Only Dharma. Since 1992
/ Yoga / Yoga Sutra

पातञ्जलयोगसूत्राणि

pātañjalayogasūtrāṇi

विभूति-पादः

Vibhūti-pādaḥ

॥ तृतीयोऽध्यायः ॥
॥ विभूति-पादः ॥

॥ tṛtīyo'dhyāyaḥ ॥
॥ vibhūti-pādaḥ ॥

देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ ३.१॥

deśabandhaścittasya dhāraṇā ॥ 3.1॥

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ ३.२॥

tatra pratyayaikatānatā dhyānam ॥ 3.2॥

तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥ ३.३॥

tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ॥ 3.3॥

त्रयमेकत्र संयमः ॥ ३.४॥

trayamekatra saṃyamaḥ ॥ 3.4॥

तज्जयात्प्रज्ञालोकः ॥ ३.५॥

tajjayātprajñālokaḥ ॥ 3.5॥

तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ३.६॥

tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ॥ 3.6॥

त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥ ३.७॥

trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ॥ 3.7॥

तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥ ३.८॥

tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya ॥ 3.8॥

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ
निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥ ३.९॥

vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau
nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ॥ 3.9॥

तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥ ३.१०॥

tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ॥ 3.10॥

सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥ ३.११॥

sarvārthataikāgratayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ॥ 3.11॥

ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥ ३.१२॥

tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratāpariṇāmaḥ ॥ 3.12॥

एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ ३.१३॥

etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ॥ 3.13॥

शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ ३.१४॥

śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ॥ 3.14॥

क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ ३.१५॥

kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ॥ 3.15॥

परिणामत्रयसंयमाद् अतीतानागतज्ञानम् ॥ ३.१६॥

pariṇāmatrayasaṃyamād atītānāgatajñānam ॥ 3.16॥

शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्
सङ्करस्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ ३.१७॥

śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt
saṅkarastatpravibhāgasaṃyamātsarvabhūtarutajñānam ॥ 3.17॥

संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥ ३.१८॥

saṃskārasākṣātkaraṇātpūrvajātijñānam ॥ 3.18॥

प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ ३.१९॥

pratyayasya paracittajñānam ॥ 3.19॥

न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥ ३.२०॥

na ca tatsālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ॥ 3.20॥

कायरूपसंयमात्तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे
चक्षुःप्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥ ३.२१॥

kāyarūpasaṃyamāttadgrāhyaśaktistambhe
cakṣuḥprakāśāsaṃprayoge'ntardhānam ॥ 3.21॥

सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म
तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥ ३.२२॥

sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma
tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ॥ 3.22॥

मैत्र्यादिषु बलानि ॥ ३.२३॥

maitryādiṣu balāni ॥ 3.23॥

बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ ३.२४॥

baleṣu hastibalādīni ॥ 3.24॥

प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥ ३.२५॥

pravṛttyālokanyāsātsūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ॥ 3.25॥

भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥ ३.२६॥

bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ॥ 3.26॥

चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥ ३.२७॥

candre tārāvyūhajñānam ॥ 3.27॥

ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ ३.२८॥

dhruve tadgatijñānam ॥ 3.28॥

नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥ ३.२९॥

nābhicakre kāyavyūhajñānam ॥ 3.29॥

कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३.३०॥

kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ॥ 3.30॥

कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥ ३.३१॥

kūrmanāḍyāṃ sthairyam ॥ 3.31॥

मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३.३२॥

mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ॥ 3.32॥

प्रातिभाद्वा सर्वम् ॥ ३.३३॥

prātibhādvā sarvam ॥ 3.33॥

हृदये चित्तसंवित् ॥ ३.३४॥

hṛdaye cittasaṃvit ॥ 3.34॥

सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः
परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ॥ ३.३५॥

sattvapuruṣayoratyantāsaṃkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ
parārthatvātsvārthasaṃyamātpuruṣajñānam ॥ 3.35॥

ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥ ३.३६॥

tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ॥ 3.36॥

ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३.३७॥

te samādhāvupasargā vyutthāne siddhayaḥ ॥ 3.37॥

बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच्च
चित्तस्य परशरीरावेशः ॥ ३.३८॥

bandhakāraṇaśaithilyātpracārasaṃvedanācca
cittasya paraśarīrāveśaḥ ॥ 3.38॥

उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥ ३.३९॥

udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ॥ 3.39॥

समानजयाज्ज्वलनम् ॥ ३.४०॥

samānajayājjvalanam ॥ 3.40॥

श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रम् ॥ ३.४१॥

śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāddivyaṃ śrotram ॥ 3.41॥

कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमाल्लघुतूल-
समापत्तेश्चाकाशगमनम् ॥ ३.४२॥

kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāllaghutūla-
samāpatteścākāśagamanam ॥ 3.42॥

बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥ ३.४३॥

bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ॥ 3.43॥

स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः ॥ ३.४४॥

sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamādbhūtajayaḥ ॥ 3.44॥

ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धर्मानभिघातश्च ॥ ३.४५॥

tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampattaddharmānabhighātaśca ॥ 3.45॥

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥ ३.४६॥

rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ॥ 3.46॥

ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥ ३.४७॥

grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ॥ 3.47॥

ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥ ३.४८॥

tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ॥ 3.48॥

सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं
सर्वज्ञातृत्वं च ॥ ३.४९॥

sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ
sarvajñātṛtvaṃ ca ॥ 3.49॥

तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥ ३.५०॥

tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ॥ 3.50॥

स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥ ३.५१॥

sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ॥ 3.51॥

क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥ ३.५२॥

kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ॥ 3.52॥

जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥ ३.५३॥

jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ॥ 3.53॥

तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयम् अक्रमं
चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ३.५४॥

tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayam akramaṃ
ceti vivekajaṃ jñānam ॥ 3.54॥

सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ॥ ३.५५॥

sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyamiti ॥ 3.55॥

॥ इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे तृतीयो विभूति-पादः ॥

॥ iti patañjali-viracite yoga-sūtre tṛtīyo vibhūti-pādaḥ ॥


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact