’ti evaṃ tasmiṃ suttante (ma. ni. 1.293) āgatattā taṃ suṇantoyeva aññāsi. Idheva vasissāmāti na tāva rattiyā upaṭṭhitattā anāgatavacanamakāsi. Āgataphaloti anāgāmiphalaṃ sandhāyāha, sampattaanāgāmiphaloti attho. Tatoyeva ca visesato aviparītaviditasatthusāsanattā viññātasāsano. Idāni pabbajissatīti gihiliṅgena ānītakiccassa niṭṭhitattā evamāha. Acirapakkantassa raññoti raññe acirapakkanteti attho. Adhiṭṭhahitvāti antotambapaṇṇidīpe samāgatā suṇantūti adhiṭṭhahitvā.
ភូមត្ថរណសង្ខេបេនាតិ ភូមត្ថរណាការេន។ ឧប្បាតបាឋកាតិ និមិត្តបាឋកា, នេមិត្តកាតិ អត្ថោ។ គហិតា ទានិ ឥមេហិ បថវីតិ អាសនានំ បថវិយំ អត្ថតត្តា ឯវមាហំសុ។ បតិដ្ឋហិស្សតីតិ ចិន្តេន្តោតិ ឯត្ថ តេន ការណេន សាសនបតិដ្ឋានស្ស អភាវតោ អវស្សំ បតិដ្ឋហន្តស្ស សាសនស្ស បុព្ពនិមិត្តមិទន្តិ ឯវំ បុព្ពនិមិត្តភាវេន សល្លក្ខេសីតិ វេទិតព្ពំ។ បណីតេនាតិ ឧត្តមេន។ សហត្ថាតិ សហត្ថេន សន្តប្បេត្វាតិ សុដ្ឋុ តប្បេត្វា, បរិបុណ្ណំ សុហិតំ យាវទត្ថំ កត្វាតិ អត្ថោ។ បេតវត្ថុំ វិមានវត្ថុំ សច្ចសំយុត្តញ្ច កថេសីតិ ទេសនាវិធិកុសលោ ថេរោ ជនស្ស សំវេគំ ជនេតុំ បឋមំ បេតវត្ថុំ កថេត្វា តទនន្តរំ សំវេគជាតំ ជនំ អស្សាសេតុំ សគ្គកថាវសេន វិមានវត្ថុញ្ច កថេត្វា តទនន្តរំ បដិលទ្ធស្សាសានំ ‘‘មា ឯត្ថ អស្សាទំ ករោថ និព្ពានំ វិនា ន អញ្ញំ កិញ្ចិ សង្ខារគតំ ធុវំ នាម អត្ថិ, តស្មា បរមស្សាសកំ និព្ពានមធិគន្តុំ វាយមថា’’តិ សច្ចបដិវេធត្ថាយ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អន្តេ សច្ចសំយុត្តំ កថេសីតិ វេទិតព្ពំ។
Bhūmattharaṇasaṅkhepenāti bhūmattharaṇākārena. Uppātapāṭhakāti nimittapāṭhakā, nemittakāti attho. Gahitā dāni imehi pathavīti āsanānaṃ pathaviyaṃ atthatattā evamāhaṃsu. Patiṭṭhahissatīti cintentoti ettha tena kāraṇena sāsanapatiṭṭhānassa abhāvato avassaṃ patiṭṭhahantassa sāsanassa pubbanimittamidanti evaṃ pubbanimittabhāvena sallakkhesīti veditabbaṃ. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena santappetvāti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvāti attho. Petavatthuṃ vimānavatthuṃ saccasaṃyuttañca kathesīti desanāvidhikusalo thero janassa saṃvegaṃ janetuṃ paṭhamaṃ petavatthuṃ kathetvā tadanantaraṃ saṃvegajātaṃ janaṃ assāsetuṃ saggakathāvasena vimānavatthuñca kathetvā tadanantaraṃ paṭiladdhassāsānaṃ ‘‘mā ettha assādaṃ karotha nibbānaṃ vinā na aññaṃ kiñci saṅkhāragataṃ dhuvaṃ nāma atthi, tasmā paramassāsakaṃ nibbānamadhigantuṃ vāyamathā’’ti saccapaṭivedhatthāya ussāhaṃ janento ante saccasaṃyuttaṃ kathesīti veditabbaṃ.
តេសំ សុត្វាតិ តេសំ សន្តិកា ថេរានំ គុណកថំ សុត្វា។ រញ្ញោ សំវិទិតំ កត្វាតិ រញ្ញោ និវេទនំ កត្វា, រាជានំ បដិវេទយិត្វាតិ អត្ថោ។ អលំ គច្ឆាមាតិ បុរស្ស អច្ចាសន្នត្តា សារុប្បំ ន ហោតីតិ បដិបក្ខិបន្តោ អាហ។ មេឃវនំ នាម ឧយ្យានន្តិ មហាមេឃវនុយ្យានំ។ តស្ស កិរ ឧយ្យានស្ស ភូមិគ្គហណទិវសេ អកាលមហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា សព្ពតឡាកបោក្ខរណិយោ បូរេន្តោ គិម្ហាភិហតរុក្ខលតាទីនំ អនុគ្គណ្ហន្តោវ បាវស្សិ, តេន ការណេន តំ មហាមេឃវនំ នាម ឧយ្យានំ ជាតំ។ វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –
Tesaṃ sutvāti tesaṃ santikā therānaṃ guṇakathaṃ sutvā. Rañño saṃviditaṃ katvāti rañño nivedanaṃ katvā, rājānaṃ paṭivedayitvāti attho. Alaṃ gacchāmāti purassa accāsannattā sāruppaṃ na hotīti paṭipakkhipanto āha. Meghavanaṃ nāma uyyānanti mahāmeghavanuyyānaṃ. Tassa kira uyyānassa bhūmiggahaṇadivase akālamahāmegho uṭṭhahitvā sabbataḷākapokkharaṇiyo pūrento gimhābhihatarukkhalatādīnaṃ anuggaṇhantova pāvassi, tena kāraṇena taṃ mahāmeghavanaṃ nāma uyyānaṃ jātaṃ. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘ឧយ្យានដ្ឋានគ្គហណេ, មហាមេឃោ អកាលជោ;
‘‘Uyyānaṭṭhānaggahaṇe, mahāmegho akālajo;
បាវស្សិ តេន ឧយ្យានំ, មហាមេឃវនំ អហូ’’តិ។
Pāvassi tena uyyānaṃ, mahāmeghavanaṃ ahū’’ti.
សុខសយិតភាវំ បុច្ឆិត្វាតិ ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, ឥធ សុខំ សយិត្ថ, តុម្ហាកំ ឥធ និវាសោ សុខ’’ន្តិ ឯវំ សុខសយិតភាវំ បុច្ឆិត្វា តតោ ថេរេន ‘‘សុខសយិតម្ហិ, មហារាជ, ភិក្ខូនំ ផាសុកមិទំ ឧយ្យាន’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ឯវំ សតិ ឥទំ នោ ឧយ្យានំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កប្បតិ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារាមោ’’តិ បុច្ឆិ។ ឥមំ សុត្តន្តិ វេឡុវនារាមបដិគ្គហណេ វុត្តមិមំ សុត្តំ។ ឧទកន្តិ ទក្ខិណោទកំ។ មហាមេឃវនុយ្យានំ អទាសីតិ ‘‘ឥមំ មហាមេឃវនុយ្យានំ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វត្វា ជេដ្ឋមាសស្ស កាឡបក្ខេ ទុតិយទិវសេ អទាសិ។ មហាវិហារស្ស ទក្ខិណោទកបាតេនេវ សទ្ធិំ បតិដ្ឋិតភាវេបិ ន តាវ តត្ថ វិហារកម្មំ និដ្ឋិតន្តិ អាហ ‘‘ឥទញ្ច បឋមំ វិហារដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ។ បុនទិវសេបីតិ កាឡបក្ខស្ស ទុតិយទិវសេយេវ។ អឌ្ឍនវមានំ បាណសហស្សានន្តិ អឌ្ឍេន នវមានំ បាណសហស្សានំ, បញ្ចសតាធិកានំ អដ្ឋសហស្សានន្តិ អត្ថោ។ ជោតិបាតុភាវដ្ឋានន្តិ ញាណាលោកស្ស បាតុភាវដ្ឋានំ។ អប្បមាទសុត្តន្តិ អង្គុត្តរនិកាយេ មហាអប្បមាទសុត្តំ, រាជោវាទសុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
Sukhasayitabhāvaṃ pucchitvāti ‘‘kacci, bhante, idha sukhaṃ sayittha, tumhākaṃ idha nivāso sukha’’nti evaṃ sukhasayitabhāvaṃ pucchitvā tato therena ‘‘sukhasayitamhi, mahārāja, bhikkhūnaṃ phāsukamidaṃ uyyāna’’nti vutte ‘‘evaṃ sati idaṃ no uyyānaṃ dassāmī’’ti cintetvā ‘‘kappati, bhante, bhikkhusaṅghassa ārāmo’’ti pucchi. Imaṃ suttanti veḷuvanārāmapaṭiggahaṇe vuttamimaṃ suttaṃ. Udakanti dakkhiṇodakaṃ. Mahāmeghavanuyyānaṃ adāsīti ‘‘imaṃ mahāmeghavanuyyānaṃ saṅghassa dammī’’ti vatvā jeṭṭhamāsassa kāḷapakkhe dutiyadivase adāsi. Mahāvihārassa dakkhiṇodakapāteneva saddhiṃ patiṭṭhitabhāvepi na tāva tattha vihārakammaṃ niṭṭhitanti āha ‘‘idañca paṭhamaṃ vihāraṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti. Punadivasepīti kāḷapakkhassa dutiyadivaseyeva. Aḍḍhanavamānaṃ pāṇasahassānanti aḍḍhena navamānaṃ pāṇasahassānaṃ, pañcasatādhikānaṃ aṭṭhasahassānanti attho. Jotipātubhāvaṭṭhānanti ñāṇālokassa pātubhāvaṭṭhānaṃ. Appamādasuttanti aṅguttaranikāye mahāappamādasuttaṃ, rājovādasuttanti vuttaṃ hoti.
មហច្ចន្តិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, មហតា រាជានុភាវេនាតិ អត្ថោ។ តុម្ហេ ជាននត្ថន្តិ សម្ពន្ធោ។ អរិដ្ឋោ នាម អមច្ចោតិ រញ្ញោ ភាគិនេយ្យោ អរិដ្ឋោ នាម អមច្ចោ។ បញ្ចបណ្ណាសាយាតិ ឯត្ថ ‘‘ចតុបណ្ណាសាយា’’តិ វត្តព្ពំ។ ឯវញ្ហិ សតិ ឧបរិ វុច្ចមានំ ‘‘ទ្វាសដ្ឋិ អរហន្តោ’’តិ វចនំ សមេតិ។ តេនេវ ច សីហឡភាសាយ លិខិតេ មហាវំសេ ‘‘ចតុបណ្ណាសាយ សទ្ធិ’’ន្តិ វុត្តំ។ ទសភាតិកសមាកុលំ រាជកុលន្តិ មុដសិវស្ស បុត្តេហិ អភយោ ទេវានំបិយតិស្សោ មហានាគោ ឧត្តិយោ មត្តាភយោ សូរតិស្សោតិ ឯវមាទីហិ ទសហិ ភាតិកេហិ សមាកិណ្ណំ រាជកុលំ។ ចេតិយគិរិម្ហិ វស្សំ វសិំសូតិ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមទិវសេ រញ្ញា ទិន្នវិហារេយេវ បដិគ្គហេត្វា បាដិបទទិវសេ វស្សំ វសិំសុ។ បវារេត្វាតិ មហាបវារណាយ បវារេត្វា។ កត្តិកបុណ្ណមាយន្តិ អបរកត្តិកបុណ្ណមាយំ។ មហាមហិន្ទត្ថេរោ ហិ បុរិមិកាយំ ឧបគន្ត្វា វុត្ថវស្សោ មហាបវារណាយ បវារេត្វា តតោ ឯកមាសំ អតិក្កម្ម ចាតុមាសិនិយំ បុណ្ណមទិវសេ អរិយគណបរិវុតោ រាជកុលំ គន្ត្វា ភោជនាវសានេ ‘‘មហារាជ, អម្ហេហិ ចិរទិដ្ឋោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិវចនមព្រ្វិ។ ឯវញ្ច កត្វា វក្ខតិ ‘‘បុណ្ណមាយំ មហាវីរោ, ចាតុមាសិនិយា ឥធា’’តិ។ យំ បនេត្ថ កេនចិ វុត្តំ ‘‘វុត្ថវស្សោ បវារេត្វាតិ ចាតុមាសិនិយា បវារណាយាតិ អត្ថោ, បឋមបវារណាយ វា បវារេត្វា ឯកមាសំ តត្ថេវ វសិត្វា កត្តិកបុណ្ណមិយំ អវោច, អញ្ញថា ‘បុណ្ណមាយំ មហាវីរោ’តិ វុត្តត្តា ន សក្កា គហេតុ’’ន្តិ, តត្ថ ចាតុមាសិនិយា បវារណាយាតិ អយមត្ថវិកប្បោ ន យុជ្ជតិ។ ន ហិ បុរិមិកាយ វស្សូបគតា ចាតុមាសិនិយំ បវារេន្តិ។ ចិរទិដ្ឋោ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ សត្ថុស្ស សរីរាវយវោ ច សម្មាសម្ពុទ្ធោយេវាតិ កត្វា អវយវេ សមុទាយវោហារវសេន ឯវមាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ យថា ‘‘សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ’’តិ។
Mahaccanti karaṇatthe paccattavacanaṃ, mahatā rājānubhāvenāti attho. Tumhe jānanatthanti sambandho. Ariṭṭho nāma amaccoti rañño bhāgineyyo ariṭṭho nāma amacco. Pañcapaṇṇāsāyāti ettha ‘‘catupaṇṇāsāyā’’ti vattabbaṃ. Evañhi sati upari vuccamānaṃ ‘‘dvāsaṭṭhi arahanto’’ti vacanaṃ sameti. Teneva ca sīhaḷabhāsāya likhite mahāvaṃse ‘‘catupaṇṇāsāya saddhi’’nti vuttaṃ. Dasabhātikasamākulaṃ rājakulanti muṭasivassa puttehi abhayo devānaṃpiyatisso mahānāgo uttiyo mattābhayo sūratissoti evamādīhi dasahi bhātikehi samākiṇṇaṃ rājakulaṃ. Cetiyagirimhi vassaṃ vasiṃsūti āsāḷhīpuṇṇamadivase raññā dinnavihāreyeva paṭiggahetvā pāṭipadadivase vassaṃ vasiṃsu. Pavāretvāti mahāpavāraṇāya pavāretvā. Kattikapuṇṇamāyanti aparakattikapuṇṇamāyaṃ. Mahāmahindatthero hi purimikāyaṃ upagantvā vutthavasso mahāpavāraṇāya pavāretvā tato ekamāsaṃ atikkamma cātumāsiniyaṃ puṇṇamadivase ariyagaṇaparivuto rājakulaṃ gantvā bhojanāvasāne ‘‘mahārāja, amhehi ciradiṭṭho sammāsambuddho’’tiādivacanamabrvi. Evañca katvā vakkhati ‘‘puṇṇamāyaṃ mahāvīro, cātumāsiniyā idhā’’ti. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘vutthavasso pavāretvāti cātumāsiniyā pavāraṇāyāti attho, paṭhamapavāraṇāya vā pavāretvā ekamāsaṃ tattheva vasitvā kattikapuṇṇamiyaṃ avoca, aññathā ‘puṇṇamāyaṃ mahāvīro’ti vuttattā na sakkā gahetu’’nti, tattha cātumāsiniyā pavāraṇāyāti ayamatthavikappo na yujjati. Na hi purimikāya vassūpagatā cātumāsiniyaṃ pavārenti. Ciradiṭṭho sammāsambuddhoti satthussa sarīrāvayavo ca sammāsambuddhoyevāti katvā avayave samudāyavohāravasena evamāhāti daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘samuddo diṭṭho’’ti.
ថេរេន វុត្តម្បិ គមនការណំ ឋបេត្វា ឥធ វាសេ បយោជនមេវ ទស្សេត្វា គមនំ បដិសេធេតុកាមោ អាហ ‘‘អហំ ភន្តេ តុម្ហេ’’តិអាទិ។ អភិវាទនាទីសុ អាចរិយំ ទិស្វា អភិវាទនករណំ អភិវាទនំ នាម។ យស្មិំ វា ទិសាភាគេ អាចរិយោ វសតិ ឥរិយាបថេ កប្បេន្តោ, តតោ អភិមុខោវ វន្ទិត្វា គច្ឆតិ, វន្ទិត្វា តិដ្ឋតិ, វន្ទិត្វា និសីទតិ, វន្ទិត្វា និបជ្ជតិ, ឥទំ អភិវាទនំ នាម។ អាចរិយំ បន ទូរតោវ ទិស្វា បច្ចុដ្ឋាយ បច្ចុគ្គមនករណំ បច្ចុដ្ឋានំ នាម។ អាចរិយំ បន ទិស្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សីសេ ឋបេត្វា អាចរិយំ នមស្សតិ, យស្មិំ ទិសាភាគេ សោ វសតិ, តទភិមុខោបិ តថេវ នមស្សតិ, គច្ឆន្តោបិ ឋិតោបិ និសិន្នោបិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សតិយេវាតិ ឥទំ អញ្ជលិកម្មំ នាម។ អនុច្ឆវិកកម្មស្ស បន ករណំ សាមីចិករណំ នាម។ ចីវរាទីសុ ហិ ចីវរំ ទេន្តោ ន យំ វា តំ វា ទេតិ, មហគ្ឃំ សតមូលគ្ឃម្បិ បញ្ចសតមូលគ្ឃម្បិ សតសហស្សមូលគ្ឃម្បិ ទេតិយេវ។ បិណ្ឌបាតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ ឥទំ សាមីចិករណំ នាម។ សរីរធាតុយោតិ សរីរាវយវា។ អញ្ញាតន្តិ អញ្ញាតំ, វិទិតំ មយាតិ អត្ថោ។ កុតោ លច្ឆាមាតិ កុតោ លភិស្សាម។ សុមនេន សទ្ធិំ មន្តេហីតិ បឋមមេវ សាមណេរស្ស កថិតត្តា វា ‘‘ជានាតិ ឯស អម្ហាកមធិប្បាយ’’ន្តិ ញត្វា វា ឯវមាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Therena vuttampi gamanakāraṇaṃ ṭhapetvā idha vāse payojanameva dassetvā gamanaṃ paṭisedhetukāmo āha ‘‘ahaṃ bhante tumhe’’tiādi. Abhivādanādīsu ācariyaṃ disvā abhivādanakaraṇaṃ abhivādanaṃ nāma. Yasmiṃ vā disābhāge ācariyo vasati iriyāpathe kappento, tato abhimukhova vanditvā gacchati, vanditvā tiṭṭhati, vanditvā nisīdati, vanditvā nipajjati, idaṃ abhivādanaṃ nāma. Ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāma. Ācariyaṃ pana disvā añjaliṃ paggayha sīse ṭhapetvā ācariyaṃ namassati, yasmiṃ disābhāge so vasati, tadabhimukhopi tatheva namassati, gacchantopi ṭhitopi nisinnopi añjaliṃ paggayha namassatiyevāti idaṃ añjalikammaṃ nāma. Anucchavikakammassa pana karaṇaṃ sāmīcikaraṇaṃ nāma. Cīvarādīsu hi cīvaraṃ dento na yaṃ vā taṃ vā deti, mahagghaṃ satamūlagghampi pañcasatamūlagghampi satasahassamūlagghampi detiyeva. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Idaṃ sāmīcikaraṇaṃ nāma. Sarīradhātuyoti sarīrāvayavā. Aññātanti aññātaṃ, viditaṃ mayāti attho. Kuto lacchāmāti kuto labhissāma. Sumanena saddhiṃ mantehīti paṭhamameva sāmaṇerassa kathitattā vā ‘‘jānāti esa amhākamadhippāya’’nti ñatvā vā evamāhāti daṭṭhabbaṃ.
អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ មហារាជាតិ មហារាជ ត្វំ ធាតូនំ បដិលាភេ មា ឧស្សុក្កំ ករោហិ, មា ត្វំ តត្ថ វាវដោ ភវ, អញ្ញំ តយា កត្តព្ពំ ករោហីតិ អធិប្បាយោ។ ឥទានិ តទេវ រញ្ញា កត្តព្ពកិច្ចំ ទស្សេន្តោ ‘‘វីថិយោ សោធាបេត្វា’’តិអាទិមាហ។ សព្ពតាឡាវចរេ ឧបដ្ឋាបេត្វាតិ កំសតាឡាទិតាឡំ អវចរតិ ឯត្ថាតិ តាឡាវចរំ វុច្ចតិ អាតតវិតតាទិ សព្ពំ តូរិយភណ្ឌំ។ តេនេវ បរិនិព្ពានសុត្តដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពញ្ច តាឡាវចរំ សន្និបាតេថាតិ ឯត្ថ សព្ពញ្ច តាឡាវចរន្តិ សព្ពំ តូរិយភណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តំ។ ឯត្ថ បន សហចរណនយេន សព្ពតូរិយភណ្ឌានំ វាទកាបិ គហេតុំ វដ្ដន្តីតិ តេ សព្ពេ ឧបដ្ឋាបេត្វា សន្និបាតេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ លច្ឆសីតិ លភិស្សសិ។ ថេរា ចេតិយគិរិមេវ អគមំសូតិ រាជនិវេសនតោ និក្ខមិត្វា បុន ចេតិយគិរិមេវ អគមំសុ។
Appossukko tvaṃ mahārājāti mahārāja tvaṃ dhātūnaṃ paṭilābhe mā ussukkaṃ karohi, mā tvaṃ tattha vāvaṭo bhava, aññaṃ tayā kattabbaṃ karohīti adhippāyo. Idāni tadeva raññā kattabbakiccaṃ dassento ‘‘vīthiyo sodhāpetvā’’tiādimāha. Sabbatāḷāvacare upaṭṭhāpetvāti kaṃsatāḷāditāḷaṃ avacarati etthāti tāḷāvacaraṃ vuccati ātatavitatādi sabbaṃ tūriyabhaṇḍaṃ. Teneva parinibbānasuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbañca tāḷāvacaraṃ sannipātethāti ettha sabbañca tāḷāvacaranti sabbaṃ tūriyabhaṇḍa’’nti vuttaṃ. Ettha pana sahacaraṇanayena sabbatūriyabhaṇḍānaṃ vādakāpi gahetuṃ vaṭṭantīti te sabbe upaṭṭhāpetvā sannipātetvāti vuttaṃ hoti. Lacchasīti labhissasi. Therā cetiyagirimeva agamaṃsūti rājanivesanato nikkhamitvā puna cetiyagirimeva agamaṃsu.
តាវទេវាតិ តំ ខណំយេវ។ បាដលិបុត្តទ្វារេតិ បាដលិបុត្តនគរទ្វារេ។ កិំ ភន្តេ សុមន អាហិណ្ឌសីតិ សុមន ត្វំ សមណធម្មំ អកត្វា កស្មា វិចរសីតិ បុច្ឆតិ។ ចេតិយគិរិម្ហិយេវ បតិដ្ឋាបេត្វាតិ បច្ឆា តត្ថ វិហារត្ថាយ អាកង្ខិតព្ពភាវតោ ចេតិយគិរិម្ហិយេវ បតិដ្ឋាបេត្វា។ វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយាតិ បច្ឆាភត្តន្តិ អត្ថោ។ បច្ឆាភត្តមេវ ហិ ឆាយា វឌ្ឍតិ។ អថស្ស ឯតទហោសីតិ ធាតុចង្កោដកំ ទិស្វា ឯវំ ចិន្តេសិ។ ឆត្តំ អបនមតូតិ ឥទំ សេតច្ឆត្តំ សយមេវ មេ សីសោបរិតោ ធាតុចង្កោដកាភិមុខំ ហុត្វា នមតូតិ អត្ថោ។ មយ្ហំ មត្ថកេ បតិដ្ឋាតូតិ ឥទំ ធាតុចង្កោដកំ ថេរស្ស ហត្ថតោ ធាតុយា សហ អាគន្ត្វា សិរស្មិំ មេ បតិដ្ឋាតូតិ អត្ថោ។ បោក្ខរវស្សំ នាម បោក្ខរបត្តប្បមាណំ វលាហកមជ្ឈេ ឧដ្ឋហិត្វា កមេន ផរិត្វា តេមេតុកាមេយេវ តេមយមានំ មហន្តំ ហុត្វា វស្សតិ។ មហាវីរោតិ មហាបរក្កមោ។ មហាវីរាវយវត្តា ចេត្ថ សត្ថុវោហារេន ធាតុយោ ឯវ និទ្ទិដ្ឋា។ ធាតុសរីរេនាគមនញ្ហិ សន្ធាយ អយំ គាថា វុត្តា។
Tāvadevāti taṃ khaṇaṃyeva. Pāṭaliputtadvāreti pāṭaliputtanagaradvāre. Kiṃ bhante sumana āhiṇḍasīti sumana tvaṃ samaṇadhammaṃ akatvā kasmā vicarasīti pucchati. Cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāpetvāti pacchā tattha vihāratthāya ākaṅkhitabbabhāvato cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāpetvā. Vaḍḍhamānakacchāyāyāti pacchābhattanti attho. Pacchābhattameva hi chāyā vaḍḍhati. Athassa etadahosīti dhātucaṅkoṭakaṃ disvā evaṃ cintesi. Chattaṃ apanamatūti idaṃ setacchattaṃ sayameva me sīsoparito dhātucaṅkoṭakābhimukhaṃ hutvā namatūti attho. Mayhaṃ matthake patiṭṭhātūti idaṃ dhātucaṅkoṭakaṃ therassa hatthato dhātuyā saha āgantvā sirasmiṃ me patiṭṭhātūti attho. Pokkharavassaṃ nāma pokkharapattappamāṇaṃ valāhakamajjhe uṭṭhahitvā kamena pharitvā temetukāmeyeva temayamānaṃ mahantaṃ hutvā vassati. Mahāvīroti mahāparakkamo. Mahāvīrāvayavattā cettha satthuvohārena dhātuyo eva niddiṭṭhā. Dhātusarīrenāgamanañhi sandhāya ayaṃ gāthā vuttā.
បច្ឆិមទិសាភិមុខោវ ហុត្វា អបសក្កន្តោតិ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោយេវ បច្ឆិមទិសាភិមុខោ ហុត្វា ឱសក្កន្តោ, គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ។ កិញ្ចាបិ ឯស បច្ឆិមទិសំ ន ឱលោកេតិ, តថាបិ បច្ឆិមទិសំ សន្ធាយ គច្ឆតីតិ ‘‘បច្ឆិមទិសាភិមុខោ’’តិ វុត្តំ។ បុរត្ថិមេន ទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វាតិ ឯត្ថ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោយេវ អាគន្ត្វា ទ្វារេ សម្បត្តេ បរិវត្តេត្វា ឧជុកេនេវ នគរំ បាវិសីតិ វេទិតព្ពំ។ មហេជវត្ថុ នាមាតិ មហេជនាមកេន យក្ខេន បរិគ្គហិតំ ឯកំ ទេវដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ ។ បរិភោគចេតិយដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ បរិភុត្តូបករណានិ និទហិត្វា កតំ ចេតិយំ បរិភោគចេតិយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ តិវិធញ្ហិ ចេតិយំ វទន្តិ បរិភោគចេតិយំ ធាតុចេតិយំ ធម្មចេតិយន្តិ។ តត្ថ បរិភោគចេតិយំ វុត្តនយមេវ។ ធាតុចេតិយំ បន ធាតុយោ និទហិត្វា កតំ។ បដិច្ចសមុប្បាទាទិលិខិតបោត្ថកំ និទហិត្វា កតំ បន ធម្មចេតិយំ នាម។ សារីរិកំ បរិភោគិកំ ឧទ្ទិស្សកន្តិ ឯវម្បិ តិប្បភេទំ ចេតិយំ វទន្តិ។ អយំ បន បភេទោ បដិមារូបស្សបិ ឧទ្ទិស្សកចេតិយេនេវ សង្គហិតត្តា សុដ្ឋុតរំ យុជ្ជតិ។
Pacchimadisābhimukhova hutvā apasakkantoti piṭṭhito piṭṭhitoyeva pacchimadisābhimukho hutvā osakkanto, gacchantoti attho. Kiñcāpi esa pacchimadisaṃ na oloketi, tathāpi pacchimadisaṃ sandhāya gacchatīti ‘‘pacchimadisābhimukho’’ti vuttaṃ. Puratthimena dvārena nagaraṃ pavisitvāti ettha piṭṭhito piṭṭhitoyeva āgantvā dvāre sampatte parivattetvā ujukeneva nagaraṃ pāvisīti veditabbaṃ. Mahejavatthu nāmāti mahejanāmakena yakkhena pariggahitaṃ ekaṃ devaṭṭhānanti veditabbaṃ . Paribhogacetiyaṭṭhānanti ettha paribhuttūpakaraṇāni nidahitvā kataṃ cetiyaṃ paribhogacetiyanti daṭṭhabbaṃ. Tividhañhi cetiyaṃ vadanti paribhogacetiyaṃ dhātucetiyaṃ dhammacetiyanti. Tattha paribhogacetiyaṃ vuttanayameva. Dhātucetiyaṃ pana dhātuyo nidahitvā kataṃ. Paṭiccasamuppādādilikhitapotthakaṃ nidahitvā kataṃ pana dhammacetiyaṃ nāma. Sārīrikaṃ paribhogikaṃ uddissakanti evampi tippabhedaṃ cetiyaṃ vadanti. Ayaṃ pana pabhedo paṭimārūpassapi uddissakacetiyeneva saṅgahitattā suṭṭhutaraṃ yujjati.
កថំ បន ឥទំ ឋានំ តិណ្ណំ ពុទ្ធានំ បរិភោគចេតិយដ្ឋានំ អហោសីតិ អាហ ‘‘អតីតេ កិរា’’តិអាទិ។ បជ្ជរកេនាតិ ឯត្ថ បជ្ជរកោ នាម រោគោ វុច្ចតិ។ សោ ច យក្ខានុភាវេន សមុប្បន្នោតិ វេទិតព្ពោ។ តទា កិរ បុណ្ណកាឡោ នាម យក្ខោ អត្តនោ អានុភាវេន មនុស្សានម្បិ សរីរេ បជ្ជរកំ នាម រោគំ សមុដ្ឋាបេសិ។ វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –
Kathaṃ pana idaṃ ṭhānaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhānaṃ ahosīti āha ‘‘atīte kirā’’tiādi. Pajjarakenāti ettha pajjarako nāma rogo vuccati. So ca yakkhānubhāvena samuppannoti veditabbo. Tadā kira puṇṇakāḷo nāma yakkho attano ānubhāvena manussānampi sarīre pajjarakaṃ nāma rogaṃ samuṭṭhāpesi. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘រក្ខសេហិ ជនស្សេត្ថ, រោគោ បជ្ជរកោ អហូ’’តិ;
‘‘Rakkhasehi janassettha, rogo pajjarako ahū’’ti;
ទីបវំសេបិ ចេតំ វុត្តំ –
Dīpavaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –
‘‘រក្ខសា ច ពហូ តត្ថ, បជ្ជរា ច សមុដ្ឋិតា;
‘‘Rakkhasā ca bahū tattha, pajjarā ca samuṭṭhitā;
បជ្ជរេន ពហូ សត្តា, នស្សន្តិ ទីបមុត្តមេ’’តិ។
Pajjarena bahū sattā, nassanti dīpamuttame’’ti.
អនយព្យសនន្តិ ឯត្ថ អនយោតិ អវឌ្ឍិ។ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សុខំ ព្យសតិ វិក្ខិបតិ វិនាសេតីតិ ព្យសនន្តិ ទុក្ខំ វុច្ចតិ។ កិញ្ចាបិ ‘‘ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ ឱលោកេន្តោ’’តិ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘តេ សត្តេ អនយព្យសនមាបជ្ជន្តេ ទិស្វា’’តិ វចនតោ បឋមំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ ឱលោកេត្វា បច្ឆា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន លោកំ ឱលោកេន្តោ តេ សត្តេ អនយព្យសនមាបជ្ជន្តេ ទិស្វាតិ គហេតព្ពំ។ ន ហិ អាសយានុសយាទិពុទ្ធចក្ខុស្ស តេ សត្តា អនយព្យសនំ អាបជ្ជន្តា ទិស្សន្តិ។ ទុព្ពុដ្ឋិកាតិ វិសមវស្សាទិវសេន ទុដ្ឋា អសោភនា វុដ្ឋិយេវ ទុព្ពុដ្ឋិកា, សស្សុប្បត្តិហេតុភូតា កាយសុខុប្បត្តិសប្បាយា សត្តុបការា សម្មា វុដ្ឋិ តត្ថ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ។ តតោយេវ ច ‘‘ទុព្ភិក្ខំ ទុស្សស្ស’’ន្តិ វុត្តំ។ ភិក្ខាយ អភាវោ , ទុល្លភភាវោ វា ទុព្ភិក្ខំ, សុលភា តត្ថ ភិក្ខា ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ សស្សានំ អភាវោ, អសម្បន្នតា វា ទុស្សស្សំ។ ទេវោតិ មេឃស្សេតំ នាមំ។ សម្មាធារមនុបវេច្ឆីតិ ឧទកធារំ សម្មា វិមុញ្ចិ, សម្មា អនុបវស្សីតិ វុត្តំ ហោតិ។
Anayabyasananti ettha anayoti avaḍḍhi. Kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ byasati vikkhipati vināsetīti byasananti dukkhaṃ vuccati. Kiñcāpi ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ olokento’’ti vuttaṃ, tathāpi ‘‘te satte anayabyasanamāpajjante disvā’’ti vacanato paṭhamaṃ buddhacakkhunā lokaṃ oloketvā pacchā sabbaññutaññāṇena lokaṃ olokento te satte anayabyasanamāpajjante disvāti gahetabbaṃ. Na hi āsayānusayādibuddhacakkhussa te sattā anayabyasanaṃ āpajjantā dissanti. Dubbuṭṭhikāti visamavassādivasena duṭṭhā asobhanā vuṭṭhiyeva dubbuṭṭhikā, sassuppattihetubhūtā kāyasukhuppattisappāyā sattupakārā sammā vuṭṭhi tattha na hotīti adhippāyo. Tatoyeva ca ‘‘dubbhikkhaṃ dussassa’’nti vuttaṃ. Bhikkhāya abhāvo , dullabhabhāvo vā dubbhikkhaṃ, sulabhā tattha bhikkhā na hotīti vuttaṃ hoti. Sassānaṃ abhāvo, asampannatā vā dussassaṃ. Devoti meghassetaṃ nāmaṃ. Sammādhāramanupavecchīti udakadhāraṃ sammā vimuñci, sammā anupavassīti vuttaṃ hoti.
មហាវិវាទោ ហោតីតិ តស្មិំ កិរ កាលេ ជយន្តមហារាជេន ច តស្ស រញ្ញោ កនិដ្ឋភាតុកេន សមិទ្ធកុមារនាមកេន ឧបរាជេន ច សទ្ធិំ ឥមស្មិំ ទីបេ មហាយុទ្ធំ ឧបដ្ឋិតំ។ តេនេតំ វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន មណ្ឌទីបេ មហាវិវាទោ ហោតី’’តិ។ ហោតីតិ កិរិយា កាលមបេក្ខិត្វា វត្តមានបយោគោ, វិវាទស្ស បន អតីតកាលិកត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេនា’’តិ ឥមិនាវ វិញ្ញាយតិ។ សទ្ទន្តរសន្និធានេន ហេត្ថ អតីតកាលាវគមោ យថា ‘‘ភាសតេ វឌ្ឍតេ តទា’’តិ។ ឯវំ សព្ពត្ថ ឦទិសេសុ ឋានេសុ វត្តមានបយោគោ ទដ្ឋព្ពោ។ កលហវិគ្គហជាតាតិ ឯត្ថ កលហោ នាម មត្ថកប្បត្តោ កាយកលហោបិ វាចាកលហោបិ។ តត្ថ ហត្ថបរាមាសាទិវសេន កាយេន កាតព្ពោ កលហោ កាយកលហោ។ មម្មឃដ្ដនាទិវសេន វាចាយ កាតព្ពោ កលហោ វាចាកលហោ ។ វិបច្ចនីកគហណំ វិគ្គហោ។ កលហស្ស បុព្ពភាគេ ឧប្បន្នោ អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធគាហោ។ អថ វា កលហោ នាម វាចាកលហោ។ អញ្ញមញ្ញំ ហត្ថបរាមាសាទិវសេន វិរូបំ វិរុទ្ធំ វា គហណំ វិគ្គហោ កាយកលហោ។ យថាវុត្តោ កលហោ ច វិគ្គហោ ច ជាតោ សញ្ជាតោ ឯតេសន្តិ កលហវិគ្គហជាតា, សញ្ជាតកលហវិគ្គហាតិ អត្ថោ។
Mahāvivādo hotīti tasmiṃ kira kāle jayantamahārājena ca tassa rañño kaniṭṭhabhātukena samiddhakumāranāmakena uparājena ca saddhiṃ imasmiṃ dīpe mahāyuddhaṃ upaṭṭhitaṃ. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘tena kho pana samayena maṇḍadīpe mahāvivādo hotī’’ti. Hotīti kiriyā kālamapekkhitvā vattamānapayogo, vivādassa pana atītakālikattaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’ti imināva viññāyati. Saddantarasannidhānena hettha atītakālāvagamo yathā ‘‘bhāsate vaḍḍhate tadā’’ti. Evaṃ sabbattha īdisesu ṭhānesu vattamānapayogo daṭṭhabbo. Kalahaviggahajātāti ettha kalaho nāma matthakappatto kāyakalahopi vācākalahopi. Tattha hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbo kalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbo kalaho vācākalaho. Vipaccanīkagahaṇaṃ viggaho. Kalahassa pubbabhāge uppanno aññamaññaviruddhagāho. Atha vā kalaho nāma vācākalaho. Aññamaññaṃ hatthaparāmāsādivasena virūpaṃ viruddhaṃ vā gahaṇaṃ viggaho kāyakalaho. Yathāvutto kalaho ca viggaho ca jāto sañjāto etesanti kalahaviggahajātā, sañjātakalahaviggahāti attho.
តានិ សាសនន្តរធានេន នស្សន្តីតិ បរិយត្តិបដិវេធបដិបត្តិសង្ខាតស្ស តិវិធស្សបិ សាសនស្ស អន្តរធានេន ធាតុបរិនិព្ពានេ សតិ តានិ ចេតិយានិ វិនស្សន្តិ។ តីណិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៦១; វិភ. អដ្ឋ. ៨០៩) ហិ បរិនិព្ពានានិ កិលេសបរិនិព្ពានំ ខន្ធបរិនិព្ពានំ ធាតុបរិនិព្ពានន្តិ, តានិ បន អម្ហាកំ ភគវតោ វសេន ឯវំ វេទិតព្ពានិ។ តស្ស ហិ កិលេសបរិនិព្ពានំ ពោធិបល្លង្កេ អហោសិ, ខន្ធបរិនិព្ពានំ កុសិនារាយំ។ ធាតុបរិនិព្ពានំ អនាគតេ ភវិស្សតិ។ សាសនស្ស កិរ ឱសក្កនកាលេ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ ធាតុយោ សន្និបតិត្វា មហាចេតិយំ គមិស្សន្តិ, មហាចេតិយតោ នាគទីបេ រាជាយតនចេតិយំ, តតោ មហាពោធិបល្លង្កំ គមិស្សន្តិ, នាគភវនតោបិ ទេវលោកតោបិ ព្រហ្មលោកតោបិ ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កមេវ គមិស្សន្តិ, សាសបមត្តាបិ ធាតុ ន អន្តរា នស្សិស្សតិ។ សព្ពា ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កេ រាសិភូតា សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនា ហុត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេស្សន្តិ, តា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិស្សន្តិ។ តតោ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវតា សន្និបតិត្វា ‘‘អជ្ជ សត្ថា បរិនិព្ពាតិ, អជ្ជ សាសនំ ឱសក្កតិ, បច្ឆិមទស្សនំ ទានិ ឥទំ អម្ហាក’’ន្តិ ទសពលស្ស បរិនិព្ពុតទិវសតោ មហន្តតរំ ការុញ្ញំ ករិស្សន្តិ, ឋបេត្វា អនាគាមិខីណាសវេ អវសេសា សកភាវេន សណ្ឋាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ។ ធាតូសុ តេជោធាតុ ឧដ្ឋហិត្វា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧគ្គច្ឆិស្សតិ, សាសបមត្តិយាបិ ធាតុយា សតិ ឯកជាលាវ ភវិស្សតិ, ធាតូសុ បរិយាទានំ គតាសុ បរិច្ឆិជ្ជិស្សតិ។ ឯវំ មហន្តំ អានុភាវំ ទស្សេត្វា ធាតូសុ អន្តរហិតាសុ សាសនំ អន្តរហិតំ នាម ហោតិ។
Tāni sāsanantaradhānena nassantīti pariyattipaṭivedhapaṭipattisaṅkhātassa tividhassapi sāsanassa antaradhānena dhātuparinibbāne sati tāni cetiyāni vinassanti. Tīṇi (dī. ni. aṭṭha. 3.161; vibha. aṭṭha. 809) hi parinibbānāni kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti, tāni pana amhākaṃ bhagavato vasena evaṃ veditabbāni. Tassa hi kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ. Dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti, sāsapamattāpi dhātu na antarā nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti. Tato dasasahassacakkavāḷe devatā sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāti, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti, ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattiyāpi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu paricchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti.
ទិវា ពោធិរុក្ខដ្ឋានេ ហត្ថិសាលាយំ តិដ្ឋតីតិ ទិវា វត្ថុវិចិននាយ ឱកាសំ កុរុមានោ តតោ ធាតុំ គហេត្វា កុម្ភេ ឋបេត្វា សធាតុកោវ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ វទន្តិ។ វុត្តញ្ហេតំ មហាវំសេ –
Divā bodhirukkhaṭṭhāne hatthisālāyaṃ tiṭṭhatīti divā vatthuvicinanāya okāsaṃ kurumāno tato dhātuṃ gahetvā kumbhe ṭhapetvā sadhātukova hutvā tiṭṭhatīti vadanti. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘រត្តិំ នាគោនុបរិយាតិ, តំ ឋានំ សោ សធាតុកំ;
‘‘Rattiṃ nāgonupariyāti, taṃ ṭhānaṃ so sadhātukaṃ;
ពោធិដ្ឋានម្ហិ សាលាយំ, ទិវា ឋាតិ សធាតុកោ’’តិ។
Bodhiṭṭhānamhi sālāyaṃ, divā ṭhāti sadhātuko’’ti.
ថូបបតិដ្ឋានភូមិំ បរិយាយតីតិ មត្ថកតោ ធាតុំ តត្ថ បតិដ្ឋាបេត្វា សធាតុកំ ថូបបតិដ្ឋានភូមិំ រត្តិភាគេ បរិយាយតិ, សមន្តតោ វិចរតីតិ អត្ថោ។ ជង្ឃប្បមាណន្តិ បុប្ផដ្ឋានប្បមាណំ។ ថូបកុច្ឆិតោ ហេដ្ឋាភាគញ្ហិ ថូបស្ស ជង្ឃាតិ វទន្តិ។ ធាតុឱរោបនត្ថាយាតិ ហត្ថិកុម្ភតោ ធាតុករណ្ឌកស្ស ឱរោបនត្ថាយ។ សកលនគរញ្ច ជនបទោ ចាតិ នគរវាសិនោ ជនបទវាសិនោ ច អភេទតោ នគរជនបទសទ្ទេហិ វុត្តា ‘‘សព្ពោ គាមោ អាគតោ, មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិអាទីសុ វិយ។ មហាជនកាយេតិ មហាជនសមូហេ។ សមូហបរិយាយោ ហេត្ថ កាយសទ្ទោ។ ឯកេកធាតុប្បទេសតោ តេជោទកនិក្ខមនាទិវសេន យមកយមកំ ហុត្វា បវត្តំ បាដិហារិយំ យមកបាដិហារិយំ ។ ឆន្នំ វណ្ណានំ រស្មិយោ ចាតិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ។ ឆន្នំ វណ្ណានំ ឧទកធារា ចាតិ ឯវម្បេត្ថ សម្ពន្ធំ វទន្តិ។ បរិនិព្ពុតេបិ ភគវតិ តស្សានុភាវេន ឯវរូបំ បាដិហារិយមហោសិយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ អចិន្តិយា’’តិអាទិគាថមាហ។ ពុទ្ធធម្មាតិ ឯត្ថ ពុទ្ធគុណា។
Thūpapatiṭṭhānabhūmiṃ pariyāyatīti matthakato dhātuṃ tattha patiṭṭhāpetvā sadhātukaṃ thūpapatiṭṭhānabhūmiṃ rattibhāge pariyāyati, samantato vicaratīti attho. Jaṅghappamāṇanti pupphaṭṭhānappamāṇaṃ. Thūpakucchito heṭṭhābhāgañhi thūpassa jaṅghāti vadanti. Dhātuoropanatthāyāti hatthikumbhato dhātukaraṇḍakassa oropanatthāya. Sakalanagarañca janapado cāti nagaravāsino janapadavāsino ca abhedato nagarajanapadasaddehi vuttā ‘‘sabbo gāmo āgato, mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’tiādīsu viya. Mahājanakāyeti mahājanasamūhe. Samūhapariyāyo hettha kāyasaddo. Ekekadhātuppadesato tejodakanikkhamanādivasena yamakayamakaṃ hutvā pavattaṃ pāṭihāriyaṃ yamakapāṭihāriyaṃ. Channaṃ vaṇṇānaṃ rasmiyo cāti sambandho kātabbo. Channaṃ vaṇṇānaṃ udakadhārā cāti evampettha sambandhaṃ vadanti. Parinibbutepi bhagavati tassānubhāvena evarūpaṃ pāṭihāriyamahosiyevāti dassetuṃ ‘‘evaṃ acintiyā’’tiādigāthamāha. Buddhadhammāti ettha buddhaguṇā.
ធរមានកាលេបិ តិក្ខត្តុំ អាគមាសីតិ ភគវា កិរ អភិសម្ពោធិតោ នវមេ មាសេ ផុស្សបុណ្ណមទិវសេ យក្ខាធិវាសំ លង្កាទីបមុបគន្ត្វា លង្កាមជ្ឈេ តិយោជនាយតេ យោជនវិត្ថតេ មហានាគវនុយ្យានេ មហាយក្ខសមាគមេ ឧបរិអាកាសេ ឋត្វា កប្បុដ្ឋានសមយេ សមុដ្ឋិតវុដ្ឋិវាតនិព្ពិសេសវស្សវាយុនា ច លោកន្តរិកនិរយន្ធការសទិសឃោរន្ធការនិកាយេន ច សីតនរកនិព្ពិសេសពហលសីតេន ច សំវដ្ដកាលសញ្ជាតវាតសង្ខុភិតេហិ មេឃនភគជ្ជិតសទិសេន គគនមេទនីនិន្នាទេន ច យក្ខានំ ភយំ សន្តាសំ ជនេត្វា តេហិ យាចិតាភយោ ‘‘ទេថ មេ សមគ្គា និសីទនដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា ‘‘ទេម តេ សកលទីបំ, ទេហិ នោ, មារិស, អភយ’’ន្តិ វុត្តេ សព្ពំ តំ ឧបទ្ទវំ អន្តរធាបេត្វា យក្ខទត្តភូមិយា ចម្មខណ្ឌំ បត្ថរិត្វា តត្ថ និសិន្នោ សមន្តតោ ជលមានំ ចម្មខណ្ឌំ បសារេត្វា កប្បុដ្ឋានគ្គិសទិសទហនាភិភូតានំ ជលធិសលិលភីតានំ សមន្តា វេលន្តេ ភមន្តានំ យក្ខានំ គិរិទីបំ ទស្សេត្វា តេសុ តត្ថ បតិដ្ឋិតេសុ តំ យថាឋានេ បតិដ្ឋាបេត្វា ចម្មខណ្ឌំ សង្ខិបិត្វា និសិន្នោ តទា សមាគតេ អនេកទេវតាសន្និបាតេ ធម្មំ ទេសេត្វា អនេកបាណកោដីនំ ធម្មាភិសមយំ កត្វា សុមនកូដវាសិនា មហាសុមនទេវរាជេន សមធិគតសោតាបត្តិផលេន យាចិតបូជនីយោ សីសំ បរាមសិត្វា មុដ្ឋិមត្តា នីលាមលកេសធាតុយោ តស្ស ទត្វា ជម្ពុទីបមគមាសិ។
Dharamānakālepi tikkhattuṃ āgamāsīti bhagavā kira abhisambodhito navame māse phussapuṇṇamadivase yakkhādhivāsaṃ laṅkādīpamupagantvā laṅkāmajjhe tiyojanāyate yojanavitthate mahānāgavanuyyāne mahāyakkhasamāgame upariākāse ṭhatvā kappuṭṭhānasamaye samuṭṭhitavuṭṭhivātanibbisesavassavāyunā ca lokantarikanirayandhakārasadisaghorandhakāranikāyena ca sītanarakanibbisesabahalasītena ca saṃvaṭṭakālasañjātavātasaṅkhubhitehi meghanabhagajjitasadisena gaganamedanīninnādena ca yakkhānaṃ bhayaṃ santāsaṃ janetvā tehi yācitābhayo ‘‘detha me samaggā nisīdanaṭṭhāna’’nti vatvā ‘‘dema te sakaladīpaṃ, dehi no, mārisa, abhaya’’nti vutte sabbaṃ taṃ upaddavaṃ antaradhāpetvā yakkhadattabhūmiyā cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha nisinno samantato jalamānaṃ cammakhaṇḍaṃ pasāretvā kappuṭṭhānaggisadisadahanābhibhūtānaṃ jaladhisalilabhītānaṃ samantā velante bhamantānaṃ yakkhānaṃ giridīpaṃ dassetvā tesu tattha patiṭṭhitesu taṃ yathāṭhāne patiṭṭhāpetvā cammakhaṇḍaṃ saṅkhipitvā nisinno tadā samāgate anekadevatāsannipāte dhammaṃ desetvā anekapāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayaṃ katvā sumanakūṭavāsinā mahāsumanadevarājena samadhigatasotāpattiphalena yācitapūjanīyo sīsaṃ parāmasitvā muṭṭhimattā nīlāmalakesadhātuyo tassa datvā jambudīpamagamāsi.
ទុតិយំ អភិសម្ពោធិតោ បញ្ចមេ សំវច្ឆរេ ចូឡោទរមហោទរានំ ជលថលនិវាសីនំ មាតុលភាគិនេយ្យានំ នាគរាជូនំ មណិបល្លង្កំ និស្សាយ ឧបដ្ឋិតមហាសង្គាមេ នាគានំ មហាវិនាសំ ទិស្វា ចិត្តមាសកាឡបក្ខស្ស ឧបោសថទិវសេ បាតោវ សមិទ្ធសុមនេន នាម រុក្ខទេវបុត្តេន ឆត្តំ កត្វា ធារិតរាជាយតនោ នាគទីបំ សមាគន្ត្វា សង្គាមមជ្ឈេ អាកាសេ បល្លង្កេន និសិន្នោ ឃោរន្ធការេន នាគេ សន្តាសេត្វា អស្សាសេន្តោ អាលោកំ ទស្សេត្វា សញ្ជាតបីតិសោមនស្សានំ ឧបគតនាគានំ សាមគ្គិករណីយំ ធម្មំ ទេសេត្វា មាតុលភាគិនេយ្យេហិ ទ្វីហិ នាគរាជូហិ បូជិតេ បថវីតលគតេ មណិបល្លង្កេ និសិន្នោ នាគេហិ ទិព្ពន្នបានេហិ សន្តប្បិតោ ជលថលនិវាសិនោ អសីតិកោដិនាគេ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេត្វា តេហិ នមស្សិតុំ បល្លង្កញ្ច រាជាយតនបាទបញ្ច តត្ថ បតិដ្ឋាបេត្វា ជម្ពុទីបមគមាសិ។
Dutiyaṃ abhisambodhito pañcame saṃvacchare cūḷodaramahodarānaṃ jalathalanivāsīnaṃ mātulabhāgineyyānaṃ nāgarājūnaṃ maṇipallaṅkaṃ nissāya upaṭṭhitamahāsaṅgāme nāgānaṃ mahāvināsaṃ disvā cittamāsakāḷapakkhassa uposathadivase pātova samiddhasumanena nāma rukkhadevaputtena chattaṃ katvā dhāritarājāyatano nāgadīpaṃ samāgantvā saṅgāmamajjhe ākāse pallaṅkena nisinno ghorandhakārena nāge santāsetvā assāsento ālokaṃ dassetvā sañjātapītisomanassānaṃ upagatanāgānaṃ sāmaggikaraṇīyaṃ dhammaṃ desetvā mātulabhāgineyyehi dvīhi nāgarājūhi pūjite pathavītalagate maṇipallaṅke nisinno nāgehi dibbannapānehi santappito jalathalanivāsino asītikoṭināge saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpetvā tehi namassituṃ pallaṅkañca rājāyatanapādapañca tattha patiṭṭhāpetvā jambudīpamagamāsi.
តតិយម្បិ អភិសម្ពោធិតោ អដ្ឋមេ សំវច្ឆរេ មហោទរមាតុលេន មណិអក្ខិកនាគរាជេនាភិយាចិតោ វិសាខបុណ្ណមទិវសេ បញ្ចភិក្ខុសតបរិវុតោ កល្យាណីបទេសេ មណិអក្ខិកស្ស ភវនមុបគន្ត្វា តត្ថ មាបិតរុចិររតនមណ្ឌបេ មនោហរវរបល្លង្កេ និសិន្នោ នាគរាជេន ទិព្ពន្នបានេហិ សន្តប្បេត្វា នាគមាណវិកគណបរិវុតេន ទិព្ពមាលាគន្ធាទីហិ បូជិតោ តត្ថ ធម្មំ ទេសេត្វា វុដ្ឋាយាសនា សុមនកូដេ បទំ ទស្សេត្វា បព្ពតបាទេ ទិវាវិហារំ កត្វា ទីឃវាបិចេតិយដ្ឋានេ ច មុភិយង្គណចេតិយដ្ឋានេ ច កល្យាណីចេតិយដ្ឋានេ ច មហាពោធិដ្ឋានេ ច ថូបារាមដ្ឋានេ ច មហាចេតិយដ្ឋានេ ច សសាវកោ និសីទិត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា សិលាចេតិយដ្ឋានេយេវ ឋត្វា ទេវនាគេ សមនុសាសិត្វា ជម្ពុទីបមគមាសិ។ ឯវំ ភគវា ធរមានកាលេបិ ឥមំ ទីបំ តិក្ខត្តុំ អាគមាសីតិ វេទិតព្ពំ។
Tatiyampi abhisambodhito aṭṭhame saṃvacchare mahodaramātulena maṇiakkhikanāgarājenābhiyācito visākhapuṇṇamadivase pañcabhikkhusataparivuto kalyāṇīpadese maṇiakkhikassa bhavanamupagantvā tattha māpitaruciraratanamaṇḍape manoharavarapallaṅke nisinno nāgarājena dibbannapānehi santappetvā nāgamāṇavikagaṇaparivutena dibbamālāgandhādīhi pūjito tattha dhammaṃ desetvā vuṭṭhāyāsanā sumanakūṭe padaṃ dassetvā pabbatapāde divāvihāraṃ katvā dīghavāpicetiyaṭṭhāne ca mubhiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca kalyāṇīcetiyaṭṭhāne ca mahābodhiṭṭhāne ca thūpārāmaṭṭhāne ca mahācetiyaṭṭhāne ca sasāvako nisīditvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā silācetiyaṭṭhāneyeva ṭhatvā devanāge samanusāsitvā jambudīpamagamāsi. Evaṃ bhagavā dharamānakālepi imaṃ dīpaṃ tikkhattuṃ āgamāsīti veditabbaṃ.
ឥទានិ តទេវ តិក្ខត្តុមាគមនំ សង្ខេបតោ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘បឋមំ យក្ខទមនត្ថ’’ន្តិអាទិ។ រក្ខំ ករោន្តោតិ យក្ខានំ បុន អបវិសនត្ថាយ រក្ខំ ករោន្តោ។ អាវិជ្ជីតិ សមន្តតោ វិចរិ។ មាតុលភាគិនេយ្យានន្តិ ចូឡោទរមហោទរានំ។ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ ភគវា សមិទ្ធសុមនេន នាម ទេវបុត្តេន សទ្ធិំ អាគតោ, តថាបិ បច្ឆាសមណេន ឯកេនបិ ភិក្ខុនា សទ្ធិំ អនាគតត្តា ‘‘ឯកកោវ អាគន្ត្វា’’តិ វុត្តំ។ តទនុរូបស្ស បរិបន្ថស្ស វិហតត្តា ‘‘បរិឡាហំ វូបសមេត្វា’’តិ វុត្តំ។ រញ្ញោ ភាតាតិ រញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា។ អភយោតិ មត្តាភយោ។
Idāni tadeva tikkhattumāgamanaṃ saṅkhepato vibhāvento āha ‘‘paṭhamaṃ yakkhadamanattha’’ntiādi. Rakkhaṃ karontoti yakkhānaṃ puna apavisanatthāya rakkhaṃ karonto. Āvijjīti samantato vicari. Mātulabhāgineyyānanti cūḷodaramahodarānaṃ. Ettha pana kiñcāpi bhagavā samiddhasumanena nāma devaputtena saddhiṃ āgato, tathāpi pacchāsamaṇena ekenapi bhikkhunā saddhiṃ anāgatattā ‘‘ekakova āgantvā’’ti vuttaṃ. Tadanurūpassa paripanthassa vihatattā ‘‘pariḷāhaṃ vūpasametvā’’ti vuttaṃ. Rañño bhātāti rañño kaniṭṭhabhātā. Abhayoti mattābhayo.
អនុឡា ទេវីតិ រញ្ញោ ជេដ្ឋភាតុជាយា អនុឡា ទេវី។ បុរិមកានំ តិណ្ណំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ពោធិ បតិដ្ឋាសីតិ យទា ហិ សោ កកុសន្ធោ នាម ភគវា ឥមស្មិំ ទីបេ មនុស្សេ បជ្ជរកាភិភូតេ អនយព្យសនមាបជ្ជន្តេ ទិស្វា ករុណាយ សញ្ចោទិតហទយោ ឥមំ ទីបមាគតោ, តទា តំ រោគភយំ វូបសមេត្វា សន្និបតិតានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយំ កត្វា សាយន្ហសមយេ ពោធិបតិដ្ឋានារហដ្ឋានំ គន្ត្វា តត្ថ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘មម សិរីសមហាពោធិតោ ទក្ខិណមហាសាខមាទាយ រុចនន្ទា ភិក្ខុនី ឥធាគច្ឆតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ ។ សា សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា តង្ខណញ្ញេវ ខេមវតីរាជធានិយា ខេមរាជានមាទាយ មហាពោធិមុបគន្ត្វា ទក្ខិណមហាសាខាយ មនោសិលាលេខំ ខេមរាជេន ទាបេត្វា តំ សយំ ឆិជ្ជិត្វា សុវណ្ណកដាហេ ឋិតំ ពោធិសាខមាទាយ បញ្ចសតភិក្ខុនីហិ ចេវ ទេវតាហិ ច បរិវារិតា ឥទ្ធិយា ឥធានេត្វា តថាគតេន បសារិតេ ទក្ខិណហត្ថេ សសុវណ្ណកដាហំ មហាពោធិំ ឋបេសិ។ តំ តថាគតោ អភយស្ស នាម រញ្ញោ ទត្វា តេន តស្មិំ សមយេ ‘‘មហាតិត្ថវន’’ន្តិ បញ្ញាតេ មហាមេឃវនុយ្យានេ បតិដ្ឋាបេសិ។
Anuḷā devīti rañño jeṭṭhabhātujāyā anuḷā devī. Purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhāsīti yadā hi so kakusandho nāma bhagavā imasmiṃ dīpe manusse pajjarakābhibhūte anayabyasanamāpajjante disvā karuṇāya sañcoditahadayo imaṃ dīpamāgato, tadā taṃ rogabhayaṃ vūpasametvā sannipatitānaṃ dhammaṃ desento caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayaṃ katvā sāyanhasamaye bodhipatiṭṭhānārahaṭṭhānaṃ gantvā tattha samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘mama sirīsamahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya rucanandā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti adhiṭṭhāsi . Sā satthu cittaṃ ñatvā taṅkhaṇaññeva khemavatīrājadhāniyā khemarājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ khemarājena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā suvaṇṇakaṭāhe ṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīhi ceva devatāhi ca parivāritā iddhiyā idhānetvā tathāgatena pasārite dakkhiṇahatthe sasuvaṇṇakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ tathāgato abhayassa nāma rañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahātitthavana’’nti paññāte mahāmeghavanuyyāne patiṭṭhāpesi.
កោណាគមនោ ច ភគវា ទុព្ពុដ្ឋិបីឡិតេ ទីបវាសិនោ ទិស្វា ឥមំ ទីបមាគតោ តំ ភយំ វូបសមេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា បុព្ពពោធិដ្ឋានំ គន្ត្វា សមាបត្តិបរិយោសានេ ‘‘មម ឧទុម្ពរមហាពោធិតោ ទក្ខិណមហាសាខមាទាយ ករកនត្តា ភិក្ខុនី ឥធាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ។ សា ភគវតោ អធិប្បាយំ វិទិត្វា តង្ខណញ្ញេវ សោភរាជធានិយា សោភរាជានមាទាយ មហាពោធិមុបគន្ត្វា ទក្ខិណមហាសាខាយ មនោសិលាលេខំ សោភរាជេន ទាបេត្វា តំ សយំ ឆិជ្ជិត្វា ហេមកដាហេ បតិដ្ឋិតំ ពោធិសាខមាទាយ បញ្ចសតភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ សុរគណបរិវុតា ឥទ្ធិយា ឥធាហរិត្វា សត្ថារា បសារិតទក្ខិណបាណិតលេ សហេមកដាហំ មហាពោធិំ ឋបេសិ។ តំ តថាគតោ សមិទ្ធស្ស រញ្ញោ ទត្វា តេន តស្មិំ សមយេ ‘‘មហានាគវន’’ន្តិ សង្ខ្យំ គតេ មហាមេឃវនុយ្យានេ មហាពោធិំ បតិដ្ឋាបេសិ។
Koṇāgamano ca bhagavā dubbuṭṭhipīḷite dīpavāsino disvā imaṃ dīpamāgato taṃ bhayaṃ vūpasametvā dhammaṃ desento caturāsīti pāṇasahassāni maggaphalesu patiṭṭhāpetvā pubbabodhiṭṭhānaṃ gantvā samāpattipariyosāne ‘‘mama udumbaramahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya karakanattā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti cintesi. Sā bhagavato adhippāyaṃ viditvā taṅkhaṇaññeva sobharājadhāniyā sobharājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ sobharājena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā hemakaṭāhe patiṭṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīhi saddhiṃ suragaṇaparivutā iddhiyā idhāharitvā satthārā pasāritadakkhiṇapāṇitale sahemakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ tathāgato samiddhassa rañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahānāgavana’’nti saṅkhyaṃ gate mahāmeghavanuyyāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi.
កស្សបោបិ ច ភគវា ឧបដ្ឋិតរាជូបរាជយុទ្ធេន បាណិនោ វិនាសំ ទិស្វា ករុណាយ ចោទិតោ ឥមំ ទីបមាគន្ត្វា តំ កលហំ វូបសមេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ មគ្គផលំ បាបេត្វា មហាពោធិដ្ឋានំ គន្ត្វា តត្ថ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘មម និគ្រោធមហាពោធិតោ ទក្ខិណមហាសាខមាទាយ សុធម្មា ភិក្ខុនី ឥធាគច្ឆតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ។ សា ភគវតោ ចិត្តំ វិទិត្វា តង្ខណញ្ញេវ ពារាណសីរាជធានិយា ព្រហ្មទត្តរាជានមាទាយ មហាពោធិមុបគន្ត្វា ទក្ខិណមហាសាខាយ មនោសិលាលេខំ ព្រហ្មទត្តេន ទាបេត្វា តំ សយំ ឆិជ្ជិត្វា កនកកដាហេ ឋិតំ ពោធិសាខមាទាយ បញ្ចសតភិក្ខុនីបរិវារា ទេវគណបរិវុតា ឥទ្ធិយា ឯត្ថ អានេត្វា មុនិន្ទេន បសារិតេ ទក្ខិណករតលេ សសុវណ្ណកដាហំ មហាពោធិំ ឋបេសិ។ តំ ភគវា ជយន្តរញ្ញោ ទត្វា តេន តស្មិំ សមយេ ‘‘មហាសាលវន’’ន្តិ សង្ខ្យំ គតេ មហាមេឃវនុយ្យានេ មហាពោធិំ បតិដ្ឋាបេសិ។ ឯវំ ឥមស្មិំ ទីបេ បុរិមកានំ តិណ្ណំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ពោធិំ បតិដ្ឋាបេសិ។ តំ សន្ធាយ ឯវមាហ ‘‘ឥមស្មិញ្ច មហារាជ ទីបេ បុរិមកានំ តិណ្ណំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ពោធិ បតិដ្ឋាសី’’តិ។
Kassapopi ca bhagavā upaṭṭhitarājūparājayuddhena pāṇino vināsaṃ disvā karuṇāya codito imaṃ dīpamāgantvā taṃ kalahaṃ vūpasametvā dhammaṃ desento caturāsīti pāṇasahassāni maggaphalaṃ pāpetvā mahābodhiṭṭhānaṃ gantvā tattha samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘mama nigrodhamahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya sudhammā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. Sā bhagavato cittaṃ viditvā taṅkhaṇaññeva bārāṇasīrājadhāniyā brahmadattarājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ brahmadattena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā kanakakaṭāhe ṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīparivārā devagaṇaparivutā iddhiyā ettha ānetvā munindena pasārite dakkhiṇakaratale sasuvaṇṇakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ bhagavā jayantarañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahāsālavana’’nti saṅkhyaṃ gate mahāmeghavanuyyāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi. Evaṃ imasmiṃ dīpe purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhiṃ patiṭṭhāpesi. Taṃ sandhāya evamāha ‘‘imasmiñca mahārāja dīpe purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhāsī’’ti.
សរសរំសិជាលវិស្សជ្ជនកេនាតិ សិនិទ្ធតាយ រសវន្តំ ឱជវន្តំ អភិនវរំសិជាលំ វិស្សជ្ជេន្តេន។ អថ វា ឥតោ ចិតោ ច សំសរណតោ សរសំ សជីវំ ជីវមានំ វិយ រំសិជាលំ វិស្សជ្ជេន្តេន។ អថ វា សរសកាលេ ធរមានកាលេ ពុទ្ធេន វិយ រំសិជាលំ មុញ្ចន្តេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ។ ឯកទិវសេនេវ អគមាសីតិ សម្ពន្ធោ។ បញ្ចហិ កញ្ញាសតេហីតិ អត្តនោ បរិចារិកេហិ បញ្ចហិ កញ្ញាសតេហិ។ ឧបស្សយំ ការាបេត្វាតិ ភិក្ខុនុបស្សយំ ការាបេត្វា។ អប្បេសីតិ លេខសាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ។ ឯវញ្ច អវោចាតិ រាជសន្ទេសំ អប្បេត្វា ថេរស្ស មុខសាសនំ វិញ្ញាបេន្តោ ឯវំ អវោច។ ឧទិក្ខតីតិ អបេក្ខតិ បត្ថេតិ។
Sarasaraṃsijālavissajjanakenāti siniddhatāya rasavantaṃ ojavantaṃ abhinavaraṃsijālaṃ vissajjentena. Atha vā ito cito ca saṃsaraṇato sarasaṃ sajīvaṃ jīvamānaṃ viya raṃsijālaṃ vissajjentena. Atha vā sarasakāle dharamānakāle buddhena viya raṃsijālaṃ muñcantenāti evamettha atthaṃ vaṇṇayanti. Ekadivaseneva agamāsīti sambandho. Pañcahi kaññāsatehīti attano paricārikehi pañcahi kaññāsatehi. Upassayaṃ kārāpetvāti bhikkhunupassayaṃ kārāpetvā. Appesīti lekhasāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Evañca avocāti rājasandesaṃ appetvā therassa mukhasāsanaṃ viññāpento evaṃ avoca. Udikkhatīti apekkhati pattheti.
ឆិន្នហត្ថំ វិយាតិ ឆិន្នហត្ថវន្តំ វិយ។ ឆិន្នា ហត្ថា ឯតស្សាតិ ឆិន្នហត្ថោតិ អញ្ញបទត្ថសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ។ បព្ពជ្ជាបុរេក្ខារាតិ បព្ពជ្ជាភិមុខា, បព្ពជ្ជាយ សញ្ជាតាភិលាសា ‘‘កទា នុ ខោ បព្ពជិស្សាមី’’តិ តត្ថ ឧស្សុក្កមាបន្នាតិ វុត្តំ ហោតិ។ មំ បដិមានេតីតិ មំ ឧទិក្ខតិ។ សត្ថេន ឃាតំ ន អរហតីតិ អសត្ថឃាតារហំ។ ហិមវលាហកគព្ភន្តិ ហិមបុណ្ណវលាហកគព្ភំ។ បាដិហារិយវសេន ជាតំ ហិមមេវ ‘‘វលាហកគព្ភ’’ន្តិបិ វទន្តិ។ ទោណមត្តាតិ មគធនាឡិយា សោឡសនាឡិប្បមាណា។
Chinnahatthaṃ viyāti chinnahatthavantaṃ viya. Chinnā hatthā etassāti chinnahatthoti aññapadatthasamāso daṭṭhabbo. Pabbajjāpurekkhārāti pabbajjābhimukhā, pabbajjāya sañjātābhilāsā ‘‘kadā nu kho pabbajissāmī’’ti tattha ussukkamāpannāti vuttaṃ hoti. Maṃ paṭimānetīti maṃ udikkhati. Satthena ghātaṃ na arahatīti asatthaghātārahaṃ. Himavalāhakagabbhanti himapuṇṇavalāhakagabbhaṃ. Pāṭihāriyavasena jātaṃ himameva ‘‘valāhakagabbha’’ntipi vadanti. Doṇamattāti magadhanāḷiyā soḷasanāḷippamāṇā.
មគ្គន្តិ សត្តយោជនិកំ មគ្គំ។ បដិជគ្គាបេត្វាតិ សោធាបេត្វា, ខាណុកណ្ដកាទីនិ ហរាបេត្វា តត្ថ ពហលវិបុលវាលុកំ ឱកិរាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ កម្មារវណ្ណន្តិ រញ្ញោ បកតិសុវណ្ណការវណ្ណំ។ នវហត្ថបរិក្ខេបន្តិ នវហត្ថប្បមាណោ បរិក្ខេបោ អស្សាតិ នវហត្ថបរិក្ខេបំ, បរិក្ខេបតោ នវហត្ថប្បមាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘បញ្ចហត្ថុព្ពេធ’’ន្តិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ តិហត្ថវិក្ខម្ភន្តិ តិហត្ថប្បមាណវិត្ថារំ។ សមុស្សិតធជបដាកន្តិ ឧស្សាបិតនីលបីតាទិវិវិធធជបដាកំ។ នានារតនវិចិត្តន្តិ តត្ថ តត្ថ រចិតនានារតនេហិ សុវិចិត្តំ។ អនេកាលង្ការបដិមណ្ឌិតន្តិ បសន្នជនបូជិតេហិ ហត្ថូបគាទីហិ នានាលង្ការេហិ សជ្ជិតំ។ នានាវិធកុសុមសមាកិណ្ណន្តិ ឧបហារវសេន ឧបនីតេហិ នានប្បការេហិ វណ្ណគន្ធសម្បន្នេហិ ជលថលបុប្ផេហិ អាកិណ្ណំ។ អនេកតូរិយសង្ឃុដ្ឋន្តិ អាតភវិតតាទិបញ្ចង្គិកតូរិយសង្ឃោសិតំ។ អវសេសំ អទស្សនំ អគមាសីតិ ឯត្ថ ‘‘ហន្ទ, មហារាជ, តយា គហេតព្ពា អយំ សាខា, តស្ស ឧបនិស្សយភូតោ អយំ ខន្ធោ, ន មយំ តយា គហេតព្ពា’’តិ វទន្តា វិយ អវសេសា សាខា សត្ថុ តេជសា អទស្សនមគមំសូតិ វទន្តិ។ គវក្ខជាលសទិសន្តិ ភាវនបុំសកំ, ជាលកវាដសទិសំ កត្វាតិ អត្ថោ។ ចេលុក្ខេបសតសហស្សានិ បវត្តិំសូតិ តេសំ តេសំ ជនានំ សីសោបរិ ភមន្តានំ ឧត្តរាសង្គចេលានំ ឧក្ខេបសតសហស្សានិ បវត្តិំសូតិ អត្ថោ។ មូលសតេនាតិ ទសសុ លេខាសុ ឯកេកាយ ទស ទស ហុត្វា និក្ខន្តមូលសតេន។ ទស មហាមូលាតិ បឋមលេខាយ និក្ខន្តទសមហាមូលានិ។
Magganti sattayojanikaṃ maggaṃ. Paṭijaggāpetvāti sodhāpetvā, khāṇukaṇṭakādīni harāpetvā tattha bahalavipulavālukaṃ okirāpetvāti vuttaṃ hoti. Kammāravaṇṇanti rañño pakatisuvaṇṇakāravaṇṇaṃ. Navahatthaparikkhepanti navahatthappamāṇo parikkhepo assāti navahatthaparikkhepaṃ, parikkhepato navahatthappamāṇanti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcahatthubbedha’’ntiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Tihatthavikkhambhanti tihatthappamāṇavitthāraṃ. Samussitadhajapaṭākanti ussāpitanīlapītādivividhadhajapaṭākaṃ. Nānāratanavicittanti tattha tattha racitanānāratanehi suvicittaṃ. Anekālaṅkārapaṭimaṇḍitanti pasannajanapūjitehi hatthūpagādīhi nānālaṅkārehi sajjitaṃ. Nānāvidhakusumasamākiṇṇanti upahāravasena upanītehi nānappakārehi vaṇṇagandhasampannehi jalathalapupphehi ākiṇṇaṃ. Anekatūriyasaṅghuṭṭhanti ātabhavitatādipañcaṅgikatūriyasaṅghositaṃ. Avasesaṃ adassanaṃ agamāsīti ettha ‘‘handa, mahārāja, tayā gahetabbā ayaṃ sākhā, tassa upanissayabhūto ayaṃ khandho, na mayaṃ tayā gahetabbā’’ti vadantā viya avasesā sākhā satthu tejasā adassanamagamaṃsūti vadanti. Gavakkhajālasadisanti bhāvanapuṃsakaṃ, jālakavāṭasadisaṃ katvāti attho. Celukkhepasatasahassāni pavattiṃsūti tesaṃ tesaṃ janānaṃ sīsopari bhamantānaṃ uttarāsaṅgacelānaṃ ukkhepasatasahassāni pavattiṃsūti attho. Mūlasatenāti dasasu lekhāsu ekekāya dasa dasa hutvā nikkhantamūlasatena. Dasa mahāmūlāti paṭhamalekhāya nikkhantadasamahāmūlāni.
ទេវទុន្ទុភិយោ ផលិំសូតិ ទេវទុន្ទុភិយោ ថនិំសុ។ ទេវទុន្ទុភីតិ ច ន ឯត្ថ កាចិ ភេរី អធិប្បេតា, អថ ខោ ឧប្បាតភាវេន អាកាសគតោ និគ្ឃោសសទ្ទោ។ ទេវោតិ ហិ មេឃោ។ តស្ស ហិ អច្ឆភាវេន អាកាសវណ្ណស្ស ទេវស្សាភាវេន សុក្ខគជ្ជិតសញ្ញិតេ សទ្ទេ និច្ឆរន្តេ ទេវទុន្ទុភីតិ សមញ្ញា, តស្មា ទេវទុន្ទុភិយោ ផលិំសូតិ ទេវោ សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជីតិ វុត្តំ ហោតិ។ បព្ពតានំ នច្ចេហីតិ បថវីកម្បេន ឥតោ ចិតោ ច ភមន្តានំ បព្ពតានំ នច្ចេហិ។ យក្ខានំ ហិង្ការេហីតិ វិម្ហយជាតានំ យក្ខានំ វិម្ហយប្បកាសនវសេន បវត្តេហិ ហិង្ការសទ្ទេហិ។ យក្ខា ហិ វិម្ហយជាតា ‘‘ហិំ ហិ’’ន្តិ សទ្ទំ និច្ឆារេន្តិ។ ថុតិជប្បេហីតិ បសំសាវចនេហិ។ ព្រហ្មានំ អប្ផោដនេហីតិ បីតិសោមនស្សជាតានំ ព្រហ្មានំ ពាហាយំ បហរណសង្ខាតេហិ អប្ផោដនេហិ។ បីតិសោមនស្សជាតា ហិ ព្រហ្មានោ វាមហត្ថំ សមិញ្ជិត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន ពាហាយំ បហារំ ទេន្តិ។ ឯកកោលាហលន្តិ ឯកតោ បវត្តកោលាហលំ ។ ឯកនិន្នាទន្តិ ឯកតោ បវត្តនិគ្ឃោសំ។ ផលតោ និក្ខន្តា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ ឧជុកំ ឧគ្គន្ត្វា ឱនមិត្វា ចក្កវាឡបព្ពតមុខវដ្ដិំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តីតិ អាហ ‘‘សកលចក្កវាឡំ រតនគោបានសីវិនទ្ធំ វិយ កុរុមានា’’តិ។ តង្ខណតោ ច បន បភុតីតិ វុត្តនយេន សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋិតស្ស មហាពោធិស្ស ឆព្ពណ្ណរស្មីនំ វិស្សជ្ជិតកាលតោ បភុតិ។ ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសីតិ សុវណ្ណកដាហេនេវ សទ្ធិំ ឧគ្គន្ត្វា ហិមោទកបុណ្ណំ វលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសិ។ បឋមំ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋិតោយេវ ហិ ពោធិ បច្ឆា វុត្តប្បការអច្ឆរិយបដិមណ្ឌិតោ ហុត្វា ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសិ។ តេនេវ វក្ខតិ ‘‘បឋមំ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋហិ, តតោ ហិមគព្ភសត្តាហំ អភិសេកសត្តាហញ្ច វីតិនាមេត្វា’’តិអាទិ។ តតោយេវ ច មហាវំសេបិ វុត្តំ –
Devadundubhiyo phaliṃsūti devadundubhiyo thaniṃsu. Devadundubhīti ca na ettha kāci bherī adhippetā, atha kho uppātabhāvena ākāsagato nigghosasaddo. Devoti hi megho. Tassa hi acchabhāvena ākāsavaṇṇassa devassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhīti samaññā, tasmā devadundubhiyo phaliṃsūti devo sukkhagajjitaṃ gajjīti vuttaṃ hoti. Pabbatānaṃ naccehīti pathavīkampena ito cito ca bhamantānaṃ pabbatānaṃ naccehi. Yakkhānaṃ hiṅkārehīti vimhayajātānaṃ yakkhānaṃ vimhayappakāsanavasena pavattehi hiṅkārasaddehi. Yakkhā hi vimhayajātā ‘‘hiṃ hi’’nti saddaṃ nicchārenti. Thutijappehīti pasaṃsāvacanehi. Brahmānaṃ apphoṭanehīti pītisomanassajātānaṃ brahmānaṃ bāhāyaṃ paharaṇasaṅkhātehi apphoṭanehi. Pītisomanassajātā hi brahmāno vāmahatthaṃ samiñjitvā dakkhiṇena hatthena bāhāyaṃ pahāraṃ denti. Ekakolāhalanti ekato pavattakolāhalaṃ . Ekaninnādanti ekato pavattanigghosaṃ. Phalato nikkhantā chabbaṇṇarasmiyo ujukaṃ uggantvā onamitvā cakkavāḷapabbatamukhavaṭṭiṃ āhacca tiṭṭhantīti āha ‘‘sakalacakkavāḷaṃ ratanagopānasīvinaddhaṃ viya kurumānā’’ti. Taṅkhaṇato ca pana pabhutīti vuttanayena suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitassa mahābodhissa chabbaṇṇarasmīnaṃ vissajjitakālato pabhuti. Himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsīti suvaṇṇakaṭāheneva saddhiṃ uggantvā himodakapuṇṇaṃ valāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitoyeva hi bodhi pacchā vuttappakāraacchariyapaṭimaṇḍito hutvā himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Teneva vakkhati ‘‘paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahi, tato himagabbhasattāhaṃ abhisekasattāhañca vītināmetvā’’tiādi. Tatoyeva ca mahāvaṃsepi vuttaṃ –
‘‘ឯវំ សតេន មូលានំ, តត្ថេសា គន្ធកទ្ទមេ;
‘‘Evaṃ satena mūlānaṃ, tatthesā gandhakaddame;
បតិដ្ឋាសិ មហាពោធិ, បសាទេន្តី មហាជនំ។
Patiṭṭhāsi mahābodhi, pasādentī mahājanaṃ.
‘‘តស្សា ខន្ធោ ទសហត្ថោ, បញ្ច សាខា មនោរមា;
‘‘Tassā khandho dasahattho, pañca sākhā manoramā;
ចតុហត្ថា ចតុហត្ថា, ទសឌ្ឍផលមណ្ឌិតា។
Catuhatthā catuhatthā, dasaḍḍhaphalamaṇḍitā.
‘‘សហស្សន្តុ បសាខានំ, សាខានំ តាសមាសិ ច;
‘‘Sahassantu pasākhānaṃ, sākhānaṃ tāsamāsi ca;
ឯវំ អាសិ មហាពោធិ, មនោហរសិរិន្ធរា។
Evaṃ āsi mahābodhi, manoharasirindharā.
‘‘កដាហម្ហិ មហាពោធិ, បតិដ្ឋិតក្ខណេ មហី;
‘‘Kaṭāhamhi mahābodhi, patiṭṭhitakkhaṇe mahī;
អកម្បិ បាដិហីរានិ, អហេសុំ វិវិធានិ ច។
Akampi pāṭihīrāni, ahesuṃ vividhāni ca.
‘‘សយំ នាទេហិ តូរិយានំ, ទេវេសុ មានុសេសុ ច;
‘‘Sayaṃ nādehi tūriyānaṃ, devesu mānusesu ca;
សាធុការនិន្នាទេហិ, ទេវព្រហ្មគណស្ស ច។
Sādhukāraninnādehi, devabrahmagaṇassa ca.
‘‘មេឃានំ មិគបក្ខីនំ, យក្ខាទីនំ រវេហិ ច;
‘‘Meghānaṃ migapakkhīnaṃ, yakkhādīnaṃ ravehi ca;
រវេហិ ច មហីកម្បេ, ឯកកោលាហលំ អហុ។
Ravehi ca mahīkampe, ekakolāhalaṃ ahu.
‘‘ពោធិយា ផលបត្តេហិ, ឆព្ពណ្ណរំសិយោ សុភា;
‘‘Bodhiyā phalapattehi, chabbaṇṇaraṃsiyo subhā;
និក្ខមិត្វា ចក្កវាឡំ, សកលំ សោភយិំសុ ច។
Nikkhamitvā cakkavāḷaṃ, sakalaṃ sobhayiṃsu ca.
‘‘សកដាហា មហាពោធិ, ឧគ្គន្ត្វាន តតោ នភំ;
‘‘Sakaṭāhā mahābodhi, uggantvāna tato nabhaṃ;
អដ្ឋាសិ ហិមគព្ភម្ហិ, សត្តាហានិ អទស្សនា’’តិ។
Aṭṭhāsi himagabbhamhi, sattāhāni adassanā’’ti.
តស្មា សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋិតោយេវ ពោធិ កដាហេនេវ សទ្ធិ ឧគ្គន្ត្វា ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសីតិ វេទិតព្ពំ។
Tasmā suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitoyeva bodhi kaṭāheneva saddhi uggantvā himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsīti veditabbaṃ.
ហេដ្ឋា បន ភគវតោ អធិដ្ឋានក្កមំ ទស្សេន្តេន យំ វុត្តំ –
Heṭṭhā pana bhagavato adhiṭṭhānakkamaṃ dassentena yaṃ vuttaṃ –
‘‘ភគវា កិរ មហាបរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ លង្កាទីបេ មហាពោធិបតិដ្ឋាបនត្ថាយ អសោកមហារាជា មហាពោធិគ្គហណត្ថំ គមិស្សតិ, តទា មហាពោធិស្ស ទក្ខិណសាខា សយមេវ ឆិជ្ជិត្វា សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋាតូតិ អធិដ្ឋាសិ, ឥទមេកមធិដ្ឋានំ។
‘‘Bhagavā kira mahāparinibbānamañce nipanno laṅkādīpe mahābodhipatiṭṭhāpanatthāya asokamahārājā mahābodhiggahaṇatthaṃ gamissati, tadā mahābodhissa dakkhiṇasākhā sayameva chijjitvā suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhātūti adhiṭṭhāsi, idamekamadhiṭṭhānaṃ.
‘‘តត្ថ បតិដ្ឋានកាលេ ច ‘មហាពោធិ ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា តិដ្ឋតូ’តិ អធិដ្ឋាសិ, ឥទំ ទុតិយមធិដ្ឋានំ។
‘‘Tattha patiṭṭhānakāle ca ‘mahābodhi himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā tiṭṭhatū’ti adhiṭṭhāsi, idaṃ dutiyamadhiṭṭhānaṃ.
‘‘សត្តមេ ទិវសេ ហិមវលាហកគព្ភតោ ឱរុយ្ហ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋហន្តោ បត្តេហិ ច ផលេហិ ច ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ មុញ្ចតូតិ អធិដ្ឋាសិ, ឥទំ តតិយមធិដ្ឋាន’’ន្តិ។
‘‘Sattame divase himavalāhakagabbhato oruyha suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanto pattehi ca phalehi ca chabbaṇṇarasmiyo muñcatūti adhiṭṭhāsi, idaṃ tatiyamadhiṭṭhāna’’nti.
តំ ឥមិនា ន សមេតិ។ តត្ថ ហិ បឋមំ ហិមវលាហកគព្ភំ បវិសិត្វា បច្ឆា សត្តមេ ទិវសេ ហិមវលាហកគព្ភតោ ឱរុយ្ហ ឆព្ពណ្ណរំសិវិស្សជ្ជនំ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋហនញ្ច វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាយ បុព្ពេនាបរំ ន សមេតិ។ មហាវំសេ បន អធិដ្ឋានេបិ បឋមំ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋហនំ បច្ឆាយេវ ឆព្ពណ្ណរំសិវិស្សជ្ជនំ ហិមវលាហកគព្ភបវិសនញ្ច។ វុត្តញ្ហេតំ –
Taṃ iminā na sameti. Tattha hi paṭhamaṃ himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā pacchā sattame divase himavalāhakagabbhato oruyha chabbaṇṇaraṃsivissajjanaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanañca vuttaṃ, tasmā aṭṭhakathāya pubbenāparaṃ na sameti. Mahāvaṃse pana adhiṭṭhānepi paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanaṃ pacchāyeva chabbaṇṇaraṃsivissajjanaṃ himavalāhakagabbhapavisanañca. Vuttañhetaṃ –
‘‘បរិនិព្ពានមញ្ចម្ហិ, និបន្នេន ជិនេន ហិ;
‘‘Parinibbānamañcamhi, nipannena jinena hi;
កតំ មហាអធិដ្ឋានំ, បញ្ចកំ បញ្ចចក្ខុនា។
Kataṃ mahāadhiṭṭhānaṃ, pañcakaṃ pañcacakkhunā.
‘‘គយ្ហមានា មហាពោធិ-សាខាសោកេន ទក្ខិណា;
‘‘Gayhamānā mahābodhi-sākhāsokena dakkhiṇā;
ឆិជ្ជិត្វាន សយំយេវ, បតិដ្ឋាតុ កដាហកេ។
Chijjitvāna sayaṃyeva, patiṭṭhātu kaṭāhake.
‘‘បតិដ្ឋហិត្វា សា សាខា, ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ សុភា;
‘‘Patiṭṭhahitvā sā sākhā, chabbaṇṇarasmiyo subhā;
រាជយន្តី ទិសា សព្ពា, ផលបត្តេហិ មុញ្ចតុ។
Rājayantī disā sabbā, phalapattehi muñcatu.
‘‘សសុវណ្ណកដាហា សា, ឧគ្គន្ត្វាន មនោរមា;
‘‘Sasuvaṇṇakaṭāhā sā, uggantvāna manoramā;
អទិស្សមានា សត្តាហំ, ហិមគព្ភម្ហិ តិដ្ឋតូ’’តិ។
Adissamānā sattāhaṃ, himagabbhamhi tiṭṭhatū’’ti.
ពោធិវំសេបិ ច អយមេវ អធិដ្ឋានក្កមោ វុត្តោ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ អធិដ្ឋានក្កមោ យថា បុព្ពេនាបរំ ន វិរុជ្ឈតិ, តថា វីមំសិត្វា គហេតព្ពោ។
Bodhivaṃsepi ca ayameva adhiṭṭhānakkamo vutto, tasmā aṭṭhakathāyaṃ vutto adhiṭṭhānakkamo yathā pubbenāparaṃ na virujjhati, tathā vīmaṃsitvā gahetabbo.
ហិមញ្ច ឆព្ពណ្ណរំសិយោ ច អាវត្តិត្វា មហាពោធិមេវ បវិសិំសូតិ មហាពោធិំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតំ ហិមញ្ច ពោធិតោ និក្ខន្តឆព្ពណ្ណរស្មិយោ ច អាវត្តិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា ពោធិមេវ បវិសិំសុ, ពោធិបវិដ្ឋា វិយ ហុត្វា អន្តរហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯត្ថ បន ‘‘ហិមញ្ច រំសិយោ ចា’’តិ អយមេវ បាឋោ សតសោធិតសម្មតេ បោរាណបោត្ថកេ សេសេសុ ច សព្ពបោត្ថកេសុ ទិស្សតិ។ មហាវំសេបិ ចេតំ វុត្តំ –
Himañca chabbaṇṇaraṃsiyo ca āvattitvā mahābodhimeva pavisiṃsūti mahābodhiṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ himañca bodhito nikkhantachabbaṇṇarasmiyo ca āvattitvā padakkhiṇaṃ katvā bodhimeva pavisiṃsu, bodhipaviṭṭhā viya hutvā antarahitāti vuttaṃ hoti. Ettha pana ‘‘himañca raṃsiyo cā’’ti ayameva pāṭho satasodhitasammate porāṇapotthake sesesu ca sabbapotthakesu dissati. Mahāvaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –
‘‘អតីតេ តម្ហិ សត្តាហេ, សព្ពេ ហិមវលាហកា;
‘‘Atīte tamhi sattāhe, sabbe himavalāhakā;
បវិសិំសុ មហាពោធិំ, សព្ពា តា រំសិយោបិ ចា’’តិ។
Pavisiṃsu mahābodhiṃ, sabbā tā raṃsiyopi cā’’ti.
កេនចិ បន ‘‘បញ្ច រំសិយោ’’តិ បាឋំ បរិកប្បេត្វា យំ វុត្តំ ‘‘សព្ពទិសាហិ បញ្ច រស្មិយោ អាវត្តិត្វាតិ បញ្ចហិ ផលេហិ និក្ខន្តត្តា បញ្ច, តា បន ឆព្ពណ្ណាវា’’តិ, តំ តស្ស សម្មោហវិជម្ភិតមត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ បរិបុណ្ណខន្ធសាខាបសាខបញ្ចផលបដិមណ្ឌិតោតិ បរិបុណ្ណខន្ធសាខាបសាខាហិ ចេវ បញ្ចហិ ច ផលេហិ បដិមណ្ឌិតោ, សមន្តតោ វិភូសិតោតិ អត្ថោ។ អភិសេកំ ទត្វាតិ អនោតត្តោទកេន អភិសេកំ ទត្វា។ មហាពោធិដ្ឋានេយេវ អដ្ឋាសីតិ ពោធិសមីបេយេវ វសិ។
Kenaci pana ‘‘pañca raṃsiyo’’ti pāṭhaṃ parikappetvā yaṃ vuttaṃ ‘‘sabbadisāhi pañca rasmiyo āvattitvāti pañcahi phalehi nikkhantattā pañca, tā pana chabbaṇṇāvā’’ti, taṃ tassa sammohavijambhitamattanti daṭṭhabbaṃ. Paripuṇṇakhandhasākhāpasākhapañcaphalapaṭimaṇḍitoti paripuṇṇakhandhasākhāpasākhāhi ceva pañcahi ca phalehi paṭimaṇḍito, samantato vibhūsitoti attho. Abhisekaṃ datvāti anotattodakena abhisekaṃ datvā. Mahābodhiṭṭhāneyeva aṭṭhāsīti bodhisamīpeyeva vasi.
បុព្ពកត្តិកបវារណាទិវសេតិ អស្សយុជមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបុណ្ណមិយំ។ ចាតុទ្ទសីឧបោសថត្តា ទ្វិសត្តាហេ ជាតេ ឧបោសថោ សម្បត្តោតិ អាហ ‘‘កាឡបក្ខស្ស ឧបោសថទិវសេ’’តិ, អស្សយុជមាសកាឡបក្ខស្ស ចាតុទ្ទសីឧបោសថេតិ អត្ថោ។ បាចីនមហាសាលមូលេ ឋបេសីតិ នគរស្ស បាចីនទិសាភាគេ ជាតស្ស មហាសាលរុក្ខស្ស ហេដ្ឋា មណ្ឌបំ ការេត្វា តត្ថ ឋបេសិ។ សត្តរសមេ ទិវសេតិ បាដិបទទិវសតោ ទុតិយទិវសេ។ កត្តិកឆណបូជំ អទ្ទសាតិ កត្តិកឆណវសេន ពោធិស្ស ករិយមានំ បូជំ សុមនសាមណេរោ អទ្ទស, ទិស្វា ច អាគតោ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ។ តំ សន្ធាយេវ ច ថេរោ ពោធិអាហរណត្ថំ បេសេសិ។
Pubbakattikapavāraṇādivaseti assayujamāsassa juṇhapakkhapuṇṇamiyaṃ. Cātuddasīuposathattā dvisattāhe jāte uposatho sampattoti āha ‘‘kāḷapakkhassa uposathadivase’’ti, assayujamāsakāḷapakkhassa cātuddasīuposatheti attho. Pācīnamahāsālamūle ṭhapesīti nagarassa pācīnadisābhāge jātassa mahāsālarukkhassa heṭṭhā maṇḍapaṃ kāretvā tattha ṭhapesi. Sattarasame divaseti pāṭipadadivasato dutiyadivase. Kattikachaṇapūjaṃ addasāti kattikachaṇavasena bodhissa kariyamānaṃ pūjaṃ sumanasāmaṇero addasa, disvā ca āgato sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sandhāyeva ca thero bodhiāharaṇatthaṃ pesesi.
អដ្ឋារស ទេវតាកុលានីតិ មហាពោធិំ បរិវារេត្វា ឋិតនាគយក្ខាទិទេវតាកុលានិ ទត្វាតិ សម្ពន្ធោ។ អមច្ចកុលានិ ពោធិស្ស កត្តព្ពវិចារណត្ថាយ អទាសិ, ព្រាហ្មណកុលានិ លោកសម្មតត្តា ឧទកាសិញ្ចនត្ថាយ អទាសិ, កុដុម្ពិយកុលានិ ពោធិស្ស កត្តព្ពបូជោបករណគោបនត្ថាយ អទាសិ។ ‘‘គោបកា រាជកម្មិនោ តថា តរច្ឆា’’តិ មហាគណ្ឋិបទេ វុត្តំ។ គណ្ឋិបទេ បន ‘‘គោបកកុលានិ ពោធិសិញ្ចនត្ថំ ខីរធេនុបាលនត្ថាយ តរច្ឆកុលានិ កាលិង្គកុលានិ វិស្សាសិកានិ បធានមនុស្សកុលានី’’តិ វុត្តំ។ កាលិង្គកុលានីតិ ឯត្ថ ‘‘ឧទកាទិគាហកា កាលិង្គា’’តិ មហាគណ្ឋិបទេ វុត្តំ។ ‘‘កលិង្គេសុ ជនបទេ ជាតិសម្បន្នកុលំ កាលិង្គកុល’’ន្តិ កេចិ។ ឥមិនា បរិវារេនាតិ សហត្ថេ ករណវចនំ, ឥមិនា វុត្តប្បការបរិវារេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ។ វិញ្ឈាដវិំ សមតិក្កម្មាតិ រាជា សយម្បិ មហាពោធិស្ស បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តោ សេនង្គបរិវុតោ ថលបថេន គច្ឆន្តោ វិញ្ឈាដវិំ នាម អដវិំ អតិក្កមិត្វា។ តាមលិត្តិំ អនុប្បត្តោតិ តាមលិត្តិំ នាម តិត្ថំ សម្បត្តោ។ ឥទមស្ស តតិយន្តិ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋិតមហាពោធិស្ស រជ្ជសម្បទានំ សន្ធាយ វុត្តំ។ តតោ បុព្ពេ បនេស ឯកវារំ សទ្ធាយ សកលជម្ពុទីបរជ្ជេន មហាពោធិំ បូជេសិយេវ, តស្មា តេន សទ្ធិំ ចតុត្ថមិទំ រជ្ជសម្បទានំ។ មហាពោធិំ បន យស្មិំ យស្មិំ ទិវសេ រជ្ជេន បូជេសិ, តស្មិំ តស្មិំ ទិវសេ សកលជម្ពុទីបរជ្ជតោ ឧប្បន្នំ អាយំ គហេត្វា មហាពោធិបូជំ ការេសិ។
Aṭṭhārasa devatākulānīti mahābodhiṃ parivāretvā ṭhitanāgayakkhādidevatākulāni datvāti sambandho. Amaccakulāni bodhissa kattabbavicāraṇatthāya adāsi, brāhmaṇakulāni lokasammatattā udakāsiñcanatthāya adāsi, kuṭumbiyakulāni bodhissa kattabbapūjopakaraṇagopanatthāya adāsi. ‘‘Gopakā rājakammino tathā taracchā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘gopakakulāni bodhisiñcanatthaṃ khīradhenupālanatthāya taracchakulāni kāliṅgakulāni vissāsikāni padhānamanussakulānī’’ti vuttaṃ. Kāliṅgakulānīti ettha ‘‘udakādigāhakā kāliṅgā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. ‘‘Kaliṅgesu janapade jātisampannakulaṃ kāliṅgakula’’nti keci. Iminā parivārenāti sahatthe karaṇavacanaṃ, iminā vuttappakāraparivārena saddhinti attho. Viñjhāṭaviṃ samatikkammāti rājā sayampi mahābodhissa paccuggamanaṃ karonto senaṅgaparivuto thalapathena gacchanto viñjhāṭaviṃ nāma aṭaviṃ atikkamitvā. Tāmalittiṃ anuppattoti tāmalittiṃ nāma titthaṃ sampatto. Idamassa tatiyanti suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitamahābodhissa rajjasampadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Tato pubbe panesa ekavāraṃ saddhāya sakalajambudīparajjena mahābodhiṃ pūjesiyeva, tasmā tena saddhiṃ catutthamidaṃ rajjasampadānaṃ. Mahābodhiṃ pana yasmiṃ yasmiṃ divase rajjena pūjesi, tasmiṃ tasmiṃ divase sakalajambudīparajjato uppannaṃ āyaṃ gahetvā mahābodhipūjaṃ kāresi.
មាគសិរមាសស្សាតិ មិគសិរមាសស្ស។ បឋមបាដិបទទិវសេតិ សុក្កបក្ខបាដិបទទិវសេ។ តញ្ហិ កណ្ហបក្ខបាដិបទទិវសំ អបេក្ខិត្វា ‘‘បឋមបាដិបទទិវស’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ឥទញ្ច ឥមស្មិំ ទីបេ បវត្តមានវោហារំ គហេត្វា វុត្តំ។ តត្ថ បន បុណ្ណមិតោ បដ្ឋាយ យាវ អបរា បុណ្ណមី, តាវ ឯកោ មាសោតិ វោហារស្ស បវត្តត្តា តេន វោហារេន ‘‘ទុតិយបាដិបទទិវសេ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា។ តត្ថ ហិ កណ្ហបក្ខបាដិបទទិវសំ ‘‘បឋមបាដិបទ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ឧក្ខិបិត្វាតិ មហាសាលមូលេ ទិន្នេហិ សោឡសហិ ជាតិសម្បន្នកុលេហិ សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វាតិ វទន្តិ។ គច្ឆតិ វតរេតិ ឯត្ថ អរេតិ ខេទេ។ តេនេវាហ ‘‘កន្ទិត្វា’’តិ, ពោធិយា អទស្សនំ អសហមានោ រោទិត្វា បរិទេវិត្វាតិ អត្ថោ។ សរសរំសិជាលន្តិ ឯត្ថ បន ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ មហាពោធិសមារុឡ្ហាតិ មហាពោធិនា សមារុឡ្ហា។ បស្សតោ បស្សតោតិ អនាទរេ សាមិវចនំ, បស្សន្តស្សេវាតិ អត្ថោ ។ មហាសមុទ្ទតលំ បក្ខន្តាតិ មហាសមុទ្ទស្ស ឧទកតលំ បក្ខន្ទិ។ សមន្តា យោជនន្តិ សមន្តតោ ឯកេកេន បស្សេន យោជនប្បមាណេ បទេសេ។ អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ។ វីចិយោ វូបសន្តាតិ វីចិយោ ន ឧដ្ឋហិំសុ, នាហេសុន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ បវជ្ជិំសូតិ វិរវិំសុ, នាទំ បវត្តយិំសូតិ អត្ថោ។ រុក្ខាទិសន្និស្សិតាហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បព្ពតាទិសន្និស្សិតា ទេវតា សង្គណ្ហាតិ។
Māgasiramāsassāti migasiramāsassa. Paṭhamapāṭipadadivaseti sukkapakkhapāṭipadadivase. Tañhi kaṇhapakkhapāṭipadadivasaṃ apekkhitvā ‘‘paṭhamapāṭipadadivasa’’nti vuccati. Idañca imasmiṃ dīpe pavattamānavohāraṃ gahetvā vuttaṃ. Tattha pana puṇṇamito paṭṭhāya yāva aparā puṇṇamī, tāva eko māsoti vohārassa pavattattā tena vohārena ‘‘dutiyapāṭipadadivase’’ti vattabbaṃ siyā. Tattha hi kaṇhapakkhapāṭipadadivasaṃ ‘‘paṭhamapāṭipada’’nti vuccati. Ukkhipitvāti mahāsālamūle dinnehi soḷasahi jātisampannakulehi saddhiṃ ukkhipitvāti vadanti. Gacchati vatareti ettha areti khede. Tenevāha ‘‘kanditvā’’ti, bodhiyā adassanaṃ asahamāno roditvā paridevitvāti attho. Sarasaraṃsijālanti ettha pana heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Mahābodhisamāruḷhāti mahābodhinā samāruḷhā. Passato passatoti anādare sāmivacanaṃ, passantassevāti attho . Mahāsamuddatalaṃ pakkhantāti mahāsamuddassa udakatalaṃ pakkhandi. Samantā yojananti samantato ekekena passena yojanappamāṇe padese. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Vīciyo vūpasantāti vīciyo na uṭṭhahiṃsu, nāhesunti vuttaṃ hoti. Pavajjiṃsūti viraviṃsu, nādaṃ pavattayiṃsūti attho. Rukkhādisannissitāhīti ettha ādi-saddena pabbatādisannissitā devatā saṅgaṇhāti.
សុបណ្ណរូបេនាតិ សុបណ្ណសទិសេន រូបេន។ នាគកុលានិ សន្តាសេសីតិ មហាពោធិគ្គហណត្ថំ អាគតានិ នាគកុលានិ សន្តាសេសិ, តេសំ ភយំ ឧប្បាទេត្វា បលាបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ។ តទា ហិ សមុទ្ទវាសិនោ នាគា មហាពោធិំ គហេតុំ វាតវស្សន្ធការាទីហិ មហន្តំ វិកុព្ពនំ អកំសុ។ តតោ សង្ឃមិត្តត្ថេរី គរុឡវណ្ណំ មាបេត្វា តេន គរុឡរូបេន អាកាសំ បូរយមានា សិខាមរីចិជាលេន គគនំ ឯកន្ធការំ កត្វា បក្ខប្បហារវាតេន មហាសមុទ្ទំ អាលោឡេត្វា សំវដ្ដជលធិនាទសទិសេន រវេន នាគានំ ហទយានិ ភិន្ទន្តី វិយ តាសេត្វា នាគេ បលាបេសិ។ តេ ច ឧត្រស្តរូបា នាគា អាគន្ត្វាតិ តេ ច វុត្តនយេន ឧត្តាសិតា នាគា បុន អាគន្ត្វា។ តំ វិភូតិន្តិ តំ ឥទ្ធិបាដិហារិយសង្ខាតំ វិភូតិំ, តំ អច្ឆរិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ថេរី យាចិត្វាតិ ‘‘អយ្យេ, អម្ហាកំ ភគវា មុចលិន្ទនាគរាជស្ស ភោគាវលិំ អត្តនោ គន្ធកុដិំ កត្វា សត្តាហំ តស្ស សង្គហំ អកាសិ។ អភិសម្ពុជ្ឈនទិវសេ នេរញ្ជរានទីតីរេ អត្តនោ ឧច្ឆិដ្ឋបត្តំ មហាកាឡនាគស្ស វិស្សជ្ជេសិ។ ឧរុវេលនាគេន មាបិតំ វិសធូមទហនំ អគណេត្វា តស្ស សរណសីលាភរណមទាសិ។ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ បេសេត្វា នន្ទោបនន្ទនាគរាជានំ ទមេត្វា និព្ពិសំ អកាសិ។ ឯវំ សោ លោកនាយកោ អម្ហាកំ ឧបការកោ, ត្វម្បិ នោ ទោសមស្សរិត្វា មុហុត្តំ មហាពោធិំ វិស្សជ្ជេត្វា នាគលោកស្ស សគ្គមោក្ខមគ្គំ សម្បាទេហី’’តិ ឯវំ យាចិត្វា។ មហាពោធិវិយោគទុក្ខិតោតិ មហាពោធិវិយោគេន ទុក្ខិតោ សញ្ជាតមានសិកទុក្ខោ។ កន្ទិត្វាតិ ឥមស្ស បរិយាយវចនមត្តំ រោទិត្វាតិ, គុណកិត្តនវសេន វា បុនប្បុនំ រោទិត្វា, វិលាបំ កត្វាតិ អត្ថោ។
Supaṇṇarūpenāti supaṇṇasadisena rūpena. Nāgakulāni santāsesīti mahābodhiggahaṇatthaṃ āgatāni nāgakulāni santāsesi, tesaṃ bhayaṃ uppādetvā palāpesīti vuttaṃ hoti. Tadā hi samuddavāsino nāgā mahābodhiṃ gahetuṃ vātavassandhakārādīhi mahantaṃ vikubbanaṃ akaṃsu. Tato saṅghamittattherī garuḷavaṇṇaṃ māpetvā tena garuḷarūpena ākāsaṃ pūrayamānā sikhāmarīcijālena gaganaṃ ekandhakāraṃ katvā pakkhappahāravātena mahāsamuddaṃ āloḷetvā saṃvaṭṭajaladhinādasadisena ravena nāgānaṃ hadayāni bhindantī viya tāsetvā nāge palāpesi. Te ca utrastarūpā nāgā āgantvāti te ca vuttanayena uttāsitā nāgā puna āgantvā. Taṃ vibhūtinti taṃ iddhipāṭihāriyasaṅkhātaṃ vibhūtiṃ, taṃ acchariyanti vuttaṃ hoti. Therī yācitvāti ‘‘ayye, amhākaṃ bhagavā mucalindanāgarājassa bhogāvaliṃ attano gandhakuṭiṃ katvā sattāhaṃ tassa saṅgahaṃ akāsi. Abhisambujjhanadivase nerañjarānadītīre attano ucchiṭṭhapattaṃ mahākāḷanāgassa vissajjesi. Uruvelanāgena māpitaṃ visadhūmadahanaṃ agaṇetvā tassa saraṇasīlābharaṇamadāsi. Mahāmoggallānattheraṃ pesetvā nandopanandanāgarājānaṃ dametvā nibbisaṃ akāsi. Evaṃ so lokanāyako amhākaṃ upakārako, tvampi no dosamassaritvā muhuttaṃ mahābodhiṃ vissajjetvā nāgalokassa saggamokkhamaggaṃ sampādehī’’ti evaṃ yācitvā. Mahābodhiviyogadukkhitoti mahābodhiviyogena dukkhito sañjātamānasikadukkho. Kanditvāti imassa pariyāyavacanamattaṃ roditvāti, guṇakittanavasena vā punappunaṃ roditvā, vilāpaṃ katvāti attho.
ឧត្តរទ្វារតោតិ អនុរាធបុរស្ស ឧត្តរទ្វារតោ។ មគ្គំ សោធាបេត្វាតិ ខាណុកណ្ដកាទីនំ ឧទ្ធរាបនវសេន មគ្គំ សោធាបេត្វា។ អលង្ការាបេត្វាតិ វាលុកាទីនំ ឱកិរាបនាទិវសេន សជ្ជេត្វា។ សមុទ្ទសាលវត្ថុស្មិន្តិ សមុទ្ទាសន្នសាលាយ វត្ថុភូតេ បទេសេ។ តស្មិំ កិរ បទេសេ ឋិតេហិ សមុទ្ទស្ស ទិដ្ឋត្តា តំ អច្ឆរិយំ បកាសេតុំ តត្ថ ឯកា សាលា កតា។ សា នាមេន ‘‘សមុទ្ទាសន្នសាលា’’តិ បាកដា ជាតា។ វុត្តញ្ហេតំ –
Uttaradvāratoti anurādhapurassa uttaradvārato. Maggaṃ sodhāpetvāti khāṇukaṇṭakādīnaṃ uddharāpanavasena maggaṃ sodhāpetvā. Alaṅkārāpetvāti vālukādīnaṃ okirāpanādivasena sajjetvā. Samuddasālavatthusminti samuddāsannasālāya vatthubhūte padese. Tasmiṃ kira padese ṭhitehi samuddassa diṭṭhattā taṃ acchariyaṃ pakāsetuṃ tattha ekā sālā katā. Sā nāmena ‘‘samuddāsannasālā’’ti pākaṭā jātā. Vuttañhetaṃ –
‘‘សមុទ្ទាសន្នសាលាយ, ឋានេ ឋត្វា មហណ្ណវេ;
‘‘Samuddāsannasālāya, ṭhāne ṭhatvā mahaṇṇave;
អាគច្ឆន្តំ មហាពោធិំ, មហាថេរិទ្ធិយាទ្ទស។
Āgacchantaṃ mahābodhiṃ, mahātheriddhiyāddasa.
‘‘តស្មិំ ឋានេ កតា សាលា, បកាសេតុំ តមព្ភុតំ;
‘‘Tasmiṃ ṭhāne katā sālā, pakāsetuṃ tamabbhutaṃ;
‘សមុទ្ទាសន្នសាលា’តិ, នាមេនាសិធ បាកដា’’តិ។
‘Samuddāsannasālā’ti, nāmenāsidha pākaṭā’’ti.
តាយ វិភូតិយាតិ តាយ វុត្តប្បការាយ បូជាសក្ការាទិសម្បត្តិយា។ ថេរស្សាតិ មហាមហិន្ទត្ថេរស្ស។ មគ្គស្ស កិរ ឧភោសុ បស្សេសុ អន្តរន្តរា បុប្ផេហិ កូដាគារសទិសសណ្ឋានានិ បុប្ផចេតិយានិ ការាបេសិ។ តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘អន្តរន្តរេ បុប្ផអគ្ឃិយានិ ឋបេន្តោ’’តិ។ អាគតោ វតរេតិ ឯត្ថ អរេតិ បសំសាយំ, សាធុ វតាតិ អត្ថោ។ សោឡសហិ ជាតិសម្បន្នកុលេហីតិ អដ្ឋហិ អមច្ចកុលេហិ អដ្ឋហិ ច ព្រាហ្មណកុលេហីតិ ឯវំ សោឡសហិ ជាតិសម្បន្នកុលេហិ។ សមុទ្ទតីរេ មហាពោធិំ ឋបេត្វាតិ សមុទ្ទវេលាតលេ អលង្កតប្បដិយត្តេ រមណីយេ មណ្ឌបេ មហាពោធិំ ឋបេត្វា។ ឯវំ បន កត្វា សកលតម្ពបណ្ណិរជ្ជេន មហាពោធិំ បូជេត្វា សោឡសន្នំ កុលានំ រជ្ជំ និយ្យាតេត្វា សយំ ទោវារិកដ្ឋានេ ឋត្វា តយោ ទិវសេ អនេកប្បការំ បូជំ ការាបេសិ។ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តីណិ ទិវសានី’’តិអាទិមាហ។ រជ្ជំ វិចារេសីតិ រជ្ជំ វិចារេតុំ វិស្សជ្ជេសិ, សោឡសហិ វា ជាតិសម្បន្នកុលេហិ រជ្ជំ វិចារាបេសីតិ អត្ថោ។ ចតុត្ថេ ទិវសេតិ មិគសិរមាសស្ស សុក្កបក្ខទសមិយំ។ អនុបុព្ពេន អនុរាធបុរំ សម្បត្តោតិ ទសមិយំ អលង្កតប្បដិយត្តរថេ មហាពោធិំ ឋបេត្វា ឧឡារបូជំ កុរុមានោ បាចីនបស្សវិហារស្ស បតិដ្ឋាតព្ពដ្ឋានមានេត្វា តត្ថ សង្ឃស្ស បាតរាសំ បវត្តេត្វា មហិន្ទត្ថេរេន ភាសិតំ នាគទីបេ ទសពលេន កតំ នាគទមនំ សុត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន និសជ្ជាទិនា បរិភុត្តដ្ឋានេសុ ថូបាទីហិ សក្ការំ ករិស្សាមី’’តិ សញ្ញាណំ ការេត្វា តតោ អាហរិត្វា តវក្កព្រាហ្មណស្ស គាមទ្វារេ ឋបេត្វា បូជេត្វា ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បូជំ កត្វា ឥមិនា អនុក្កមេន អនុរាធបុរំ សម្បត្តោ។ ចាតុទ្ទសីទិវសេតិ មិគសិរមាសស្សេវ សុក្កបក្ខចាតុទ្ទសេ។ វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយាតិ ឆាយាយ វឌ្ឍមានសមយេ, សាយន្ហសមយេតិ វុត្តំ ហោតិ។ សមាបត្តិន្តិ ផលសមាបត្តិំ។ តិលកភូតេតិ អលង្ការភូតេ។ រាជវត្ថុទ្វារកោដ្ឋកដ្ឋានេតិ រាជុយ្យានស្ស ទ្វារកោដ្ឋកដ្ឋានេ។ ‘‘សកលរជ្ជំ មហាពោធិស្ស ទិន្នបុព្ពត្តា ឧបចារត្ថំ រាជា ទោវារិកវេសំ គណ្ហី’’តិ វទន្តិ។
Tāya vibhūtiyāti tāya vuttappakārāya pūjāsakkārādisampattiyā. Therassāti mahāmahindattherassa. Maggassa kira ubhosu passesu antarantarā pupphehi kūṭāgārasadisasaṇṭhānāni pupphacetiyāni kārāpesi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘antarantare pupphaagghiyāni ṭhapento’’ti. Āgato vatareti ettha areti pasaṃsāyaṃ, sādhu vatāti attho. Soḷasahi jātisampannakulehīti aṭṭhahi amaccakulehi aṭṭhahi ca brāhmaṇakulehīti evaṃ soḷasahi jātisampannakulehi. Samuddatīre mahābodhiṃ ṭhapetvāti samuddavelātale alaṅkatappaṭiyatte ramaṇīye maṇḍape mahābodhiṃ ṭhapetvā. Evaṃ pana katvā sakalatambapaṇṇirajjena mahābodhiṃ pūjetvā soḷasannaṃ kulānaṃ rajjaṃ niyyātetvā sayaṃ dovārikaṭṭhāne ṭhatvā tayo divase anekappakāraṃ pūjaṃ kārāpesi. Taṃ dassento ‘‘tīṇi divasānī’’tiādimāha. Rajjaṃ vicāresīti rajjaṃ vicāretuṃ vissajjesi, soḷasahi vā jātisampannakulehi rajjaṃ vicārāpesīti attho. Catutthe divaseti migasiramāsassa sukkapakkhadasamiyaṃ. Anupubbena anurādhapuraṃ sampattoti dasamiyaṃ alaṅkatappaṭiyattarathe mahābodhiṃ ṭhapetvā uḷārapūjaṃ kurumāno pācīnapassavihārassa patiṭṭhātabbaṭṭhānamānetvā tattha saṅghassa pātarāsaṃ pavattetvā mahindattherena bhāsitaṃ nāgadīpe dasabalena kataṃ nāgadamanaṃ sutvā ‘‘sammāsambuddhena nisajjādinā paribhuttaṭṭhānesu thūpādīhi sakkāraṃ karissāmī’’ti saññāṇaṃ kāretvā tato āharitvā tavakkabrāhmaṇassa gāmadvāre ṭhapetvā pūjetvā evaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pūjaṃ katvā iminā anukkamena anurādhapuraṃ sampatto. Cātuddasīdivaseti migasiramāsasseva sukkapakkhacātuddase. Vaḍḍhamānakacchāyāyāti chāyāya vaḍḍhamānasamaye, sāyanhasamayeti vuttaṃ hoti. Samāpattinti phalasamāpattiṃ. Tilakabhūteti alaṅkārabhūte. Rājavatthudvārakoṭṭhakaṭṭhāneti rājuyyānassa dvārakoṭṭhakaṭṭhāne. ‘‘Sakalarajjaṃ mahābodhissa dinnapubbattā upacāratthaṃ rājā dovārikavesaṃ gaṇhī’’ti vadanti.
អនុបុព្ពវិបស្សនន្តិ ឧទយព្ពយាទិអនុបុព្ពវិបស្សនំ។ បដ្ឋបេត្វាតិ អារភិត្វា។ អត្ថង្គមិតេតិ អត្ថង្គតេ។ ‘‘សហ ពោធិបតិដ្ឋានេនា’’តិ វត្តព្ពេ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា ‘‘សហ ពោធិបតិដ្ឋានា’’តិ និស្សក្កវចនំ កតំ។ សតិ ហិ សហយោគេ ករណវចនេន ភវិតព្ពំ។ មហាបថវី អកម្បីតិ ច ឥទំ មុខមត្តនិទស្សនំ, អញ្ញានិបិ អនេកានិ អច្ឆរិយានិ អហេសុំយេវ។ តថា ហិ សហ ពោធិបតិដ្ឋានេន ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាបថវី អកម្បិ, តានិ មូលានិ កដាហមុខវដ្ដិតោ ឧគ្គន្ត្វា តំ កដាហំ វិនន្ធន្តា បថវីតលមោតរិំសុ, សមន្តតោ ទិព្ពកុសុមានិ វស្សិំសុ, អាកាសេ ទិព្ពតូរិយានិ វជ្ជិំសុ, មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា វុដ្ឋិធារមកាសិ, អាកាសបទេសា វិរវិំសុ, វិជ្ជុលតា និច្ឆរិំសុ។ ទេវតា សាធុការមទំសុ, សមាគតា សកលទីបវាសិនោ គន្ធមាលាទីហិ បូជយិំសុ, គហិតមករន្ទា មន្ទមារុតា វាយិំសុ, សមន្តតោ ឃនសីតលហិមវលាហកា មហាពោធិំ ឆាទយិំសុ។ ឯវំ ពោធិ បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ហិមគព្ភេ សន្និសីទិត្វា សត្តាហំ លោកស្ស អទស្សនំ អគមាសិ។ ហិមគព្ភេ សន្និសីទីតិ ហិមគព្ភស្ស អន្តោ អដ្ឋាសិ។ វិប្ផុរន្តាតិ វិប្ផុរន្តា ឥតោ ចិតោ ច សំសរន្តា។ និច្ឆរិំសូតិ និក្ខមិំសុ។ ទស្សិំសូតិ បញ្ញាយិំសុ។ សព្ពេ ទីបវាសិនោតិ សព្ពេ តម្ពបណ្ណិទីបវាសិនោ។ ឧត្តរសាខតោ ឯកំ ផលន្តិ ឧត្តរសាខាយ ឋិតំ ឯកំ ផលំ។ ‘‘បាចីនសាខាយ ឯកំ ផល’’ន្តិបិ កេចិ។ មហាអាសនដ្ឋានេតិ បុព្ពបស្សេ មហាសិលាសនេន បតិដ្ឋិតដ្ឋានេ។ ឥស្សរនិម្មានវិហារេតិ ឥស្សរនិម្មានសង្ខាតេ កស្សបគិរិវិហារេ។ ‘‘ឥស្សរនិម្មានវិហារេ’’តិ ហិ បុព្ពសង្កេតវសេន វុត្តំ, ឥទានិ បន សោ វិហារោ ‘‘កស្សបគិរី’’តិ បញ្ញាតោ។ ‘‘ឥស្សរសមណារាមេ’’តិបិ កេចិ បឋន្តិ។ តថា ច វុត្តំ –
Anupubbavipassananti udayabbayādianupubbavipassanaṃ. Paṭṭhapetvāti ārabhitvā. Atthaṅgamiteti atthaṅgate. ‘‘Saha bodhipatiṭṭhānenā’’ti vattabbe vibhattivipariṇāmaṃ katvā ‘‘saha bodhipatiṭṭhānā’’ti nissakkavacanaṃ kataṃ. Sati hi sahayoge karaṇavacanena bhavitabbaṃ. Mahāpathavī akampīti ca idaṃ mukhamattanidassanaṃ, aññānipi anekāni acchariyāni ahesuṃyeva. Tathā hi saha bodhipatiṭṭhānena udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi, tāni mūlāni kaṭāhamukhavaṭṭito uggantvā taṃ kaṭāhaṃ vinandhantā pathavītalamotariṃsu, samantato dibbakusumāni vassiṃsu, ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu, mahāmegho uṭṭhahitvā vuṭṭhidhāramakāsi, ākāsapadesā viraviṃsu, vijjulatā nicchariṃsu. Devatā sādhukāramadaṃsu, samāgatā sakaladīpavāsino gandhamālādīhi pūjayiṃsu, gahitamakarandā mandamārutā vāyiṃsu, samantato ghanasītalahimavalāhakā mahābodhiṃ chādayiṃsu. Evaṃ bodhi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā himagabbhe sannisīditvā sattāhaṃ lokassa adassanaṃ agamāsi. Himagabbhe sannisīdīti himagabbhassa anto aṭṭhāsi. Vipphurantāti vipphurantā ito cito ca saṃsarantā. Nicchariṃsūti nikkhamiṃsu. Dassiṃsūti paññāyiṃsu. Sabbe dīpavāsinoti sabbe tambapaṇṇidīpavāsino. Uttarasākhato ekaṃ phalanti uttarasākhāya ṭhitaṃ ekaṃ phalaṃ. ‘‘Pācīnasākhāya ekaṃ phala’’ntipi keci. Mahāāsanaṭṭhāneti pubbapasse mahāsilāsanena patiṭṭhitaṭṭhāne. Issaranimmānavihāreti issaranimmānasaṅkhāte kassapagirivihāre. ‘‘Issaranimmānavihāre’’ti hi pubbasaṅketavasena vuttaṃ, idāni pana so vihāro ‘‘kassapagirī’’ti paññāto. ‘‘Issarasamaṇārāme’’tipi keci paṭhanti. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘តវក្កព្រាហ្មណគាមេ , ថូបារាមេ តថេវ ច;
‘‘Tavakkabrāhmaṇagāme , thūpārāme tatheva ca;
ឥស្សរសមណារាមេ, បឋមេ ចេតិយង្គណេ’’តិ។
Issarasamaṇārāme, paṭhame cetiyaṅgaṇe’’ti.
យោជនិយអារាមេសូតិ អនុរាធបុរស្ស សមន្តា យោជនស្ស អន្តោ កតអារាមេសុ។ សមន្តា បតិដ្ឋិតេ មហាពោធិម្ហីតិ សម្ពន្ធោ។ អនុរាធបុរស្ស សមន្តា ឯវំ បុត្តនត្តុបរម្បរាយ មហាពោធិម្ហិ បតិដ្ឋិតេតិ អត្ថោ។ លោហបាសាទដ្ឋានំ បូជេសីតិ លោហបាសាទស្ស កត្តព្ពដ្ឋានំ បូជេសិ។ ‘‘កិញ្ចាបិ លោហបាសាទំ ទេវានំបិយតិស្សោយេវ មហារាជា ការេស្សតិ, តថាបិ តស្មិំ សមយេ អភាវតោ ‘អនាគតេ’តិ វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ។ កេចិ បន ‘‘ទុដ្ឋគាមណិអភយេនេវ ការិតោ លោហបាសាទោ’’តិ វទន្តិ។ មូលានិ បនស្ស ន តាវ ឱតរន្តីតិ ឥមិនា, មហារាជ, ឥមស្មិំ ទីបេ សត្ថុសាសនំ បតិដ្ឋិតមត្តមេវ អហោសិ, ន តាវ សុបតិដ្ឋិតន្តិ ទស្សេតិ, អស្ស សត្ថុសាសនស្ស មូលានិ បន ន តាវ ឱតិណ្ណានីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ ឱតរន្តីតិ ហិ អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ។ តេនេវាហ ‘‘កទា បន ភន្តេ មូលានិ ឱតិណ្ណានិ នាម ភវិស្សន្តី’’តិ។ យោ អមច្ចោ ចតុបណ្ណាសាយ ជេដ្ឋកកនិដ្ឋភាតុកេហិ សទ្ធិំ ចេតិយគិរិម្ហិ បព្ពជិតោ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មហាអរិដ្ឋោ ភិក្ខូ’’តិ។ មេឃវណ្ណាភយស្ស អមច្ចស្ស បរិវេណដ្ឋានេតិ មេឃវណ្ណាភយស្ស រញ្ញោ អមច្ចេន កត្តព្ពស្ស បរិវេណស្ស វត្ថុភូតេ ឋានេ។ មណ្ឌបប្បការន្តិ មណ្ឌបសទិសំ។ សទិសត្ថម្បិ ហិ បការសទ្ទំ វណ្ណយន្តិ។ សាសនស្ស មូលានិ ឱតរន្តានិ បស្សិស្សាមីតិ ឥមិនា សាសនស្ស សុដ្ឋុ បតិដ្ឋានាការំ បស្សិស្សាមីតិ ទីបេតិ។
Yojaniyaārāmesūti anurādhapurassa samantā yojanassa anto kataārāmesu. Samantā patiṭṭhite mahābodhimhīti sambandho. Anurādhapurassa samantā evaṃ puttanattuparamparāya mahābodhimhi patiṭṭhiteti attho. Lohapāsādaṭṭhānaṃ pūjesīti lohapāsādassa kattabbaṭṭhānaṃ pūjesi. ‘‘Kiñcāpi lohapāsādaṃ devānaṃpiyatissoyeva mahārājā kāressati, tathāpi tasmiṃ samaye abhāvato ‘anāgate’ti vutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘duṭṭhagāmaṇiabhayeneva kārito lohapāsādo’’ti vadanti. Mūlāni panassa na tāva otarantīti iminā, mahārāja, imasmiṃ dīpe satthusāsanaṃ patiṭṭhitamattameva ahosi, na tāva supatiṭṭhitanti dasseti, assa satthusāsanassa mūlāni pana na tāva otiṇṇānīti evamettha attho veditabbo. Otarantīti hi atītatthe vattamānavacanaṃ. Tenevāha ‘‘kadā pana bhante mūlāni otiṇṇāni nāma bhavissantī’’ti. Yo amacco catupaṇṇāsāya jeṭṭhakakaniṭṭhabhātukehi saddhiṃ cetiyagirimhi pabbajito, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahāariṭṭho bhikkhū’’ti. Meghavaṇṇābhayassa amaccassa pariveṇaṭṭhāneti meghavaṇṇābhayassa rañño amaccena kattabbassa pariveṇassa vatthubhūte ṭhāne. Maṇḍapappakāranti maṇḍapasadisaṃ. Sadisatthampi hi pakārasaddaṃ vaṇṇayanti. Sāsanassa mūlāni otarantāni passissāmīti iminā sāsanassa suṭṭhu patiṭṭhānākāraṃ passissāmīti dīpeti.
មេឃវិរហិតស្ស និម្មលស្សេវ អាកាសស្ស វិរវិតត្តា ‘‘អាកាសំ មហាវិរវំ រវី’’តិ វុត្តំ។ បច្ចេកគណីហីតិ វិសុំ វិសុំ គណាចរិយេហិ។ បច្ចេកំ គណំ ឯតេសំ អត្ថីតិ បច្ចេកគណិនោ។ យថា វេជ្ជោ គិលានេសុ ករុណាយ តិកិច្ឆនមេវ បុរក្ខត្វា វិគតច្ឆន្ទទោសោ ជិគុច្ឆនីយេសុ វណេសុ គុយ្ហដ្ឋានេសុ ច ភេសជ្ជលេបនាទិនា តិកិច្ឆនមេវ ករោតិ, ឯវំ ភគវាបិ កិលេសព្យាធិបីឡិតេសុ សត្តេសុ ករុណាយ តេ សត្តេ កិលេសព្យាធិទុក្ខតោ មោចេតុកាមោ អវត្តព្ពារហានិ គុយ្ហដ្ឋាននិស្សិតានិបិ អសប្បាយានិ វទន្តោ វិនយបញ្ញត្តិយា សត្តានំ កិលេសព្យាធិំ តិកិច្ឆតិ។ តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុ ករុណាគុណបរិទីបក’’ន្តិ។ អនុសិដ្ឋិករានន្តិ អនុសាសនីករានំ, យេ ភគវតោ អនុសាសនិំ សម្មា បដិបជ្ជន្តិ, តេសន្តិ អត្ថោ។ កាយកម្មវចីកម្មវិប្ផន្ទិតវិនយនន្តិ កាយវចីទ្វារេសុ អជ្ឈាចារវសេន បវត្តស្ស កិលេសវិប្ផន្ទិតស្ស វិនយនករំ។
Meghavirahitassa nimmalasseva ākāsassa viravitattā ‘‘ākāsaṃ mahāviravaṃ ravī’’ti vuttaṃ. Paccekagaṇīhīti visuṃ visuṃ gaṇācariyehi. Paccekaṃ gaṇaṃ etesaṃ atthīti paccekagaṇino. Yathā vejjo gilānesu karuṇāya tikicchanameva purakkhatvā vigatacchandadoso jigucchanīyesu vaṇesu guyhaṭṭhānesu ca bhesajjalepanādinā tikicchanameva karoti, evaṃ bhagavāpi kilesabyādhipīḷitesu sattesu karuṇāya te satte kilesabyādhidukkhato mocetukāmo avattabbārahāni guyhaṭṭhānanissitānipi asappāyāni vadanto vinayapaññattiyā sattānaṃ kilesabyādhiṃ tikicchati. Tena vuttaṃ ‘‘satthu karuṇāguṇaparidīpaka’’nti. Anusiṭṭhikarānanti anusāsanīkarānaṃ, ye bhagavato anusāsaniṃ sammā paṭipajjanti, tesanti attho. Kāyakammavacīkammavipphanditavinayananti kāyavacīdvāresu ajjhācāravasena pavattassa kilesavipphanditassa vinayanakaraṃ.
រាជិនោតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, រាជានមនុសាសិំសូតិ អត្ថោ។ អាលោកន្តិ ញាណាលោកំ។ និព្ពាយិំសុ មហេសយោតិ ឯត្ថ មហាមហិន្ទត្ថេរោ ទ្វាទសវស្សិកោ ហុត្វា តម្ពបណ្ណិទីបំ សម្បត្តោ, តត្ថ ទ្វេ វស្សានិ វសិត្វា វិនយំ បតិដ្ឋបេសិ។ ទ្វាសដ្ឋិវស្សិកោ ហុត្វា បរិនិព្ពុតោតិ វទន្តិ។
Rājinoti upayogatthe sāmivacanaṃ, rājānamanusāsiṃsūti attho. Ālokanti ñāṇālokaṃ. Nibbāyiṃsu mahesayoti ettha mahāmahindatthero dvādasavassiko hutvā tambapaṇṇidīpaṃ sampatto, tattha dve vassāni vasitvā vinayaṃ patiṭṭhapesi. Dvāsaṭṭhivassiko hutvā parinibbutoti vadanti.
តេសំ ថេរានំ អន្តេវាសិកាតិ តេសំ មហាមហិន្ទត្ថេរប្បមុខានំ ថេរានំ អន្តេវាសិកា។ តិស្សទត្តាទយោ បន មហាអរិដ្ឋត្ថេរស្ស អន្តេវាសិកា, តស្មា តិស្សទត្តកាឡសុមនទីឃសុមនាទយោ មហាអរិដ្ឋត្ថេរស្ស អន្តេវាសិកា ចាតិ យោជេតព្ពំ។ អន្តេវាសិកានំ អន្តេវាសិកាតិ ឧភយថា វុត្តអន្តេវាសិកានំ អន្តេវាសិកា។ បុព្ពេ វុត្តប្បការាតិ –
Tesaṃtherānaṃ antevāsikāti tesaṃ mahāmahindattherappamukhānaṃ therānaṃ antevāsikā. Tissadattādayo pana mahāariṭṭhattherassa antevāsikā, tasmā tissadattakāḷasumanadīghasumanādayo mahāariṭṭhattherassa antevāsikā cāti yojetabbaṃ. Antevāsikānaṃ antevāsikāti ubhayathā vuttaantevāsikānaṃ antevāsikā. Pubbe vuttappakārāti –
‘‘តតោ មហិន្ទោ ឥដ្ដិយោ, ឧត្តិយោ សម្ពលោ តថា;
‘‘Tato mahindo iṭṭiyo, uttiyo sambalo tathā;
ភទ្ទនាមោ ច បណ្ឌិតោ។
Bhaddanāmo ca paṇḍito.
‘‘ឯតេ នាគា មហាបញ្ញា, ជម្ពុទីបា ឥធាគតា;
‘‘Ete nāgā mahāpaññā, jambudīpā idhāgatā;
វិនយំ តេ វាចយិំសុ, បិដកំ តម្ពបណ្ណិយា។
Vinayaṃ te vācayiṃsu, piṭakaṃ tambapaṇṇiyā.
‘‘និកាយេ បញ្ច វាចេសុំ, សត្ត ចេវ បករណេ;
‘‘Nikāye pañca vācesuṃ, satta ceva pakaraṇe;
តតោ អរិដ្ឋោ មេធាវី, តិស្សទត្តោ ច បណ្ឌិតោ។
Tato ariṭṭho medhāvī, tissadatto ca paṇḍito.
‘‘វិសារទោ កាឡសុមនោ, ថេរោ ច ទីឃនាមកោ’’តិ។ –
‘‘Visārado kāḷasumano, thero ca dīghanāmako’’ti. –
ឯវមាទិនា បុព្ពេ វុត្តប្បការា អាចរិយបរម្បរា។
Evamādinā pubbe vuttappakārā ācariyaparamparā.
អាចរិយបរម្បរកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Ācariyaparamparakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
