| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា
Mucalindakathāvaṇṇanā
៥. មុចលិន្ទមូលេតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១១) ឯត្ថ មុចលិន្ទោ វុច្ចតិ នីបរុក្ខោ, យោ ‘‘និចុលោ’’តិបិ វុច្ចតិ, តស្ស សមីបេតិ អត្ថោ។ កេចិ បន ‘‘មុចលោតិ តស្ស រុក្ខស្ស នាមំ, វនជេដ្ឋកតាយ បន មុចលិន្ទោតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ។ ឧទបាទីតិ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បូរេន្តោ មហាមេឃោ ឧទបាទិ។ ឯវរូបោ កិរ មេឃោ ទ្វីសុយេវ កាលេសុ វស្សតិ ចក្កវត្តិម្ហិ វា ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ វា, ឥធ ពុទ្ធុប្បាទកាលេ ឧទបាទិ។ បោក្ខរណិយា និព្ពត្តោតិ បោក្ខរណិយា ហេដ្ឋា នាគភវនំ អត្ថិ, តត្ថ និព្ពត្តោ។ សកភវនាតិ អត្តនោ នាគភវនតោ។ ឯវំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វាតិ សត្ត វារេ អត្តនោ សរីរភោគេហិ ភគវតោ កាយំ បរិវារេត្វា។ ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ វិហច្ចាតិ ភគវតោ មុទ្ធប្បទេសស្ស ឧបរិ អត្តនោ មហន្តំ ផណំ បសារេត្វា។ ‘‘ផណំ ករិត្វា’’តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ។
5.Mucalindamūleti (udā. aṭṭha. 11) ettha mucalindo vuccati nīparukkho, yo ‘‘niculo’’tipi vuccati, tassa samīpeti attho. Keci pana ‘‘mucaloti tassa rukkhassa nāmaṃ, vanajeṭṭhakatāya pana mucalindoti vutta’’nti vadanti. Udapādīti sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūrento mahāmegho udapādi. Evarūpo kira megho dvīsuyeva kālesu vassati cakkavattimhi vā uppanne buddhe vā, idha buddhuppādakāle udapādi. Pokkharaṇiyā nibbattoti pokkharaṇiyā heṭṭhā nāgabhavanaṃ atthi, tattha nibbatto. Sakabhavanāti attano nāgabhavanato. Evaṃ bhogehi parikkhipitvāti satta vāre attano sarīrabhogehi bhagavato kāyaṃ parivāretvā. Uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃvihaccāti bhagavato muddhappadesassa upari attano mahantaṃ phaṇaṃ pasāretvā. ‘‘Phaṇaṃ karitvā’’tipi pāṭho, soyevattho.
តស្ស កិរ នាគរាជស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ភគវា ច មយ្ហំ ភវនសមីបេ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ, អយញ្ច សត្តាហវទ្ទលិកា វត្តតិ, វាសាគារមស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ។ សោ សត្តរតនមយំ បាសាទំ និម្មិនិតុំ សក្កោន្តោបិ ‘‘ឯវំ កតេ កាយសារោ គហិតោ ន ភវិស្សតិ, ទសពលស្ស កាយវេយ្យាវច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ មហន្តំ អត្តភាវំ កត្វា សត្ថារំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណំ ធារេសិ។ ‘‘តស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរំ លោហបាសាទេ ភណ្ឌាគារគព្ភប្បមាណំ អហោសី’’តិ ឥធ វុត្តំ។ មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៨៤) បន –
Tassa kira nāgarājassa etadahosi ‘‘bhagavā ca mayhaṃ bhavanasamīpe rukkhamūle nisinno, ayañca sattāhavaddalikā vattati, vāsāgāramassa laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. So sattaratanamayaṃ pāsādaṃ nimminituṃ sakkontopi ‘‘evaṃ kate kāyasāro gahito na bhavissati, dasabalassa kāyaveyyāvaccaṃ karissāmī’’ti mahantaṃ attabhāvaṃ katvā satthāraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ dhāresi. ‘‘Tassa parikkhepabbhantaraṃ lohapāsāde bhaṇḍāgāragabbhappamāṇaṃ ahosī’’ti idha vuttaṃ. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.284) pana –
‘‘បរិក្ខេបស្ស អន្តោ ឱកាសោ ហេដ្ឋា លោហបាសាទប្បមាណោ អហោសិ, ‘ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន ឥរិយាបថេន សត្ថា វិហរិស្សតី’តិ នាគរាជស្ស អជ្ឈាសយោ អហោសិ, តស្មា ឯវំ មហន្តំ ឱកាសំ បរិក្ខិបិ, មជ្ឈេ រតនបល្លង្កោ បញ្ញត្តោ ហោតិ, ឧបរិ សុវណ្ណតារកវិចិត្តំ សមោសរិតគន្ធទាមកុសុមចេលវិតានំ អហោសិ, ចតូសុ កោណេសុ គន្ធតេលេន ទីបា ជលិតា, ចតូសុ ទិសាសុ វិវរិត្វា ចន្ទនករណ្ឌកា ឋបិតា’’តិ –
‘‘Parikkhepassa anto okāso heṭṭhā lohapāsādappamāṇo ahosi, ‘icchiticchitena iriyāpathena satthā viharissatī’ti nāgarājassa ajjhāsayo ahosi, tasmā evaṃ mahantaṃ okāsaṃ parikkhipi, majjhe ratanapallaṅko paññatto hoti, upari suvaṇṇatārakavicittaṃ samosaritagandhadāmakusumacelavitānaṃ ahosi, catūsu koṇesu gandhatelena dīpā jalitā, catūsu disāsu vivaritvā candanakaraṇḍakā ṭhapitā’’ti –
វុត្តំ។ ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន ឥរិយាបថេន វិហរិស្សតីតិ ច នាគរាជស្ស អជ្ឈាសយមត្តមេតំ, ភគវា បន យថានិសិន្នោវ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ។
Vuttaṃ. Icchiticchitena iriyāpathena viharissatīti ca nāgarājassa ajjhāsayamattametaṃ, bhagavā pana yathānisinnova sattāhaṃ vītināmesi.
កិញ្ចាបិ…បេ.… ចិន្តេតុំ យុត្តន្តិ ឯត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘ឧណ្ហគ្គហណំ ភោគបរិក្ខេបស្ស វិបុលភាវករណេ ការណកិត្តនំ។ ខុទ្ទកេ ហិ តស្មិំ ភគវន្តំ នាគរាជស្ស សរីរសម្ភូតា ឧស្មា ពាធេយ្យ, វិបុលភាវករណេន បន តាទិសំ មា ឧណ្ហំ ពាធយិត្ថា’’តិ។ សឧបសគ្គបទស្ស អត្ថោ ឧបសគ្គេន វិនាបិ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘វិទ្ធន្តិ ឧព្ពិទ្ធ’’ន្តិ, សា ចស្ស ឧព្ពិទ្ធតា ឧបក្កិលេសវិគមេន ទូរភាវេន ឧបដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘មេឃវិគមេន ទូរីភូត’’ន្តិ។ ឥន្ទនីលមណិ វិយ ទិព្ពតិ ជោតតីតិ ទេវោ, អាកាសោ។ វិទិត្វាតិ ‘‘ឥទានិ វិគតវលាហកោ អាកាសោ, នត្ថិ ភគវតោ សីតាទិឧបទ្ទវោ’’តិ ញត្វា។ វិនិវេឋេត្វាតិ អបនេត្វា។ អត្តនោ រូបន្តិ អត្តនោ នាគរូបំ។ បដិសំហរិត្វាតិ អន្តរធាបេត្វា។ មាណវកវណ្ណន្តិ កុមារករូបំ។
Kiñcāpi…pe… cintetuṃ yuttanti ettha keci vadanti ‘‘uṇhaggahaṇaṃ bhogaparikkhepassa vipulabhāvakaraṇe kāraṇakittanaṃ. Khuddake hi tasmiṃ bhagavantaṃ nāgarājassa sarīrasambhūtā usmā bādheyya, vipulabhāvakaraṇena pana tādisaṃ mā uṇhaṃ bādhayitthā’’ti. Saupasaggapadassa attho upasaggena vināpi viññāyatīti āha ‘‘viddhanti ubbiddha’’nti, sā cassa ubbiddhatā upakkilesavigamena dūrabhāvena upaṭṭhānanti āha ‘‘meghavigamena dūrībhūta’’nti. Indanīlamaṇi viya dibbati jotatīti devo, ākāso. Viditvāti ‘‘idāni vigatavalāhako ākāso, natthi bhagavato sītādiupaddavo’’ti ñatvā. Viniveṭhetvāti apanetvā. Attanorūpanti attano nāgarūpaṃ. Paṭisaṃharitvāti antaradhāpetvā. Māṇavakavaṇṇanti kumārakarūpaṃ.
ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ‘‘វិវេកសុខបដិសំវេទិនោ យត្ថ កត្ថចិ សុខមេវ ហោតី’’តិ ឯតំ អត្ថំ សព្ពាការេន ជានិត្វា។ ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ វិវេកសុខានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ។ សុតធម្មស្សាតិ វិស្សុតធម្មស្ស។ តេនាហ ‘‘បកាសិតធម្មស្សា’’តិ។ អកុប្បនភាវោតិ អកុប្បនសភាវោ។
Etamatthaṃviditvāti ‘‘vivekasukhapaṭisaṃvedino yattha katthaci sukhameva hotī’’ti etaṃ atthaṃ sabbākārena jānitvā. Imaṃ udānanti imaṃ vivekasukhānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi. Sutadhammassāti vissutadhammassa. Tenāha ‘‘pakāsitadhammassā’’ti. Akuppanabhāvoti akuppanasabhāvo.
មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Mucalindakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវគ្គបាឡិ • Mahāvaggapāḷi / ៣. មុចលិន្ទកថា • 3. Mucalindakathā
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវគ្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvagga-aṭṭhakathā / មុចលិន្ទកថា • Mucalindakathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា • Mucalindakathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា • Mucalindakathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ • Pācityādiyojanāpāḷi / ៣. មុចលិន្ទកថា • 3. Mucalindakathā
