Only Dharma. Since 1992
/ Vedanta / Bhagavadgita

श्रीमद्भगवद्गीता

Śrīmad Bhagavad Gītā

आत्मसंयमयोगः

Ātmasaṃyamayogaḥ

अथ षष्ठोऽध्यायः । आत्मसंयमयोगः

atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ । ātmasaṃyamayogaḥ

श्रीभगवानुवाच ।

śrībhagavānuvāca ।

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६-१॥

anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ ।
sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ ॥ 6-1॥

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६-२॥

yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava ।
na hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana ॥ 6-2॥

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६-३॥

ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate ।
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ॥ 6-3॥

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६-४॥

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate ।
sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate ॥ 6-4॥

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६-५॥

uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet ।
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ॥ 6-5॥

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६-६॥

bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ ।
anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat ॥ 6-6॥

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६-७॥

jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ ।
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ॥ 6-7॥

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६-८॥

jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ ।
yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ॥ 6-8॥

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६-९॥

suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu ।
sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate ॥ 6-9॥

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६-१०॥

yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ ।
ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ ॥ 6-10॥

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६-११॥

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ ।
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ॥ 6-11॥

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६-१२॥

tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ ।
upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye ॥ 6-12॥

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६-१३॥

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ ।
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan ॥ 6-13॥

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६-१४॥

praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ ।
manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ ॥ 6-14॥

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६-१५॥

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ ।
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati ॥ 6-15॥

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६-१६॥

nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ ।
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna ॥ 6-16॥

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६-१७॥

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu ।
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā ॥ 6-17॥

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६-१८॥

yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate ।
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā ॥ 6-18॥

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६-१९॥

yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā ।
yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ ॥ 6-19॥

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६-२०॥

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā ।
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati ॥ 6-20॥

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६-२१॥

sukhamātyantikaṃ yattad buddhigrāhyamatīndriyam ।
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ ॥ 6-21॥

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६-२२॥

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ ।
yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ॥ 6-22॥

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६-२३॥

taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam ।
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā ॥ 6-23॥

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६-२४॥

saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ ।
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ ॥ 6-24॥

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६-२५॥

śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā ।
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet ॥ 6-25॥

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६-२६॥

yato yato niścarati manaścañcalamasthiram ।
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ॥ 6-26॥

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६-२७॥

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam ।
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam ॥ 6-27॥

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६-२८॥

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ ।
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute ॥ 6-28॥

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६-२९॥

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani ।
īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ॥ 6-29॥

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६-३०॥

yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati ।
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ॥ 6-30॥

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६-३१॥

sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ ।
sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate ॥ 6-31॥

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ६-३२॥

ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna ।
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ ॥ 6-32॥

अर्जुन उवाच ।

arjuna uvāca ।

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ६-३३॥

yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana ।
etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām ॥ 6-33॥

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६-३४॥

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham ।
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram ॥ 6-34॥

श्रीभगवानुवाच ।

śrībhagavānuvāca ।

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६-३५॥

asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam ।
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate ॥ 6-35॥

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६-३६॥

asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ ।
vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ ॥ 6-36॥

अर्जुन उवाच ।

arjuna uvāca ।

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६-३७॥

ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ ।
aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati ॥ 6-37॥

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६-३८॥

kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati ।
apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi ॥ 6-38॥

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६-३९॥

etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ ।
tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate ॥ 6-39॥

श्रीभगवानुवाच ।

śrībhagavānuvāca ।

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६-४०॥

pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate ।
na hi kalyāṇakṛtkaścid durgatiṃ tāta gacchati ॥ 6-40॥

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६-४१॥

prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ ।
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate ॥ 6-41॥

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६-४२॥

athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām ।
etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam ॥ 6-42॥

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६-४३॥

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam ।
yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana ॥ 6-43॥

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६-४४॥

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ ।
jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate ॥ 6-44॥

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६-४५॥

prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ ।
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim ॥ 6-45॥

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६-४६॥

tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ ।
karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna ॥ 6-46॥

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६-४७॥

yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā ।
śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ ॥ 6-47॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥

Om̃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
ātmasaṃyamayogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ॥ 6॥


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact