Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / తిపిటక • Tipiṭaka / పటిసమ్భిదామగ్గ-అట్ఠకథా • Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసవణ్ణనా

Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā

. ఇదాని విస్సజ్జనుద్దేససఙ్గహితే ధమ్మే పభేదతో దస్సేతుం కథం ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతిఆది నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసాదీసు పఞ్చసు ఆదితో ఏకకాదివసేన దస దస విస్సజ్జనాని దసుత్తరపరియాయేన సంసన్దేత్వా ఉద్దిట్ఠాని. తేసు అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే తావ సబ్బే సత్తాతి కామభవాదీసు సఞ్ఞాభవాదీసు ఏకవోకారభవాదీసు చ సబ్బభవేసు సబ్బే సత్తా. ఆహారట్ఠితికాతి ఆహారతో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికా. ఠితీతి చేత్థ సకక్ఖణే అత్థితా అధిప్పేతా. ఇతి సబ్బసత్తానం ఠితిహేతు ఆహారో నా ఏకో ధమ్మో అధికేన ఞాణేన జానితబ్బో. పచ్చయే హి అభిఞ్ఞాతే పచ్చయుప్పన్నాపి అభిఞ్ఞాతా హోన్తి ఉభిన్నమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖత్తా. ఏతేన ఞాతపరిఞ్ఞా వుత్తా హోతి. నను చ ఏవం సన్తే యం వుత్తం ‘‘అసఞ్ఞసత్తా దేవా అహేతుకా అనాహారా అఫస్సకా’’తిఆది (విభ॰ ౧౦౧౭), తం విరుజ్ఝతీతి. తఞ్చ న విరుజ్ఝతి. తేసఞ్హి ఝానం ఆహారోతి. ఏవం సన్తేపి ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా, సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో? కబళీకారో ఆహారో ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థ’’న్తి (సం॰ ని॰ ౨.౧౧) ఇదం విరుజ్ఝతీతి. ఇదమ్పి న విరుజ్ఝతి. ఏతస్మిఞ్హి సుత్తే నిప్పరియాయేన ఆహారలక్ఖణావ ధమ్మా ఆహారాతి వుత్తా. ఇధ పన పరియాయేన పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తో. సబ్బసఙ్ఖతధమ్మానఞ్హి పచ్చయో లద్ధుం వట్టతి, సో చ యం యం ఫలం జనేతి, తం తం ఆహరతి నామ. తస్మా ఆహారోతి వుచ్చతి. తేనేవాహ –

2. Idāni vissajjanuddesasaṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ kathaṃ ime dhammā abhiññeyyātiādi niddesavāro āraddho. Tattha abhiññeyyaniddesādīsu pañcasu ādito ekakādivasena dasa dasa vissajjanāni dasuttarapariyāyena saṃsandetvā uddiṭṭhāni. Tesu abhiññeyyaniddese tāva sabbe sattāti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Ṭhitīti cettha sakakkhaṇe atthitā adhippetā. Iti sabbasattānaṃ ṭhitihetu āhāro nā eko dhammo adhikena ñāṇena jānitabbo. Paccaye hi abhiññāte paccayuppannāpi abhiññātā honti ubhinnampi aññamaññāpekkhattā. Etena ñātapariññā vuttā hoti. Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi (vibha. 1017), taṃ virujjhatīti. Tañca na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāroti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā, sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catuttha’’nti (saṃ. ni. 2.11) idaṃ virujjhatīti. Idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā. Idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbasaṅkhatadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati, so ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma. Tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha –

‘‘అవిజ్జమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ ఆహారో? ‘పఞ్చ నీవరణా’తిస్స వచనీయం. పఞ్చ నీవరణేపాహం, భిక్ఖవే, సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చ, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం నీవరణానం ఆహారో. ‘అయోనిసో మనసికారో’తిస్స వచనీయ’’న్తిఆది (అ॰ ని॰ ౧౦.౬౧). అయం ఇధ అధిప్పేతో.

‘‘Avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? ‘Pañca nīvaraṇā’tissa vacanīyaṃ. Pañca nīvaraṇepāhaṃ, bhikkhave, sāhāre vadāmi, no anāhāre. Ko ca, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro. ‘Ayoniso manasikāro’tissa vacanīya’’ntiādi (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto.

ఏతస్మిఞ్హి పచ్చయాహారే గహితే పరియాయాహారోపి నిప్పరియాయాహారోపి సబ్బో గహితోవ హోతి.

Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti.

తత్థ అసఞ్ఞభవే పచ్చయాహారో లబ్భతి. అనుప్పన్నే హి బుద్ధే తిత్థాయతనే పబ్బజిత్వా వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తతో వుట్ఠాయ ‘‘ధీ చిత్తం, ధీ చిత్తం, చిత్తస్స నామ అభావోయేవ సాధు. చిత్తఞ్హి నిస్సాయ వధబన్ధనాదిపచ్చయం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, చిత్తే అసతి నత్థేత’’న్తి ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానా కాలంకత్వా అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తన్తి. యో యస్స ఇరియాపథో మనుస్సలోకే పణిహితో అహోసి, సో తేన ఇరియాపథేన నిబ్బత్తిత్వా పఞ్చ కప్పసతాని తిట్ఠతి. ఏత్తకం అద్ధానం నిపన్నో వియ నిసిన్నో వియ ఠితో వియ హోతి. ఏవరూపానఞ్చ సత్తానం పచ్చయాహారో లబ్భతి. తే హి యం ఝానం భావేత్వా నిబ్బత్తా , తదే నేసం పచ్చయో హోతి. యథా జియావేగేన ఖిత్తసరో యావ జియావేగో అత్థి, తావ గచ్ఛతి, ఏవం యావ ఝానపచ్చయో అత్థి, తావ తిట్ఠన్తి. తస్మిం నిట్ఠితే ఖీణవేగో సరో వియ పతన్తి.

Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘dhī cittaṃ, dhī cittaṃ, cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittañhi nissāya vadhabandhanādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati, citte asati nattheta’’nti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃkatvā asaññabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni tiṭṭhati. Ettakaṃ addhānaṃ nipanno viya nisinno viya ṭhito viya hoti. Evarūpānañca sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā , tade nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati, evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti.

యే పన తే నేరయికా ‘‘నేవుట్ఠానఫలూపజీవినో న పుఞ్ఞఫలూపజీవినో’’తి వుత్తా, తేసం కో ఆహారోతి? తేసం కమ్మమేవ ఆహారోతి. కిం పఞ్చ ఆహారా అత్థీతి? ‘‘పఞ్చ, న పఞ్చా’’తి ఇదం న వత్తబ్బం. నను ‘‘పచ్చయో ఆహారో’’తి వుత్తో, తస్మా యేన కమ్మేన తే నిరయే నిబ్బత్తా, తదేవ తేసం ఠితిపచ్చయత్తా ఆహారో. యం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘న తావ కాలం కరోతి, యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీ హోతీ’’తి (అ॰ ని॰ ౩.౩౬; మ॰ ని॰ ౩.౨౫౦). తస్మా ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికాతి అత్థో. కబళీకారం ఆహారం ఆరబ్భాతి చేత్థ వివాదో న కాతబ్బో. ముఖే ఉప్పన్నఖేళోపి హి తేసం ఆహారకిచ్చం సాధేతి. ఖేళో హి నిరయే దుక్ఖవేదనీయో హుత్వా పచ్చయో హోతి, సగ్గే సుఖవేదనీయో. ఇతి కామభవే నిప్పరియాయేన చత్తారో ఆహారా, రూపారూపభవేసు ఠపేత్వా అసఞ్ఞభవం సేసానం తయో , అసఞ్ఞానఞ్చేవ అవసేసానఞ్చ పచ్చయాహారోతి ఇమినా ఆహారేన సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా.

Ye pana te nerayikā ‘‘nevuṭṭhānaphalūpajīvino na puññaphalūpajīvino’’ti vuttā, tesaṃ ko āhāroti? Tesaṃ kammameva āhāroti. Kiṃ pañca āhārā atthīti? ‘‘Pañca, na pañcā’’ti idaṃ na vattabbaṃ. Nanu ‘‘paccayo āhāro’’ti vutto, tasmā yena kammena te niraye nibbattā, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘na tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (a. ni. 3.36; ma. ni. 3.250). Tasmā āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikāti attho. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ ārabbhāti cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppannakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedanīyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā, rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññabhavaṃ sesānaṃ tayo , asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.

సబ్బే సత్తాతి చ పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా, సబ్బే సఙ్ఖారాతి అధిప్పాయో. భగవతోపి హి ధమ్మపుగ్గలానం వసేన చతుబ్బిధా దేసనా – ధమ్మాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా, ధమ్మాధిట్ఠానా పుగ్గలదేసనా, పుగ్గలాధిట్ఠానా పుగ్గలదేసనా, పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనాతి. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం భావితం కమ్మనియం హోతి, యథయిదం చిత్తం. చిత్తం, భిక్ఖవే, భావితం కమ్మనియం హోతీ’’తి (అ॰ ని॰ ౧.౨౨) ఏవరూపీ ధమ్మాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా. ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (అ॰ ని॰ ౧.౨౬౮) ఏవరూపీ ధమ్మాధిట్ఠానా పుగ్గలదేసనా. ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’న్తి (అ॰ ని॰ ౧.౧౭౦, ౩౦౯), ఏవరూపీ పుగ్గలాధిట్ఠానా పుగ్గలదేసనా. ‘‘ఏకపుగ్గలస్స భిక్ఖవే, పాతుభావా మహతో చక్ఖుస్స పాతుభావో హోతీ’’తి (అ॰ ని॰ ౧.౧౭౫-౧౮౬) ఏవరూపీ పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా. తాసు ఇధ పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా . ఉపరి యావ దసకా ధమ్మానంయేవ గహితత్తా సత్తగ్గహణేన ధమ్మగ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం, విసేసేన వా సత్తసన్తానపరియాపన్నధమ్మానంయేవ అధికేన ఞాణేన సభావతో ఉపపరిక్ఖితబ్బత్తా సత్తగ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం, సఙ్ఖారే ఉపాదాయ సత్తోతి పఞ్ఞత్తిమత్తసమ్భవతో వా ఫలోపచారేన సఙ్ఖారా ‘‘సత్తా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బం. న హి కోచి సత్తో పచ్చయట్ఠితికో అత్థి అఞ్ఞత్ర సఙ్ఖారేహి, వోహారవసేన పన ఏవం వుచ్చతి. ఏవమేతేన ఞాతపరిఞ్ఞా వుత్తా హోతి.

Sabbe sattāti ca puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā, sabbe saṅkhārāti adhippāyo. Bhagavatopi hi dhammapuggalānaṃ vasena catubbidhā desanā – dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ kammaniyaṃ hoti, yathayidaṃ cittaṃ. Cittaṃ, bhikkhave, bhāvitaṃ kammaniyaṃ hotī’’ti (a. ni. 1.22) evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā. ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.268) evarūpī dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā. ‘‘Ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti (a. ni. 1.170, 309), evarūpī puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā. ‘‘Ekapuggalassa bhikkhave, pātubhāvā mahato cakkhussa pātubhāvo hotī’’ti (a. ni. 1.175-186) evarūpī puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā. Tāsu idha puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā . Upari yāva dasakā dhammānaṃyeva gahitattā sattaggahaṇena dhammaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ, visesena vā sattasantānapariyāpannadhammānaṃyeva adhikena ñāṇena sabhāvato upaparikkhitabbattā sattaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ, saṅkhāre upādāya sattoti paññattimattasambhavato vā phalopacārena saṅkhārā ‘‘sattā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Na hi koci satto paccayaṭṭhitiko atthi aññatra saṅkhārehi, vohāravasena pana evaṃ vuccati. Evametena ñātapariññā vuttā hoti.

ద్వే ధాతుయోతి సఙ్ఖతా చ ధాతు అసఙ్ఖతా చ ధాతు. తత్థ అనేకేహి పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతా పఞ్చక్ఖన్ధా సఙ్ఖతా ధాతు, కేహిచి పచ్చయేహి అకతం నిబ్బానం అసఙ్ఖతా ధాతు.

Dve dhātuyoti saṅkhatā ca dhātu asaṅkhatā ca dhātu. Tattha anekehi paccayehi saṅgamma katā pañcakkhandhā saṅkhatā dhātu, kehici paccayehi akataṃ nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu.

తిస్సో ధాతుయోతి కామధాతు రూపధాతు అరూపధాతు (విభ॰ ౧౮౧-౧౮౨). తత్థ కతమా కామధాతు? హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధా ధాతూ ఆయతనా రూపా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం. అయం వుచ్చతి కామధాతు (విభ॰ ౧౮౨; ధ॰ స॰ ౧౨౮౭). తత్థ కతమా రూపధాతు? హేట్ఠతో బ్రహ్మలోకం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో అకనిట్ఠే దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా చిత్తచేతసికా ధమ్మా. అయం వుచ్చతి రూపధాతు. తత్థ కతమా అరూపధాతు? హేట్ఠతో ఆకాసానఞ్చాయతనూపగే దేవే పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగే దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా చిత్తచేతసికా ధమ్మా. అయం వుచ్చతి అరూపధాతు. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కామధాతూతి కామభవో పఞ్చక్ఖన్ధా లబ్భన్తి, రూపధాతూతి రూపభవో పఞ్చక్ఖన్ధా లబ్భన్తి. అరూపధాతూతి అరూపభవో చత్తారో ఖన్ధా లబ్భన్తీ’’తి వుత్తం. అయం దసుత్తరపరియాయేన యోజనా.

Tisso dhātuyoti kāmadhātu rūpadhātu arūpadhātu (vibha. 181-182). Tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhā dhātū āyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Ayaṃ vuccati kāmadhātu (vibha. 182; dha. sa. 1287). Tattha katamā rūpadhātu? Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā. Ayaṃ vuccati rūpadhātu. Tattha katamā arūpadhātu? Heṭṭhato ākāsānañcāyatanūpage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanūpage deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā. Ayaṃ vuccati arūpadhātu. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kāmadhātūti kāmabhavo pañcakkhandhā labbhanti, rūpadhātūti rūpabhavo pañcakkhandhā labbhanti. Arūpadhātūti arūpabhavo cattāro khandhā labbhantī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ dasuttarapariyāyena yojanā.

సఙ్గీతిపరియాయేన పన ‘‘తిస్సో కుసలధాతుయో – నేక్ఖమ్మధాతు అబ్యాపాదధాతు అవిహింసాధాతు. అపరాపి తిస్సో ధాతుయో – రూపధాతు అరూపధాతు నిరోధధాతు. అపరాపి తిస్సో ధాతుయో – హీనా ధాతు మజ్ఝిమా ధాతు పణీతా ధాతూ’’తి (దీ॰ ని॰ ౧.౩.౩౦౫) వుత్తా ధాతుయోపి ఏత్థ యుజ్జన్తి (విభ॰ ౧౮౧-౧౮౨). నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే॰… సమ్మాసఙ్కప్పో. అయం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మధాతు. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా నేక్ఖమ్మధాతు. అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే॰… సమ్మాసఙ్కప్పో అబ్యాపాదధాతు. యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి. అయం వుచ్చతి అబ్యాపాదధాతు. అవిహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే॰… సమ్మాసఙ్కప్పో అవిహింసాధాతు. యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి. అయం వుచ్చతి అవిహింసాధాతు (విభ॰ ౧౮౨). రూపారూపధాతుయో వుత్తాయేవ. నిరోధధాతు నిబ్బానం. హీనా ధాతు ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదా, మజ్ఝిమా ధాతు అవసేసా తేభూమకధమ్మా. పణీతా ధాతు నవ లోకుత్తరధమ్మా. సబ్బాపి చ నిజ్జీవట్ఠేన ధాతు.

Saṅgītipariyāyena pana ‘‘tisso kusaladhātuyo – nekkhammadhātu abyāpādadhātu avihiṃsādhātu. Aparāpi tisso dhātuyo – rūpadhātu arūpadhātu nirodhadhātu. Aparāpi tisso dhātuyo – hīnā dhātu majjhimā dhātu paṇītā dhātū’’ti (dī. ni. 1.3.305) vuttā dhātuyopi ettha yujjanti (vibha. 181-182). Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātu. Abyāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo abyāpādadhātu. Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti. Ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti. Ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu (vibha. 182). Rūpārūpadhātuyo vuttāyeva. Nirodhadhātu nibbānaṃ. Hīnā dhātu dvādasākusalacittuppādā, majjhimā dhātu avasesā tebhūmakadhammā. Paṇītā dhātu nava lokuttaradhammā. Sabbāpi ca nijjīvaṭṭhena dhātu.

చత్తారి అరియసచ్చానీతి దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. ఇమేసం వణ్ణనా సచ్చవిస్సజ్జనేసుయేవ భవిస్సతి.

Cattāri ariyasaccānīti dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. Imesaṃ vaṇṇanā saccavissajjanesuyeva bhavissati.

పఞ్చ విముత్తాయతనానీతి అత్తనో హితత్థాయ పరేహి పవత్తితధమ్మదేసనాసవనం, పరేసం హితత్థాయ అత్తనో యథాసుతధమ్మదేసనా, యథాసుతస్స ధమ్మస్స సజ్ఝాయకరణం, యథాసుతస్స ధమ్మస్స చేతసా అనువితక్కనం, కసిణాసుభాదీసు అనుకూలం ఆరమ్మణన్తి, ఇమాని పఞ్చ విముచ్చనకారణాని. యథాహ –

Pañca vimuttāyatanānīti attano hitatthāya parehi pavattitadhammadesanāsavanaṃ, paresaṃ hitatthāya attano yathāsutadhammadesanā, yathāsutassa dhammassa sajjhāyakaraṇaṃ, yathāsutassa dhammassa cetasā anuvitakkanaṃ, kasiṇāsubhādīsu anukūlaṃ ārammaṇanti, imāni pañca vimuccanakāraṇāni. Yathāha –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థపటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మపటిసంవేదీ చ, తస్స అత్థపటిసంవేదినో ధమ్మపటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, ఇదం పఠమం విముత్తాయతనం.

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca, tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati, idaṃ paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో న హేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి. యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో…పే॰… సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం దుతియం విముత్తాయతనం.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ dutiyaṃ vimuttāyatanaṃ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో నహేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి. యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో…పే॰… సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం తతియం విముత్తాయతనం.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో నహేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి, అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి. యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో…పే॰… సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం చతుత్థం విముత్తాయతనం.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ catutthaṃ vimuttāyatanaṃ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో నహేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి, అపి చ ఖ్వస్స అఞ్ఞతరం సమాధినిమిత్తం సుగ్గహితం హోతి సుమనసికతం సూపధారితం సుప్పటివిద్ధం పఞ్ఞాయ, యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అఞ్ఞతరం సమాధినిమిత్తం సుగ్గహితం హోతి సుమనసికతం సూపధారితం సుప్పటివిద్ధం పఞ్ఞాయ తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థపటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మపటిసంవేదీ చ. తస్స అత్థపటిసంవేదినో ధమ్మపటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి , పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం పఞ్చమం విముత్తాయతన’’న్తి (అ॰ ని॰ ౫.౨౬; దీ॰ ని॰ ౩.౩౨౨).

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati, api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya, yathā yathā kho, bhikkhave, bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati , pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ pañcamaṃ vimuttāyatana’’nti (a. ni. 5.26; dī. ni. 3.322).

ఛ అనుత్తరియానీతి ఏత్థ నత్థి ఏతేసం ఉత్తరన్తి అనుత్తరాని, అనుత్తరాని ఏవ అనుత్తరియాని, జేట్ఠకానీతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

Cha anuttariyānīti ettha natthi etesaṃ uttaranti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni, jeṭṭhakānīti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ఛయిమాని (అ॰ ని॰ ౬.౮, ౩౦), భిక్ఖవే, అనుత్తరియాని. కతమాని ఛ? దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం, సిక్ఖానుత్తరియం, పారిచరియానుత్తరియం, అనుస్సతానుత్తరియన్తి.

‘‘Chayimāni (a. ni. 6.8, 30), bhikkhave, anuttariyāni. Katamāni cha? Dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyanti.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దస్సనానుత్తరియం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో హత్థిరతనమ్పి దస్సనాయ గచ్ఛతి, అస్సరతనమ్పి దస్సనాయ గచ్ఛతి, మణిరతనమ్పి దస్సనాయ గచ్ఛతి, ఉచ్చావచం వా పన దస్సనాయ గచ్ఛతి, సమణం వా బ్రాహ్మణం వా మిచ్ఛాదిట్ఠికం మిచ్ఛాపటిపన్నం దస్సనాయ గచ్ఛతి. అత్థేతం, భిక్ఖవే, దస్సనం, నేతం నత్థీతి వదామి. తఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, దస్సనం హీనం గమ్మం పోథుజ్జనికం అనరియం అనత్థసంహితం న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతం వా తథాగతసావకం వా దస్సనాయ గచ్ఛతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, దస్సనానం సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతం వా తథాగతసావకం వా దస్సనాయ గచ్ఛతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దస్సనానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం.

‘‘Katamañca, bhikkhave, dassanānuttariyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco hatthiratanampi dassanāya gacchati, assaratanampi dassanāya gacchati, maṇiratanampi dassanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana dassanāya gacchati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ dassanāya gacchati. Atthetaṃ, bhikkhave, dassanaṃ, netaṃ natthīti vadāmi. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, dassanaṃ hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, dassanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dassanānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ.

‘‘సవనానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో భేరిసద్దమ్పి సవనాయ గచ్ఛతి, వీణాసద్దమ్పి సవనాయ గచ్ఛతి, గీతసద్దమ్పి సవనాయ గచ్ఛతి, ఉచ్చావచం వా పన సవనాయ గచ్ఛతి, సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స మిచ్ఛాపటిపన్నస్స ధమ్మస్సవనాయ గచ్ఛతి. అత్థేతం, భిక్ఖవే, సవనం, నేతం నత్థీతి వదామి . తఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, సవనం హీనం…పే॰… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్స వా తథాగతసావకస్స వా ధమ్మస్సవనాయ గచ్ఛతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, సవనానం సత్తానం విసుద్ధియా…పే॰… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతస్స వా తథాగతసావకస్స వా ధమ్మస్సవనాయ గచ్ఛతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సవనానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం.

‘‘Savanānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco bherisaddampi savanāya gacchati, vīṇāsaddampi savanāya gacchati, gītasaddampi savanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana savanāya gacchati, samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa dhammassavanāya gacchati. Atthetaṃ, bhikkhave, savanaṃ, netaṃ natthīti vadāmi . Tañca kho etaṃ, bhikkhave, savanaṃ hīnaṃ…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, savanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, savanānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ.

‘‘లాభానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుత్తలాభమ్పి లభతి, దారలాభమ్పి లభతి, ధనలాభమ్పి లభతి, ఉచ్చావచం వా పన లాభమ్పి లభతి. సమణే వా బ్రాహ్మణే వా మిచ్ఛాదిట్ఠికే మిచ్ఛాపటిపన్నే సద్ధం పటిలభతి. అత్థేసో, భిక్ఖవే, లాభో, నేసో నత్థీతి వదామి. సో చ ఖో ఏసో, భిక్ఖవే, లాభో హీనో…పే॰… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతే వా తథాగతసావకే వా సద్ధం పటిలభతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, లాభానం సత్తానం విసుద్ధియా…పే॰… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతే వా తథాగతసావకే వా సద్ధం పటిలభతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, లాభానుత్తరియం . ఇతి దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం.

‘‘Lābhānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puttalābhampi labhati, dāralābhampi labhati, dhanalābhampi labhati, uccāvacaṃ vā pana lābhampi labhati. Samaṇe vā brāhmaṇe vā micchādiṭṭhike micchāpaṭipanne saddhaṃ paṭilabhati. Attheso, bhikkhave, lābho, neso natthīti vadāmi. So ca kho eso, bhikkhave, lābho hīno…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, lābhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, lābhānuttariyaṃ . Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ.

‘‘సిక్ఖానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో హత్థిస్మిమ్పి సిక్ఖతి, అస్సస్మిమ్పి సిక్ఖతి, రథస్మిమ్పి సిక్ఖతి, ధనుస్మిమ్పి సిక్ఖతి, థరుస్మిమ్పి సిక్ఖతి, ఉచ్చావచం వా పన సిక్ఖతి, సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స మిచ్ఛాపటిపన్నస్స సిక్ఖతి. అత్థేసా, భిక్ఖవే, సిక్ఖా, నేసా నత్థీతి వదామి. సా చ ఖో ఏసా, భిక్ఖవే, సిక్ఖా హీనా…పే॰… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే , సిక్ఖానం సత్తానం విసుద్ధియా…పే॰… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సిక్ఖానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం, సిక్ఖానుత్తరియం.

‘‘Sikkhānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco hatthismimpi sikkhati, assasmimpi sikkhati, rathasmimpi sikkhati, dhanusmimpi sikkhati, tharusmimpi sikkhati, uccāvacaṃ vā pana sikkhati, samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa sikkhati. Atthesā, bhikkhave, sikkhā, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, sikkhā hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave , sikkhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sikkhānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ.

‘‘పారిచరియానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఖత్తియమ్పి పరిచరతి, బ్రాహ్మణమ్పి పరిచరతి, గహపతిమ్పి పరిచరతి, ఉచ్చావచం వా పన పరిచరతి, సమణం వా బ్రాహ్మణం వా మిచ్ఛాదిట్ఠికం మిచ్ఛాపటిపన్నం పరిచరతి. అత్థేసా, భిక్ఖవే, పారిచరియా, నేసా నత్థీతి వదామి. సా చ ఖో ఏసా, భిక్ఖవే, పారిచరియా హీనా…పే॰… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతం వా తథాగతసావకం వా పరిచరతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, పారిచరియానం సత్తానం విసుద్ధియా…పే॰… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతం వా తథాగతసావకం వా పరిచరతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పారిచరియానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం, సిక్ఖానుత్తరియం, పారిచరియానుత్తరియం.

‘‘Pāricariyānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco khattiyampi paricarati, brāhmaṇampi paricarati, gahapatimpi paricarati, uccāvacaṃ vā pana paricarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ paricarati. Atthesā, bhikkhave, pāricariyā, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, pāricariyā hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, pāricariyānaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, pāricariyānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ.

‘‘అనుస్సతానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుత్తలాభమ్పి అనుస్సరతి, దారలాభమ్పి అనుస్సరతి, ధనలాభమ్పి అనుస్సరతి, ఉచ్చావచం వా పన అనుస్సరతి, సమణం వా బ్రాహ్మణం వా మిచ్ఛాదిట్ఠికం మిచ్ఛాపటిపన్నం అనుస్సరతి. అత్థేసా, భిక్ఖవే, అనుస్సతి, నేసా నత్థీతి వదామి. సా చ ఖో ఏసా, భిక్ఖవే, అనుస్సతి హీనా…పే॰… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతం వా తథాగతసావకం వా అనుస్సరతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, అనుస్సతీనం సత్తానం విసుద్ధియా…పే॰… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతం వా తథాగతసావకం వా అనుస్సరతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అనుస్సతానుత్తరియం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, ఛ అనుత్తరియానీ’’తి (అ॰ ని॰ ౬.౩౦).

‘‘Anussatānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puttalābhampi anussarati, dāralābhampi anussarati, dhanalābhampi anussarati, uccāvacaṃ vā pana anussarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ anussarati. Atthesā, bhikkhave, anussati, nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, anussati hīnā…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ, bhikkhave, anussatīnaṃ sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, anussatānuttariyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cha anuttariyānī’’ti (a. ni. 6.30).

సత్త నిద్దసవత్థూనీతి ఏత్థ నత్థి ఏతస్స దసాతి నిద్దసో. నిద్దసస్స నిద్దసభావస్స వత్థూని కారణాని నిద్దసవత్థూని. ఖీణాసవో హి దసవస్సకాలే పరినిబ్బుతో పున పటిసన్ధియా అభావా పున దసవస్సో న హోతీతి నిద్దసోతి వుచ్చతి. న కేవలఞ్చ దసవస్సోవ న హోతి, నవవస్సోపి…పే॰… ఏకముహుత్తికోపి న హోతియేవ. న కేవలఞ్చ దసవస్సకాలే పరినిబ్బుతో, సత్తవస్సికకాలే పరినిబ్బుతోపి నిస్సత్తో నిద్దసో నిముహుత్తో హోతియేవ. తిత్థియసమయే ఉప్పన్నవోహారం పన సాసనే ఖీణాసవస్స ఆరోపేత్వా తత్థ తాదిసస్స అభావం, ఇధ చ సబ్భావం దస్సేన్తో భగవా తాదిససభావస్స కారణాని ‘‘సత్త నిద్దసవత్థూనీ’’తి ఆహ. యథాహ –

Satta niddasavatthūnīti ettha natthi etassa dasāti niddaso. Niddasassa niddasabhāvassa vatthūni kāraṇāni niddasavatthūni. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna paṭisandhiyā abhāvā puna dasavasso na hotīti niddasoti vuccati. Na kevalañca dasavassova na hoti, navavassopi…pe… ekamuhuttikopi na hotiyeva. Na kevalañca dasavassakāle parinibbuto, sattavassikakāle parinibbutopi nissatto niddaso nimuhutto hotiyeva. Titthiyasamaye uppannavohāraṃ pana sāsane khīṇāsavassa āropetvā tattha tādisassa abhāvaṃ, idha ca sabbhāvaṃ dassento bhagavā tādisasabhāvassa kāraṇāni ‘‘satta niddasavatthūnī’’ti āha. Yathāha –

‘‘సత్తిమాని, భిక్ఖవే, నిద్దసవత్థూని. కతమాని సత్త? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సిక్ఖాసమాదానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ సిక్ఖాసమాదానే అవిగతపేమో. ధమ్మనిసన్తియా తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ ధమ్మనిసన్తియా అవిగతపేమో. ఇచ్ఛావినయే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ ఇచ్ఛావినయే అవిగతపేమో. పటిసల్లానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ పటిసల్లానే అవిగతపేమో. వీరియారమ్భే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ వీరియారమ్భే అవిగతపేమో . సతినేపక్కే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ సతినేపక్కే అవిగతపేమో. దిట్ఠిపటివేధే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ దిట్ఠిపటివేధే అవిగతపేమో. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, సత్త నిద్దసవత్థూనీ’’తి (అ॰ ని॰ ౭.౨౦).

‘‘Sattimāni, bhikkhave, niddasavatthūni. Katamāni satta? Idha, bhikkhave, bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti, āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo. Dhammanisantiyā tibbacchando hoti, āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo. Icchāvinaye tibbacchando hoti, āyatiñca icchāvinaye avigatapemo. Paṭisallāne tibbacchando hoti, āyatiñca paṭisallāne avigatapemo. Vīriyārambhe tibbacchando hoti, āyatiñca vīriyārambhe avigatapemo . Satinepakke tibbacchando hoti, āyatiñca satinepakke avigatapemo. Diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti, āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo. Imāni kho, bhikkhave, satta niddasavatthūnī’’ti (a. ni. 7.20).

థేరోపి తథేవ దేసనం ఉద్ధరిత్వా ‘‘సత్త నిద్దసవత్థూనీ’’తి ఆహ.

Theropi tatheva desanaṃ uddharitvā ‘‘satta niddasavatthūnī’’ti āha.

అట్ఠ అభిభాయతనానీతి ఏత్థ అభిభుయ్యమానాని ఆయతనాని ఏతేసం ఝానానన్తి అభిభాయతనాని, ఝానాని. ఆయతనానీతి అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనసఙ్ఖాతాని కసిణారమ్మణాని. ఞాణుత్తరికో హి పుగ్గలో విసదఞాణో ‘‘కిం ఏత్థ ఆరమ్మణే సమాపజ్జితబ్బం. న మయ్హం చిత్తేకగ్గతాకరణే భారో అత్థీ’’తి, తాని ఆరమ్మణాని అభిభవిత్వా సమాపజ్జతి, సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం నిబ్బత్తేతీతి అత్థో. ఏవం ఉప్పాదితాని ఝానాని ‘‘అభిభాయతనానీ’’తి వుచ్చన్తి.

Aṭṭha abhibhāyatanānīti ettha abhibhuyyamānāni āyatanāni etesaṃ jhānānanti abhibhāyatanāni, jhānāni. Āyatanānīti adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanasaṅkhātāni kasiṇārammaṇāni. Ñāṇuttariko hi puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha ārammaṇe samāpajjitabbaṃ. Na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti, tāni ārammaṇāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Evaṃ uppāditāni jhānāni ‘‘abhibhāyatanānī’’ti vuccanti.

‘‘కతమాని (అ॰ ని॰ ౮.౬౫) అట్ఠ? అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం పఠమం అభిభాయతనం.

‘‘Katamāni (a. ni. 8.65) aṭṭha? Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.

‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం దుతియం అభిభాయతనం.

‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం తతియం అభిభాయతనం.

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం చతుత్థం అభిభాయతనం.

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి నీలాని నీలవణ్ణాని నీలనిదస్సనాని నీలనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ ఉమాపుప్ఫం నీలం నీలవణ్ణం నీలనిదస్సనం నీలనిభాసం, సేయ్యథాపి వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం నీలం నీలవణ్ణం నీలనిదస్సనం నీలనిభాసం, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి నీలాని నీలవణ్ణాని నీలనిదస్సనాని నీలనిభాసాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం పఞ్చమం అభిభాయతనం.

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పీతాని పీతవణ్ణాని పీతనిదస్సనాని పీతనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ కణికారపుప్ఫం పీతం పీతవణ్ణం పీతనిదస్సనం పీతనిభాసం, సేయ్యథాపి వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం పీతం పీతవణ్ణం పీతనిదస్సనం పీతనిభాసం, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పీతాని పీతవణ్ణాని పీతనిదస్సనాని పీతనిభాసాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం ఛట్ఠం అభిభాయతనం.

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి లోహితకాని లోహితకవణ్ణాని లోహితకనిదస్సనాని లోహితకనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ బన్ధుజీవకపుప్ఫం లోహితకం లోహితకవణ్ణం లోహితకనిదస్సనం లోహితకనిభాసం, సేయ్యథాపి వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం లోహితకం లోహితకవణ్ణం లోహితకనిదస్సనం లోహితకనిభాసం, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి లోహితకాని లోహితకవణ్ణాని లోహితకనిదస్సనాని లోహితకనిభాసాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం సత్తమం అభిభాయతనం.

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి ఓదాతాని ఓదాతవణ్ణాని ఓదాతనిదస్సనాని ఓదాతనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ ఓసధితారకా ఓదాతా ఓదాతవణ్ణా ఓదాతనిదస్సనా ఓదాతనిభాసా, సేయ్యథాపి వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం ఓదాతం ఓదాతవణ్ణం ఓదాతనిదస్సనం ఓదాతనిభాసం, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి ఓదాతాని ఓదాతవణ్ణాని ఓదాతనిదస్సనాని ఓదాతనిభాసాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం అట్ఠమం అభిభాయతనం. ఇమాని అట్ఠ అభిభాయతనాని (అ॰ ని॰ ౮.౬౫; దీ॰ ని॰ ౩.౩౫౮).

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Imāni aṭṭha abhibhāyatanāni (a. ni. 8.65; dī. ni. 3.358).

నవ అనుపుబ్బవిహారాతి పుబ్బం పుబ్బం అను అనుపుబ్బం, అనుపుబ్బం విహరితబ్బతో సమాపజ్జితబ్బతో విహారా అనుపుబ్బవిహారా, అనుపటిపాటియా సమాపజ్జితబ్బవిహారాతి అత్థో.

Nava anupubbavihārāti pubbaṃ pubbaṃ anu anupubbaṃ, anupubbaṃ viharitabbato samāpajjitabbato vihārā anupubbavihārā, anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārāti attho.

‘‘కతమే నవ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి, తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (అ॰ ని॰ ౯.౩౩; దీ॰ ని॰ ౩.౩౪౩, ౩౫౯) వుత్తా నవ అనుపుబ్బవిహారావ.

‘‘Katame nava? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī’’ti (a. ni. 9.33; dī. ni. 3.343, 359) vuttā nava anupubbavihārāva.

దస నిజ్జరవత్థూనీతి మిచ్ఛాదిట్ఠాదీని నిజ్జరయన్తి నాసయన్తీతి నిజ్జరాని. వత్థూనీతి కారణాని. నిజ్జరాని చ తాని వత్థూని చాతి నిజ్జరవత్థూని. సమ్మాదిట్ఠాదీనం ఏతం అధివచనం.

Dasa nijjaravatthūnīti micchādiṭṭhādīni nijjarayanti nāsayantīti nijjarāni. Vatthūnīti kāraṇāni. Nijjarāni ca tāni vatthūni cāti nijjaravatthūni. Sammādiṭṭhādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ.

‘‘కతమాని (అ॰ ని॰ ౧౦.౧౦౬; దీ॰ ని॰ ౩.౩౬౦) దస? సమ్మాదిట్ఠికస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతి. యే చ మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Katamāni (a. ni. 10.106; dī. ni. 3.360) dasa? Sammādiṭṭhikassa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మాసఙ్కప్పస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాసఙ్కప్పో నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛాసఙ్కప్పపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి , తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాసఙ్కప్పపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Sammāsaṅkappassa, bhikkhave, micchāsaṅkappo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāsaṅkappapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsaṅkappapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మావాచస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛావాచా నిజ్జిణ్ణా హోతి. యే చ మిచ్ఛావాచాపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మావాచాపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Sammāvācassa, bhikkhave, micchāvācā nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāvācāpaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvācāpaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మాకమ్మన్తస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాకమ్మన్తో నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛాకమ్మన్తపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాకమ్మన్తపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Sammākammantassa, bhikkhave, micchākammanto nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchākammantapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammākammantapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మాఆజీవస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాఆజీవో నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛాఆజీవపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాఆజీవపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Sammāājīvassa, bhikkhave, micchāājīvo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāājīvapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāājīvapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మావాయామస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛావాయామో నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛావాయామపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మావాయామపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Sammāvāyāmassa, bhikkhave, micchāvāyāmo nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāvāyāmapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvāyāmapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మాసతిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాసతి నిజ్జిణ్ణా హోతి. యే చ మిచ్ఛాసతిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాసతిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Sammāsatissa, bhikkhave, micchāsati nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāsatipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsatipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మాసమాధిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాసమాధి నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛాసమాధిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాసమాధిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Sammāsamādhissa, bhikkhave, micchāsamādhi nijjiṇṇo hoti. Ye ca micchāsamādhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsamādhipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మాఞాణిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాఞాణం నిజ్జిణ్ణం హోతి. యే చ మిచ్ఛాఞాణపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాఞాణపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘Sammāñāṇissa, bhikkhave, micchāñāṇaṃ nijjiṇṇaṃ hoti. Ye ca micchāñāṇapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāñāṇapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

‘‘సమ్మావిముత్తిస్స , భిక్ఖవే, మిచ్ఛావిముత్తి నిజ్జిణ్ణా హోతి. యే చ మిచ్ఛావిముత్తిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మావిముత్తిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీ’’తి (అ॰ ని॰ ౧౦.౧౦౬; దీ॰ ని॰ ౩.౩౬౦) వుత్తాని దస నిజ్జరవత్థూని.

‘‘Sammāvimuttissa , bhikkhave, micchāvimutti nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāvimuttipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’ti (a. ni. 10.106; dī. ni. 3.360) vuttāni dasa nijjaravatthūni.

. సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్యన్తిఆది భగవతా వుత్తం ఇధ ఆహరిత్వా దస్సితన్తి వేదితబ్బం. కిఞ్చ-ఇతి -కారో పదపూరణమత్తే నిపాతో. చక్ఖాదీని తింస విస్సజ్జనాని ఛసు ద్వారేసు ఏకేకస్మిం పఞ్చ పఞ్చ కత్వా ద్వారారమ్మణపవత్తిక్కమేన నిద్దిట్ఠాని. తత్థ దువిధం చక్ఖు – మంసచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు చ. తేసు బుద్ధచక్ఖు సమన్తచక్ఖు ఞాణచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖూతి పఞ్చవిధం పఞ్ఞాచక్ఖు. ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో’’తి (మ॰ ని॰ ౧.౨౮౩; ౨.౩౩౯; మహావ॰ ౯) ఇదం బుద్ధచక్ఖు నామ. ‘‘సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి (చూళని॰ ధోతకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩౨; మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) ఇదం సమన్తచక్ఖు నామ. ‘‘చక్ఖుం ఉదపాది ఞాణం ఉదపాదీ’’తి (సం॰ ని॰ ౫.౧౦౮౧; మహావ॰ ౧౫) ఇదం ఞాణచక్ఖు నామ. ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేనా’’తి (మ॰ ని॰ ౧.౨౮౫) ఇదం దిబ్బచక్ఖు నామ. ‘‘విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (మ॰ ని॰ ౨.౩౯౫) ఇదం హేట్ఠిమమగ్గత్తయసఙ్ఖాతం ఞాణం ధమ్మచక్ఖు నామ.

3.Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyantiādi bhagavatā vuttaṃ idha āharitvā dassitanti veditabbaṃ. Kiñca-iti ca-kāro padapūraṇamatte nipāto. Cakkhādīni tiṃsa vissajjanāni chasu dvāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā dvārārammaṇapavattikkamena niddiṭṭhāni. Tattha duvidhaṃ cakkhu – maṃsacakkhu paññācakkhu ca. Tesu buddhacakkhu samantacakkhu ñāṇacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhūti pañcavidhaṃ paññācakkhu. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (ma. ni. 1.283; 2.339; mahāva. 9) idaṃ buddhacakkhu nāma. ‘‘Samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) idaṃ samantacakkhu nāma. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) idaṃ ñāṇacakkhu nāma. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.285) idaṃ dibbacakkhu nāma. ‘‘Virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (ma. ni. 2.395) idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ dhammacakkhu nāma.

మంసచక్ఖుపి ససమ్భారచక్ఖు , పసాదచక్ఖూతి దువిధం హోతి. య్వాయం అక్ఖికూపకే పతిట్ఠితో హేట్ఠా అక్ఖికూపకట్ఠికేన ఉపరి భముకట్ఠికేన ఉభతో అక్ఖికూటేహి బహిద్ధా అక్ఖిపఖుమేహి పరిచ్ఛిన్నో అక్ఖికూపకమజ్ఝా నిక్ఖన్తేన న్హారుసుత్తకేన మత్థలుఙ్గే ఆబద్ధో సేతకణ్హాతికణ్హమణ్డలవిచిత్తో మంసపిణ్డో, ఇదం ససమ్భారచక్ఖు నామ. యో పన ఏత్థ సితో ఏత్థ పటిబద్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో, ఇదం పసాదచక్ఖు నామ. ఇదమిధాధిప్పేతం. తదేతం తస్స ససమ్భారచక్ఖునో సేతమణ్డలపరిక్ఖిత్తస్స కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే అభిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిదేసే దిట్ఠిమణ్డలే సత్తసు పిచుపటలేసు ఆసిత్తతేలం పిచుపటలాని వియ సత్త అక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా పమాణతో ముగ్గవిదలమత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. తం చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం అస్సాదేతి విభావేతి చాతి అత్థో. రూపయన్తీతి రూపా, వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానా హదయఙ్గతభావం పకాసేన్తీతి అత్థో. చక్ఖుతో పవత్తం విఞ్ఞాణం, చక్ఖుస్స వా విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. ఫుసతీతి ఫస్సో. ఉపసగ్గేన పదం మణ్డేత్వా సమ్ఫస్సోతి వుత్తం. చక్ఖుతో పవత్తో సమ్ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సో. చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తఫస్సపచ్చయా. వేదయితన్తి విన్దనం, వేదనాతి అత్థో. తదేవ సుఖయతీతి సుఖం, యస్సుప్పజ్జతి, తం సుఖితం కరోతీతి అత్థో. సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి చ కాయచిత్తాబాధన్తి సుఖం. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం, యస్సుప్పజ్జతి, తం దుక్ఖితం కరోతీతి అత్థో. న దుక్ఖం న సుఖన్తి అదుక్ఖమసుఖం. మ-కారో పదసన్ధివసేన వుత్తో. సో పన చక్ఖుసమ్ఫస్సో అత్తనా సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ సహజాత అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయ విపాకఆహారసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన అట్ఠధా పచ్చయో హోతి, సమ్పటిచ్ఛనసమ్పయుత్తాయ అనన్తరసమనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయనత్థివిగతవసేనపఞ్చధా, సన్తీరణాదిసమ్పయుత్తానం ఉపనిస్సయవసేనేవ పచ్చయో హోతి.

Maṃsacakkhupi sasambhāracakkhu , pasādacakkhūti duvidhaṃ hoti. Yvāyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena upari bhamukaṭṭhikena ubhato akkhikūṭehi bahiddhā akkhipakhumehi paricchinno akkhikūpakamajjhā nikkhantena nhārusuttakena matthaluṅge ābaddho setakaṇhātikaṇhamaṇḍalavicitto maṃsapiṇḍo, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Idamidhādhippetaṃ. Tadetaṃ tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidese diṭṭhimaṇḍale sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalāni byāpetvā pamāṇato muggavidalamattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Taṃ cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho. Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ, cakkhussa vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Phusatīti phasso. Upasaggena padaṃ maṇḍetvā samphassoti vuttaṃ. Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. Cakkhusamphassapaccayāti cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā. Vedayitanti vindanaṃ, vedanāti attho. Tadeva sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ, yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ. Ma-kāro padasandhivasena vutto. So pana cakkhusamphasso attanā sampayuttāya vedanāya sahajāta aññamaññanissaya vipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti, sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatavasenapañcadhā, santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.

సుణాతీతి సోతం. తం ససమ్భారసోతబిలస్స అన్తో తనుతమ్బలోమాచితే అఙ్గులివేధకసణ్ఠానే పదేసే సోతవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. సప్పన్తీతి సద్దా, ఉదాహరీయన్తీతి అత్థో. ఘాయతీతి ఘానం. తం ససమ్భారఘానబిలస్స అన్తో అజపదసణ్ఠానే పదేసే ఘానవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. గన్ధయన్తీతి గన్ధా, అత్తనో వత్థుం సూచేన్తీతి అత్థో. జీవితమవ్హాయతీతి జివ్హా, సాయనట్ఠేన వా జివ్హా. సా ససమ్భారజివ్హాయ అతిఅగ్గమూలపస్సాని వజ్జేత్వా ఉపరిమతలమజ్ఝే భిన్నఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానే పదేసే జివ్హావిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానా తిట్ఠతి. రసన్తి తే సత్తాతి రసా, అస్సాదేన్తీతి అత్థో. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయోతి కాయో. ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. సో యావతా ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిణ్ణప్పవత్తి నామ అత్థి, తత్థ యేభుయ్యేన కాయపసాదో కాయవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానో తిట్ఠతి. ఫుసీయన్తీతి ఫోట్ఠబ్బా. మునాతీతి మనో, విజానాతీతి అత్థో. అత్తనో లక్ఖణం ధారేన్తీతి ధమ్మా . మనోతి సహావజ్జనం భవఙ్గం. ధమ్మాతి ద్వాదసపభేదా ధమ్మారమ్మణా ధమ్మా. మనోవిఞ్ఞాణన్తి జవనమనోవిఞ్ఞాణం. మనోసమ్ఫస్సోతి తంసమ్పయుత్తో ఫస్సో. సో సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ విపాకపచ్చయవజ్జేహి సేసేహి సత్తహి పచ్చయో హోతి, అనన్తరాయ తేహేవ, సేసానం ఉపనిస్సయవసేనేవ పచ్చయో హోతి.

Suṇātīti sotaṃ. Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Sappantīti saddā, udāharīyantīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Gandhayantīti gandhā, attano vatthuṃ sūcentīti attho. Jīvitamavhāyatīti jivhā, sāyanaṭṭhena vā jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. So yāvatā imasmiṃ kāye upādiṇṇappavatti nāma atthi, tattha yebhuyyena kāyapasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Phusīyantīti phoṭṭhabbā. Munātīti mano, vijānātīti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Manoti sahāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Dhammāti dvādasapabhedā dhammārammaṇā dhammā. Manoviññāṇanti javanamanoviññāṇaṃ. Manosamphassoti taṃsampayutto phasso. So sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayo hoti, anantarāya teheva, sesānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.

రూపాదీని పఞ్చ విస్సజ్జనాని ఖన్ధవసేన నిద్దిట్ఠాని. సీతాదీహి రుప్పతి పీళీయతీతి రూపం. వేదయతీతి వేదనా. సఞ్జానాతీతి సఞ్ఞా. సఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా. విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. చక్ఖాదీని ధమ్మవిచారపరియన్తాని దస ఛక్కవసేన, సట్ఠి విస్సజ్జనాని పియరూపసాతరూపవసేన నిద్దిట్ఠాని. చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదికా వేదనా తంతంసమ్పయుత్తావ. రూపేసు సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా. సఞ్చేతయతీతి సఞ్చేతనా, అభిసన్దహతీతి అత్థో. తసతీతి తణ్హా, పిపాసతీతి అత్థో. వితక్కేతీతి వితక్కో, వితక్కనం వా వితక్కో, ఊహనన్తి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణే తేన చిత్తం విచరతీతి విచారో, విచరణం వా విచారో, అనుసఞ్చరణన్తి వుత్తం హోతి.

Rūpādīni pañca vissajjanāni khandhavasena niddiṭṭhāni. Sītādīhi ruppati pīḷīyatīti rūpaṃ. Vedayatīti vedanā. Sañjānātīti saññā. Saṅkharontīti saṅkhārā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Cakkhādīni dhammavicārapariyantāni dasa chakkavasena, saṭṭhi vissajjanāni piyarūpasātarūpavasena niddiṭṭhāni. Cakkhusamphassajādikā vedanā taṃtaṃsampayuttāva. Rūpesu saññā rūpasaññā. Sañcetayatīti sañcetanā, abhisandahatīti attho. Tasatīti taṇhā, pipāsatīti attho. Vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro, vicaraṇaṃ vā vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti.

. పథవీధాతాదీని ఛ విస్సజ్జనాని సంఖిత్తేన నామరూపవవత్థానవసేన నిద్దిట్ఠాని. పత్థటత్తా పథవీ. అప్పేతి, ఆపీయతి, అప్పాయతీతి వా ఆపో. తేజయతీతి తేజో. వాయతీతి వాయో. న కస్సతి న నికస్సతి, కసితుం ఛిన్దితుం భిన్దితుం వా న సక్కాతి ఆకాసో. నిస్సత్తట్ఠేన ధాతు.

4.Pathavīdhātādīni cha vissajjanāni saṃkhittena nāmarūpavavatthānavasena niddiṭṭhāni. Patthaṭattā pathavī. Appeti, āpīyati, appāyatīti vā āpo. Tejayatīti tejo. Vāyatīti vāyo. Na kassati na nikassati, kasituṃ chindituṃ bhindituṃ vā na sakkāti ākāso. Nissattaṭṭhena dhātu.

పథవీకసిణాదీని దస విస్సజ్జనాని కసిణభావనావసేన నిద్దిట్ఠాని. కసిణన్తి సకలఫరణవసేన కసిణమణ్డలమ్పి తస్మిం ఉపట్ఠితనిమిత్తమ్పి తదారమ్మణం ఝానమ్పి వుచ్చతి. ఇధ పన ఝానం అధిప్పేతం. ఆదిమ్హి చత్తారి మహాభూతకసిణారమ్మణాని ఝానాని, తతో పరాని చత్తారి వణ్ణకసిణారమ్మణాని. ఆకాసకసిణన్తి పరిచ్ఛేదాకాసో, తదారమ్మణఞ్చ ఝానం, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో, తదారమ్మణఞ్చ ఆకాసానఞ్చాయతనం. విఞ్ఞాణకసిణన్తి ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణం, తదారమ్మణఞ్చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం.

Pathavīkasiṇādīni dasa vissajjanāni kasiṇabhāvanāvasena niddiṭṭhāni. Kasiṇanti sakalapharaṇavasena kasiṇamaṇḍalampi tasmiṃ upaṭṭhitanimittampi tadārammaṇaṃ jhānampi vuccati. Idha pana jhānaṃ adhippetaṃ. Ādimhi cattāri mahābhūtakasiṇārammaṇāni jhānāni, tato parāni cattāri vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Ākāsakasiṇanti paricchedākāso, tadārammaṇañca jhānaṃ, kasiṇugghāṭimākāso, tadārammaṇañca ākāsānañcāyatanaṃ. Viññāṇakasiṇanti ākāsānañcāyatanaviññāṇaṃ, tadārammaṇañca viññāṇañcāyatanaṃ.

కేసాదీని ద్వత్తింస విస్సజ్జనాని ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానవసేన నిద్దిట్ఠాని. తేసు పన కేసాదీసు పటికూలతో ఉపట్ఠితేసు కాయగతాసతివసేన అసుభకమ్మట్ఠానం హోతి, వణ్ణతో ఉపట్ఠితేసు కసిణకమ్మట్ఠానం హోతి, ధాతుతో ఉపట్ఠితేసు చతుధాతువవత్థానకమ్మట్ఠానం హోతి, కేసాతిఆదీని చ పటికూలతో వణ్ణతో వా ఉపట్ఠితానం తదారమ్మణాని ఝానాని, ధాతుతో ఉపట్ఠితస్స తే చ కోట్ఠాసా తదారమ్మణా చ ధాతుభావనా వేదితబ్బా.

Kesādīni dvattiṃsa vissajjanāni dvattiṃsākārakammaṭṭhānavasena niddiṭṭhāni. Tesu pana kesādīsu paṭikūlato upaṭṭhitesu kāyagatāsativasena asubhakammaṭṭhānaṃ hoti, vaṇṇato upaṭṭhitesu kasiṇakammaṭṭhānaṃ hoti, dhātuto upaṭṭhitesu catudhātuvavatthānakammaṭṭhānaṃ hoti, kesātiādīni ca paṭikūlato vaṇṇato vā upaṭṭhitānaṃ tadārammaṇāni jhānāni, dhātuto upaṭṭhitassa te ca koṭṭhāsā tadārammaṇā ca dhātubhāvanā veditabbā.

కేసా ఉభోసు పస్సేసు కణ్ణచూళికాహి పురతో నలాటన్తేన, పచ్ఛతో చ గలవాటకేన పరిచ్ఛిన్నా సీసకటాహవేఠనచమ్మే వీహగ్గమత్తం పవిసిత్వా ఠితా అనేకసతసహస్ససఙ్ఖా.

Kesā ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi purato nalāṭantena, pacchato ca galavāṭakena paricchinnā sīsakaṭāhaveṭhanacamme vīhaggamattaṃ pavisitvā ṭhitā anekasatasahassasaṅkhā.

లోమా ఠపేత్వా కేసాదీనం పతిట్ఠితోకాసం హత్థతలపాదతలాని చ యేభుయ్యేన సరీరచమ్మే నవనవుతియా లోమకూపసహస్సేసు లిక్ఖామత్తం పవిసిత్వా ఠితా.

Lomā ṭhapetvā kesādīnaṃ patiṭṭhitokāsaṃ hatthatalapādatalāni ca yebhuyyena sarīracamme navanavutiyā lomakūpasahassesu likkhāmattaṃ pavisitvā ṭhitā.

నఖా అఙ్గులీనం అగ్గపిట్ఠేసు ఠితా వీసతి.

Nakhā aṅgulīnaṃ aggapiṭṭhesu ṭhitā vīsati.

దన్తా ద్వీసు హణుకట్ఠికేసు ఠితా యేభుయ్యేన ద్వత్తింస.

Dantā dvīsu haṇukaṭṭhikesu ṭhitā yebhuyyena dvattiṃsa.

తచో సకలసరీరం పరియోనన్ధిత్వా పాకటకిలోమకస్స ఉపరి ఛవియా హేట్ఠా ఠితం చమ్మం.

Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhā ṭhitaṃ cammaṃ.

మంసం సాధికాని తీణి అట్ఠిసతాని అనులిమ్పిత్వా ఠితాని నవమంసపేసిసతాని.

Maṃsaṃ sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitāni navamaṃsapesisatāni.

న్హారూ సకలసరీరే అట్ఠీని ఆబన్ధిత్వా ఠితాని నవ న్హారుసతాని.

Nhārū sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni.

అట్ఠీ సకలసరీరే హేట్ఠా అట్ఠీనం ఉపరి ఠితాని సాధికాని తీణి అట్ఠిసతాని.

Aṭṭhī sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upari ṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni.

అట్ఠిమిఞ్జా తేసం తేసం అట్ఠీనం అబ్భన్తరే ఠితా మిఞ్జా.

Aṭṭhimiñjā tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitā miñjā.

వక్కం గలవాటకా నిక్ఖన్తేన ఏకమూలేన థోకం గన్త్వా ద్విధా భిన్నేన థూలన్హారునా వినిబద్ధా హుత్వా హదయమంసం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితా ద్వే మంసపిణ్డికా.

Vakkaṃ galavāṭakā nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhā hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitā dve maṃsapiṇḍikā.

హదయం సరీరబ్భన్తరే ద్విన్నం థనానం మజ్ఝే ఠితం అన్తో చిత్తసన్నిస్సయం అడ్ఢపసతమత్తలోహితపుణ్ణం పున్నాగట్ఠిపతిట్ఠానమత్తావాటకం హదయమంసం.

Hadayaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe ṭhitaṃ anto cittasannissayaṃ aḍḍhapasatamattalohitapuṇṇaṃ punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamattāvāṭakaṃ hadayamaṃsaṃ.

యకనం ద్విన్నం థనానం అబ్భన్తరే దక్ఖిణపస్సం నిస్సాయ ఠితం యమకమంసపటలం.

Yakanaṃ dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ yamakamaṃsapaṭalaṃ.

కిలోమకం హదయవక్కాని పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితం పటిచ్ఛన్నకిలోమకసఙ్ఖాతఞ్చ సకలసరీరే చమ్మస్స హేట్ఠతో మంసం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం అప్పటిచ్ఛన్నకిలోమకసఙ్ఖాతఞ్చాతి దువిధం పరియోనహనమంసం.

Kilomakaṃ hadayavakkāni paṭicchādetvā ṭhitaṃ paṭicchannakilomakasaṅkhātañca sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ appaṭicchannakilomakasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pariyonahanamaṃsaṃ.

పిహకం హదయస్స వామపస్సే ఉదరపటలస్స మత్థకపస్సం నిస్సాయ ఠితం ఉదరజివ్హామంసం.

Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ udarajivhāmaṃsaṃ.

పప్ఫాసం సరీరబ్భన్తరే ద్విన్నం థనానం అన్తరే హదయయకనానం ఉపరి ఛాదేత్వా ఓలమ్బన్తం ఠితం ద్వత్తింసమంసఖణ్డప్పభేదం పప్ఫాసమంసం.

Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare hadayayakanānaṃ upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsamaṃsaṃ.

అన్తం ఉపరి గలవాటకే హేట్ఠా కరీసమగ్గే వినిబన్ధత్తా గలవాటకకరీసమగ్గపరియన్తే సరీరబ్భన్తరే ఠితా పురిసస్స ద్వత్తింసహత్థా ఇత్థియా అట్ఠవీసతిహత్థా ఏకవీసతియా ఠానేసు ఓభగ్గా అన్తవట్టి.

Antaṃ upari galavāṭake heṭṭhā karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitā purisassa dvattiṃsahatthā itthiyā aṭṭhavīsatihatthā ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggā antavaṭṭi.

అన్తగుణం అన్తభోగే ఏకతో అగలన్తే ఆబన్ధిత్వా ఏకవీసతియా అన్తభోగానం అన్తరా ఠితం బన్ధనం.

Antaguṇaṃ antabhoge ekato agalante ābandhitvā ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitaṃ bandhanaṃ.

ఉదరియం దన్తముసలసఞ్చుణ్ణితం జివ్హాహత్థపరివత్తితం ఖేళలాలాపలిబుద్ధం తంఖణవిగతవణ్ణగన్ధరసాదిసమ్పదం తన్తవాయఖలిసువానవమథుసదిసం నిపతిత్వా పిత్తసేమ్హవాతపలివేఠితం హుత్వా ఉదరగ్గిసన్తాపవేగకుథితం కిమికులాకులం ఉపరూపరి ఫేణబుబ్బుళకాని ముఞ్చన్తం పరమకసమ్బుకదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛభావం ఆపజ్జిత్వా ఆమాసయసఙ్ఖాతే ఉపరినాభిఅన్తపటలే ఠితం నానప్పకారకం అసితపీతఖాయితసాయితం.

Udariyaṃ dantamusalasañcuṇṇitaṃ jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷalālāpalibuddhaṃ taṃkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ tantavāyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇabubbuḷakāni muñcantaṃ paramakasambukaduggandhajegucchabhāvaṃ āpajjitvā āmāsayasaṅkhāte uparinābhiantapaṭale ṭhitaṃ nānappakārakaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ.

కరీసం పక్కాసయసఙ్ఖాతే హేట్ఠా నాభిపిట్ఠికణ్టకమూలానం అన్తరే ఉబ్బేధేన అట్ఠఙ్గులమత్తే అన్తావసానే ఠితం వచ్చం.

Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitaṃ vaccaṃ.

పిత్తం హదయమంసపప్ఫాసానం అన్తరే యకనమంసం నిస్సాయ ఠితం మహాకోసాతకీకోసకసదిసే పిత్తకోసకే ఠితం బద్ధపిత్తసఙ్ఖాతఞ్చ, కేసలోమనఖదన్తానం మంసవినిముత్తట్ఠానఞ్చేవ థద్ధసుక్ఖచమ్మఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసం సరీరం బ్యాపేత్వా ఠితం అబద్ధపిత్తసఙ్ఖాతఞ్చాతి దువిధం పిత్తం.

Pittaṃ hadayamaṃsapapphāsānaṃ antare yakanamaṃsaṃ nissāya ṭhitaṃ mahākosātakīkosakasadise pittakosake ṭhitaṃ baddhapittasaṅkhātañca, kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pittaṃ.

సేమ్హం ఉదరపటలే ఠితం ఏకపత్థపూరప్పమాణం సేమ్హం.

Semhaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ.

పుబ్బో ఖాణుకణ్టకపహరణగ్గిజాలాదీహి అభిహతే వా సరీరప్పదేసే అబ్భన్తరధాతుక్ఖోభవసేన వా ఉప్పన్నేసు గణ్డపీళకాదీసు పరిపక్కలోహితపరిణామో. లోహితం యకనస్స హేట్ఠాభాగం పూరేత్వా హదయవక్కపప్ఫాసానం ఉపరి థోకం థోకం పగ్ఘరన్తం వక్కహదయయకనపప్ఫాసే తేమయమానం ఠితం ఏకపత్థపూరమత్తం సన్నిచితలోహితసఙ్ఖాతఞ్చ, కేసలోమనఖదన్తానం మంసవినిముత్తట్ఠానఞ్చేవ థద్ధసుక్ఖచమ్మఞ్చ ఠపేత్వా ధమనిజాలానుసారేన సబ్బం ఉపాదిణ్ణసరీరం ఫరిత్వా ఠితం సంసరణలోహితసఙ్ఖాతఞ్చాతి దువిధం లోహితం.

Pubbo khāṇukaṇṭakapaharaṇaggijālādīhi abhihate vā sarīrappadese abbhantaradhātukkhobhavasena vā uppannesu gaṇḍapīḷakādīsu paripakkalohitapariṇāmo. Lohitaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantaṃ vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ ṭhitaṃ ekapatthapūramattaṃ sannicitalohitasaṅkhātañca, kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanijālānusārena sabbaṃ upādiṇṇasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ saṃsaraṇalohitasaṅkhātañcāti duvidhaṃ lohitaṃ.

సేదో అగ్గిసన్తాపసూరియసన్తాపఉతువికారాదీహి సన్తత్తే సరీరే సబ్బకేసలోమకూపవివరేహి పగ్ఘరణకఆపోధాతు.

Sedo aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi santatte sarīre sabbakesalomakūpavivarehi paggharaṇakaāpodhātu.

మేదో థూలస్స సకలసరీరే చమ్మమంసన్తరే కిసస్స జఙ్ఘమంసాదీని నిస్సాయ ఠితో థినసినేహో.

Medo thūlassa sakalasarīre cammamaṃsantare kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito thinasineho.

అస్సు సోమనస్సదోమనస్సవిసభాగాహారఉతూహి సముట్ఠహిత్వా అక్ఖికూపకే పూరేత్వా తిట్ఠన్తీ వా పగ్ఘరన్తీ వా ఆపోధాతు.

Assu somanassadomanassavisabhāgāhārautūhi samuṭṭhahitvā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhantī vā paggharantī vā āpodhātu.

వసా అగ్గిసన్తాపసూరియసన్తాపఉతువిసభాగేహి ఉస్మాజాతేసు యేభుయ్యేన హత్థతలహత్థపిట్ఠిపాదతలపాదపిట్ఠినాసాపుటనలాటఅంసకూటేసు ఠితో విలీనసినేహో.

Vasā aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgehi usmājātesu yebhuyyena hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhito vilīnasineho.

ఖేళో తథారూపం ఆహారం పస్సన్తస్స వా సరన్తస్స వా ముఖే వా ఠపేన్తస్స హదయం వా ఆకిలాయన్తస్స కిస్మిఞ్చిదేవ వా జిగుచ్ఛం ఉప్పాదేన్తస్స భియ్యో ఉప్పజ్జిత్వా ఉభోహి కపోలపస్సేహి ఓరుయ్హ జివ్హాయ తిట్ఠమానా ఫేణమిస్సా ఆపోధాతు.

Kheḷo tathārūpaṃ āhāraṃ passantassa vā sarantassa vā mukhe vā ṭhapentassa hadayaṃ vā ākilāyantassa kismiñcideva vā jigucchaṃ uppādentassa bhiyyo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi oruyha jivhāya tiṭṭhamānā pheṇamissā āpodhātu.

సిఙ్ఘాణికా విసభాగాహారఉతువసేన సఞ్జాతధాతుక్ఖోభస్స వా రోదన్తస్స వా అన్తోసీసే మత్థలుఙ్గతో గలిత్వా తాలుమత్థకవివరేన ఓతరిత్వా నాసాపుటే పూరేత్వా తిట్ఠన్తం వా పగ్ఘరన్తం వా పూతి అసుచి పిచ్ఛిలం.

Siṅghāṇikā visabhāgāhārautuvasena sañjātadhātukkhobhassa vā rodantassa vā antosīse matthaluṅgato galitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhantaṃ vā paggharantaṃ vā pūti asuci picchilaṃ.

లసికా అట్ఠిసన్ధీనం అబ్భఞ్జనకిచ్చం సాధయమానం అసీతిసతసన్ధీనం అబ్భన్తరే ఠితం పిచ్ఛిలకుణపం.

Lasikā aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānaṃ asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ picchilakuṇapaṃ.

ముత్తం ఆహారఉతువసేన వత్థిపుటబ్భన్తరే ఠితా ఆపోధాతు.

Muttaṃ āhārautuvasena vatthipuṭabbhantare ṭhitā āpodhātu.

మత్థలుఙ్గం సీసకటాహబ్భన్తరే చత్తారో సిబ్బినిమగ్గే నిస్సాయ ఠితో చతుపిణ్డసమోధానో మిఞ్జరాసి.

Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare cattāro sibbinimagge nissāya ṭhito catupiṇḍasamodhāno miñjarāsi.

చక్ఖాయతనాదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని ద్వాదసాయతనవసేన నిద్దిట్ఠాని. ఆయతనతో, ఆయానం తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనం. చక్ఖురూపాదీసు హి తంతంద్వారారమ్మణా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సేన సేన అనుభవనాదినా కిచ్చేన ఆయతన్తి ఉట్ఠహన్తి ఘటన్తి, వాయమన్తీతి వుత్తం హోతి. తే చ పన ఆయభూతే ధమ్మే ఏతాని తనోన్తి, విత్థారేన్తీతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్చ అనమతగ్గే సంసారే పవత్తం అతీవ ఆయతం సంసారదుక్ఖం యావ న నివత్తతి, తావ నయన్తి, పవత్తయన్తీతి వుత్తం హోతి.

Cakkhāyatanādīni dvādasa vissajjanāni dvādasāyatanavasena niddiṭṭhāni. Āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti, pavattayantīti vuttaṃ hoti.

అపిచ నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన సమోసరణట్ఠానట్ఠేన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన కారణట్ఠేన చ ఆయతనం . తథా హి లోకే ‘‘ఇస్సరాయతనం వాసుదేవాయతన’’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ‘‘ఆయతన’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘సువణ్ణాయతనం రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరో. సాసనే పన ‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౫.౩౮) సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు (అ॰ ని॰ ౩.౧౦౨; ౫.౨౩) కారణం. చక్ఖుఆదీసు చాపి తే తే చిత్తచేతసికా ధమ్మా నివసన్తి తదాయత్తవుత్తితాయాతి చక్ఖాదయో నేసం నివాసట్ఠానం , చక్ఖాదీసు చ తే ఆకిణ్ణా తన్నిస్సయత్తా తదారమ్మణత్తా చాతి చక్ఖాదయో చ నేసం ఆకరో, తత్థ తత్థ వత్థుద్వారారమ్మణవసేన సమోసరణతో చక్ఖాదయో చ నేసం సమోసరణట్ఠానం, తంనిస్సయారమ్మణభావేన తత్థేవ ఉప్పత్తితో చక్ఖాదయో చ నేసం సఞ్జాతిదేసో, చక్ఖాదీనం అభావే అభావతో చక్ఖాదయో చ నేసం కారణన్తి యథావుత్తేనత్థేన చక్ఖు చ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం. ఏవం సేసానిపి.

Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ . Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘āyatana’’nti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102; 5.23) kāraṇaṃ. Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ , cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissayattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, taṃnissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, cakkhādīnaṃ abhāve abhāvato cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇanti yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Evaṃ sesānipi.

చక్ఖుధాతాదీని అట్ఠారస విస్సజ్జనాని అట్ఠారసధాతువసేన నిద్దిట్ఠాని. చక్ఖాదీసు ఏకేకో ధమ్మో యథాసమ్భవం విదహతి, ధీయతే, విధానం విధీయతే, ఏతాయ, ఏత్థ వా ధీయతీతి ధాతు. లోకియా హి ధాతుయో కారణభావేన వవత్థితా హుత్వా సువణ్ణరజతాదిధాతుయో వియ సువణ్ణరజతాదిం, అనేకప్పకారం సంసారదుక్ఖం విదహన్తి. భారహారేహి చ భారో వియ సత్తేహి ధీయన్తే, ధారీయన్తీతి అత్థో. దుక్ఖవిధానమత్తమేవ చేతా అవసవత్తనతో. ఏతాహి చ కరణభూతాహి సంసారదుక్ఖం సత్తేహి అనువిధీయతి. తథావిహితఞ్చేతం ఏతాస్వేవ ధీయతి, ఠపీయతీతి అత్థో. అపిచ యథా తిత్థియానం అత్తా నామ సభావతో నత్థి, న ఏవమేతా. ఏతా పన అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయో. యథా చ లోకే విచిత్తా హరితాలమనోసిలాదయో సేలావయవా ధాతుయోతి వుచ్చన్తి, ఏవమేతాపి ధాతుయో వియాతి ధాతుయో. విచిత్తా హేతా ఞాణనేయ్యావయవాతి. యథా వా సరీరసఙ్ఖాతస్స సముదాయస్స అవయవభూతేసు రససోణితాదీసు అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగలక్ఖణపరిచ్ఛిన్నేసు ధాతుసమఞ్ఞా, ఏవమేవేతేసుపి పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స అత్తభావస్స అవయవేసు ధాతుసమఞ్ఞా వేదితబ్బా. అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగలక్ఖణపరిచ్ఛిన్నా హేతే చక్ఖాదయోతి. అపిచ ధాతూతి నిజ్జీవమత్తస్సేతం అధివచనం. తథా హి భగవా ‘‘ఛధాతురో అయం భిక్ఖు పురిసో’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౩.౩౪౩-౩౪౪) జీవసఞ్ఞాసమూహననత్థం ధాతుదేసనం అకాసీతి. యథావుత్తేనత్థేన చక్ఖు చ తం ధాతు చాతి చక్ఖుధాతు. ఏవం సేసాపి. మనోధాతూతి చ తిస్సో మనోధాతుయో. ధమ్మధాతూతి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా సోళస సుఖుమరూపాని నిబ్బానఞ్చ. మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఛసత్తతి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో.

Cakkhudhātādīni aṭṭhārasa vissajjanāni aṭṭhārasadhātuvasena niddiṭṭhāni. Cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyate, vidhānaṃ vidhīyate, etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyante, dhārīyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañcetaṃ etāsveva dhīyati, ṭhapīyatīti attho. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā. Etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viyāti dhātuyo. Vicittā hetā ñāṇaneyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evamevetesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘chadhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343-344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātu. Evaṃ sesāpi. Manodhātūti ca tisso manodhātuyo. Dhammadhātūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā soḷasa sukhumarūpāni nibbānañca. Manoviññāṇadhātūti chasattati manoviññāṇadhātuyo.

చక్ఖున్ద్రియాదీని బావీసతి విస్సజ్జనాని బావీసతిన్ద్రియవసేన నిద్దిట్ఠాని. చక్ఖుమేవ దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి చక్ఖున్ద్రియం. సోతమేవ సవనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సోతిన్ద్రియం. ఘానమేవ ఘాయనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఘానిన్ద్రియం. జివ్హా ఏవ సాయనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి జివ్హిన్ద్రియం. కాయో ఏవ ఫుసనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి కాయిన్ద్రియం. మనతే ఇతి మనో, విజానాతీతి అత్థో. అట్ఠకథాచరియా పనాహు – నాలియా మినమానో వియ మహాతులాయ ధారయమానో వియ చ ఆరమ్మణం మనతి జానాతీతి మనో, తదేవ మననలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి మనిన్ద్రియం.

Cakkhundriyādīni bāvīsati vissajjanāni bāvīsatindriyavasena niddiṭṭhāni. Cakkhumeva dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃ. Sotameva savanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sotindriyaṃ. Ghānameva ghāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti ghānindriyaṃ. Jivhā eva sāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jivhindriyaṃ. Kāyo eva phusanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ. Manate iti mano, vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu – nāliyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ manati jānātīti mano, tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ.

జీవన్తి తేన తంసహజాతా ధమ్మాతి జీవితం, తదేవ అనుపాలనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి జీవితిన్ద్రియం. తం రూపజీవితిన్ద్రియం అరూపజీవితిన్ద్రియన్తి దువిధం. సబ్బకమ్మజరూపసహజం సహజరూపానుపాలనం రూపజీవితిన్ద్రియం, సబ్బచిత్తసహజం సహజఅరూపానుపాలనం అరూపజీవితిన్ద్రియం.

Jīvanti tena taṃsahajātā dhammāti jīvitaṃ, tadeva anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ. Taṃ rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ. Sabbakammajarūpasahajaṃ sahajarūpānupālanaṃ rūpajīvitindriyaṃ, sabbacittasahajaṃ sahajaarūpānupālanaṃ arūpajīvitindriyaṃ.

థీయతి సఙ్ఘాతం గచ్ఛతి ఏతిస్సా గబ్భోతి ఇత్థీ, ఇత్థిలిఙ్గాదీసు ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, నియమతో ఇత్థియా ఏవ ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం.

Thīyati saṅghātaṃ gacchati etissā gabbhoti itthī, itthiliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, niyamato itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ.

పుం-వుచ్చతి నిరయో, పుం సఙ్ఖాతే నిరయే రిసీయతి హింసీయతీతి పురిసో, పురిసలిఙ్గాదీసు ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, నియమతో పురిసస్సేవ ఇన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం. ద్వీసుపేతేసు ఏకేకం సభావకస్స ఏకేకస్స కమ్మజరూపసహజం హోతి.

Puṃ-vuccati nirayo, puṃ saṅkhāte niraye risīyati hiṃsīyatīti puriso, purisaliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, niyamato purisasseva indriyaṃ purisindriyaṃ. Dvīsupetesu ekekaṃ sabhāvakassa ekekassa kammajarūpasahajaṃ hoti.

కుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం సుఖం, కాయికసాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సుఖమేవ ఇన్ద్రియం సుఖిన్ద్రియం.

Kusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ, kāyikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, sukhameva indriyaṃ sukhindriyaṃ.

అకుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం దుక్ఖం, కాయికఅసాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, దుక్ఖమేవ ఇన్ద్రియం దుక్ఖిన్ద్రియం.

Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ dukkhaṃ, kāyikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, dukkhameva indriyaṃ dukkhindriyaṃ.

పీతిసోమనస్సయోగతో సోభనం మనో అస్సాతి సుమనో, సుమనస్స భావో సోమనస్సం, చేతసికసాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సోమనస్సమేవ ఇన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం.

Pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, somanassameva indriyaṃ somanassindriyaṃ.

దోమనస్సయోగతో దుట్ఠు మనో అస్సాతి, హీనవేదనత్తా వా కుచ్ఛితం మనో అస్సాతి దుమ్మనో, దుమ్మనస్స భావో దోమనస్సం, చేతసికఅసాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, దోమనస్సమేవ ఇన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియం. సుఖదుక్ఖాకారపవత్తిం ఉపేక్ఖతి మజ్ఝత్తాకారసణ్ఠితత్తా తేనాకారేన పవత్తతీతి ఉపేక్ఖా, మజ్ఝత్తలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, ఉపేక్ఖా ఏవ ఇన్ద్రియం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం.

Domanassayogato duṭṭhu mano assāti, hīnavedanattā vā kucchitaṃ mano assāti dummano, dummanassa bhāvo domanassaṃ, cetasikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, domanassameva indriyaṃ domanassindriyaṃ. Sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā, majjhattalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, upekkhā eva indriyaṃ upekkhindriyaṃ.

సద్దహన్తి ఏతాయ, సయం వా సద్దహతి, సద్దహనమత్తమేవ వా ఏసాతి సద్ధా, అస్సద్ధియస్స అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, అధిమోక్ఖలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సద్ధాయేవ ఇన్ద్రియం సద్ధిన్ద్రియం.

Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā, assaddhiyassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, adhimokkhalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, saddhāyeva indriyaṃ saddhindriyaṃ.

వీరభావో వీరియం, వీరానం వా కమ్మం, విధినా వా నయేన ఈరయితబ్బం పవత్తయితబ్బన్తి వీరియం, కోసజ్జస్స అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, పగ్గహణలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, వీరియమేవ ఇన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం.

Vīrabhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā nayena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ, kosajjassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, paggahaṇalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, vīriyameva indriyaṃ vīriyindriyaṃ.

సరన్తి తాయ, సయం వా సరతి, సరణమత్తమేవ వా ఏసాతి సతి, ముట్ఠసచ్చస్స అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, ఉపట్ఠానలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సతి ఏవ ఇన్ద్రియం సతిన్ద్రియం.

Saranti tāya, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā esāti sati, muṭṭhasaccassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, upaṭṭhānalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, sati eva indriyaṃ satindriyaṃ.

ఆరమ్మణే చిత్తం సమ్మా ఆధియతి ఠపేతీతి సమాధి, విక్ఖేపస్స అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, అవిక్ఖేపలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సమాధి ఏవ ఇన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం.

Ārammaṇe cittaṃ sammā ādhiyati ṭhapetīti samādhi, vikkhepassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, avikkhepalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, samādhi eva indriyaṃ samādhindriyaṃ.

‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా నయేన అరియసచ్చాని పజానాతీతి పఞ్ఞా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి పఞ్ఞాపనవసేన పఞ్ఞా’’తి వుత్తం. అవిజ్జాయ అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, దస్సనలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, పఞ్ఞా ఏవ ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం.

‘‘Idaṃ dukkha’’ntiādinā nayena ariyasaccāni pajānātīti paññā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘aniccaṃ dukkhamanattāti paññāpanavasena paññā’’ti vuttaṃ. Avijjāya abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, dassanalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, paññā eva indriyaṃ paññindriyaṃ.

అనమతగ్గే సంసారవట్టే అనఞ్ఞాతం అమతం పదం చతుసచ్చధమ్మమేవ వా జానిస్సామీతి పటిపన్నస్స ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్సేతం నామం.

Anamatagge saṃsāravaṭṭe anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmīti paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ nāmaṃ.

పఠమమగ్గేన ఞాతం మరియాదం అనతిక్కమిత్వా తేసంయేవ తేన మగ్గేన ఞాతానం చతుసచ్చధమ్మానమేవ జాననతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ ఆజాననకం ఇన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం. సోతాపత్తిఫలాదీసు ఛసు ఠానేసు ఞాణస్సేతం నామం.

Paṭhamamaggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānameva jānanato indriyaṭṭhasambhavato ca ājānanakaṃ indriyaṃ aññindriyaṃ. Sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ nāmaṃ.

అఞ్ఞాతావినో చతుసచ్చేసు నిట్ఠితఞాణకిచ్చస్స ఖీణాసవస్స ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం, అఞ్ఞాతావీనం వా చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితకిచ్చానం చత్తారి సచ్చాని పటివిజ్ఝిత్వా ఠితానం ధమ్మానం అబ్భన్తరే ఇన్దట్ఠసాధనేన అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. అరహత్తఫలఞాణస్సేతం నామం. సబ్బానిపేతాని యథాయోగం ఇన్దలిఙ్గట్ఠేన ఇన్దదేసితట్ఠేన ఇన్దదిట్ఠట్ఠేన ఇన్దసిట్ఠట్ఠేన ఇన్దజుట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. భగవా హి సమ్మాసమ్బుద్ధో పరమిస్సరియభావతో ఇన్దో, కుసలాకుసలఞ్చ కమ్మం కమ్మేసు కస్సచి ఇస్సరియాభావతో. తేనేవేత్థ కమ్మజనితాని ఇన్ద్రియాని కుసలాకుసలకమ్మం ఉల్లిఙ్గేన్తి , తేన చ సిట్ఠానీతి ఇన్దలిఙ్గట్ఠేన ఇన్దసిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. సబ్బానేవ పనేతాని భగవతా మునిన్దేన యథాభూతతో పకాసితాని అభిసమ్బుద్ధాని చాతి ఇన్దదేసితట్ఠేన ఇన్దదిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. తేనేవ చ భగవతా మునిన్దేన కానిచి గోచరాసేవనాయ, కానిచి భావనాసేవనాయ సేవితానీతి ఇన్దజుట్ఠట్ఠేనపి ఇన్ద్రియాని. అపి చ ఆధిపచ్చసఙ్ఖాతేన ఇస్సరియట్ఠేనపి ఏతాని ఇన్ద్రియాని. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిపవత్తియఞ్హి చక్ఖాదీనం సిద్ధమాధిపచ్చం తస్మిం తిక్ఖే తిక్ఖత్తా మన్దే చ మన్దత్తాతి.

Aññātāvino catusaccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ, aññātāvīnaṃ vā catūsu saccesu niṭṭhitakiccānaṃ cattāri saccāni paṭivijjhitvā ṭhitānaṃ dhammānaṃ abbhantare indaṭṭhasādhanena aññātāvindriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ nāmaṃ. Sabbānipetāni yathāyogaṃ indaliṅgaṭṭhena indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena indajuṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo, kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammajanitāni indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti , tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā munindena yathābhūtato pakāsitāni abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva ca bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya, kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni. Api ca ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenapi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādipavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti.

.

5.

కామధాతుఆదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని భవప్పభేదవసేన నిద్దిట్ఠాని. కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన యుత్తా ధాతు కామధాతు, కామసఙ్ఖాతా వా ధాతు కామధాతు.

Kāmadhātuādīni dvādasa vissajjanāni bhavappabhedavasena niddiṭṭhāni. Kāmarāgasaṅkhātena kāmena yuttā dhātu kāmadhātu, kāmasaṅkhātā vā dhātu kāmadhātu.

కామం పహాయ రూపేన యుత్తా ధాతు రూపధాతు, రూపసఙ్ఖాతా వా ధాతు రూపధాతు.

Kāmaṃ pahāya rūpena yuttā dhātu rūpadhātu, rūpasaṅkhātā vā dhātu rūpadhātu.

కామఞ్చ రూపఞ్చ పహాయ అరూపేన యుత్తా ధాతు అరూపధాతు, అరూపసఙ్ఖాతా వా ధాతు అరూపధాతు.

Kāmañca rūpañca pahāya arūpena yuttā dhātu arūpadhātu, arūpasaṅkhātā vā dhātu arūpadhātu.

తా ఏవ ధాతుయో పున భవపరియాయేన వుత్తా. భవతీతి హి భవోతి వుచ్చతి. సఞ్ఞాయ యుత్తో భవో సఞ్ఞాభవో, సఞ్ఞాసహగతో వా భవో సఞ్ఞాభవో, సఞ్ఞా వా ఏత్థ భవే అత్థీతి సఞ్ఞాభవో. సో కామభవో చ అసఞ్ఞాభవముత్తో రూపభవో చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవముత్తో అరూపభవో చ హోతి.

Tā eva dhātuyo puna bhavapariyāyena vuttā. Bhavatīti hi bhavoti vuccati. Saññāya yutto bhavo saññābhavo, saññāsahagato vā bhavo saññābhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. So kāmabhavo ca asaññābhavamutto rūpabhavo ca nevasaññānāsaññābhavamutto arūpabhavo ca hoti.

న సఞ్ఞాభవో అసఞ్ఞాభవో, సో రూపభవేకదేసో.

Na saññābhavo asaññābhavo, so rūpabhavekadeso.

ఓళారికత్తాభావతో నేవసఞ్ఞా, సుఖుమత్తేన సమ్భవతో నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా, తాయ యుత్తో భవో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవో. అథ వా ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావా, సుఖుమాయ చ భావా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా అస్మిం భవేతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవో, సో అరూపభవేకదేసో.

Oḷārikattābhāvato nevasaññā, sukhumattena sambhavato nāsaññāti nevasaññānāsaññā, tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo. Atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā, sukhumāya ca bhāvā nevasaññānāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo, so arūpabhavekadeso.

ఏకేన రూపక్ఖన్ధేన వోకిణ్ణో భవో ఏకేన వోకారో అస్స భవస్సాతి ఏకవోకారభవో, సో అసఞ్ఞభవోవ.

Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo ekena vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo, so asaññabhavova.

చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహి వోకిణ్ణో భవో చతూహి వోకారో అస్స భవస్సాతి చతువోకారభవో , సో అరూపభవో ఏవ.

Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo catūhi vokāro assa bhavassāti catuvokārabhavo, so arūpabhavo eva.

పఞ్చహి ఖన్ధేహి వోకిణ్ణో భవో పఞ్చహి వోకారో అస్స భవస్సాతి పఞ్చవోకారభవో, సో కామభవో చ రూపభవేకదేసో చ హోతి.

Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo pañcahi vokāro assa bhavassāti pañcavokārabhavo, so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti.

. పఠమజ్ఝానాదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని ఝానసమాపత్తివసేన నిద్దిట్ఠాని. ఝానన్తి ఇధ బ్రహ్మవిహారమత్తం అధిప్పేతం. వితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఠమం ఝానం. పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం దుతియం ఝానం. సుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం తతియం ఝానం. ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం చతుత్థం ఝానం.

6.Paṭhamajjhānādīni dvādasa vissajjanāni jhānasamāpattivasena niddiṭṭhāni. Jhānanti idha brahmavihāramattaṃ adhippetaṃ. Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ jhānaṃ. Sukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ jhānaṃ.

మేదతి మేజ్జతీతి మేత్తా, సినియ్హతీతి అత్థో. మిత్తే వా భవా, మిత్తస్స వా ఏసా పవత్తీతి మేత్తా, పచ్చనీకధమ్మేహి ముత్తత్తా ఆరమ్మణే చాధిముత్తత్తా విముత్తి, చేతసో విముత్తి చేతోవిముత్తి, మేత్తా ఏవ చేతోవిముత్తి మేత్తాచేతోవిముత్తి.

Medati mejjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattīti mettā, paccanīkadhammehi muttattā ārammaṇe cādhimuttattā vimutti, cetaso vimutti cetovimutti, mettā eva cetovimutti mettācetovimutti.

కరుణా వుత్తత్థా ఏవ.

Karuṇā vuttatthā eva.

మోదన్తి తాయ తంసమఙ్గినో, సయం వా మోదతి, మోదనమత్తమేవ వా తన్తి ముదితా. ‘‘అవేరా హోన్తూ’’తిఆదిబ్యాపారప్పహానేన మజ్ఝత్తభావూపగమనేన చ ఉపేక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా. మేత్తాదయో తయో బ్రహ్మవిహారా పఠమాదీహి తీహి ఝానేహి యుత్తా. ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారో చతుత్థజ్ఝానేన యుత్తో.

Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā tanti muditā. ‘‘Averā hontū’’tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā. Mettādayo tayo brahmavihārā paṭhamādīhi tīhi jhānehi yuttā. Upekkhābrahmavihāro catutthajjhānena yutto.

ఫరణవసేన నత్థి ఏతస్స అన్తోతి అనన్తో. ఆకాసో అనన్తో ఆకాసానన్తో, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో . ఆకాసానన్తోయేవ ఆకాసానఞ్చం, తం ఆకాసానఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స ‘‘దేవానం దేవాయతనమివా’’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం. ఆకాసానఞ్చాయతనమేవ సమాపత్తి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తి. ఫరణవసేన చ నత్థి ఏతస్స అన్తోతి అనన్తం, తం ఆకాసారమ్మణం విఞ్ఞాణం. అనన్తమేవ ఆనఞ్చం, విఞ్ఞాణం ఆనఞ్చం ‘‘విఞ్ఞాణానఞ్చ’’న్తి అవత్వా ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ’’న్తి వుత్తం. అయఞ్హేత్థ రుళ్హిసద్దో. తం విఞ్ఞాణఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స ‘‘దేవానం దేవాయతనమివా’’తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. నత్థి ఏతస్స కిఞ్చనన్తి అకిఞ్చనం, అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి అస్స అవసిట్ఠం నత్థీతి వుత్తం హోతి. అకిఞ్చనస్స భావో ఆకిఞ్చఞ్ఞం. ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణాభావస్సేతం అధివచనం. తం ఆకిఞ్చఞ్ఞం. అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స ‘‘దేవానం దేవాయతనమివా’’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావతో, సుఖుమాయ చ భావతో నేవస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స సఞ్ఞా నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞం. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞఞ్చ తం మనాయతనధమ్మాయతనపరియాపన్నత్తా ఆయతనఞ్చాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. అథ వా యాయమేత్థ సఞ్ఞా సా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ నేవసఞ్ఞా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా చ సా సేసధమ్మానం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనారమ్మణాయ సమాపత్తియా ఏతం అధివచనం. న కేవలం ఏత్థ సఞ్ఞా ఏదిసీ, అథ ఖో వేదనాపి నేవవేదనా నావేదనా. చిత్తమ్పి నేవచిత్తం నాచిత్తం. ఫస్సోపి నేవఫస్సో నాఫస్సో. ఏస నయో సేససమ్పయుత్తధమ్మేసు. సఞ్ఞాసీసేన పనాయం దేసనా కతాతి.

Pharaṇavasena natthi etassa antoti ananto. Ākāso ananto ākāsānanto, kasiṇugghāṭimākāso . Ākāsānantoyeva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti ākāsānañcāyatanaṃ. Ākāsānañcāyatanameva samāpatti ākāsānañcāyatanasamāpatti. Pharaṇavasena ca natthi etassa antoti anantaṃ, taṃ ākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ. Anantameva ānañcaṃ, viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘viññāṇānañca’’nti avatvā ‘‘viññāṇañca’’nti vuttaṃ. Ayañhettha ruḷhisaddo. Taṃ viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti viññāṇañcāyatanaṃ. Natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ. Ākāsānañcāyatanaviññāṇābhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ. Adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘devānaṃ devāyatanamivā’’ti ākiñcaññāyatanaṃ. Oḷārikāya saññāya abhāvato, sukhumāya ca bhāvato nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ. Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā yāyamettha saññā sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā, nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Ākiñcaññāyatanārammaṇāya samāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ. Na kevalaṃ ettha saññā edisī, atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā. Cittampi nevacittaṃ nācittaṃ. Phassopi nevaphasso nāphasso. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti.

అవిజ్జాదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గవసేన నిద్దిట్ఠాని. పూరేతుం అయుత్తట్ఠేన కాయదుచ్చరితాది అవిన్దియం నామ, అలద్ధబ్బన్తి అత్థో. తం అవిన్దియం విన్దతీతి అవిజ్జా. తబ్బిపరీతతో కాయసుచరితాది విన్దియం నామ, తం విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా. ఖన్ధానం రాసట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞట్ఠం, ఇన్ద్రియానం అధిపతియట్ఠం, సచ్చానం తథట్ఠం అవిదితం కరోతీతి అవిజ్జా. దుక్ఖాదీనం పీళనాదివసేన వుత్తం చతుబ్బిధం చతుబ్బిధం అత్థం అవిదితం కరోతీతిపి అవిజ్జా, అన్తవిరహితే సంసారే సబ్బయోనిగతిభవవిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు సత్తే జవాపేతీతి అవిజ్జా, పరమత్థతో అవిజ్జమానేసు ఇత్థిపురిసాదీసు జవతి, విజ్జమానేసుపి ఖన్ధాదీసు న జవతీతి అవిజ్జా, అపి చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణానం పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నానఞ్చ ధమ్మానం ఛాదనతోపి అవిజ్జా. సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా. విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. నమతీతి నామం, నామయతీతి వా నామం. రుప్పతీతి రూపం. ఆయే తనోతి , ఆయతఞ్చ నయతీతి ఆయతనం. ఫుసతీతి ఫస్సో. వేదయతీతి వేదనా. పరితస్సతీతి తణ్హా. ఉపాదియతి భుసం గణ్హాతీతి ఉపాదానం. భవతి, భావయతీతి వా భవో. జననం జాతి. జీరణం జరా. మరన్తి ఏతేనాతి మరణం.

Avijjādīni dvādasa vissajjanāni paṭiccasamuppādaṅgavasena niddiṭṭhāni. Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā, antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā, paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā, api ca cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Namatīti nāmaṃ, nāmayatīti vā nāmaṃ. Ruppatīti rūpaṃ. Āye tanoti , āyatañca nayatīti āyatanaṃ. Phusatīti phasso. Vedayatīti vedanā. Paritassatīti taṇhā. Upādiyati bhusaṃ gaṇhātīti upādānaṃ. Bhavati, bhāvayatīti vā bhavo. Jananaṃ jāti. Jīraṇaṃ jarā. Maranti etenāti maraṇaṃ.

. దుక్ఖాదీని అట్ఠసతాని అట్ఠ చ విస్సజ్జనాని చతుసచ్చయోజనావసేన నిద్దిట్ఠాని. ‘‘దుక్ఖం అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదీసు హి ఛన్నం చతుక్కానం వసేన చతువీసతి విస్సజ్జనాని ‘‘చక్ఖు జరామరణ’’న్తి పేయ్యాలే ‘‘చక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం సోతం అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా ‘‘జాతి అభిఞ్ఞేయ్యా’’తి పరియోసానేన పఞ్చనవుతాధికేన విస్సజ్జనసతేన యోజేత్వా వుత్తాని. పఞ్చనవుతాధికం చతుక్కసతం హోతి, తేసం చతుక్కానం వసేన అసీతిఅధికాని సత్త విస్సజ్జనసతాని. ‘‘జరామరణం అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదికే చతుక్కే ‘‘చత్తారి విస్సజ్జనానీ’’తి ఏవం సబ్బాని అట్ఠ చ సతాని అట్ఠ చ విస్సజ్జనాని హోన్తి. ఏత్థ చ తస్స తస్స ధమ్మస్స పధానభూతో పచ్చయో సముదయోతి వేదితబ్బో. సబ్బసఙ్ఖారేహి సుఞ్ఞం నిబ్బానం నిరోధోతి వేదితబ్బం. అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీనం తిణ్ణమ్పి హి లోకుత్తరిన్ద్రియానం ఏత్థ అభావం సన్ధాయ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియనిరోధోతిఆది యుజ్జతి . నిరోధగామినిపటిపదాతి చ సబ్బత్థ అరియమగ్గో ఏవ. ఏవఞ్హి వుచ్చమానే ఫలేపి మగ్గవోహారసమ్భవతో అఞ్ఞిన్ద్రియఅఞ్ఞాతావిన్ద్రియానమ్పి యుజ్జతి. పున దుక్ఖాదీనం పరిఞ్ఞట్ఠాదివసేన అట్ఠసతాని అట్ఠ చ విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని, పున దుక్ఖాదీనం పరిఞ్ఞాపటివేధట్ఠాదివసేన అట్ఠసతాని అట్ఠ చ విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. పరిఞ్ఞా చ సా పటివిజ్ఝితబ్బట్ఠేన పటివేధో చాతి పరిఞ్ఞాపటివేధో. పరిఞ్ఞాపటివేధోవ అత్థో పరిఞ్ఞాపటివేధట్ఠో.

7.Dukkhādīni aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni catusaccayojanāvasena niddiṭṭhāni. ‘‘Dukkhaṃ abhiññeyya’’ntiādīsu hi channaṃ catukkānaṃ vasena catuvīsati vissajjanāni ‘‘cakkhu jarāmaraṇa’’nti peyyāle ‘‘cakkhu abhiññeyyaṃ sotaṃ abhiññeyya’’ntiādinā ‘‘jāti abhiññeyyā’’ti pariyosānena pañcanavutādhikena vissajjanasatena yojetvā vuttāni. Pañcanavutādhikaṃ catukkasataṃ hoti, tesaṃ catukkānaṃ vasena asītiadhikāni satta vissajjanasatāni. ‘‘Jarāmaraṇaṃ abhiññeyya’’ntiādike catukke ‘‘cattāri vissajjanānī’’ti evaṃ sabbāni aṭṭha ca satāni aṭṭha ca vissajjanāni honti. Ettha ca tassa tassa dhammassa padhānabhūto paccayo samudayoti veditabbo. Sabbasaṅkhārehi suññaṃ nibbānaṃ nirodhoti veditabbaṃ. Anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇampi hi lokuttarindriyānaṃ ettha abhāvaṃ sandhāya anaññātaññassāmītindriyanirodhotiādi yujjati . Nirodhagāminipaṭipadāti ca sabbattha ariyamaggo eva. Evañhi vuccamāne phalepi maggavohārasambhavato aññindriyaaññātāvindriyānampi yujjati. Puna dukkhādīnaṃ pariññaṭṭhādivasena aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni niddiṭṭhāni, puna dukkhādīnaṃ pariññāpaṭivedhaṭṭhādivasena aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni niddiṭṭhāni. Pariññā ca sā paṭivijjhitabbaṭṭhena paṭivedho cāti pariññāpaṭivedho. Pariññāpaṭivedhova attho pariññāpaṭivedhaṭṭho.

. పున తానేవ దుక్ఖాదీని జరామరణపరియన్తాని ద్విఅధికాని ద్వే పదసతాని సముదయాదీహి సత్తహి సత్తహి పదేహి యోజేత్వా ద్విఅధికానం ద్విన్నం అట్ఠకసతానం వసేన సహస్సఞ్చ ఛ చ సతాని సోళస చ విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. తత్థ పధానభూతో పచ్చయో సముదయో, తస్స నిరోధో సముదయనిరోధో. ఛన్దో ఏవ రాగో ఛన్దరాగో, దుక్ఖే సుఖసఞ్ఞాయ దుక్ఖస్స ఛన్దరాగో, తస్స నిరోధో ఛన్దరాగనిరోధో. దుక్ఖం పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానం సుఖం సోమనస్సం దుక్ఖస్స అస్సాదో. దుక్ఖస్స అనిచ్చతా దుక్ఖస్స విపరిణామధమ్మతా దుక్ఖస్స ఆదీనవో. దుక్ఖే ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం దుక్ఖస్స నిస్సరణం. ‘‘యం ఖో పన కిఞ్చి భూతం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం నిరోధో తస్స నిస్సరణ’’న్తి (పటి॰ మ॰ ౧.౨౪) వచనతో నిబ్బానమేవ దుక్ఖస్స నిస్సరణం. ‘‘దుక్ఖనిరోధో సముదయనిరోధో ఛన్దరాగనిరోధో దుక్ఖస్స నిస్సరణ’’న్తి నానాసఙ్ఖతపటిపక్ఖవసేన నానాపరియాయవచనేహి చతూసు ఠానేసు నిబ్బానమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘ఆహారసముదయా దుక్ఖసముదయో ఆహారనిరోధా దుక్ఖనిరోధో సరసవసేన సముదయనిరోధో, అథ వా ఉదయబ్బయదస్సనేన సముదయనిరోధో సహ విపస్సనాయ మగ్గో ఛన్దరాగనిరోధో’’తి వదన్తి. ఏవఞ్చ వుచ్చమానే లోకుత్తరిన్ద్రియానం అవిపస్సనూపగత్తా న సబ్బసాధారణం హోతీతి పఠమం వుత్తనయోవ గహేతబ్బో. లోకుత్తరిన్ద్రియేసు హి ఛన్దరాగాభావతోయేవ ఛన్దరాగనిరోధోతి యుజ్జతి. సరీరే ఛన్దరాగేనేవ సరీరేకదేసేసు కేసాదీసుపి ఛన్దరాగో కతోవ హోతి, జరామరణవన్తేసు ఛన్దరాగేనేవ జరామరణేసుపి ఛన్దరాగో కతోవ హోతి. ఏవం అస్సాదాదీనవాపి యోజేతబ్బా. పున దుక్ఖాదీని జరామరణపరియన్తాని ద్విఅధికాని ద్వే పదసతాని సముదయాదీహి ఛహి ఛహి పదేహి యోజేత్వా ద్విఅధికానం ద్విన్నం సత్తకసతానం వసేన నయసహస్సఞ్చ చత్తారి చ సతాని చుద్దస చ విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని.

8. Puna tāneva dukkhādīni jarāmaraṇapariyantāni dviadhikāni dve padasatāni samudayādīhi sattahi sattahi padehi yojetvā dviadhikānaṃ dvinnaṃ aṭṭhakasatānaṃ vasena sahassañca cha ca satāni soḷasa ca vissajjanāni niddiṭṭhāni. Tattha padhānabhūto paccayo samudayo, tassa nirodho samudayanirodho. Chando eva rāgo chandarāgo, dukkhe sukhasaññāya dukkhassa chandarāgo, tassa nirodho chandarāganirodho. Dukkhaṃ paṭicca uppajjamānaṃ sukhaṃ somanassaṃ dukkhassa assādo. Dukkhassa aniccatā dukkhassa vipariṇāmadhammatā dukkhassa ādīnavo. Dukkhe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ dukkhassa nissaraṇaṃ. ‘‘Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ nirodho tassa nissaraṇa’’nti (paṭi. ma. 1.24) vacanato nibbānameva dukkhassa nissaraṇaṃ. ‘‘Dukkhanirodho samudayanirodho chandarāganirodho dukkhassa nissaraṇa’’nti nānāsaṅkhatapaṭipakkhavasena nānāpariyāyavacanehi catūsu ṭhānesu nibbānameva vuttanti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘āhārasamudayā dukkhasamudayo āhāranirodhā dukkhanirodho sarasavasena samudayanirodho, atha vā udayabbayadassanena samudayanirodho saha vipassanāya maggo chandarāganirodho’’ti vadanti. Evañca vuccamāne lokuttarindriyānaṃ avipassanūpagattā na sabbasādhāraṇaṃ hotīti paṭhamaṃ vuttanayova gahetabbo. Lokuttarindriyesu hi chandarāgābhāvatoyeva chandarāganirodhoti yujjati. Sarīre chandarāgeneva sarīrekadesesu kesādīsupi chandarāgo katova hoti, jarāmaraṇavantesu chandarāgeneva jarāmaraṇesupi chandarāgo katova hoti. Evaṃ assādādīnavāpi yojetabbā. Puna dukkhādīni jarāmaraṇapariyantāni dviadhikāni dve padasatāni samudayādīhi chahi chahi padehi yojetvā dviadhikānaṃ dvinnaṃ sattakasatānaṃ vasena nayasahassañca cattāri ca satāni cuddasa ca vissajjanāni niddiṭṭhāni.

. ఇదాని రూపాదీని జరామరణపరియన్తాని ఏకాధికాని ద్వే పదసతాని సత్తహి అనుపస్సనాహి యోజేత్వా నిద్దిసితుం పఠమం తావ అనిచ్చానుపస్సనాదయో సత్త అనుపస్సనా నిద్దిట్ఠా. తాని సబ్బాని సత్తహి సుద్ధికఅనుపస్సనావిస్సజ్జనేహి సద్ధిం సహస్సఞ్చ చత్తారి చ సతాని చుద్దస చ విస్సజ్జనాని హోన్తి. అనిచ్చన్తి అనుపస్సనా అనిచ్చానుపస్సనా. సా నిచ్చసఞ్ఞాపటిపక్ఖా. దుక్ఖన్తి అనుపస్సనా దుక్ఖానుపస్సనా. సా సుఖసఞ్ఞాపటిపక్ఖా. అనత్తాతి అనుపస్సనా అనత్తానుపస్సనా. సా అత్తసఞ్ఞాపటిపక్ఖా. తిస్సన్నం అనుపస్సనానం పరిపూరత్తా నిబ్బిన్దతీతి నిబ్బిదా, నిబ్బిదా చ సా అనుపస్సనా చాతి నిబ్బిదానుపస్సనా. సా నన్దిపటిపక్ఖా. చతస్సన్నం అనుపస్సనానం పరిపూరత్తా విరజ్జతీతి విరాగో, విరాగో చ సో అనుపస్సనా చాతి విరాగానుపస్సనా. సా రాగపటిపక్ఖా. పఞ్చన్నం అనుపస్సనానం పరిపూరత్తా రాగం నిరోధేతీతి నిరోధో, నిరోధో చ సో అనుపస్సనా చాతి నిరోధానుపస్సనా. సా సముదయపటిపక్ఖా. ఛన్నం అనుపస్సనానం పరిపూరత్తా పటినిస్సజ్జతీతి పటినిస్సగ్గో, పటినిస్సగ్గో చ సో అనుపస్సనా చాతి పటినిస్సగ్గానుపస్సనా. సా ఆదానపటిపక్ఖా. లోకుత్తరిన్ద్రియానం అసతిపి విపస్సనూపగత్తే ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి (ధ॰ ప॰ ౨౭౭-౨౭౯; పటి॰ మ॰ ౧.౩౧) వచనతో తేసమ్పి అనిచ్చదుక్ఖానత్తత్తా తత్థ నిచ్చసుఖత్తసఞ్ఞానం నన్దియా రాగస్స చ అభావా నిరోధవన్తానీతి అనుపస్సనతో పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గపక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గసమ్భవతో చ తేహిపి సత్త అనుపస్సనా యోజితాతి వేదితబ్బా. జరామరణవన్తేసు అనిచ్చాదితో దిట్ఠేసు జరామరణమ్పి అనిచ్చాదితో దిట్ఠం నామ హోతి, జరామరణవన్తేసు నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో జరామరణే నిబ్బిన్నో చ విరత్తో చ హోతి, జరామరణవన్తేసు నిరోధతో దిట్ఠేసు జరామరణమ్పి నిరోధతో దిట్ఠం నామ హోతి, జరామరణవన్తేసు పటినిస్సజ్జన్తో జరామరణం పటినిస్సజ్జన్తోవ హోతీతి జరామరణేహి సత్త అనుపస్సనా యోజితాతి వేదితబ్బా.

9. Idāni rūpādīni jarāmaraṇapariyantāni ekādhikāni dve padasatāni sattahi anupassanāhi yojetvā niddisituṃ paṭhamaṃ tāva aniccānupassanādayo satta anupassanā niddiṭṭhā. Tāni sabbāni sattahi suddhikaanupassanāvissajjanehi saddhiṃ sahassañca cattāri ca satāni cuddasa ca vissajjanāni honti. Aniccanti anupassanā aniccānupassanā. Sā niccasaññāpaṭipakkhā. Dukkhanti anupassanā dukkhānupassanā. Sā sukhasaññāpaṭipakkhā. Anattāti anupassanā anattānupassanā. Sā attasaññāpaṭipakkhā. Tissannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā nibbindatīti nibbidā, nibbidā ca sā anupassanā cāti nibbidānupassanā. Sā nandipaṭipakkhā. Catassannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā virajjatīti virāgo, virāgo ca so anupassanā cāti virāgānupassanā. Sā rāgapaṭipakkhā. Pañcannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā rāgaṃ nirodhetīti nirodho, nirodho ca so anupassanā cāti nirodhānupassanā. Sā samudayapaṭipakkhā. Channaṃ anupassanānaṃ paripūrattā paṭinissajjatīti paṭinissaggo, paṭinissaggo ca so anupassanā cāti paṭinissaggānupassanā. Sā ādānapaṭipakkhā. Lokuttarindriyānaṃ asatipi vipassanūpagatte ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279; paṭi. ma. 1.31) vacanato tesampi aniccadukkhānattattā tattha niccasukhattasaññānaṃ nandiyā rāgassa ca abhāvā nirodhavantānīti anupassanato pariccāgapaṭinissaggapakkhandanapaṭinissaggasambhavato ca tehipi satta anupassanā yojitāti veditabbā. Jarāmaraṇavantesu aniccādito diṭṭhesu jarāmaraṇampi aniccādito diṭṭhaṃ nāma hoti, jarāmaraṇavantesu nibbindanto virajjanto jarāmaraṇe nibbinno ca viratto ca hoti, jarāmaraṇavantesu nirodhato diṭṭhesu jarāmaraṇampi nirodhato diṭṭhaṃ nāma hoti, jarāmaraṇavantesu paṭinissajjanto jarāmaraṇaṃ paṭinissajjantova hotīti jarāmaraṇehi satta anupassanā yojitāti veditabbā.

౧౦. ఇదాని ఆదీనవఞాణస్స వత్థుభూతానం ఉప్పాదాదీనం పఞ్చన్నం ఆరమ్మణానం వసేన ఉప్పాదాదీని తేసం వేవచనాని పఞ్చదస విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని, సన్తిపదఞాణస్స తప్పటిపక్ఖారమ్మణవసేన అనుప్పాదాదీని పఞ్చదస విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని, పున తానేవ ఉప్పాదానుప్పాదాదీని పదాని యుగళకవసేన యోజేత్వా తింస విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. ఏవం ఇమస్మిం నయేవ సట్ఠి విస్సజ్జనాని హోన్తి. తత్థ ఉప్పాదోతి పురిమకమ్మపచ్చయా ఇధ ఉప్పత్తి. పవత్తన్తి తథాఉప్పన్నస్స పవత్తి. నిమిత్తన్తి సబ్బమ్పి సఙ్ఖారనిమిత్తం. యోగావచరస్స హి సఙ్ఖారా ససణ్ఠానా వియ ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా నిమిత్తన్తి వుచ్చన్తి. ఆయూహనాతి ఆయతిం పటిసన్ధిహేతుభూతం కమ్మం. తఞ్హి అభిసఙ్ఖరణట్ఠేన ఆయూహనాతి వుచ్చతి.

10. Idāni ādīnavañāṇassa vatthubhūtānaṃ uppādādīnaṃ pañcannaṃ ārammaṇānaṃ vasena uppādādīni tesaṃ vevacanāni pañcadasa vissajjanāni niddiṭṭhāni, santipadañāṇassa tappaṭipakkhārammaṇavasena anuppādādīni pañcadasa vissajjanāni niddiṭṭhāni, puna tāneva uppādānuppādādīni padāni yugaḷakavasena yojetvā tiṃsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Evaṃ imasmiṃ nayeva saṭṭhi vissajjanāni honti. Tattha uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathāuppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Yogāvacarassa hi saṅkhārā sasaṇṭhānā viya upaṭṭhahanti, tasmā nimittanti vuccanti. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Tañhi abhisaṅkharaṇaṭṭhena āyūhanāti vuccati.

పటిసన్ధీతి ఆయతిం ఉప్పత్తి. సా హి భవన్తరపటిసన్ధానతో పటిసన్ధీతి వుచ్చతి. గతీతి యాయ గతియా సా పటిసన్ధి హోతి. సా హి గన్తబ్బతో గతీతి వుచ్చతి. నిబ్బత్తీతి ఖన్ధానం నిబ్బత్తనం. ఉపపత్తీతి ‘‘సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా’’తి (పటి॰ మ॰ ౧.౭౨) ఏవం వుత్తా విపాకపవత్తి. జాతీతి జననం. తత్థ తత్థ నిబ్బత్తమానానం సత్తానం యే యే ఖన్ధా పాతుభవన్తి, తేసం తేసం పఠమం పాతుభావో. జరాతి జీరణం. సా దువిధా ఠితఞ్ఞథత్తలక్ఖణసఙ్ఖాతం సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ ఖణ్డిచ్చాదిసమ్మతో సన్తతియం ఏకభవపరియాపన్నఖన్ధానం పురాణభావో చ. సా ఇధ అధిప్పేతా. బ్యాధీతి ధాతుక్ఖోభపచ్చయసముట్ఠితో పిత్తసేమ్హవాతసన్నిపాతఉతువిపరిణామవిసమపరిహారఉపక్కమకమ్మవిపాకవసేన అట్ఠవిధో ఆబాధో. వివిధం దుక్ఖం ఆదహతి విదహతీతి బ్యాధి, బ్యాధయతి తాపేతి, కమ్పయతీతి వా బ్యాధి. మరణన్తి మరన్తి ఏతేనాతి మరణం. తం దువిధం వయలక్ఖణసఙ్ఖాతం సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ ఏకభవపరియాపన్నజీవితిన్ద్రియప్పబన్ధవిచ్ఛేదో చ. తం ఇధ అధిప్పేతం.

Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Sā hi bhavantarapaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Sā hi gantabbato gatīti vuccati. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (paṭi. ma. 1.72) evaṃ vuttā vipākapavatti. Jātīti jananaṃ. Tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamaṃ pātubhāvo. Jarāti jīraṇaṃ. Sā duvidhā ṭhitaññathattalakkhaṇasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhānaṃ purāṇabhāvo ca. Sā idha adhippetā. Byādhīti dhātukkhobhapaccayasamuṭṭhito pittasemhavātasannipātautuvipariṇāmavisamaparihāraupakkamakammavipākavasena aṭṭhavidho ābādho. Vividhaṃ dukkhaṃ ādahati vidahatīti byādhi, byādhayati tāpeti, kampayatīti vā byādhi. Maraṇanti maranti etenāti maraṇaṃ. Taṃ duvidhaṃ vayalakkhaṇasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇañca ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca. Taṃ idha adhippetaṃ.

సోకోతి సోచనం. ఞాతిభోగరోగసీలదిట్ఠిబ్యసనేహి ఫుట్ఠస్స చిత్తసన్తాపో. పరిదేవోతి పరిదేవనం. ఞాతిబ్యసనాదీహియేవ ఫుట్ఠస్స వచీపలాపో. ఉపాయాసోతి భుసో ఆయాసో. ఞాతిబ్యసనాదీహియేవ ఫుట్ఠస్స అధిమత్తచేతోదుక్ఖప్పభావితో దోసోయేవ. ఏత్థ చ ఉప్పాదాదయో పఞ్చేవ ఆదీనవఞాణస్స వత్థువసేన వుత్తా, సేసా తేసం వేవచనవసేన. ‘‘నిబ్బత్తీ’’తి హి ఉప్పాదస్స, ‘‘జాతీ’’తి పటిసన్ధియా వేవచనం, ‘‘గతి ఉపపత్తీ’’తి ఇదం ద్వయం పవత్తస్స, జరాదయో నిమిత్తస్సాతి. అనుప్పాదాదివచనేహి పన నిబ్బానమేవ వుత్తం.

Sokoti socanaṃ. Ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa cittasantāpo. Paridevoti paridevanaṃ. Ñātibyasanādīhiyeva phuṭṭhassa vacīpalāpo. Upāyāsoti bhuso āyāso. Ñātibyasanādīhiyeva phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbattī’’ti hi uppādassa, ‘‘jātī’’ti paṭisandhiyā vevacanaṃ, ‘‘gati upapattī’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti. Anuppādādivacanehi pana nibbānameva vuttaṃ.

పున తానేవ ఉప్పాదానుప్పాదాదీని సట్ఠి పదాని దుక్ఖసుఖపదేహి యోజేత్వా సట్ఠి విస్సజ్జనాని, భయఖేమపదేహి యోజేత్వా సట్ఠి విస్సజ్జనాని, సామిసనిరామిసపదేహి యోజేత్వా సట్ఠి విస్సజ్జనాని, సఙ్ఖారనిబ్బానపదేహి యోజేత్వా సట్ఠి విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. తత్థ దుక్ఖన్తి అనిచ్చత్తా దుక్ఖం. దుక్ఖపటిపక్ఖతో సుఖం. యం దుక్ఖం, తం భయం. భయపటిపక్ఖతో ఖేమం. యం భయం, తం వట్టామిసలోకామిసేహి అవిప్పముత్తత్తా సామిసం. సామిసపటిపక్ఖతో నిరామిసం. యం సామిసం, తం సఙ్ఖారమత్తమేవ. సఙ్ఖారపటిపక్ఖతో సన్తత్తా నిబ్బానం. సఙ్ఖారా హి ఆదిత్తా, నిబ్బానం సన్తన్తి. దుక్ఖాకారేన భయాకారేన సామిసాకారేన సఙ్ఖారాకారేనాతి ఏవం తేన తేన ఆకారేన పవత్తిం సన్ధాయ తథా తథా వుత్తన్తి వేదితబ్బన్తి.

Puna tāneva uppādānuppādādīni saṭṭhi padāni dukkhasukhapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, bhayakhemapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, sāmisanirāmisapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni, saṅkhāranibbānapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni niddiṭṭhāni. Tattha dukkhanti aniccattā dukkhaṃ. Dukkhapaṭipakkhato sukhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, taṃ bhayaṃ. Bhayapaṭipakkhato khemaṃ. Yaṃ bhayaṃ, taṃ vaṭṭāmisalokāmisehi avippamuttattā sāmisaṃ. Sāmisapaṭipakkhato nirāmisaṃ. Yaṃ sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Saṅkhārapaṭipakkhato santattā nibbānaṃ. Saṅkhārā hi ādittā, nibbānaṃ santanti. Dukkhākārena bhayākārena sāmisākārena saṅkhārākārenāti evaṃ tena tena ākārena pavattiṃ sandhāya tathā tathā vuttanti veditabbanti.

౧౧. పరిగ్గహట్ఠాదీని ఏకతింస విస్సజ్జనాని అరియమగ్గక్ఖణవసేన నిద్దిట్ఠాని. అరియమగ్గసమ్పయుత్తా హి ధమ్మా ఆదితో పభుతి ఉప్పాదనత్థం పరిగ్గయ్హన్తే ఇతి పరిగ్గహా, తేసం సభావో పరిగ్గహట్ఠో. తేసంయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపరివారభావేన పరివారట్ఠో. భావనాపారిపూరివసేన పరిపూరట్ఠో. తేసంయేవ సమాధివసేన ఏకారమ్మణపరిగ్గహమపేక్ఖిత్వా ఏకగ్గట్ఠో. నానారమ్మణవిక్ఖేపాభావమపేక్ఖిత్వా అవిక్ఖేపట్ఠో. వీరియవసేన పగ్గహట్ఠో. సమాధివసేన ఉదకేన న్హానీయచుణ్ణానం వియ అవిప్పకిణ్ణతా అవిసారట్ఠో. సమాధియోగేన అలులితత్తా అనావిలట్ఠో. అవికమ్పితత్తా అనిఞ్జనట్ఠో. ఏకత్తుపట్ఠానవసేనాతి సమాధియోగేన చ ఏకారమ్మణే భుసం పతిట్ఠానవసేన చ. ఠితట్ఠోతి ఆరమ్మణే నిచ్చలభావేన పతిట్ఠితట్ఠో. తస్స నిబ్బానారమ్మణస్స ఆలమ్బనభావేన ఆరమ్మణట్ఠో. తత్థేవ నికామచారభావేన గోచరట్ఠో. నిస్సరణపహానభావేన నిబ్బానస్స పహానట్ఠో. కిలేసపరిచ్చాగవసేన అరియమగ్గస్స పరిచ్చాగట్ఠో. దుభతో వుట్ఠానవసేన వుట్ఠానట్ఠో. నిమిత్తపవత్తేహి నివత్తనవసేన నివత్తనట్ఠో. నిబ్బుతత్తా సన్తట్ఠో. అతప్పకత్తా ఉత్తమత్తా చ పణీతట్ఠో. కిలేసేహి విముత్తత్తా, ఆరమ్మణే చ అధిముత్తత్తా విముత్తట్ఠో. ఆసవానం అవిసయభావేన పరిసుద్ధత్తా అనాసవట్ఠో. కిలేసకన్తారసంసారకన్తారాతిక్కమనేన తరణట్ఠో. సఙ్ఖారనిమిత్తాభావేన అనిమిత్తట్ఠో. తణ్హాపణిధిఅభావేన అప్పణిహితట్ఠో. అత్తసారాభావేన సుఞ్ఞతట్ఠో. విముత్తిరసేన ఏకరసతాయ, సమథవిపస్సనానం ఏకరసతాయ వా ఏకరసట్ఠో. సమథవిపస్సనానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తనట్ఠో. తేసంయేవ యుగనద్ధట్ఠో. అరియమగ్గస్స సఙ్ఖారతో నిగ్గమనే నియ్యానట్ఠో. నిబ్బానసమ్పాపనేన హేతుట్ఠో. నిబ్బానపచ్చక్ఖకరణేన దస్సనట్ఠో. అధిపతిభావేన ఆధిపతేయ్యట్ఠోతి.

11.Pariggahaṭṭhādīni ekatiṃsa vissajjanāni ariyamaggakkhaṇavasena niddiṭṭhāni. Ariyamaggasampayuttā hi dhammā ādito pabhuti uppādanatthaṃ pariggayhante iti pariggahā, tesaṃ sabhāvo pariggahaṭṭho. Tesaṃyeva aññamaññaparivārabhāvena parivāraṭṭho. Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṭṭho. Tesaṃyeva samādhivasena ekārammaṇapariggahamapekkhitvā ekaggaṭṭho. Nānārammaṇavikkhepābhāvamapekkhitvā avikkhepaṭṭho. Vīriyavasena paggahaṭṭho. Samādhivasena udakena nhānīyacuṇṇānaṃ viya avippakiṇṇatā avisāraṭṭho. Samādhiyogena alulitattā anāvilaṭṭho. Avikampitattā aniñjanaṭṭho. Ekattupaṭṭhānavasenāti samādhiyogena ca ekārammaṇe bhusaṃ patiṭṭhānavasena ca. Ṭhitaṭṭhoti ārammaṇe niccalabhāvena patiṭṭhitaṭṭho. Tassa nibbānārammaṇassa ālambanabhāvena ārammaṇaṭṭho. Tattheva nikāmacārabhāvena gocaraṭṭho. Nissaraṇapahānabhāvena nibbānassa pahānaṭṭho. Kilesapariccāgavasena ariyamaggassa pariccāgaṭṭho. Dubhato vuṭṭhānavasena vuṭṭhānaṭṭho. Nimittapavattehi nivattanavasena nivattanaṭṭho. Nibbutattā santaṭṭho. Atappakattā uttamattā ca paṇītaṭṭho. Kilesehi vimuttattā, ārammaṇe ca adhimuttattā vimuttaṭṭho. Āsavānaṃ avisayabhāvena parisuddhattā anāsavaṭṭho. Kilesakantārasaṃsārakantārātikkamanena taraṇaṭṭho. Saṅkhāranimittābhāvena animittaṭṭho. Taṇhāpaṇidhiabhāvena appaṇihitaṭṭho. Attasārābhāvena suññataṭṭho. Vimuttirasena ekarasatāya, samathavipassanānaṃ ekarasatāya vā ekarasaṭṭho. Samathavipassanānaṃ aññamaññaṃ anativattanaṭṭho. Tesaṃyeva yuganaddhaṭṭho. Ariyamaggassa saṅkhārato niggamane niyyānaṭṭho. Nibbānasampāpanena hetuṭṭho. Nibbānapaccakkhakaraṇena dassanaṭṭho. Adhipatibhāvena ādhipateyyaṭṭhoti.

౧౨. సమథాదీని చత్తారి విస్సజ్జనాని సమథవిపస్సనావసేన నిద్దిట్ఠాని. అనిచ్చాదివసేన అను అను పస్సనతో అనుపస్సనట్ఠో. యుగనద్ధస్స సమథవిపస్సనాద్వయస్స ఏకరసభావేన అనతివత్తనట్ఠో. సిక్ఖాదీని నవ విస్సజ్జనాని అరియమగ్గస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన నిద్దిట్ఠాని. సిక్ఖితబ్బత్తా సిక్ఖా . తస్సా సమాదాతబ్బతో సమాదానట్ఠో. సీలే పతిట్ఠాయ కమ్మట్ఠానవసేన గహితస్స ఆరమ్మణస్స భావనాపవత్తిట్ఠానత్తా గోచరట్ఠానత్తా చ గోచరట్ఠో. సమథకాలే విపస్సనాకాలే వా కోసజ్జవసేన లీనస్స చిత్తస్స ధమ్మవిచయవీరియపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనావసేన ఉస్సాహనట్ఠో పగ్గహట్ఠో. ఉద్ధచ్చవసేన ఉద్ధతస్స చిత్తస్స పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనావసేన సన్నిసీదాపనట్ఠో నిగ్గహట్ఠో. ఉభో విసుద్ధానన్తి ఉభతో విసుద్ధానం, లీనుద్ధతపక్ఖతో నివారేత్వా విసుద్ధానం చిత్తానన్తి అత్థో. మజ్ఝిమభావే ఠితానం సన్తతివసేన పవత్తమానానం చిత్తానం వసేన బహువచనం కతన్తి వేదితబ్బం. ఉస్సాహనసన్నిసీదాపనేసు సబ్యాపారాభావో అజ్ఝుపేక్ఖనట్ఠో. సమప్పవత్తస్స చిత్తస్స వసేన భావనా విసేసాధిగమట్ఠో. అరియమగ్గపాతుభావవసేన ఉత్తరిపటివేధట్ఠో. అరియమగ్గసిద్ధచతుసచ్చపటివేధవసేన సచ్చాభిసమయట్ఠో. ఫలసమాపత్తివసేన నిరోధే పతిట్ఠాపకట్ఠో. సా హి తంసమఙ్గిపుగ్గలం నిరోధసఙ్ఖాతే నిబ్బానే పతిట్ఠాపేతి.

12.Samathādīni cattāri vissajjanāni samathavipassanāvasena niddiṭṭhāni. Aniccādivasena anu anu passanato anupassanaṭṭho. Yuganaddhassa samathavipassanādvayassa ekarasabhāvena anativattanaṭṭho. Sikkhādīni nava vissajjanāni ariyamaggassa ādimajjhapariyosānavasena niddiṭṭhāni. Sikkhitabbattā sikkhā. Tassā samādātabbato samādānaṭṭho. Sīle patiṭṭhāya kammaṭṭhānavasena gahitassa ārammaṇassa bhāvanāpavattiṭṭhānattā gocaraṭṭhānattā ca gocaraṭṭho. Samathakāle vipassanākāle vā kosajjavasena līnassa cittassa dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena ussāhanaṭṭho paggahaṭṭho. Uddhaccavasena uddhatassa cittassa passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena sannisīdāpanaṭṭho niggahaṭṭho. Ubho visuddhānanti ubhato visuddhānaṃ, līnuddhatapakkhato nivāretvā visuddhānaṃ cittānanti attho. Majjhimabhāve ṭhitānaṃ santativasena pavattamānānaṃ cittānaṃ vasena bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ. Ussāhanasannisīdāpanesu sabyāpārābhāvo ajjhupekkhanaṭṭho. Samappavattassa cittassa vasena bhāvanā visesādhigamaṭṭho. Ariyamaggapātubhāvavasena uttaripaṭivedhaṭṭho. Ariyamaggasiddhacatusaccapaṭivedhavasena saccābhisamayaṭṭho. Phalasamāpattivasena nirodhe patiṭṭhāpakaṭṭho. Sā hi taṃsamaṅgipuggalaṃ nirodhasaṅkhāte nibbāne patiṭṭhāpeti.

సద్ధిన్ద్రియాదీని పఞ్చ విస్సజ్జనాని ఇన్ద్రియట్ఠవసేన వుత్తాని. అధిమోక్ఖట్ఠోతి అధిముచ్చనట్ఠో. ఉపట్ఠానట్ఠోతి ఆరమ్మణం ఉపేచ్చ పతిట్ఠానట్ఠో. దస్సనట్ఠోతి సభావపేక్ఖనట్ఠో. సద్ధాబలాదీని పఞ్చ విస్సజ్జనాని బలట్ఠవసేన నిద్దిట్ఠాని. అకమ్పియట్ఠేన సద్ధావ బలన్తి సద్ధాబలం. అస్సద్ధియేతి అస్సద్ధియేన. అస్సద్ధియన్తి చ సద్ధాపటిపక్ఖభూతో చిత్తుప్పాదో. అకమ్పియట్ఠోతి అకమ్పేతబ్బట్ఠో, కమ్పేతుం న సక్కాతి అత్థో. కోసజ్జేతి కుసీతభావసఙ్ఖాతేన థినమిద్ధేన. పమాదేతి సతిపటిపక్ఖేన చిత్తుప్పాదేన. ఉద్ధచ్చేతి అవూపసమసఙ్ఖాతేన ఉద్ధచ్చేన. అవిజ్జాయాతి మోహేన. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీని సత్త విస్సజ్జనాని బోజ్ఝఙ్గట్ఠవసేన నిద్దిట్ఠాని. బుజ్ఝనకస్స అఙ్గో బోజ్ఝఙ్గో. పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గో సమ్బోజ్ఝఙ్గో, సతియేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. ధమ్మే విచినాతీతి ధమ్మవిచయో. పఞ్ఞాయేతం నామం. పవిచయట్ఠోతి విచారట్ఠో. పీనయతీతి పీతి. ఫరణట్ఠోతి విసరణట్ఠో. పస్సమ్భనం పస్సద్ధి . ఉపసమట్ఠోతి నిద్దరథట్ఠో. ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా, సమం పేక్ఖతి అపక్ఖపతితావ హుత్వా పేక్ఖతీతి అత్థో. సా ఇధ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా, బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖాతిపి తస్సా నామం. సమవాహితలక్ఖణత్తా పటిసఙ్ఖానట్ఠో.

Saddhindriyādīni pañca vissajjanāni indriyaṭṭhavasena vuttāni. Adhimokkhaṭṭhoti adhimuccanaṭṭho. Upaṭṭhānaṭṭhoti ārammaṇaṃ upecca patiṭṭhānaṭṭho. Dassanaṭṭhoti sabhāvapekkhanaṭṭho. Saddhābalādīni pañca vissajjanāni balaṭṭhavasena niddiṭṭhāni. Akampiyaṭṭhena saddhāva balanti saddhābalaṃ. Assaddhiyeti assaddhiyena. Assaddhiyanti ca saddhāpaṭipakkhabhūto cittuppādo. Akampiyaṭṭhoti akampetabbaṭṭho, kampetuṃ na sakkāti attho. Kosajjeti kusītabhāvasaṅkhātena thinamiddhena. Pamādeti satipaṭipakkhena cittuppādena. Uddhacceti avūpasamasaṅkhātena uddhaccena. Avijjāyāti mohena. Satisambojjhaṅgādīni satta vissajjanāni bojjhaṅgaṭṭhavasena niddiṭṭhāni. Bujjhanakassa aṅgo bojjhaṅgo. Pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo, satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. Dhamme vicinātīti dhammavicayo. Paññāyetaṃ nāmaṃ. Pavicayaṭṭhoti vicāraṭṭho. Pīnayatīti pīti. Pharaṇaṭṭhoti visaraṇaṭṭho. Passambhanaṃ passaddhi. Upasamaṭṭhoti niddarathaṭṭho. Upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ pekkhati apakkhapatitāva hutvā pekkhatīti attho. Sā idha tatramajjhattupekkhā, bojjhaṅgupekkhātipi tassā nāmaṃ. Samavāhitalakkhaṇattā paṭisaṅkhānaṭṭho.

సమ్మాదిట్ఠాదీని అట్ఠ విస్సజ్జనాని మగ్గవసేన నిద్దిట్ఠాని. సమ్మా పస్సతి, సమ్మా వా తాయ పస్సన్తి, పసత్థా సున్దరా వా దిట్ఠీతి సమ్మాదిట్ఠి. తస్సా సమ్మాదిట్ఠియా. సమ్మా సఙ్కప్పేతి, సమ్మా వా తేన సఙ్కప్పేన్తి, పసత్థో సున్దరో వా సఙ్కప్పోతి సమ్మాసఙ్కప్పో. అభిరోపనట్ఠోతి చిత్తస్స ఆరమ్మణారోపనట్ఠో. ఆరమ్మణాభినిరోపనట్ఠోతిపి పాఠో. సమ్మా వదతి , సమ్మా వా తాయ వదన్తి, పసత్థా సున్దరా వా వాచాతి సమ్మావాచా. మిచ్ఛావాచావిరతియా ఏతం నామం. పరిగ్గహట్ఠోతి చతుబ్బిధవచీసంవరపరిగ్గహట్ఠో. సమ్మా కరోతి, సమ్మా వా తేన కరోన్తి, పసత్థం సున్దరం వా కమ్మన్తి సమ్మాకమ్మం, సమ్మాకమ్మమేవ సమ్మాకమ్మన్తో. మిచ్ఛాకమ్మన్తవిరతియా ఏతం నామం. సముట్ఠానట్ఠోతి తివిధకాయసంవరసముట్ఠానట్ఠో. సమ్మా ఆజీవతి, సమ్మా వా తేన ఆజీవన్తి, పసత్థో సున్దరో వా ఆజీవోతి సమ్మాఆజీవో. మిచ్ఛాజీవవిరతియా ఏతం నామం. వోదానట్ఠోతి పరిసుద్ధట్ఠో. సమ్మా వాయమతి, సమ్మా వా తేన వాయమన్తి, పసత్థో సున్దరో వా వాయామోతి సమ్మావాయామో. సమ్మా సరతి, సమ్మా వా తాయ సరన్తి, పసత్థా సున్దరా వా సతీతి సమ్మాసతి. సమ్మా సమాధియతి, సమ్మా వా తేన సమాధియన్తి, పసత్థో సున్దరో వా సమాధీతి సమ్మాసమాధి.

Sammādiṭṭhādīni aṭṭha vissajjanāni maggavasena niddiṭṭhāni. Sammā passati, sammā vā tāya passanti, pasatthā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Tassā sammādiṭṭhiyā. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappenti, pasattho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo. Abhiropanaṭṭhoti cittassa ārammaṇāropanaṭṭho. Ārammaṇābhiniropanaṭṭhotipi pāṭho. Sammā vadati , sammā vā tāya vadanti, pasatthā sundarā vā vācāti sammāvācā. Micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ. Pariggahaṭṭhoti catubbidhavacīsaṃvarapariggahaṭṭho. Sammā karoti, sammā vā tena karonti, pasatthaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ, sammākammameva sammākammanto. Micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Samuṭṭhānaṭṭhoti tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānaṭṭho. Sammā ājīvati, sammā vā tena ājīvanti, pasattho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo. Micchājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Vodānaṭṭhoti parisuddhaṭṭho. Sammā vāyamati, sammā vā tena vāyamanti, pasattho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo. Sammā sarati, sammā vā tāya saranti, pasatthā sundarā vā satīti sammāsati. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyanti, pasattho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi.

౧౩. ఇన్ద్రియాదీని దస విస్సజ్జనాని రాసికత్వా అనుపుబ్బపటిపాటివసేన నిద్దిట్ఠాని. ఆధిపతేయ్యట్ఠోతి ఇన్దట్ఠకరణవసేన అధిపతిఅత్థో. అకమ్పియట్ఠోతి పటిపక్ఖేహి కమ్పేతుం అసక్కుణేయ్యట్ఠో. నియ్యానట్ఠోతి లోకియలోకుత్తరానమ్పి పటిపక్ఖతో నిగ్గమనట్ఠో. హేతుట్ఠోతి మిచ్ఛాదిట్ఠాదీనం పహానాయ సమ్మాదిట్ఠాదయో హేతూతి వా సబ్బేపి సమ్మాదిట్ఠాదయో నిబ్బానసమ్పాపకహేతూతి వా హేతుట్ఠో. సతిపట్ఠానేసు ఆరమ్మణేసు ఓక్ఖన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా ఉపట్ఠానతో ఉపట్ఠానం, సతియేవ ఉపట్ఠానం సతిపట్ఠానం. కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పనస్సా అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తాకారగహణవసే సుభసుఖనిచ్చత్తసఞ్ఞాపహానకిచ్చసాధనవసేన చ పవత్తితో చతుధా భేదో హోతి. ఏతాని పుబ్బభాగే నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి, మగ్గక్ఖణే పన ఏకాయేవ సతి చత్తారి నామాని లభతి.

13.Indriyādīni dasa vissajjanāni rāsikatvā anupubbapaṭipāṭivasena niddiṭṭhāni. Ādhipateyyaṭṭhoti indaṭṭhakaraṇavasena adhipatiattho. Akampiyaṭṭhoti paṭipakkhehi kampetuṃ asakkuṇeyyaṭṭho. Niyyānaṭṭhoti lokiyalokuttarānampi paṭipakkhato niggamanaṭṭho. Hetuṭṭhoti micchādiṭṭhādīnaṃ pahānāya sammādiṭṭhādayo hetūti vā sabbepi sammādiṭṭhādayo nibbānasampāpakahetūti vā hetuṭṭho. Satipaṭṭhānesu ārammaṇesu okkhanditvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassā asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavase subhasukhaniccattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Etāni pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana ekāyeva sati cattāri nāmāni labhati.

సమ్మప్పధానేసు పదహన్తి ఏతేనాతి పధానం, సోభనం పధానం సమ్మప్పధానం. సమ్మా వా పదహన్తి ఏతేనాతి సమ్మప్పధానం, సోభనం వా తం కిలేసవిరూపత్తవిరహతో పధానఞ్చ హితసుఖనిప్ఫాదకత్తేన సేట్ఠభావావహనతో పధానభావకరణతో వా సమ్మప్పధానం. వీరియస్సేతం అధివచనం. ఉప్పన్నానుప్పన్నానం అనుప్పన్నుప్పన్నానఞ్చ అకుసలకుసలానం ధమ్మానం పహానానుప్పత్తిఉప్పాదట్ఠితికిచ్చసాధనవసేన పవత్తితో పనస్స చతుధా భేదో హోతి. ఏతానిపి పుబ్బభాగే నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి, మగ్గక్ఖణే పన ఏకమేవ వీరియం చత్తారి నామాని లభతి. పదహనట్ఠోతి ఉస్సాహనట్ఠో. పధానట్ఠోతిపి పాఠో, సోయేవత్థో.

Sammappadhānesu padahanti etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ. Sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato padhānañca hitasukhanipphādakattena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vā sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Uppannānuppannānaṃ anuppannuppannānañca akusalakusalānaṃ dhammānaṃ pahānānuppattiuppādaṭṭhitikiccasādhanavasena pavattito panassa catudhā bhedo hoti. Etānipi pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ cattāri nāmāni labhati. Padahanaṭṭhoti ussāhanaṭṭho. Padhānaṭṭhotipi pāṭho, soyevattho.

ఇద్ధిపాదానన్తి ఏత్థ ఛన్దవీరియచిత్తవీమంసాసు ఏకేకో ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతీతి అత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి, పఠమేనత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. దుతియేనత్థేన ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో. పాదోతి పతిట్ఠా, అధిగమూపాయోతి అత్థో. తేన హి యస్మా ఉపరూపరి విసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి, తస్మా పాదోతి వుచ్చతి. ఏతే ఛన్దాదయో పుబ్బభాగే అధిపతివసేన నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి, మగ్గక్ఖణే పన సహేవ లబ్భన్తి. ఇజ్ఝనట్ఠోతి నిప్ఫజ్జనట్ఠో పతిట్ఠానట్ఠో వా. సచ్చానన్తి చతున్నం అరియసచ్చానం. తథట్ఠోతి యథాసభావట్ఠో. ఇమాని అట్ఠ విస్సజ్జనాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకాని. పయోగానన్తి చతున్నం అరియమగ్గపయోగానం. పటిప్పస్సద్ధట్ఠోతి చతున్నం అరియఫలానం పటిప్పస్సద్ధట్ఠో. మగ్గపయోగో హి ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధో హోతి నిట్ఠితకిచ్చత్తా. మగ్గపయోగానం ఫలోదయేన పటిప్పస్సద్ధభావో వా. ఫలానం సచ్ఛికిరియట్ఠోతి అరియఫలానం పచ్చవేక్ఖణవసేన పచ్చక్ఖకరణట్ఠో. ఆరమ్మణసచ్ఛికిరియా వుత్తా హోతి, ఫలక్ఖణే పటిలాభసచ్ఛికిరియా వా. వితక్కాదీని పఞ్చ విస్సజ్జనాని ఝానఙ్గవసేన నిద్దిట్ఠాని. వితక్కనం వితక్కో, ఊహనన్తి వుత్తం హోతి. విచరణం విచారో, అనుసఞ్చరణన్తి వుత్తం హోతి. ఉపవిచారట్ఠోతి అనుమజ్జనట్ఠో. అభిసన్దనట్ఠోతి తేమనట్ఠో సమాధివసేన చిత్తస్స ఏకగ్గట్ఠో.

Iddhipādānanti ettha chandavīriyacittavīmaṃsāsu ekeko ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi, paṭhamenatthena iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyenatthena iddhiyā pādoti iddhipādo. Pādoti patiṭṭhā, adhigamūpāyoti attho. Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā pādoti vuccati. Ete chandādayo pubbabhāge adhipativasena nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana saheva labbhanti. Ijjhanaṭṭhoti nipphajjanaṭṭho patiṭṭhānaṭṭho vā. Saccānanti catunnaṃ ariyasaccānaṃ. Tathaṭṭhoti yathāsabhāvaṭṭho. Imāni aṭṭha vissajjanāni lokiyalokuttaramissakāni. Payogānanti catunnaṃ ariyamaggapayogānaṃ. Paṭippassaddhaṭṭhoti catunnaṃ ariyaphalānaṃ paṭippassaddhaṭṭho. Maggapayogo hi phalakkhaṇe paṭippassaddho hoti niṭṭhitakiccattā. Maggapayogānaṃ phalodayena paṭippassaddhabhāvo vā. Phalānaṃ sacchikiriyaṭṭhoti ariyaphalānaṃ paccavekkhaṇavasena paccakkhakaraṇaṭṭho. Ārammaṇasacchikiriyā vuttā hoti, phalakkhaṇe paṭilābhasacchikiriyā vā. Vitakkādīni pañca vissajjanāni jhānaṅgavasena niddiṭṭhāni. Vitakkanaṃ vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Upavicāraṭṭhoti anumajjanaṭṭho. Abhisandanaṭṭhoti temanaṭṭho samādhivasena cittassa ekaggaṭṭho.

ఆవజ్జనాదీని పఞ్చదస విస్సజ్జనాని పకిణ్ణకవసేన నిద్దిట్ఠాని. పఞ్చద్వారమనోద్వారేసు భవఙ్గారమ్మణతో అఞ్ఞారమ్మణే చిత్తసన్తానం నమేన్తానం ద్విన్నం చిత్తానం ఆవజ్జనట్ఠో. విఞ్ఞాణస్స విజాననట్ఠో. పఞ్ఞాయ పజాననట్ఠో. సఞ్ఞాయ సఞ్జాననట్ఠో. సమాధిస్స ఏకోదట్ఠో. దుతియజ్ఝానస్మిఞ్హి సమాధి ఏకో ఉదేతీతి ఏకోదీతి వుచ్చతి, వితక్కవిచారేహి అనజ్ఝారుళ్హత్తా అగ్గో సేట్ఠో హుత్వా ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. సేట్ఠోపి హి లోకే ఏకోతి వుచ్చతి. వితక్కవిచారవిరహితో వా ఏకో అసహాయో హుత్వా ఉదేతీతిపి వట్టతి. సబ్బోపి వా కుసలసమాధి నీవరణాదీనం ఉద్ధచ్చస్సేవ వా పటిపక్ఖత్తా తేహి అనజ్ఝారుళ్హోతి అగ్గో హుత్వా ఉదేతీతి వా తేహి విరహితోతి అసహాయో హుత్వా ఉదేతీతి వా ఏకోదీతి యుజ్జతి. అభిఞ్ఞాయ ఞాతట్ఠోతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ సభావజాననట్ఠో. పరిఞ్ఞాయ తీరణట్ఠోతి తీరణపరిఞ్ఞాయ అనిచ్చాదితో ఉపపరిక్ఖణట్ఠో. పహానస్స పరిచ్చాగట్ఠోతి పహానపరిఞ్ఞాయ పటిపక్ఖపజహనట్ఠో. సమప్పవత్తాయ భావనాయ ఏకరసట్ఠో. ఫస్సనట్ఠోతి ఫుసనట్ఠో విన్దనట్ఠో. పీళాభారవహనాదినా ఖన్ధట్ఠో. సుఞ్ఞాదినా ధాతుట్ఠో. సకసకమరియాదాయతనాదినా ఆయతనట్ఠో. పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతవసేన సఙ్ఖతట్ఠో. తబ్బిపరీతేన అసఙ్ఖతట్ఠో.

Āvajjanādīni pañcadasa vissajjanāni pakiṇṇakavasena niddiṭṭhāni. Pañcadvāramanodvāresu bhavaṅgārammaṇato aññārammaṇe cittasantānaṃ namentānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ āvajjanaṭṭho. Viññāṇassa vijānanaṭṭho. Paññāya pajānanaṭṭho. Saññāya sañjānanaṭṭho. Samādhissa ekodaṭṭho. Dutiyajjhānasmiñhi samādhi eko udetīti ekodīti vuccati, vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā aggo seṭṭho hutvā uppajjatīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvā udetītipi vaṭṭati. Sabbopi vā kusalasamādhi nīvaraṇādīnaṃ uddhaccasseva vā paṭipakkhattā tehi anajjhāruḷhoti aggo hutvā udetīti vā tehi virahitoti asahāyo hutvā udetīti vā ekodīti yujjati. Abhiññāya ñātaṭṭhoti ñātapariññāya sabhāvajānanaṭṭho. Pariññāya tīraṇaṭṭhoti tīraṇapariññāya aniccādito upaparikkhaṇaṭṭho. Pahānassa pariccāgaṭṭhoti pahānapariññāya paṭipakkhapajahanaṭṭho. Samappavattāya bhāvanāya ekarasaṭṭho. Phassanaṭṭhoti phusanaṭṭho vindanaṭṭho. Pīḷābhāravahanādinā khandhaṭṭho. Suññādinā dhātuṭṭho. Sakasakamariyādāyatanādinā āyatanaṭṭho. Paccayehi saṅgamma katavasena saṅkhataṭṭho. Tabbiparītena asaṅkhataṭṭho.

౧౪. చిత్తట్ఠాదీని పఞ్చదస విస్సజ్జనాని చిత్తసమ్బన్ధేన నిద్దిట్ఠాని. చిత్తట్ఠోతి ఏత్థ ఆరమ్మణం చిన్తేతీతి చిత్తం, విజానాతీతి అత్థో. యం పనేత్థ జవనం హోతి, తం జవనవీథివసేన అత్తనో సన్తానం చినోతీతిపి చిత్తం, యం విపాకం హోతి, తం కమ్మకిలేసేహి చితన్తిపి చిత్తం, సబ్బమ్పి యథానురూపం చిత్తతాయ చిత్తం, చిత్తకరణతాయ చిత్తం, యం వట్టస్స పచ్చయో హోతి, తం సంసారదుక్ఖం చినోతీతిపి చిత్తం. ఏవం ఆరమ్మణే చిత్తతాదితో చిత్తట్ఠో. చిత్తుప్పాదనే ఫలుప్పాదనే వా నాస్స అన్తరమత్థీతి అనన్తరం, అనన్తరస్స భావో ఆనన్తరియం, చిత్తస్స ఆనన్తరియం చిత్తానన్తరియం, సో చిత్తానన్తరియట్ఠో. అరహతో చుతిచిత్తం వజ్జేత్వా యస్స కస్సచి సమనన్తరనిరుద్ధస్స చిత్తస్స అనన్తరచిత్తుప్పాదనే సమత్థభావో మగ్గచిత్తస్స అనన్తరం ఫలుప్పాదనే సమత్థభావోతి అధిప్పాయో. చిత్తస్స వుట్ఠానట్ఠోతి గోత్రభుచిత్తస్స నిమిత్తతో, మగ్గచిత్తస్స నిమిత్తపవత్తతో వుట్ఠానట్ఠో. చిత్తస్స వివట్టనట్ఠోతి తస్సేవ చిత్తద్వయస్స యథావుత్తతో వుట్ఠితస్స నిబ్బానే వివట్టనట్ఠో. చిత్తస్స హేతుట్ఠోతి చిత్తస్స హేతుపచ్చయభూతానం నవన్నం హేతూనం హేతుట్ఠో. చిత్తస్స పచ్చయట్ఠోతి చిత్తస్స వత్థారమ్మణాదీనం అనేకేసం పచ్చయానం పచ్చయట్ఠో. చిత్తస్స వత్థుట్ఠోతి చిత్తస్స వత్థుభూతానం చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయహదయవత్థూనం వత్థుట్ఠో. చిత్తస్స భూమట్ఠోతి చిత్తస్స ఉప్పత్తిదేసవసేన కామావచరాదిభూమిఅత్థో. చిత్తస్స ఆరమ్మణట్ఠోతి రూపాదిఆరమ్మణట్ఠో. పరిచితస్సారమ్మణస్స సఞ్చరణట్ఠానట్ఠేన గోచరట్ఠో. ఉపరి వుత్తవిఞ్ఞాణచరియావసేన చరియట్ఠో. అథ వా పయోగసముదాచారట్ఠో చరియట్ఠో. చిత్తస్స గమనాభావేపి దూరసన్తికారమ్మణగహణవసేన గతట్ఠో. అభినీహారట్ఠోతి గహితారమ్మణతో అఞ్ఞారమ్మణమనసికారత్థం చిత్తస్స అభినీహరణట్ఠో. చిత్తస్స నియ్యానట్ఠోతి మగ్గచిత్తస్స వట్టతో నియ్యానట్ఠో. ‘‘నేక్ఖమ్మం పటిలద్ధస్స కామచ్ఛన్దతో చిత్తం నిస్సటం హోతీ’’తిఆదినా (పటి॰ మ॰ ౧.౨౪, ౧౯౧ థోకం విసదిసం) నయేన చిత్తస్స నిస్సరణట్ఠో.

14.Cittaṭṭhādīni pañcadasa vissajjanāni cittasambandhena niddiṭṭhāni. Cittaṭṭhoti ettha ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho. Yaṃ panettha javanaṃ hoti, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotītipi cittaṃ, yaṃ vipākaṃ hoti, taṃ kammakilesehi citantipi cittaṃ, sabbampi yathānurūpaṃ cittatāya cittaṃ, cittakaraṇatāya cittaṃ, yaṃ vaṭṭassa paccayo hoti, taṃ saṃsāradukkhaṃ cinotītipi cittaṃ. Evaṃ ārammaṇe cittatādito cittaṭṭho. Cittuppādane phaluppādane vā nāssa antaramatthīti anantaraṃ, anantarassa bhāvo ānantariyaṃ, cittassa ānantariyaṃ cittānantariyaṃ, so cittānantariyaṭṭho. Arahato cuticittaṃ vajjetvā yassa kassaci samanantaraniruddhassa cittassa anantaracittuppādane samatthabhāvo maggacittassa anantaraṃ phaluppādane samatthabhāvoti adhippāyo. Cittassa vuṭṭhānaṭṭhoti gotrabhucittassa nimittato, maggacittassa nimittapavattato vuṭṭhānaṭṭho. Cittassa vivaṭṭanaṭṭhoti tasseva cittadvayassa yathāvuttato vuṭṭhitassa nibbāne vivaṭṭanaṭṭho. Cittassa hetuṭṭhoti cittassa hetupaccayabhūtānaṃ navannaṃ hetūnaṃ hetuṭṭho. Cittassa paccayaṭṭhoti cittassa vatthārammaṇādīnaṃ anekesaṃ paccayānaṃ paccayaṭṭho. Cittassa vatthuṭṭhoti cittassa vatthubhūtānaṃ cakkhusotaghānajivhākāyahadayavatthūnaṃ vatthuṭṭho. Cittassa bhūmaṭṭhoti cittassa uppattidesavasena kāmāvacarādibhūmiattho. Cittassa ārammaṇaṭṭhoti rūpādiārammaṇaṭṭho. Paricitassārammaṇassa sañcaraṇaṭṭhānaṭṭhena gocaraṭṭho. Upari vuttaviññāṇacariyāvasena cariyaṭṭho. Atha vā payogasamudācāraṭṭho cariyaṭṭho. Cittassa gamanābhāvepi dūrasantikārammaṇagahaṇavasena gataṭṭho. Abhinīhāraṭṭhoti gahitārammaṇato aññārammaṇamanasikāratthaṃ cittassa abhinīharaṇaṭṭho. Cittassa niyyānaṭṭhoti maggacittassa vaṭṭato niyyānaṭṭho. ‘‘Nekkhammaṃ paṭiladdhassa kāmacchandato cittaṃ nissaṭaṃ hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.24, 191 thokaṃ visadisaṃ) nayena cittassa nissaraṇaṭṭho.

౧౫. ఏకత్తాదీని ద్వాచత్తాలీస విస్సజ్జనాని ఏకత్తసమ్బన్ధేన నిద్దిట్ఠాని. ఏకత్తేతి ఆరమ్మణేకత్తే, ఏకారమ్మణేతి అత్థో. పఠమజ్ఝానవసేన పక్ఖన్దనట్ఠో. దుతియజ్ఝానవసేన పసీదనట్ఠో. తతియజ్ఝానవసేన సన్తిట్ఠనట్ఠో. చతుత్థజ్ఝానవసేన ముచ్చనట్ఠో. పచ్చవేక్ఖణవసేన ఏతం సన్తన్తి పస్సనట్ఠో. యానీకతట్ఠాదయో పఞ్చ సమాధిస్స వసీభావవిసేసా. యానీకతట్ఠోతి యుత్తయానసదిసకతట్ఠో. వత్థుకతట్ఠోతి పతిట్ఠట్ఠేన వత్థు వియ కతట్ఠో. అనుట్ఠితట్ఠోతి పచ్చుపట్ఠితట్ఠో. పరిచితట్ఠోతి సమన్తతో చితట్ఠో. సుసమారద్ధట్ఠోతి సుట్ఠు సమారద్ధట్ఠో , సుకతట్ఠోతి అత్థో. ఆవజ్జనసమాపజ్జనఅధిట్ఠానవుట్ఠానపచ్చవేక్ఖణవసితావసేన వా పటిపాటియా పఞ్చ పదాని యోజేతబ్బాని. కసిణాదిఆరమ్మణభావనాయ సిఖాప్పత్తకాలే చిత్తచేతసికానం పరిగ్గహపరివారపరిపూరట్ఠో. తేసంయేవ సమ్మా సమాహితత్తా ఏకారమ్మణే సమోసరణేన సమోధానట్ఠో. తేసంయేవ బలప్పత్తియా ఆరమ్మణం అభిభవిత్వా పతిట్ఠానవసేన అధిట్ఠానట్ఠో. సమథస్స విపస్సనాయ వా ఆదితో, ఆదరేన వా సేవనవసేన ఆసేవనట్ఠో. వడ్ఢనవసేన భావనట్ఠో . పునప్పునం కరణవసేన బహులీకమ్మట్ఠో. బహులీకతస్స సుట్ఠు సముట్ఠితవసేన సుసముగ్గతట్ఠో. సుసముగ్గతస్స పచ్చనీకేహి సుట్ఠు విముత్తివసేన ఆరమ్మణే చ సుట్ఠు అధిముత్తివసేన సువిముత్తట్ఠో.

15.Ekattādīni dvācattālīsa vissajjanāni ekattasambandhena niddiṭṭhāni. Ekatteti ārammaṇekatte, ekārammaṇeti attho. Paṭhamajjhānavasena pakkhandanaṭṭho. Dutiyajjhānavasena pasīdanaṭṭho. Tatiyajjhānavasena santiṭṭhanaṭṭho. Catutthajjhānavasena muccanaṭṭho. Paccavekkhaṇavasena etaṃ santanti passanaṭṭho. Yānīkataṭṭhādayo pañca samādhissa vasībhāvavisesā. Yānīkataṭṭhoti yuttayānasadisakataṭṭho. Vatthukataṭṭhoti patiṭṭhaṭṭhena vatthu viya kataṭṭho. Anuṭṭhitaṭṭhoti paccupaṭṭhitaṭṭho. Paricitaṭṭhoti samantato citaṭṭho. Susamāraddhaṭṭhoti suṭṭhu samāraddhaṭṭho , sukataṭṭhoti attho. Āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇavasitāvasena vā paṭipāṭiyā pañca padāni yojetabbāni. Kasiṇādiārammaṇabhāvanāya sikhāppattakāle cittacetasikānaṃ pariggahaparivāraparipūraṭṭho. Tesaṃyeva sammā samāhitattā ekārammaṇe samosaraṇena samodhānaṭṭho. Tesaṃyeva balappattiyā ārammaṇaṃ abhibhavitvā patiṭṭhānavasena adhiṭṭhānaṭṭho. Samathassa vipassanāya vā ādito, ādarena vā sevanavasena āsevanaṭṭho. Vaḍḍhanavasena bhāvanaṭṭho. Punappunaṃ karaṇavasena bahulīkammaṭṭho. Bahulīkatassa suṭṭhu samuṭṭhitavasena susamuggataṭṭho. Susamuggatassa paccanīkehi suṭṭhu vimuttivasena ārammaṇe ca suṭṭhu adhimuttivasena suvimuttaṭṭho.

బుజ్ఝనట్ఠాదీని చత్తారి పదాని బోజ్ఝఙ్గవసేన వుత్తాని. సోతాపత్తిమగ్గబోజ్ఝఙ్గానం బుజ్ఝనట్ఠో. సకదాగామిమగ్గబోజ్ఝఙ్గానం అనుబుజ్ఝనట్ఠో. అనాగామిమగ్గబోజ్ఝఙ్గానం పటిబుజ్ఝనట్ఠో. అరహత్తమగ్గబోజ్ఝఙ్గానం సమ్బుజ్ఝనట్ఠో. విపస్సనాబోజ్ఝఙ్గానం వా బుజ్ఝనట్ఠో. దస్సనమగ్గబోజ్ఝఙ్గానం అనుబుజ్ఝనట్ఠో. భావనామగ్గబోజ్ఝఙ్గానం పటిబుజ్ఝనట్ఠో. ఫలబోజ్ఝఙ్గానం సమ్బుజ్ఝనట్ఠో. యథావుత్తనయేనేవ బోజ్ఝఙ్గానం తస్స తస్స పుగ్గలస్స బోధనాదికరణేన బోధనట్ఠాదయో చత్తారో అత్థా వేదితబ్బా. యథావుత్తానంయేవ బోజ్ఝఙ్గానం బుజ్ఝనట్ఠేన ‘‘బోధో’’తి లద్ధనామస్స పుగ్గలస్స పక్ఖే భవత్తా బోధిపక్ఖియా నామ. తేసం యథావుత్తానంయేవ బోధిపక్ఖియట్ఠాదయో చత్తారో అత్థా వేదితబ్బా. విపస్సనాపఞ్ఞావసేన జోతనట్ఠో. కమతో చతుమగ్గపఞ్ఞావసేన ఉజ్జోతనానుజ్జోతనపటిజ్జోతనసఞ్జోతనట్ఠో. కమతో చతుమగ్గపఞ్ఞావసేన వా జోతనట్ఠాదయో, ఫలపఞ్ఞావసేన సఞ్జోతనట్ఠో వేదితబ్బో.

Bujjhanaṭṭhādīni cattāri padāni bojjhaṅgavasena vuttāni. Sotāpattimaggabojjhaṅgānaṃ bujjhanaṭṭho. Sakadāgāmimaggabojjhaṅgānaṃ anubujjhanaṭṭho. Anāgāmimaggabojjhaṅgānaṃ paṭibujjhanaṭṭho. Arahattamaggabojjhaṅgānaṃ sambujjhanaṭṭho. Vipassanābojjhaṅgānaṃ vā bujjhanaṭṭho. Dassanamaggabojjhaṅgānaṃ anubujjhanaṭṭho. Bhāvanāmaggabojjhaṅgānaṃ paṭibujjhanaṭṭho. Phalabojjhaṅgānaṃ sambujjhanaṭṭho. Yathāvuttanayeneva bojjhaṅgānaṃ tassa tassa puggalassa bodhanādikaraṇena bodhanaṭṭhādayo cattāro atthā veditabbā. Yathāvuttānaṃyeva bojjhaṅgānaṃ bujjhanaṭṭhena ‘‘bodho’’ti laddhanāmassa puggalassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Tesaṃ yathāvuttānaṃyeva bodhipakkhiyaṭṭhādayo cattāro atthā veditabbā. Vipassanāpaññāvasena jotanaṭṭho. Kamato catumaggapaññāvasena ujjotanānujjotanapaṭijjotanasañjotanaṭṭho. Kamato catumaggapaññāvasena vā jotanaṭṭhādayo, phalapaññāvasena sañjotanaṭṭho veditabbo.

౧౬. పతాపనట్ఠాదీని అట్ఠారస విస్సజ్జనాని అరియమగ్గవసేన నిద్దిట్ఠాని. అరియమగ్గో హి యస్సుప్పజ్జతి, తం పతాపేతి పభాసేతి విరోచాపేతీతి పతాపనో, తస్స పతాపనట్ఠో. తస్సేవ అతిపభస్సరభావేన సయం విరోచనట్ఠో. కిలేసానం విసోసనేన సన్తాపనట్ఠో. అమలనిబ్బానారమ్మణత్తా అమలట్ఠో. సమ్పయుత్తమలాభావేన విమలట్ఠో. ఆరమ్మణకరణమలాభావే నిమ్మలట్ఠో. అథ వా సోతాపత్తిమగ్గస్స అమలట్ఠో. సకదాగామిఅనాగామిమగ్గానం విమలట్ఠో. అరహత్తమగ్గస్స నిమ్మలట్ఠో. అథ వా సావకమగ్గస్స అమలట్ఠో. పచ్చేకబుద్ధమగ్గస్స విమలట్ఠో. సమ్మాసమ్బుద్ధమగ్గస్స నిమ్మలట్ఠో. కిలేసవిసమాభావేన సమట్ఠో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా’’తిఆదీసు (మ॰ ని॰ ౧.౨౮; అ॰ ని॰ ౩.౩౩; ౫.౨౦౦) వియ కిలేసప్పహానట్ఠేన సమయట్ఠో. విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధినిస్సరణసఙ్ఖాతేసు పఞ్చసు వివేకేసు సముచ్ఛేదవివేకత్తా వివేకట్ఠో, వినాభావట్ఠో. నిస్సరణవివేకే నిబ్బానే చరణతో వివేకచరియట్ఠో. పఞ్చసు విరాగేసు సముచ్ఛేదవిరాగత్తా విరాగట్ఠో, విరజ్జనట్ఠో. నిస్సరణవిరాగే నిబ్బానే చరణతో విరాగచరియట్ఠో. పఞ్చసు నిరోధేసు సముచ్ఛేదనిరోధత్తా నిరోధట్ఠో. దుక్ఖనిరోధే నిబ్బానే చరణతో నిరోధచరియట్ఠో. పరిచ్చాగపక్ఖన్దనవోసగ్గత్తా వోసగ్గట్ఠో. అరియమగ్గో హి సముచ్ఛేదవసేన కిలేసప్పహానతో పరిచ్చాగవోసగ్గో, ఆరమ్మణకరణేన నిబ్బానపక్ఖన్దనతో పక్ఖన్దనవోసగ్గో చ. విపస్సనా పన తదఙ్గవసేన కిలేసప్పహానతో పరిచ్చాగవోసగ్గో, తన్నిన్నభావేన నిబ్బానపక్ఖన్దనతో పక్ఖన్దనవోసగ్గో. న సో ఇధ అధిప్పేతో. వోసగ్గభావేన చరణతో వోసగ్గచరియట్ఠో. పఞ్చసు విముత్తీసు సముచ్ఛేదవిముత్తిత్తా విముత్తట్ఠో. నిస్సరణవిముత్తియం చరణతో విముత్తిచరియట్ఠో.

16.Patāpanaṭṭhādīni aṭṭhārasa vissajjanāni ariyamaggavasena niddiṭṭhāni. Ariyamaggo hi yassuppajjati, taṃ patāpeti pabhāseti virocāpetīti patāpano, tassa patāpanaṭṭho. Tasseva atipabhassarabhāvena sayaṃ virocanaṭṭho. Kilesānaṃ visosanena santāpanaṭṭho. Amalanibbānārammaṇattā amalaṭṭho. Sampayuttamalābhāvena vimalaṭṭho. Ārammaṇakaraṇamalābhāve nimmalaṭṭho. Atha vā sotāpattimaggassa amalaṭṭho. Sakadāgāmianāgāmimaggānaṃ vimalaṭṭho. Arahattamaggassa nimmalaṭṭho. Atha vā sāvakamaggassa amalaṭṭho. Paccekabuddhamaggassa vimalaṭṭho. Sammāsambuddhamaggassa nimmalaṭṭho. Kilesavisamābhāvena samaṭṭho. ‘‘Sammā mānābhisamayā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28; a. ni. 3.33; 5.200) viya kilesappahānaṭṭhena samayaṭṭho. Vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇasaṅkhātesu pañcasu vivekesu samucchedavivekattā vivekaṭṭho, vinābhāvaṭṭho. Nissaraṇaviveke nibbāne caraṇato vivekacariyaṭṭho. Pañcasu virāgesu samucchedavirāgattā virāgaṭṭho, virajjanaṭṭho. Nissaraṇavirāge nibbāne caraṇato virāgacariyaṭṭho. Pañcasu nirodhesu samucchedanirodhattā nirodhaṭṭho. Dukkhanirodhe nibbāne caraṇato nirodhacariyaṭṭho. Pariccāgapakkhandanavosaggattā vosaggaṭṭho. Ariyamaggo hi samucchedavasena kilesappahānato pariccāgavosaggo, ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanato pakkhandanavosaggo ca. Vipassanā pana tadaṅgavasena kilesappahānato pariccāgavosaggo, tanninnabhāvena nibbānapakkhandanato pakkhandanavosaggo. Na so idha adhippeto. Vosaggabhāvena caraṇato vosaggacariyaṭṭho. Pañcasu vimuttīsu samucchedavimuttittā vimuttaṭṭho. Nissaraṇavimuttiyaṃ caraṇato vimutticariyaṭṭho.

ఛన్దవీరియచిత్తవీమంసాసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏకేకఇద్ధిపాదవసేన దస దస కత్వా చతురిద్ధిపాదవసేన ఛన్దట్ఠాదీని చత్తాలీస విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. కత్తుకమ్యతట్ఠో ఛన్దట్ఠో. ఛన్దం సీసం కత్వా భావనారమ్భకాలే మూలట్ఠో. సహజాతానం పతిట్ఠాభావేన పాదట్ఠో. పదట్ఠోతి వా పాఠో. ఇద్ధిపాదత్తా అధిపతిభావేన పధానట్ఠో. పయోగకాలే ఇజ్ఝనట్ఠో. సద్ధాసమ్పయోగేన అధిమోక్ఖట్ఠో. వీరియసమ్పయోగేన పగ్గహట్ఠో. సతిసమ్పయోగేన ఉపట్ఠానట్ఠో. సమాధిసమ్పయోగేన అవిక్ఖేపట్ఠో. పఞ్ఞాసమ్పయోగేన దస్సనట్ఠో. పగ్గహట్ఠో వీరియట్ఠో. వీరియం సీసం కత్వా భావనారమ్భకాలే మూలట్ఠో. సయం వీరియత్తా పగ్గహట్ఠో. చిన్తనట్ఠాదికో చిత్తట్ఠో. చిత్తం సీసం కత్వా భావనారమ్భకాలే మూలట్ఠో. ఉపపరిక్ఖనట్ఠో వీమంసట్ఠో. వీమంసం సీసం కత్వా భావనారమ్భకాలే మూలట్ఠో. సయం వీమంసత్తా దస్సనట్ఠో.

Chandavīriyacittavīmaṃsāsaṅkhātesu catūsu iddhipādesu ekekaiddhipādavasena dasa dasa katvā caturiddhipādavasena chandaṭṭhādīni cattālīsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Kattukamyataṭṭho chandaṭṭho. Chandaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvena pādaṭṭho. Padaṭṭhoti vā pāṭho. Iddhipādattā adhipatibhāvena padhānaṭṭho. Payogakāle ijjhanaṭṭho. Saddhāsampayogena adhimokkhaṭṭho. Vīriyasampayogena paggahaṭṭho. Satisampayogena upaṭṭhānaṭṭho. Samādhisampayogena avikkhepaṭṭho. Paññāsampayogena dassanaṭṭho. Paggahaṭṭho vīriyaṭṭho. Vīriyaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sayaṃ vīriyattā paggahaṭṭho. Cintanaṭṭhādiko cittaṭṭho. Cittaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Upaparikkhanaṭṭho vīmaṃsaṭṭho. Vīmaṃsaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho. Sayaṃ vīmaṃsattā dassanaṭṭho.

౧౭. దుక్ఖస్స పీళనట్ఠోతిఆదీని సోళస విస్సజ్జనాని సచ్చానం తథలక్ఖణవసేన నిద్దిట్ఠాని. దుక్ఖదస్సనేనేవ పీళనట్ఠో. దుక్ఖాయూహనసముదయదస్సనేన సఙ్ఖతట్ఠో. సబ్బకిలేససన్తాపహరసుసీతలమగ్గదస్సనేన సన్తాపట్ఠో. అవిపరిణామధమ్మనిరోధదస్సనేన విపరిణామట్ఠో. సముదయదస్సనేనేవ ఆయూహనట్ఠో. సముదయాయూహితదుక్ఖదస్సనేన నిదానట్ఠో. విసఞ్ఞోగభూతనిరోధదస్సనేన సఞ్ఞోగట్ఠో. నియ్యానభూతమగ్గదస్సనేన పలిబోధట్ఠో. నిరోధదస్సనేనేవ నిస్సరణట్ఠో. అవివేకభూతసముదయదస్సనేన వివేకట్ఠో. సఙ్ఖతభూతమగ్గదస్సనేన అసఙ్ఖతట్ఠో. విసభూతదుక్ఖదస్సనేన అమతట్ఠో. మగ్గదస్సనేనేవ నియ్యానట్ఠో. నిబ్బానసమ్పత్తియా అహేతుభూతసముదయదస్సనేన హేతుట్ఠో. సుదుద్దసనిరోధదస్సనేన దస్సనట్ఠో. కపణజనసదిసదుక్ఖదస్సనేన ఉళారకులసదిసో ఆధిపతేయ్యట్ఠో పాతుభవతీతి. ఏవం తంతంసచ్చదస్సనేన తదఞ్ఞసచ్చదస్సనేన చ ఏకేకస్స సచ్చస్స చత్తారో చత్తారో లక్ఖణట్ఠా వుత్తా.

17.Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīni soḷasa vissajjanāni saccānaṃ tathalakkhaṇavasena niddiṭṭhāni. Dukkhadassaneneva pīḷanaṭṭho. Dukkhāyūhanasamudayadassanena saṅkhataṭṭho. Sabbakilesasantāpaharasusītalamaggadassanena santāpaṭṭho. Avipariṇāmadhammanirodhadassanena vipariṇāmaṭṭho. Samudayadassaneneva āyūhanaṭṭho. Samudayāyūhitadukkhadassanena nidānaṭṭho. Visaññogabhūtanirodhadassanena saññogaṭṭho. Niyyānabhūtamaggadassanena palibodhaṭṭho. Nirodhadassaneneva nissaraṇaṭṭho. Avivekabhūtasamudayadassanena vivekaṭṭho. Saṅkhatabhūtamaggadassanena asaṅkhataṭṭho. Visabhūtadukkhadassanena amataṭṭho. Maggadassaneneva niyyānaṭṭho. Nibbānasampattiyā ahetubhūtasamudayadassanena hetuṭṭho. Sududdasanirodhadassanena dassanaṭṭho. Kapaṇajanasadisadukkhadassanena uḷārakulasadiso ādhipateyyaṭṭho pātubhavatīti. Evaṃ taṃtaṃsaccadassanena tadaññasaccadassanena ca ekekassa saccassa cattāro cattāro lakkhaṇaṭṭhā vuttā.

తథట్ఠాదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని సబ్బధమ్మసఙ్గాహకద్వాదసపదవసేన నిద్దిట్ఠాని. తథట్ఠోతి యథాసభావట్ఠో. అనత్తట్ఠోతి అత్తవిరహితట్ఠో. సచ్చట్ఠోతి అవిసంవాదనట్ఠో. పటివేధట్ఠోతి పటివిజ్ఝితబ్బట్ఠో. అభిజాననట్ఠోతి అభిజానితబ్బట్ఠో. పరిజాననట్ఠోతి ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాయ పరిజానితబ్బట్ఠో. ధమ్మట్ఠోతి సభావధారణాదిఅత్థో. ధాతుట్ఠోతి సుఞ్ఞాదిఅత్థో. ఞాతట్ఠోతి జానితుం సక్కుణేయ్యట్ఠో. సచ్ఛికిరియట్ఠోతి సచ్ఛికాతబ్బట్ఠో. ఫస్సనట్ఠోతి ఞాణేన ఫుసితబ్బట్ఠో. అభిసమయట్ఠోతి పచ్చవేక్ఖణఞాణేన అభిసమ్మాగన్తబ్బట్ఠో, ఞాణేన పటిలభితబ్బట్ఠో వా. పటిలాభోపి హి ‘‘అత్థాభిసమయా ధీరో’’తిఆదీసు (సం॰ ని॰ ౧.౧౩౦) వియ అభిసమయోతి వుచ్చతి.

Tathaṭṭhādīni dvādasa vissajjanāni sabbadhammasaṅgāhakadvādasapadavasena niddiṭṭhāni. Tathaṭṭhoti yathāsabhāvaṭṭho. Anattaṭṭhoti attavirahitaṭṭho. Saccaṭṭhoti avisaṃvādanaṭṭho. Paṭivedhaṭṭhoti paṭivijjhitabbaṭṭho. Abhijānanaṭṭhoti abhijānitabbaṭṭho. Parijānanaṭṭhoti ñātatīraṇapariññāya parijānitabbaṭṭho. Dhammaṭṭhoti sabhāvadhāraṇādiattho. Dhātuṭṭhoti suññādiattho. Ñātaṭṭhoti jānituṃ sakkuṇeyyaṭṭho. Sacchikiriyaṭṭhoti sacchikātabbaṭṭho. Phassanaṭṭhoti ñāṇena phusitabbaṭṭho. Abhisamayaṭṭhoti paccavekkhaṇañāṇena abhisammāgantabbaṭṭho, ñāṇena paṭilabhitabbaṭṭho vā. Paṭilābhopi hi ‘‘atthābhisamayā dhīro’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.130) viya abhisamayoti vuccati.

౧౮. నేక్ఖమ్మాదీని సత్త విస్సజ్జనాని ఉపచారజ్ఝానవసేన నిద్దిట్ఠాని. నేక్ఖమ్మన్తి కామచ్ఛన్దస్స పటిపక్ఖో అలోభో. ఆలోకసఞ్ఞాతి థినమిద్ధస్స పటిపక్ఖే ఆలోకనిమిత్తే సఞ్ఞా. అవిక్ఖేపోతి ఉద్ధచ్చస్స పటిపక్ఖో సమాధి. ధమ్మవవత్థానన్తి విచికిచ్ఛాయ పటిపక్ఖం ఞాణం. ఞాణన్తి అవిజ్జాయ పటిపక్ఖం ఞాణం. పామోజ్జన్తి అరతిపటిపక్ఖా పీతి. పఠమజ్ఝానాదీని అట్ఠ విస్సజ్జనాని రూపారూపసమాపత్తివసేన నిద్దిట్ఠాని. హేట్ఠా పన రూపసమాపత్తిఅనన్తరం రూపజ్ఝానసమ్బన్ధేన చత్తారో బ్రహ్మవిహారా నిద్దిట్ఠా.

18. Nekkhammādīni satta vissajjanāni upacārajjhānavasena niddiṭṭhāni. Nekkhammanti kāmacchandassa paṭipakkho alobho. Ālokasaññāti thinamiddhassa paṭipakkhe ālokanimitte saññā. Avikkhepoti uddhaccassa paṭipakkho samādhi. Dhammavavatthānanti vicikicchāya paṭipakkhaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇanti avijjāya paṭipakkhaṃ ñāṇaṃ. Pāmojjanti aratipaṭipakkhā pīti. Paṭhamajjhānādīni aṭṭha vissajjanāni rūpārūpasamāpattivasena niddiṭṭhāni. Heṭṭhā pana rūpasamāpattianantaraṃ rūpajjhānasambandhena cattāro brahmavihārā niddiṭṭhā.

అనిచ్చానుపస్సనాదీని లోకుత్తరమగ్గస్స పుబ్బభాగే అట్ఠారసమహావిపస్సనావసేన నిద్దిట్ఠాని. హేట్ఠా పన రూపాదీహి యోజనూపగా సత్త అనుపస్సనా ఏవ వుత్తా, ఇధ పన సబ్బాపి వుత్తా. కలాపసమ్మసనఉదయబ్బయానుపస్సనా కస్మా న వుత్తాతి చే? తాసం ద్విన్నం వసేన అనిచ్చానుపస్సనాదీనం సిజ్ఝనతో ఇమాసు వుత్తాసు తా ద్వేపి వుత్తావ హోన్తి, అనిచ్చానుపస్సనాదీహి వా వినా తాసం ద్విన్నం అప్పవత్తితో ఇమాసు వుత్తాసు తా ద్వేపి వుత్తావ హోన్తి. ఖయానుపస్సనాతి పచ్చుప్పన్నానం రూపక్ఖన్ధాదీనం భఙ్గదస్సనఞాణఞ్చ తంతంఖన్ధభఙ్గదస్సనానన్తరం తదారమ్మణచిత్తచేతసికభఙ్గదస్సనఞాణఞ్చ. వయానుపస్సనాతి పచ్చుప్పన్నానం ఖన్ధానం భఙ్గదస్సనానన్తరం తదన్వయేనేవ అతీతానాగతఖన్ధానం భఙ్గదస్సనఞాణం. విపరిణామానుపస్సనాతి తస్మిం భఙ్గసఙ్ఖాతే నిరోధే అధిముత్తత్తా, అథ సబ్బేపి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా విపరిణామవన్తోతి సబ్బేసం విపరిణామదస్సనఞాణం. అనిమిత్తానుపస్సనాతి ఏవం సబ్బసఙ్ఖారానం విపరిణామం దిస్వా అనిచ్చతో విపస్సన్తస్స అనిచ్చానుపస్సనావ నిచ్చనిమిత్తపజహనవసేన నిచ్చనిమిత్తాభావా అనిమిత్తానుపస్సనా నామ హోతి. అప్పణిహితానుపస్సనాతి అనిచ్చానుపస్సనానన్తరం పవత్తా దుక్ఖానుపస్సనావ సుఖపత్థనాపజహనవసేన పణిధిఅభావా అప్పణిహితానుపస్సనా నామ హోతి.

Aniccānupassanādīni lokuttaramaggassa pubbabhāge aṭṭhārasamahāvipassanāvasena niddiṭṭhāni. Heṭṭhā pana rūpādīhi yojanūpagā satta anupassanā eva vuttā, idha pana sabbāpi vuttā. Kalāpasammasanaudayabbayānupassanā kasmā na vuttāti ce? Tāsaṃ dvinnaṃ vasena aniccānupassanādīnaṃ sijjhanato imāsu vuttāsu tā dvepi vuttāva honti, aniccānupassanādīhi vā vinā tāsaṃ dvinnaṃ appavattito imāsu vuttāsu tā dvepi vuttāva honti. Khayānupassanāti paccuppannānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ bhaṅgadassanañāṇañca taṃtaṃkhandhabhaṅgadassanānantaraṃ tadārammaṇacittacetasikabhaṅgadassanañāṇañca. Vayānupassanāti paccuppannānaṃ khandhānaṃ bhaṅgadassanānantaraṃ tadanvayeneva atītānāgatakhandhānaṃ bhaṅgadassanañāṇaṃ. Vipariṇāmānupassanāti tasmiṃ bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttattā, atha sabbepi atītānāgatapaccuppannā khandhā vipariṇāmavantoti sabbesaṃ vipariṇāmadassanañāṇaṃ. Animittānupassanāti evaṃ sabbasaṅkhārānaṃ vipariṇāmaṃ disvā aniccato vipassantassa aniccānupassanāva niccanimittapajahanavasena niccanimittābhāvā animittānupassanā nāma hoti. Appaṇihitānupassanāti aniccānupassanānantaraṃ pavattā dukkhānupassanāva sukhapatthanāpajahanavasena paṇidhiabhāvā appaṇihitānupassanā nāma hoti.

సుఞ్ఞతానుపస్సనాతి దుక్ఖానుపస్సనానన్తరం పవత్తా అనత్తానుపస్సనావ అత్తాభినివేసపజహనవసేన అత్తసుఞ్ఞతాదస్సనతో సుఞ్ఞతానుపస్సనా నామ హోతి. అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాతి ఏవం సఙ్ఖారానం భఙ్గం పస్సిత్వా పస్సిత్వా అనిచ్చాదితో విపస్సన్తస్స సఙ్ఖారావ భిజ్జన్తి, సఙ్ఖారానం మరణం న అఞ్ఞో కోచి అత్థీతి భఙ్గవసేన సుఞ్ఞతం గహేత్వా పవత్తా విపస్సనా. సా హి అధిపఞ్ఞా చ ధమ్మేసు చ విపస్సనాతి కత్వా అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాతి వుచ్చతి. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి భఙ్గం దిస్వా దిస్వా ‘‘సభయా సఙ్ఖారా’’తి పవత్తం భయతుపట్ఠానఞాణం. ఆదీనవానుపస్సనాతి భయతుపట్ఠానవసేన ఉప్పన్నం సబ్బభవాదీసు ఆదీనవదస్సనఞాణం. ‘‘యా చ భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా యఞ్చ ఆదీనవే ఞాణం యా చ నిబ్బిదా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి॰ మ॰ ౧.౨౨౭) వచనతో భయతుపట్ఠానాదీనవానుపస్సనాసు వుత్తాసు నిబ్బిదానుపస్సనా ఇధాపి వుత్తావ హోతి. ఆదితో చతుత్థం కత్వా వుత్తత్తా పనిధ న వుత్తా. పటిసఙ్ఖానుపస్సనాతి ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణవసేన ఉప్పన్నం ముఞ్చనస్స ఉపాయకరణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాసఞ్ఞితం అనిచ్చదుక్ఖానత్తానుపస్సనాఞాణం. ‘‘యా చ ముఞ్చితుకమ్యతా యా చ పటిసఙ్ఖానుపస్సనా యా చ సఙ్ఖారుపేక్ఖా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి॰ మ॰ ౧.౨౨౭) వచనతో పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ వుత్తాయ ముఞ్చితుకమ్యతాసఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణాని వుత్తానేవ హోన్తి. వివట్టనానుపస్సనాతి అనులోమఞాణవసేన ఉప్పన్నం గోత్రభుఞాణం. అనులోమఞాణేన గోత్రభుఞాణస్స సిజ్ఝనతో గోత్రభుఞాణే వుత్తే అనులోమఞాణం వుత్తమేవ హోతి. ఏవఞ్హి అట్ఠారసన్నం మహావిపస్సనానం పటిపాటి వుచ్చమానా పాళియా సమేతి. వుత్తఞ్హి ఇన్ద్రియకథాయం –

Suññatānupassanāti dukkhānupassanānantaraṃ pavattā anattānupassanāva attābhinivesapajahanavasena attasuññatādassanato suññatānupassanā nāma hoti. Adhipaññādhammavipassanāti evaṃ saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ passitvā passitvā aniccādito vipassantassa saṅkhārāva bhijjanti, saṅkhārānaṃ maraṇaṃ na añño koci atthīti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā. Sā hi adhipaññā ca dhammesu ca vipassanāti katvā adhipaññādhammavipassanāti vuccati. Yathābhūtañāṇadassananti bhaṅgaṃ disvā disvā ‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti pavattaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Ādīnavānupassanāti bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ. ‘‘Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā yañca ādīnave ñāṇaṃ yā ca nibbidā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vacanato bhayatupaṭṭhānādīnavānupassanāsu vuttāsu nibbidānupassanā idhāpi vuttāva hoti. Ādito catutthaṃ katvā vuttattā panidha na vuttā. Paṭisaṅkhānupassanāti muñcitukamyatāñāṇavasena uppannaṃ muñcanassa upāyakaraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāsaññitaṃ aniccadukkhānattānupassanāñāṇaṃ. ‘‘Yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vacanato paṭisaṅkhānupassanāya vuttāya muñcitukamyatāsaṅkhārupekkhāñāṇāni vuttāneva honti. Vivaṭṭanānupassanāti anulomañāṇavasena uppannaṃ gotrabhuñāṇaṃ. Anulomañāṇena gotrabhuñāṇassa sijjhanato gotrabhuñāṇe vutte anulomañāṇaṃ vuttameva hoti. Evañhi aṭṭhārasannaṃ mahāvipassanānaṃ paṭipāṭi vuccamānā pāḷiyā sameti. Vuttañhi indriyakathāyaṃ –

‘‘పుబ్బభాగే పఞ్చహిన్ద్రియేహి పఠమజ్ఝానవసేన పఞ్చిన్ద్రియాని నిస్సటాని హోన్తి, పఠమే ఝానే పఞ్చహిన్ద్రియేహి దుతియజ్ఝానవసేన పఞ్చిన్ద్రియాని నిస్సటాని హోన్తీ’’తి (పటి॰ మ॰ ౧.౧౯౨) –

‘‘Pubbabhāge pañcahindriyehi paṭhamajjhānavasena pañcindriyāni nissaṭāni honti, paṭhame jhāne pañcahindriyehi dutiyajjhānavasena pañcindriyāni nissaṭāni hontī’’ti (paṭi. ma. 1.192) –

ఆదినా నయేన యావ అరహత్తఫలా ఉత్తరుత్తరిపటిపాటియా ఇన్ద్రియాని వుత్తాని. తస్మా అట్ఠారస మహావిపస్సనా యథావుత్తక్కమేన పాళియా యుజ్జన్తి. విసుద్ధిమగ్గే పన –

Ādinā nayena yāva arahattaphalā uttaruttaripaṭipāṭiyā indriyāni vuttāni. Tasmā aṭṭhārasa mahāvipassanā yathāvuttakkamena pāḷiyā yujjanti. Visuddhimagge pana –

‘‘ఖయానుపస్సనాతి ఘనవినిబ్భోగం కత్వా అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతి ఏవం ఖయం పస్సతో ఞాణం. విపరిణామానుపస్సనాతి రూపసత్తకఅరూపసత్తకాదివసేన తం తం పరిచ్ఛేదం అతిక్కమ్మ అఞ్ఞథా పవత్తిదస్సనం. ఉప్పన్నస్స వా జరాయ చేవ మరణేన చ ద్వీహాకారేహి విపరిణామదస్సనం. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి సపచ్చయనామరూపపరిగ్గహో’’తి (విసుద్ధి॰ ౨.౮౫౦) –

‘‘Khayānupassanāti ghanavinibbhogaṃ katvā aniccaṃ khayaṭṭhenāti evaṃ khayaṃ passato ñāṇaṃ. Vipariṇāmānupassanāti rūpasattakaarūpasattakādivasena taṃ taṃ paricchedaṃ atikkamma aññathā pavattidassanaṃ. Uppannassa vā jarāya ceva maraṇena ca dvīhākārehi vipariṇāmadassanaṃ. Yathābhūtañāṇadassananti sapaccayanāmarūpapariggaho’’ti (visuddhi. 2.850) –

వుత్తం. తం తాయ పాళియా విరుద్ధం వియ దిస్సతి. వివట్టనానుపస్సనాతి సఙ్ఖారుపేక్ఖా చేవ అనులోమఞ్చాతి వుత్తం. తఞ్చ పాళియా విరుద్ధం వియ దిస్సతి. చరియాకథాయఞ్హి –

Vuttaṃ. Taṃ tāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Vivaṭṭanānupassanāti saṅkhārupekkhā ceva anulomañcāti vuttaṃ. Tañca pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Cariyākathāyañhi –

‘‘అనిచ్చానుపస్సనత్థాయ ఆవజ్జనకిరియాబ్యాకతా విఞ్ఞాణచరియా. అనిచ్చానుపస్సనా ఞాణచరియా…పే॰… పటిసఙ్ఖానుపస్సనత్థాయ ఆవజ్జనకిరియాబ్యాకతా విఞ్ఞాణచరియా. పటిసఙ్ఖానుపస్సనా ఞాణచరియా’’తి (పటి॰ మ॰ ౧.౭౧) –

‘‘Aniccānupassanatthāya āvajjanakiriyābyākatā viññāṇacariyā. Aniccānupassanā ñāṇacariyā…pe… paṭisaṅkhānupassanatthāya āvajjanakiriyābyākatā viññāṇacariyā. Paṭisaṅkhānupassanā ñāṇacariyā’’ti (paṭi. ma. 1.71) –

యస్స యస్స ఞాణస్స విసుం విసుం ఆవజ్జనం లబ్భతి, తస్స తస్స విసుం విసుం ఆవజ్జనం వుత్తం. వివట్టనానుపస్సనాయ పన ఆవజ్జనం అవత్వావ ‘‘వివట్టనానుపస్సనా ఞాణచరియా’’తి వుత్తం. యది సఙ్ఖారుపేక్ఖానులోమఞాణాని వివట్టనానుపస్సనా నామ సియుం, తదావజ్జనసమ్భవా తదత్థాయ చ ఆవజ్జనం వదేయ్య, న చ తదత్థాయ ఆవజ్జనం వుత్తం. గోత్రభుఞాణస్స పన విసుం ఆవజ్జనం నత్థి అనులోమావజ్జనవీథియంయేవ ఉప్పత్తితో. తస్మా వివట్టనానుపస్సనత్థాయ ఆవజ్జనస్స అవుత్తత్తా గోత్రభుఞాణమేవ ‘‘వివట్టనానుపస్సనా’’తి యుజ్జతి.

Yassa yassa ñāṇassa visuṃ visuṃ āvajjanaṃ labbhati, tassa tassa visuṃ visuṃ āvajjanaṃ vuttaṃ. Vivaṭṭanānupassanāya pana āvajjanaṃ avatvāva ‘‘vivaṭṭanānupassanā ñāṇacariyā’’ti vuttaṃ. Yadi saṅkhārupekkhānulomañāṇāni vivaṭṭanānupassanā nāma siyuṃ, tadāvajjanasambhavā tadatthāya ca āvajjanaṃ vadeyya, na ca tadatthāya āvajjanaṃ vuttaṃ. Gotrabhuñāṇassa pana visuṃ āvajjanaṃ natthi anulomāvajjanavīthiyaṃyeva uppattito. Tasmā vivaṭṭanānupassanatthāya āvajjanassa avuttattā gotrabhuñāṇameva ‘‘vivaṭṭanānupassanā’’ti yujjati.

౧౯. సోతాపత్తిమగ్గాదీని అట్ఠ విస్సజ్జనాని లోకుత్తరమగ్గఫలవసేన నిద్దిట్ఠాని. సోతస్స ఆపజ్జనం సోతాపత్తి, సోతాపత్తి ఏవ మగ్గో సోతాపత్తిమగ్గో. సోతాపత్తియా ఫలం సోతాపత్తిఫలం, సమాపజ్జీయతీతి సమాపత్తి, సోతాపత్తిఫలమేవ సమాపత్తి సోతాపత్తిఫలసమాపత్తి. పటిసన్ధివసేన సకింయేవ ఇమం లోకం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ, తస్స మగ్గో సకదాగామిమగ్గో. సకదాగామిస్స ఫలం సకదాగామిఫలం. పటిసన్ధివసేనేవ కామభవం న ఆగచ్ఛతీతి అనాగామీ, తస్స మగ్గో అనాగామిమగ్గో. అనాగామిస్స ఫలం అనాగామిఫలం. కిలేసేహి ఆరకత్తా, కిలేసారీనం హతత్తా, సంసారచక్కస్స అరానం హతత్తా, పాపకరణే రహాభావా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా అరహం, అరహతో భావో అరహత్తం. కిం తం? అరహత్తఫలం. అరహత్తస్స మగ్గో అరహత్తమగ్గో. అరహత్తమేవ ఫలం అరహత్తఫలం.

19.Sotāpattimaggādīni aṭṭha vissajjanāni lokuttaramaggaphalavasena niddiṭṭhāni. Sotassa āpajjanaṃ sotāpatti, sotāpatti eva maggo sotāpattimaggo. Sotāpattiyā phalaṃ sotāpattiphalaṃ, samāpajjīyatīti samāpatti, sotāpattiphalameva samāpatti sotāpattiphalasamāpatti. Paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Sakadāgāmissa phalaṃ sakadāgāmiphalaṃ. Paṭisandhivaseneva kāmabhavaṃ na āgacchatīti anāgāmī, tassa maggo anāgāmimaggo. Anāgāmissa phalaṃ anāgāmiphalaṃ. Kilesehi ārakattā, kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, pāpakaraṇe rahābhāvā, paccayādīnaṃ arahattā arahaṃ, arahato bhāvo arahattaṃ. Kiṃ taṃ? Arahattaphalaṃ. Arahattassa maggo arahattamaggo. Arahattameva phalaṃ arahattaphalaṃ.

‘‘అధిమోక్ఖట్ఠేన సద్ధిన్ద్రియ’’న్తిఆదీని ‘‘తథట్ఠేన సచ్చా’’తిపరియన్తాని తేత్తింస విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. హేట్ఠా ‘‘సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమోక్ఖట్ఠో’’తిఆదీహి తేత్తింసాయ విస్సజ్జనేహి సమానాని. కేవలఞ్హి తత్థ ధమ్మేహి అత్థా నిద్దిట్ఠా, ఇధ అత్థేహి ధమ్మా నిద్దిట్ఠాతి అయం విసేసో. ‘‘అవిక్ఖేపట్ఠేన సమథో’’తిఆదీనఞ్చ చతున్నం విస్సజ్జనానం హేట్ఠా ‘‘సమథస్స అవిక్ఖేపట్ఠో’’తిఆదీనఞ్చ చతున్నం విస్సజ్జనానం విసేసో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

‘‘Adhimokkhaṭṭhena saddhindriya’’ntiādīni ‘‘tathaṭṭhena saccā’’tipariyantāni tettiṃsa vissajjanāni niddiṭṭhāni. Heṭṭhā ‘‘saddhindriyassa adhimokkhaṭṭho’’tiādīhi tettiṃsāya vissajjanehi samānāni. Kevalañhi tattha dhammehi atthā niddiṭṭhā, idha atthehi dhammā niddiṭṭhāti ayaṃ viseso. ‘‘Avikkhepaṭṭhena samatho’’tiādīnañca catunnaṃ vissajjanānaṃ heṭṭhā ‘‘samathassa avikkhepaṭṭho’’tiādīnañca catunnaṃ vissajjanānaṃ viseso vuttanayeneva veditabbo.

సంవరట్ఠేనాతిఆదీని అట్ఠ విస్సజ్జనాని సీలాదిబలపరియోసానధమ్మవసేన నిద్దిట్ఠాని. సీలవిసుద్ధీతి సుపరిసుద్ధపాతిమోక్ఖసంవరాదిచతుబ్బిధం సీలం దుస్సీల్యమలవిసోధనతో. చిత్తవిసుద్ధీతి సఉపచారా అట్ఠ సమాపత్తియో. చిత్తసీసేన హేత్థ సమాధి వుత్తో. సో చిత్తమలవిసోధనతో చిత్తవిసుద్ధి. దిట్ఠివిసుద్ధీతి నామరూపానం యథాసభావదస్సనం సత్తదిట్ఠిమలవిసోధనతో దిట్ఠివిసుద్ధి. ముత్తట్ఠేనాతి తదఙ్గవసేన ఉపక్కిలేసతో విముత్తట్ఠేన ఆరమ్మణే చ అధిముత్తట్ఠేన. విమోక్ఖోతి తదఙ్గవిమోక్ఖో. పటివేధట్ఠేన విజ్జాతి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం పురిమభవపటివేధట్ఠేన విజ్జా, దిబ్బచక్ఖుఞాణం సత్తానం చుతూపపాతపటివేధట్ఠేన విజ్జా, ఆసవానం ఖయే ఞాణం సచ్చపటివేధట్ఠేన విజ్జా. పటివేధట్ఠేనాతి జాననట్ఠేన. పరిచ్చాగట్ఠేన విముత్తీతి యం యం పరిచ్చత్తం, తతో తతో విముత్తత్తా ఫలవిముత్తి. సముచ్ఛేదట్ఠేన ఖయే ఞాణన్తి కిలేససముచ్ఛిన్దనత్థేన కిలేసక్ఖయకరే అరియమగ్గే ఞాణం. పటిప్పస్సద్ధట్ఠేన అనుప్పాదే ఞాణన్తి మగ్గకిచ్చసఙ్ఖాతపయోగపటిప్పస్సద్ధత్తా పటిసన్ధివసేన అనుప్పాదభూతే తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసానం అనుప్పాదపరియోసానే ఉప్పన్నే అరియఫలే ఞాణం.

Saṃvaraṭṭhenātiādīni aṭṭha vissajjanāni sīlādibalapariyosānadhammavasena niddiṭṭhāni. Sīlavisuddhīti suparisuddhapātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ dussīlyamalavisodhanato. Cittavisuddhīti saupacārā aṭṭha samāpattiyo. Cittasīsena hettha samādhi vutto. So cittamalavisodhanato cittavisuddhi. Diṭṭhivisuddhīti nāmarūpānaṃ yathāsabhāvadassanaṃ sattadiṭṭhimalavisodhanato diṭṭhivisuddhi. Muttaṭṭhenāti tadaṅgavasena upakkilesato vimuttaṭṭhena ārammaṇe ca adhimuttaṭṭhena. Vimokkhoti tadaṅgavimokkho. Paṭivedhaṭṭhena vijjāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ purimabhavapaṭivedhaṭṭhena vijjā, dibbacakkhuñāṇaṃ sattānaṃ cutūpapātapaṭivedhaṭṭhena vijjā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ saccapaṭivedhaṭṭhena vijjā. Paṭivedhaṭṭhenāti jānanaṭṭhena. Pariccāgaṭṭhena vimuttīti yaṃ yaṃ pariccattaṃ, tato tato vimuttattā phalavimutti. Samucchedaṭṭhena khaye ñāṇanti kilesasamucchindanatthena kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. Paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde ñāṇanti maggakiccasaṅkhātapayogapaṭippassaddhattā paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ.

౨౦. ఛన్దో మూలట్ఠేనాతిఆదీని నవ విస్సజ్జనాని అరియమగ్గస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన నిద్దిట్ఠాని. ఛన్దో మూలట్ఠేనాతి కుసలానం ధమ్మానం కత్తుకమ్యతాఛన్దో పటిపత్తియా చ నిప్ఫత్తియా చ మూలత్తా మూలట్ఠేన. మనసికారో సముట్ఠానట్ఠేనాతి యోనిసోమనసికారో సబ్బకుసలధమ్మే సముట్ఠాపేతీతి సముట్ఠానట్ఠేన. ఫస్సో సమోధానట్ఠేనాతి యస్మా తణ్హాయ విసేసేన వేదనా పధానకారణం, తణ్హా చ పహీయమానా విసేసేన వేదనాయ పరిఞ్ఞాతాయ పహీయతి, తస్సా చ వేదనాయ ఫస్సోవ పధానకారణం, తస్మిం పరిఞ్ఞాతే వేదనా పరిఞ్ఞాతా హోతి, తస్మా సత్తసు అభిఞ్ఞేయ్యవత్థూసు ఫస్సో పఠమం వుత్తో. సో చ తికసన్నిపాతసఙ్ఖాతస్స అత్తనో కారణస్స వసేన పవేదితత్తా ‘‘తికసన్నిపాతపచ్చుపట్ఠానో’’తి వుత్తత్తా సమోధానట్ఠేన అభిఞ్ఞేయ్యో. కేచి పన ‘‘ఞాణఫస్సో ఫస్సో’’తి వదన్తి.

20.Chando mūlaṭṭhenātiādīni nava vissajjanāni ariyamaggassa ādimajjhapariyosānavasena niddiṭṭhāni. Chando mūlaṭṭhenāti kusalānaṃ dhammānaṃ kattukamyatāchando paṭipattiyā ca nipphattiyā ca mūlattā mūlaṭṭhena. Manasikāro samuṭṭhānaṭṭhenāti yonisomanasikāro sabbakusaladhamme samuṭṭhāpetīti samuṭṭhānaṭṭhena. Phasso samodhānaṭṭhenāti yasmā taṇhāya visesena vedanā padhānakāraṇaṃ, taṇhā ca pahīyamānā visesena vedanāya pariññātāya pahīyati, tassā ca vedanāya phassova padhānakāraṇaṃ, tasmiṃ pariññāte vedanā pariññātā hoti, tasmā sattasu abhiññeyyavatthūsu phasso paṭhamaṃ vutto. So ca tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā ‘‘tikasannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vuttattā samodhānaṭṭhena abhiññeyyo. Keci pana ‘‘ñāṇaphasso phasso’’ti vadanti.

యస్మా పన వేదనా చిత్తచేతసికే అత్తనో వసే వత్తాపయమానా తత్థ సమోసరతి పవిసతి, చిత్తసన్తానమేవ వా పవిసతి, తస్మా సమోసరణట్ఠేన అభిఞ్ఞేయ్యాతి వుత్తా. కేచి పన ‘‘సబ్బానిపి పరిఞ్ఞేయ్యాని వేదనాసు సమోసరన్తి, వేదనాసు పరిఞ్ఞాతాసు సబ్బం తణ్హావత్థు పరిఞ్ఞాతం హోతి. తం కిస్స హేతు? వేదనాపచ్చయా హి సబ్బాపి తణ్హా. తస్మా వేదనా సమోసరణట్ఠేన అభిఞ్ఞేయ్యా’’తి వదన్తి. యస్మా సబ్బగోపానసీనం ఆబన్ధనతో కూటాగారకణ్ణికా వియ చిత్తచేతసికానం సమ్పిణ్డనతో సమాధి కుసలానం ధమ్మానం పముఖో హోతి జేట్ఠకో, తస్మా సమాధి పముఖట్ఠేనాతి వుత్తం. పాముఖట్ఠేనాతిపి పాఠో. యస్మా సమథవిపస్సనం భావేన్తస్స ఆరమ్మణూపట్ఠానాధిపతి హోతి సతి, సతియా ఉపట్ఠితే ఆరమ్మణే సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా సకం సకం కిచ్చం సాధేన్తి, తస్మా సతి ఆధిపతేయ్యట్ఠేనాతి వుత్తం. పఞ్ఞా తదుత్తరట్ఠేనాతి అరియమగ్గపఞ్ఞా తేసం కుసలానం ధమ్మానం ఉత్తరట్ఠేన సేట్ఠట్ఠేన అభిఞ్ఞేయ్యా. అథ వా తతో కిలేసేహి, సంసారవట్టతో వా ఉత్తరతి సమతిక్కమతీతి తదుత్తరా, తస్సా అత్థో తదుత్తరట్ఠో. తేన తదుత్తరట్ఠేన. తతుత్తరట్ఠేనాతిపి పాఠో, తతో ఉత్తరట్ఠేనాతి అత్థో. విముత్తి సారట్ఠేనాతి ఫలవిముత్తి అపరిహానివసేన థిరత్తా సారో, తం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞస్స పరియేసితబ్బస్స అభావతోపి సారో. సా విముత్తి తేన సారట్ఠేన అభిఞ్ఞేయ్యా. అమతోగధం నిబ్బానన్తి నత్థి ఏతస్స మరణసఙ్ఖాతం మతన్తి అమతం, కిలేసవిసపటిపక్ఖత్తా అగదన్తిపి అమతం , సచ్ఛికిరియాయ సత్తానం పతిట్ఠాభూతన్తి ఓగధం, సంసారదుక్ఖసన్తిభూతత్తా నిబ్బుతన్తి నిబ్బానం, నత్థేత్థ తణ్హాసఙ్ఖాతం వానన్తిపి నిబ్బానం. తం సాసనస్స నిట్ఠాభూతత్తా పరియోసానట్ఠేన అభిఞ్ఞేయ్యం. ఏవం ఇమస్మిం అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే సత్తసహస్సాని సత్తసతాని చత్తాలీసఞ్చ విస్సజ్జనాని హోన్తి.

Yasmā pana vedanā cittacetasike attano vase vattāpayamānā tattha samosarati pavisati, cittasantānameva vā pavisati, tasmā samosaraṇaṭṭhena abhiññeyyāti vuttā. Keci pana ‘‘sabbānipi pariññeyyāni vedanāsu samosaranti, vedanāsu pariññātāsu sabbaṃ taṇhāvatthu pariññātaṃ hoti. Taṃ kissa hetu? Vedanāpaccayā hi sabbāpi taṇhā. Tasmā vedanā samosaraṇaṭṭhena abhiññeyyā’’ti vadanti. Yasmā sabbagopānasīnaṃ ābandhanato kūṭāgārakaṇṇikā viya cittacetasikānaṃ sampiṇḍanato samādhi kusalānaṃ dhammānaṃ pamukho hoti jeṭṭhako, tasmā samādhi pamukhaṭṭhenāti vuttaṃ. Pāmukhaṭṭhenātipi pāṭho. Yasmā samathavipassanaṃ bhāventassa ārammaṇūpaṭṭhānādhipati hoti sati, satiyā upaṭṭhite ārammaṇe sabbepi kusalā dhammā sakaṃ sakaṃ kiccaṃ sādhenti, tasmā sati ādhipateyyaṭṭhenāti vuttaṃ. Paññā taduttaraṭṭhenāti ariyamaggapaññā tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uttaraṭṭhena seṭṭhaṭṭhena abhiññeyyā. Atha vā tato kilesehi, saṃsāravaṭṭato vā uttarati samatikkamatīti taduttarā, tassā attho taduttaraṭṭho. Tena taduttaraṭṭhena. Tatuttaraṭṭhenātipi pāṭho, tato uttaraṭṭhenāti attho. Vimutti sāraṭṭhenāti phalavimutti aparihānivasena thirattā sāro, taṃ atikkamitvā aññassa pariyesitabbassa abhāvatopi sāro. Sā vimutti tena sāraṭṭhena abhiññeyyā. Amatogadhaṃ nibbānanti natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ, kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ , sacchikiriyāya sattānaṃ patiṭṭhābhūtanti ogadhaṃ, saṃsāradukkhasantibhūtattā nibbutanti nibbānaṃ, natthettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānantipi nibbānaṃ. Taṃ sāsanassa niṭṭhābhūtattā pariyosānaṭṭhena abhiññeyyaṃ. Evaṃ imasmiṃ abhiññeyyaniddese sattasahassāni sattasatāni cattālīsañca vissajjanāni honti.

ఇదాని తేసం ఏవం నిద్దిట్ఠానం ధమ్మానం ‘‘యే యే ధమ్మా అభిఞ్ఞాతా, తే తే ధమ్మా ఞాతా హోన్తీ’’తి నిగమనం కరోతి, తస్స అభిముఖం కత్వా ఞాతా హోన్తీతి అధిప్పాయో. తంఞాతట్ఠేన ఞాణన్తి తేసం వుత్తప్పకారానం ధమ్మానం జాననట్ఠేన ఞాణం. పజాననట్ఠేన పఞ్ఞాతి పకారతో జాననట్ఠేన పఞ్ఞా. తేన వుచ్చతీతిఆదితో పుచ్ఛితపుచ్ఛా నిగమేత్వా దస్సితా. తేన కారణేన ‘‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతి సోతావధానం, తంపజాననా పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణ’’న్తి వుచ్చతీతి అత్థోతి.

Idāni tesaṃ evaṃ niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ ‘‘ye ye dhammā abhiññātā, te te dhammā ñātā hontī’’ti nigamanaṃ karoti, tassa abhimukhaṃ katvā ñātā hontīti adhippāyo. Taṃñātaṭṭhena ñāṇanti tesaṃ vuttappakārānaṃ dhammānaṃ jānanaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññāti pakārato jānanaṭṭhena paññā. Tena vuccatītiādito pucchitapucchā nigametvā dassitā. Tena kāraṇena ‘‘ime dhammā abhiññeyyāti sotāvadhānaṃ, taṃpajānanā paññā sutamaye ñāṇa’’nti vuccatīti atthoti.

సద్ధమ్మప్పకాసినియా పటిసమ్భిదామగ్గట్ఠకథాయ

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya

అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



తిపిటక (మూల) • Tipiṭaka (Mūla) / సుత్తపిటక • Suttapiṭaka / ఖుద్దకనికాయ • Khuddakanikāya / పటిసమ్భిదామగ్గపాళి • Paṭisambhidāmaggapāḷi / ౧. సుతమయఞాణనిద్దేసో • 1. Sutamayañāṇaniddeso


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact