Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / នេត្តិវិភាវិនី • Nettivibhāvinī

២. វិចយហារសម្បាតវិភាវនា

2. Vicayahārasampātavibhāvanā

៥៣. យេន ទេសនាហារសម្បាតេន អស្សាទាទយោ អាចរិយេន វិភត្តា, អម្ហេហិ ច ញាតា, សោ ទេសនាហារសម្បាតោ បរិបុណ្ណោ, ‘‘កតមោ វិចយហារសម្បាតោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារសម្បាតោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថាតិ តេសុ ទេសនាហារសម្បាតាទីសុ សោឡសសុ ហារសម្បាតេសុ កតមោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយហារសម្បាតោ នាមាតិ បុច្ឆតិ។ ឥមេសុ ធម្មេសុ អយំ ធម្មោ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន វិចយិតព្ពោ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយហារសម្បាតោ នាមាតិ និយមេត្វា វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ តណ្ហា’’តិអាទិ វុត្តំ។ អដ្ឋកថាយំ បន –

53. Yena desanāhārasampātena assādādayo ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, so desanāhārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo vicayahārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo vicayo hārasampāto’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu desanāhārasampātādīsu soḷasasu hārasampātesu katamo saṃvaṇṇanāviseso vicayahārasampāto nāmāti pucchati. Imesu dhammesu ayaṃ dhammo yena saṃvaṇṇanāvisesena vicayitabbo, so saṃvaṇṇanāviseso vicayahārasampāto nāmāti niyametvā vibhajituṃ ‘‘tattha taṇhā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana –

‘‘ឯវំ ទេសនាហារសម្បាតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិចយហារសម្បាតំ ទស្សេន្តោ យស្មា ទេសនាហារបទត្ថវិចយោ វិចយហារោ, តស្មា ទេសនាហារេ វិបល្លាសហេតុភាវេន និទ្ធារិតាយ តណ្ហាយ កុសលាទិវិភាគបវិចយមុខេន វិចយហារសម្បាតំ ទស្សេតុំ ‘តត្ថ តណ្ហា ទុវិធា’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៣) –

‘‘Evaṃ desanāhārasampātaṃ dassetvā idāni vicayahārasampātaṃ dassento yasmā desanāhārapadatthavicayo vicayahāro, tasmā desanāhāre vipallāsahetubhāvena niddhāritāya taṇhāya kusalādivibhāgapavicayamukhena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘tattha taṇhā duvidhā’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 53) –

វុត្តំ។ តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិអាទិសុត្តត្ថេ ទេសនាហារសម្បាតេន សំវណ្ណិតេ អកុសលធម្មេ ‘‘តណ្ហា’’តិ និទ្ធារិតា សព្ពតណ្ហា។ កុសលាបីតិ ចតុភូមកេ កុសលេ ឧទ្ទិស្ស បវត្តា តណ្ហាបិ។ អកុសលាបីតិ អកុសលធម្មេ ឧទ្ទិស្ស បវត្តា តណ្ហាបីតិ ទុវិធា ហោតីតិ វិចយិតព្ពា។ តេន វុត្តំ ដីកាយំ – ‘‘កុសលធម្មារម្មណាតិ កុសលធម្មេ ឧទ្ទិស្ស បវត្តមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តេសំ អារម្មណបច្ចយតំ, ឥធ ‘កុសលា ធម្មា’តិ លោកុត្តរធម្មានម្បិ អធិប្បេតត្តា’’តិ។

Vuttaṃ. Tattha tatthāti tasmiṃ ‘‘arakkhitena cittenā’’tiādisuttatthe desanāhārasampātena saṃvaṇṇite akusaladhamme ‘‘taṇhā’’ti niddhāritā sabbataṇhā. Kusalāpīti catubhūmake kusale uddissa pavattā taṇhāpi. Akusalāpīti akusaladhamme uddissa pavattā taṇhāpīti duvidhā hotīti vicayitabbā. Tena vuttaṃ ṭīkāyaṃ – ‘‘kusaladhammārammaṇāti kusaladhamme uddissa pavattamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na tesaṃ ārammaṇapaccayataṃ, idha ‘kusalā dhammā’ti lokuttaradhammānampi adhippetattā’’ti.

‘‘កុសលា តណ្ហា កិំគាមិនី, អកុសលា តណ្ហា កិំ គាមិនី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អកុសលា សំសារគាមិនី’’តិអាទិ វុត្តំ។ អថ វា ‘‘កតមោ កុសលាកុសលតណ្ហានំ វិសេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អកុសលា សំសារគាមិនី’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘តណ្ហា នាម សំសារគាមិនី ហោតុ, កថំ អបចយគាមិនី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘បហានតណ្ហា’’តិ វុត្តំ, បហានស្ស ហេតុភូតា តណ្ហា បហានតណ្ហាតិ អត្ថោ, បហាតព្ពតណ្ហំ អាគម្ម យំ បហានំ បវត្តេតព្ពំ, តេន បវត្តេតព្ពេន បហានេន អបចយំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ។

‘‘Kusalā taṇhā kiṃgāminī, akusalā taṇhā kiṃ gāminī’’ti pucchitabbattā ‘‘akusalā saṃsāragāminī’’tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘katamo kusalākusalataṇhānaṃ viseso’’ti pucchitabbattā ‘‘akusalā saṃsāragāminī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Taṇhā nāma saṃsāragāminī hotu, kathaṃ apacayagāminī’’ti vattabbattā ‘‘pahānataṇhā’’ti vuttaṃ, pahānassa hetubhūtā taṇhā pahānataṇhāti attho, pahātabbataṇhaṃ āgamma yaṃ pahānaṃ pavattetabbaṃ, tena pavattetabbena pahānena apacayaṃ gacchatīti vuttaṃ hoti.

‘‘កិំ បន តណ្ហាយេវ កុសលាកុសលាតិ ទុព្ពិធា, ឧទាហុ អញ្ញោបិ កុសលាកុសលាតិ ទុព្ពិធោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘មានោបី’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘កតមោ មានោ កុសលោ, កតមោ មានោ អកុសលោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យំ មានំ និស្សាយ មានំ បជហតិ, អយំ មានោ កុសលោ។ យោ បន មានោ ទុក្ខំ និព្ពត្តយតិ, អយំ មានោ អកុសលោ’’តិ វុត្តំ។ តត្ថ យំ មានំ…បេ.… កុសលោតិ យំ មានំ និស្សាយ ឧបនិស្សាយ បហានំ បវត្តិតំ, តេន បហានេន សន្តានេ ឧប្បជ្ជនារហំ មានំ បជហតិ, អយំ ឧបនិស្សយបច្ចយភូតោ មានោ ផលូបចារេន កុសលោ។ យោ បន…បេ.… អកុសលោតិ យោ បន មានោ បរហិំសនាទិវសេន បវត្តមានោ ហុត្វា អត្តនោ ច បរស្ស ច ទុក្ខំ និព្ពត្តយតិ, អយំ មានោ អកុសលោតិ វិចយិត្វា វេទិតព្ពោ។

‘‘Kiṃ pana taṇhāyeva kusalākusalāti dubbidhā, udāhu aññopi kusalākusalāti dubbidho’’ti vattabbattā ‘‘mānopī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Katamo māno kusalo, katamo māno akusalo’’ti pucchitabbattā ‘‘yaṃ mānaṃ nissāya mānaṃ pajahati, ayaṃ māno kusalo. Yo pana māno dukkhaṃ nibbattayati, ayaṃ māno akusalo’’ti vuttaṃ. Tattha yaṃ mānaṃ…pe… kusaloti yaṃ mānaṃ nissāya upanissāya pahānaṃ pavattitaṃ, tena pahānena santāne uppajjanārahaṃ mānaṃ pajahati, ayaṃ upanissayapaccayabhūto māno phalūpacārena kusalo. Yo pana…pe… akusaloti yo pana māno parahiṃsanādivasena pavattamāno hutvā attano ca parassa ca dukkhaṃ nibbattayati, ayaṃ māno akusaloti vicayitvā veditabbo.

‘‘សំសារាបចយគាមិនីសុ តាសុ តណ្ហាសុ កតមា អបចយគាមិនី តណ្ហា កុសលា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘កុសលា’’តិ វុត្តាយ តណ្ហាយ សរូបំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យំ នេក្ខម្មសិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថាតិ តាសុ សំសារាបចយគាមិនីសុ តណ្ហាភូតាសុ កុសលាកុសលាសុ។ អយំ តណ្ហា កុសលាតិ សម្ពន្ធោ។ ‘‘អរិយា បុគ្គលា សន្តំ អាយតនំ យំ អរិយផលធម្មំ សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ, តំ អាយតនំ អរិយផលធម្មំ អហំ កុទាស្សុ សច្ឆិកត្វា វិហរិស្ស’’ន្តិ បត្ថយន្តស្ស តស្ស កុលបុត្តស្ស តស្មិំ អរិយផលេ បិហា ឧប្បជ្ជតិ, បិហាបច្ចយា យំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ ទោមនស្សំ ‘‘នេក្ខម្មសិត’’ន្តិ វុច្ចតិ។ អយំ អរិយផលេ បិហាសង្ខាតា តណ្ហា កុសលា អនវជ្ជា អនវជ្ជអរិយផលធម្មំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តត្តាតិ វិចយិតព្ពំ។

‘‘Saṃsārāpacayagāminīsu tāsu taṇhāsu katamā apacayagāminī taṇhā kusalā’’ti pucchitabbattā ‘‘kusalā’’ti vuttāya taṇhāya sarūpaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yaṃ nekkhammasita’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāti tāsu saṃsārāpacayagāminīsu taṇhābhūtāsu kusalākusalāsu. Ayaṃ taṇhā kusalāti sambandho. ‘‘Ariyā puggalā santaṃ āyatanaṃ yaṃ ariyaphaladhammaṃ sacchikatvā upasampajja viharanti, taṃ āyatanaṃ ariyaphaladhammaṃ ahaṃ kudāssu sacchikatvā viharissa’’nti patthayantassa tassa kulaputtassa tasmiṃ ariyaphale pihā uppajjati, pihāpaccayā yaṃ domanassaṃ uppajjati, idaṃ domanassaṃ ‘‘nekkhammasita’’nti vuccati. Ayaṃ ariyaphale pihāsaṅkhātā taṇhā kusalā anavajjā anavajjaariyaphaladhammaṃ uddissa pavattattāti vicayitabbaṃ.

‘‘កថំ បវត្តា’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘រាគវិរាគា’’តិអាទិ វុត្តំ។ យា រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ បត្តព្ពា។ តទារម្មណា តំ ចេតោវិមុត្តិំ អាគម្ម បវត្តា តណ្ហា កុសលា អនវជ្ជា, យា អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ បត្តព្ពា, តទារម្មណា តំ បញ្ញាវិមុត្តិំ អាគម្ម បវត្តា តណ្ហា កុសលា អនវជ្ជាតិ វិចយិតព្ពា។ តាយ បញ្ញាវិមុត្តិយា វសេន ភគវតា –

‘‘Kathaṃ pavattā’’ti vattabbattā ‘‘rāgavirāgā’’tiādi vuttaṃ. Yā rāgavirāgā cetovimutti pattabbā. Tadārammaṇā taṃ cetovimuttiṃ āgamma pavattā taṇhā kusalā anavajjā, yā avijjāvirāgā paññāvimutti pattabbā, tadārammaṇā taṃ paññāvimuttiṃ āgamma pavattā taṇhā kusalā anavajjāti vicayitabbā. Tāya paññāvimuttiyā vasena bhagavatā –

‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្ស, សម្មាសង្កប្បគោចរោ;

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;

សម្មាទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ, ញត្វាន ឧទយព្ពយំ;

Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ;

ថិនមិទ្ធាភិភូ ភិក្ខុ, សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ។ (ឧទា. ៣២; នេត្តិ. ៣១, ៦៥, ៧៨) –

Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. (udā. 32; netti. 31, 65, 78) –

គាថាយំ ‘‘សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ បទំ វុត្តំ, ‘‘តស្សា បញ្ញាវិមុត្តិយា យោ បវិចយោ កាតព្ពោ, កតមោ សោ បវិចយោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តស្សា កោ បវិចយោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តស្សា បញ្ញាវិមុត្តិយា កោ បវិចយោតិ ចេ បុច្ឆេយ្យ ‘‘អដ្ឋ មគ្គង្គានិ – សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធី’’តិ បវិចយោ វេទិតព្ពោ។ ‘‘សោ បវិចយោ កត្ថ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ កត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ។ សោ បញ្ញាវិមុត្តិយា បវិចយោ កត្ថ កស្មិំ ធម្មេ ទដ្ឋព្ពោតិ បុច្ឆតិ។ ចតុត្ថេ ឈានេ បារមិតាយ ឧក្កំសគតាយ ចតុត្ថជ្ឈានភាវនាយ សោ បវិចយោ ទដ្ឋព្ពោ។

Gāthāyaṃ ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti padaṃ vuttaṃ, ‘‘tassā paññāvimuttiyā yo pavicayo kātabbo, katamo so pavicayo’’ti pucchitabbattā ‘‘tassā ko pavicayo’’tiādi vuttaṃ. Tassā paññāvimuttiyā ko pavicayoti ce puccheyya ‘‘aṭṭha maggaṅgāni – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhī’’ti pavicayo veditabbo. ‘‘So pavicayo kattha daṭṭhabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘so katthā’’tiādi vuttaṃ. So paññāvimuttiyā pavicayo kattha kasmiṃ dhamme daṭṭhabboti pucchati. Catutthe jhāne pāramitāya ukkaṃsagatāya catutthajjhānabhāvanāya so pavicayo daṭṭhabbo.

‘‘ចតុត្ថេ ឈានេ បារមិតាយា’’តិ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ចតុត្ថេ ហិ ឈានេ’’តិអាទិ វុត្តំ។ យោ សោ ចតុត្ថជ្ឈានលាភី បុគ្គលោ ចតុត្ថេ ឈានេ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតំ អនង្គណំ វិគតូបក្កិលេសំ មុទុ កម្មនិយំ ឋិតំ អានេញ្ជប្បត្តំ, ឥតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ចិត្តំ ភាវយតិ, សោ ចតុត្ថជ្ឈានលាភី បុគ្គលោ តត្ថ ចតុត្ថេ ឈានេ អដ្ឋវិធំ វិជ្ជាចរណំ អធិគច្ឆតិ។ កតមំ អដ្ឋវិធំ? ឆ អភិញ្ញា, ទ្វេ ច វិសេសេ វា អធិគច្ឆតីតិ យោជនា។ ឥទ្ធិវិធាទយោ បញ្ច, លោកិយាភិញ្ញា ចេវ អរហត្តមគ្គបញ្ញា ចាតិ ឆ អភិញ្ញា។ មនោមយិទ្ធិ ចេវ វិបស្សនាញាណញ្ចាតិ ទ្វេ ច វិសេសា ហោន្តិ។

‘‘Catutthe jhāne pāramitāyā’’ti vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘catutthe hi jhāne’’tiādi vuttaṃ. Yo so catutthajjhānalābhī puggalo catutthe jhāne parisuddhaṃ pariyodātaṃ anaṅgaṇaṃ vigatūpakkilesaṃ mudu kammaniyaṃ ṭhitaṃ āneñjappattaṃ, iti aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ bhāvayati, so catutthajjhānalābhī puggalo tattha catutthe jhāne aṭṭhavidhaṃ vijjācaraṇaṃ adhigacchati. Katamaṃ aṭṭhavidhaṃ? Cha abhiññā, dve ca visese vā adhigacchatīti yojanā. Iddhividhādayo pañca, lokiyābhiññā ceva arahattamaggapaññā cāti cha abhiññā. Manomayiddhi ceva vipassanāñāṇañcāti dve ca visesā honti.

‘‘តំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ កុតោ បរិសុទ្ធំ…បេ.… កុតោ អានេញ្ជប្បត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តំ ចិត្តំ យតោ បរិសុទ្ធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តំ ចិត្តំ យតោ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវតោ បរិសុទ្ធំ, តតោ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវតោ បរិយោទាតំ ហោតិ។ សុខាទីនំ បច្ចយឃាតេន យតោ វីតរាគាទិអនង្គណភាវតោ អនង្គណំ, តតោ វីតរាគាទិអនង្គណភាវតោ វិគតូបក្កិលេសំ។ យតោ សុភាវិតភាវតោ មុទុ, តតោ សុភាវិតភាវតោ កម្មនិយំ។ យតោ បរិសុទ្ធាទីសុ ឋិតភាវតោ ឋិតំ, តតោ បរិសុទ្ធាទីសុ ឋិតភាវតោ អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតីតិបិ យោជនា យុត្តា អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៣) យុគឡតោ អាគតត្តា។ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាឱភាសេហិ បរិគ្គហិតភាវតោ អានេញ្ជប្បត្តំ។ សទ្ធាយ ហិ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខេ អស្សទ្ធិយេ ន ឥញ្ជតិ ន ចលតិ, វីរិយេន បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខេ កោសជ្ជេ ន ឥញ្ជតិ, សតិយា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខេ បមាទេ ន ឥញ្ជតិ, សមាធិនា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខេ ឧទ្ធច្ចេ ន ឥញ្ជតិ, បញ្ញាយ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បដិបក្ខាយ អវិជ្ជាយ ន ឥញ្ជតិ, ឱភាសគតំ ចិត្តំ កិលេសន្ធការេ ន ឥញ្ជតិ។ ឥតិ ឥមេហិ ឆហិ ធម្មេហិ បរិគ្គហិតំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតិ។ ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតត្តា ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ ឆន្នំ អភិញ្ញាញាណានញ្ច មនោមយិទ្ធិវិបស្សនាញាណានញ្ច អធិគមូបាយោ ហោតិ, តស្មា សោ បញ្ញាវិមុត្តិបរិចយោ ចតុត្ថជ្ឈានេ ទដ្ឋព្ពោយេវាតិ សង្ខេបត្ថោ។ វិត្ថារតោ បន អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៣) ‘‘តត្ថ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវេនា’’តិអាទិនា វា ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិនា វា វុត្តោយេវាតិ អម្ហេហិ ន វុត្តោ។

‘‘Taṃ catutthajjhānacittaṃ kuto parisuddhaṃ…pe… kuto āneñjappatta’’nti pucchitabbattā ‘‘taṃ cittaṃ yato parisuddha’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ cittaṃ yato upekkhāsatipārisuddhibhāvato parisuddhaṃ, tato upekkhāsatipārisuddhibhāvato pariyodātaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayaghātena yato vītarāgādianaṅgaṇabhāvato anaṅgaṇaṃ, tato vītarāgādianaṅgaṇabhāvato vigatūpakkilesaṃ. Yato subhāvitabhāvato mudu, tato subhāvitabhāvato kammaniyaṃ. Yato parisuddhādīsu ṭhitabhāvato ṭhitaṃ, tato parisuddhādīsu ṭhitabhāvato āneñjappattaṃ hotītipi yojanā yuttā aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 53) yugaḷato āgatattā. Saddhāvīriyasatisamādhipaññāobhāsehi pariggahitabhāvato āneñjappattaṃ. Saddhāya hi pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe assaddhiye na iñjati na calati, vīriyena pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe kosajje na iñjati, satiyā pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe pamāde na iñjati, samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe uddhacce na iñjati, paññāya pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhāya avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ cittaṃ kilesandhakāre na iñjati. Iti imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ catutthajjhānacittaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatattā catutthajjhānacittaṃ channaṃ abhiññāñāṇānañca manomayiddhivipassanāñāṇānañca adhigamūpāyo hoti, tasmā so paññāvimuttiparicayo catutthajjhāne daṭṭhabboyevāti saṅkhepattho. Vitthārato pana aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 53) ‘‘tattha upekkhāsatipārisuddhibhāvenā’’tiādinā vā ‘‘aparo nayo’’tiādinā vā vuttoyevāti amhehi na vutto.

‘‘យេសំ រាគាទិអង្គណានំ អភាវេន អនង្គណំ, យេសំ អភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសានំ អភាវេន វិគតូបក្កិលេសំ, យាយ ចិត្តស្ស ឋិតិយា អភាវេន ឋិតំ, ឥញ្ជនាយ អភាវេន អានេញ្ជប្បត្តំ, តេ រាគាទិអង្គណាទយោ កតមាយ បក្ខា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ អង្គណា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថាតិ តេសុ រាគាទិអង្គណាទីសុ អង្គណា ច រាគាទិអង្គណា ច ឧបក្កិលេសា អភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសា ច សន្តិ, តទុភយំ រាគាទិអង្គណអភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសទ្វយំ តណ្ហាបក្ខោ រាគាទិអង្គណានំ តណ្ហាសភាវត្តា, អភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសានញ្ច តណ្ហាយ អនុលោមត្តា។ យា ឥញ្ជនា ផន្ទនា យា ច ចិត្តស្ស អដ្ឋិតិ អនវដ្ឋានំ អត្ថិ, អយំ ឥញ្ជនា អដ្ឋិតិ ទិដ្ឋិបក្ខោ ឥញ្ជនាយ ច អដ្ឋិតិយា ច មិច្ឆាភិនិវេសហេតុភាវតោតិ បវិចយោ កាតព្ពោ។

‘‘Yesaṃ rāgādiaṅgaṇānaṃ abhāvena anaṅgaṇaṃ, yesaṃ abhijjhādiupakkilesānaṃ abhāvena vigatūpakkilesaṃ, yāya cittassa ṭhitiyā abhāvena ṭhitaṃ, iñjanāya abhāvena āneñjappattaṃ, te rāgādiaṅgaṇādayo katamāya pakkhā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha aṅgaṇā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu rāgādiaṅgaṇādīsu aṅgaṇā ca rāgādiaṅgaṇā ca upakkilesā abhijjhādiupakkilesā ca santi, tadubhayaṃ rāgādiaṅgaṇaabhijjhādiupakkilesadvayaṃ taṇhāpakkho rāgādiaṅgaṇānaṃ taṇhāsabhāvattā, abhijjhādiupakkilesānañca taṇhāya anulomattā. Yā iñjanā phandanā yā ca cittassa aṭṭhiti anavaṭṭhānaṃ atthi, ayaṃ iñjanā aṭṭhiti diṭṭhipakkho iñjanāya ca aṭṭhitiyā ca micchābhinivesahetubhāvatoti pavicayo kātabbo.

‘‘កិំ បន ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតត្តាយេវ ឆន្នំ អភិញ្ញាញាណានញ្ច មនោមយិទ្ធិវិបស្សនាញាណានញ្ច អធិគមូបាយោ ហោតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ វុត្តំ។ ‘‘តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានលាភិនោ, ទុក្ខិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឥតិ ចត្តារិន្ទ្រិយានិ ចតុត្ថជ្ឈានេ និរុជ្ឈន្តិ, តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានលាភិនោ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ អវសិដ្ឋំ ភវតិ, តស្មាបិ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វុត្តប្បការានំ អដ្ឋន្នំ ញាណានំ អធិគមូបាយោ ហោតិ, សោ ច អធិគមូបាយភាវោ ចិណ្ណវសីភាវស្សេវ ភវេយ្យ, កថំ ចតុត្ថជ្ឈានមត្តលាភិនោ ចិណ្ណវសីភាវោ សិយា’’តិ វត្តព្ពត្តា សោ ចតុត្ថជ្ឈានលាភី ចតុត្ថជ្ឈានេយេវ អដ្ឋត្វា អរូបសមាបត្តិយោបិ ឯវំ កត្វា និព្ពត្តេតិ ភាវេតិ, តស្មា ចិណ្ណវសីភាវោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ឧបរិមំ សមាបត្តិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តស្សត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៣) វិត្ថារតោ វុត្តោ, តស្មា យោជនមត្តំ ករិស្សាម។

‘‘Kiṃ pana catutthajjhānacittaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatattāyeva channaṃ abhiññāñāṇānañca manomayiddhivipassanāñāṇānañca adhigamūpāyo hotī’’ti pucchitabbattā ‘‘cattāri indriyānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Tassa catutthajjhānalābhino, dukkhindriyaṃ domanassindriyaṃ sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ iti cattārindriyāni catutthajjhāne nirujjhanti, tassa catutthajjhānalābhino upekkhindriyaṃ avasiṭṭhaṃ bhavati, tasmāpi catutthajjhānacittaṃ vuttappakārānaṃ aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ adhigamūpāyo hoti, so ca adhigamūpāyabhāvo ciṇṇavasībhāvasseva bhaveyya, kathaṃ catutthajjhānamattalābhino ciṇṇavasībhāvo siyā’’ti vattabbattā so catutthajjhānalābhī catutthajjhāneyeva aṭṭhatvā arūpasamāpattiyopi evaṃ katvā nibbatteti bhāveti, tasmā ciṇṇavasībhāvo hotīti dassetuṃ ‘‘so uparimaṃ samāpatti’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 53) vitthārato vutto, tasmā yojanamattaṃ karissāma.

សោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានលាភី យោគាវចរោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិតោ ឧបរិមំ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ សន្តតោ សន្តតរតោ មនសិ ករោតិ។ យថាវុត្តំ ឧបរិមំ សមាបត្តិំ សន្តតោ មនសិ ករោតោ តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានលាភិនោ យោគាវចរស្ស ចតុត្ថជ្ឈានេ សញ្ញា សញ្ញាបធានា សមាបត្តិ ឱឡារិកា វិយ ហុត្វា សណ្ឋហតិ, បដិឃសញ្ញា ច ឧក្កណ្ឋា អនភិរតិ ហុត្វា សណ្ឋហតិ, សោ យថាវុត្តេន វិធិនា មនសិ ករោន្តោ យោគាវចរោ សព្ពសោ និរវសេសតោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘‘អាកាសំ អនន្ត’’ន្តិ មនសិ កត្វា បវត្តមានំ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ រូបសញ្ញា រូបាវចរសញ្ញា បញ្ចវិធអភិញ្ញាភិនីហារោ ហោតិ។ នានត្តសញ្ញា នានារម្មណេសុ វោការោ អកុសលោ បវត្តតិ។ ឯវំ រូបាវចរជ្ឈានេ អាទីនវទស្សី ហុត្វា តា រូបសញ្ញានានត្តសញ្ញាយោ អារម្មណេ សមតិក្កមតិ, អស្ស យោគាវចរស្ស បដិឃសញ្ញា ច អព្ភត្ថំ គច្ឆតិ។ ឯវំ ឥមិនា វុត្តនយេន សមតិក្កមេន សមាហិតស្ស, សន្តវុត្តិនា អរូបាវចរសមាធិនា សមាហិតស្ស យោគាវចរស្ស ឱភាសោ រូបាវចរជ្ឈានោភាសោ អន្តរធាយតិ។ រូបានំ កសិណរូបានំ ឈានចក្ខុនា ទស្សនញ្ច អន្តរធាយតីតិ យោជនា។

So rūpāvacaracatutthajjhānalābhī yogāvacaro rūpāvacaracatutthajjhānasamāpattito uparimaṃ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃsantato santatarato manasi karoti. Yathāvuttaṃ uparimaṃ samāpattiṃ santato manasi karoto tassa catutthajjhānalābhino yogāvacarassa catutthajjhāne saññā saññāpadhānā samāpatti oḷārikā viya hutvā saṇṭhahati, paṭighasaññā ca ukkaṇṭhā anabhirati hutvā saṇṭhahati, so yathāvuttena vidhinā manasi karonto yogāvacaro sabbaso niravasesato rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘ākāsaṃ ananta’’nti manasi katvā pavattamānaṃ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ sacchikatvā upasampajja viharati. Rūpasaññā rūpāvacarasaññā pañcavidhaabhiññābhinīhāro hoti. Nānattasaññā nānārammaṇesu vokāro akusalo pavattati. Evaṃ rūpāvacarajjhāne ādīnavadassī hutvā tā rūpasaññānānattasaññāyo ārammaṇe samatikkamati, assa yogāvacarassa paṭighasaññā ca abbhatthaṃ gacchati. Evaṃ iminā vuttanayena samatikkamena samāhitassa, santavuttinā arūpāvacarasamādhinā samāhitassa yogāvacarassa obhāso rūpāvacarajjhānobhāso antaradhāyati. Rūpānaṃ kasiṇarūpānaṃ jhānacakkhunā dassanañca antaradhāyatīti yojanā.

‘‘យេន សមាធិនា សមាហិតស្ស, សមាហិតស្ស ឱភាសោ ច រូបានំ ទស្សនញ្ច អន្តរធាយតិ, សោ សមាធិ កិត្តកេហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ, កថំ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមាធី’’តិអាទិ វុត្តំ។ សោ សមាធីតិ យេន រូបារូបាវចរសមាធិនា សមាហិតោ, សោ ទុវិធោបិ សមាធិ អនភិជ្ឈាព្យាបាទវីរិយារម្ភេហិ តីហិ ឧបការកង្គេហិ ច បស្សទ្ធិសតីហិ ទ្វីហិ បរិក្ខារង្គេហិ ច អវិក្ខិត្តេន ឯកេន សភាវង្គេន ច ឆហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោតិ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ បុនប្បុនំ ចិន្តេតព្ពោ សល្លក្ខេតព្ពោ ។ ‘‘កថំ កត្ថ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘អនភិជ្ឈាសហគតំ មេ មានសំ សព្ពលោកេ’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘តេសុ ឆសុ អង្គេសុ កិត្តកោ សមថោ, កិត្តកា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឯត្តកោ សមថោ, ឯត្តកា វិបស្សនាតិ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ យញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។

‘‘Yena samādhinā samāhitassa, samāhitassa obhāso ca rūpānaṃ dassanañca antaradhāyati, so samādhi kittakehi aṅgehi samannāgato, kathaṃ paccavekkhitabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘so samādhī’’tiādi vuttaṃ. So samādhīti yena rūpārūpāvacarasamādhinā samāhito, so duvidhopi samādhi anabhijjhābyāpādavīriyārambhehi tīhi upakārakaṅgehi ca passaddhisatīhi dvīhi parikkhāraṅgehi ca avikkhittena ekena sabhāvaṅgena ca chahi aṅgehi samannāgatoti paccavekkhitabbo punappunaṃ cintetabbo sallakkhetabbo . ‘‘Kathaṃ kattha paccavekkhitabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘anabhijjhāsahagataṃ me mānasaṃ sabbaloke’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tesu chasu aṅgesu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ettako samatho, ettakā vipassanāti vibhajituṃ ‘‘tattha yañcā’’tiādi vuttaṃ.

៥៤. ‘‘បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ វុត្តស្ស អរហត្តផលស្ស សមាធិស្ស សមថវិបស្សនាសង្ខាតា បុព្ពភាគបដិបទា សមាធិមុខេន អាចរិយេន វិភត្តា, ‘‘តាយ បដិបទាយ លភិតព្ពោ អរហត្តផលសមាធិ កិត្តកេន វេទិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមាធិ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ។ យោ អរហត្តផលសមាធិ សមថវិបស្សនាបដិបទាយ លភិតព្ពោ, សោ អរហត្តផលសមាធិ បញ្ចវិធេន ញាណទស្សនេន វេទិតព្ពោ។

54. ‘‘Paññāvimuttī’’ti vuttassa arahattaphalassa samādhissa samathavipassanāsaṅkhātā pubbabhāgapaṭipadā samādhimukhena ācariyena vibhattā, ‘‘tāya paṭipadāya labhitabbo arahattaphalasamādhi kittakena veditabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘so samādhi pañcavidhena veditabbo’’ti vuttaṃ. Yo arahattaphalasamādhi samathavipassanāpaṭipadāya labhitabbo, so arahattaphalasamādhi pañcavidhena ñāṇadassanena veditabbo.

‘‘កថំ បញ្ចវិធញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘អយំ សមាធី’’តិអាទិ វុត្តំ។ អយំ អរហត្តផលសមាធិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ ផលសមាបត្តិសុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អស្ស អរហតោ បច្ចត្តមេវ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវតិ។ អយំ អរហត្តផលសមាធិ អាយតិំ សមាបជ្ជិតព្ពស្ស អរហត្តផលសមាធិស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយត្តា អាយតិំ សុខវិបាកោ ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស…បេ.… ភវតិ។ អយំ អរហត្តផលសមាធិ កិលេសអរីហិ អារកត្តា អរិយោ, កាមាមិសវដ្ដាមិសលោកាមិសានំ អភាវតោ និរាមិសោ ច ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស…បេ.… ភវតិ។ អយំ អរហត្តផលសមាធិ អកាបុរិសេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកពុទ្ធេហិ សេវិតព្ពត្តា អកាបុរិសសេវិតោ ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស…បេ.… ភវតិ។ អយំ អរហត្តផលសមាធិ អង្គសន្តកិលេសទរថសន្តត្តា សន្តោ ចេវ ទិវសម្បិ សមាបជ្ជន្តស្ស អតិត្តិករណតោ បណីតោ ច បដិប្បស្សទ្ធកិលេសេន អរហតា បុគ្គលេន លទ្ធត្តា បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធោ ច អរហត្តមគ្គសមាធិសង្ខាតេន ឯកោទិភាវេន អធិគតត្តា ឯកោទិភាវាធិគតោ ច សសង្ខារេន សបយោគេន អធិគតត្តា, នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មេ និគ្គយ្ហ អនធិគតត្តា, អញ្ញេ កិលេសេ វារេត្វា អនធិគតត្តា, អរហត្តមគ្គផលភាវេនេវ បវត្តត្តា នសសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ ហោតិ, ឥតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អស្ស អរហតោ បច្ចត្តមេវ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវតីតិ បញ្ចវិធេន ញាណទស្សនេន សោ អរហត្តផលសមាធិ វិចយិត្វា វេទិតព្ពោតិ។

‘‘Kathaṃ pañcavidhañāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavatī’’ti vattabbattā ‘‘ayaṃ samādhī’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ arahattaphalasamādhi appitappitakkhaṇe phalasamāpattisukhattā paccuppannasukho hoti, iti paccavekkhantassa assa arahato paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati. Ayaṃ arahattaphalasamādhi āyatiṃ samāpajjitabbassa arahattaphalasamādhissa upanissayapaccayattā āyatiṃ sukhavipāko hoti, iti paccavekkhantassa…pe… bhavati. Ayaṃ arahattaphalasamādhi kilesaarīhi ārakattā ariyo, kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvato nirāmiso ca hoti, iti paccavekkhantassa…pe… bhavati. Ayaṃ arahattaphalasamādhi akāpurisehi sammāsambuddhapaccekabuddhasāvakabuddhehi sevitabbattā akāpurisasevito hoti, iti paccavekkhantassa…pe… bhavati. Ayaṃ arahattaphalasamādhi aṅgasantakilesadarathasantattā santo ceva divasampi samāpajjantassa atittikaraṇato paṇīto ca paṭippassaddhakilesena arahatā puggalena laddhattā paṭippassaddhiladdho ca arahattamaggasamādhisaṅkhātena ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvādhigato ca sasaṅkhārena sapayogena adhigatattā, nīvaraṇādipaccanīkadhamme niggayha anadhigatattā, aññe kilese vāretvā anadhigatattā, arahattamaggaphalabhāveneva pavattattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagato hoti, iti paccavekkhantassa assa arahato paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavatīti pañcavidhena ñāṇadassanena so arahattaphalasamādhi vicayitvā veditabboti.

‘‘បច្ចុប្បន្នសុខាទីសុ សមាធីសុ កិត្តកោ សមថោ, កិត្តកា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ច សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ សមថោ, វិបស្សនាតិ ច អរហត្តផលសមថវិបស្សនាវ អធិប្បេតា, ន បុព្ពភាគសមថវិបស្សនាតិ។ អរហត្តផលសមាធិ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោតិ អាចរិយេន វុត្តោ, ‘‘តស្ស អរហត្តផលសមាធិស្ស បុព្ពភាគបដិបទាយំ វុត្តោ សមាធិ កិត្តកេន វេទិតព្ពោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមាធិ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ។ យោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ បុព្ពភាគបដិបទាយំ វុត្តោ, សោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ បញ្ចវិធេន បការេន វេទិតព្ពោ។ ‘‘កតមេនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘បីតិផរណតា’’តិអាទិ វុត្តំ។ បឋមទុតិយជ្ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា ហោតិ។ បឋមទុតិយតតិយជ្ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា ហោតិ។ ចតុត្ថជ្ឈានេ ចេតោបរិយបញ្ញា ចេតោផរណតា ហោតិ។ ទិព្ពចក្ខុបញ្ញា អាលោកផរណតា ហោតិ។ ឈានំ បច្ចវេក្ខិត្វា បវត្តមានបញ្ញា បច្ចវេក្ខណានិមិត្តំ ហោតិ។ ឥតិ បញ្ចវិធេន បញ្ញាបការេន វិចយិត្វា វេទិតព្ពោតិ។ ‘‘តេសុ បញ្ចវិធេសុ បការេសុ កិត្តកោ សមថោ, កិត្តកា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ច បីតិផរណោ’’តិអាទិ វុត្តំ។

‘‘Paccuppannasukhādīsu samādhīsu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yo ca samādhi paccuppannasukho’’tiādi vuttaṃ. Samatho, vipassanāti ca arahattaphalasamathavipassanāva adhippetā, na pubbabhāgasamathavipassanāti. Arahattaphalasamādhi pañcavidhena veditabboti ācariyena vutto, ‘‘tassa arahattaphalasamādhissa pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto samādhi kittakena veditabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘so samādhi pañcavidhena veditabbo’’ti vuttaṃ. Yo rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto, so rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi pañcavidhena pakārena veditabbo. ‘‘Katamenā’’ti pucchitabbattā ‘‘pītipharaṇatā’’tiādi vuttaṃ. Paṭhamadutiyajjhānesu paññā pītipharaṇatā hoti. Paṭhamadutiyatatiyajjhānesu paññā sukhapharaṇatā hoti. Catutthajjhāne cetopariyapaññā cetopharaṇatā hoti. Dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā hoti. Jhānaṃ paccavekkhitvā pavattamānapaññā paccavekkhaṇānimittaṃ hoti. Iti pañcavidhena paññāpakārena vicayitvā veditabboti. ‘‘Tesu pañcavidhesu pakāresu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yo ca pītipharaṇo’’tiādi vuttaṃ.

៥៥. សម្បយោគវសេន សមាធិ អាចរិយេន វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កថំ អារម្មណវសេន វិភត្តោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ទស កសិណាយតនានី’’តិអាទិ វុត្តំ។ ឥមេហិ ទសហិ អារម្មណេហិ កសិណេហិបិ សមាធិ វិចិនិត្វា វេទិតព្ពោតិ។ ‘‘តេសុ ទសសុ កិត្តកោ សមថោ, កិត្តកា វិបស្សនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ កសិណន្តិ ច កសិណមណ្ឌលម្បិ បរិកម្មម្បិ បដិភាគនិមិត្តម្បិ តស្មិំ បដិភាគនិមិត្តេ ឧប្បន្នជ្ឈានម្បិ វុច្ចតិ, ឥធ បន សសម្បយុត្តជ្ឈានមេវ អធិប្បេតំ។

55. Sampayogavasena samādhi ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ ārammaṇavasena vibhatto’’ti pucchitabbattā ‘‘dasa kasiṇāyatanānī’’tiādi vuttaṃ. Imehi dasahi ārammaṇehi kasiṇehipi samādhi vicinitvā veditabboti. ‘‘Tesu dasasu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yañcā’’tiādi vuttaṃ. Kasiṇanti ca kasiṇamaṇḍalampi parikammampi paṭibhāganimittampi tasmiṃ paṭibhāganimitte uppannajjhānampi vuccati, idha pana sasampayuttajjhānameva adhippetaṃ.

‘‘កិំ បន វុត្តប្បការោ សមាធិយេវ សមថវិបស្សនាយ យោជេតព្ពោ, ឧទាហុ អញ្ញោបិ យោជេតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា សតិបដ្ឋានាទិបុព្ពភាគបដិបទាភេទេន អនេកភេទភិន្នោ និរវសេសោ អរិយមគ្គោបិ វិចយិត្វា យោជេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ សព្ពោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ឯវន្តិ មយា វុត្តនយេន វុត្តនយានុសារេន សព្ពោ និរវសេសោ សតិបដ្ឋានាទិបុព្ពភាគបដិបទាភេទេន អនេកភេទភិន្នោ អរិយោ មគ្គោ យោជេតព្ពោ។ កថំ? យេន យេន អនភិជ្ឈាទិអាការេន បច្ចុប្បន្នសុខតាទិអាការេន សមាធិ មយា វុត្តោ, តេន តេន អនភិជ្ឈាទិអាការេន បច្ចុប្បន្នសុខតាទិអាការេន យោ យោ អរិយមគ្គោ សមថេន យោជេតុំ សម្ភវតិ, សោ សោ អរិយមគ្គោ សមថេន វិចយិត្វា យោជយិតព្ពោ។ យោ យោ អរិយមគ្គោ វិបស្សនាយ យោជេតុំ សម្ភវតិ, សោ សោ អរិយមគ្គោ វិបស្សនាយ យោជយិត្វា យោជយិតព្ពោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ។

‘‘Kiṃ pana vuttappakāro samādhiyeva samathavipassanāya yojetabbo, udāhu aññopi yojetabbo’’ti vattabbattā satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno niravaseso ariyamaggopi vicayitvā yojetabboti dassetuṃ ‘‘evaṃ sabbo’’tiādi vuttaṃ. Tattha evanti mayā vuttanayena vuttanayānusārena sabbo niravaseso satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno ariyo maggo yojetabbo. Kathaṃ? Yena yena anabhijjhādiākārena paccuppannasukhatādiākārena samādhi mayā vutto, tena tena anabhijjhādiākārena paccuppannasukhatādiākārena yo yo ariyamaggo samathena yojetuṃ sambhavati, so so ariyamaggo samathena vicayitvā yojayitabbo. Yo yo ariyamaggo vipassanāya yojetuṃ sambhavati, so so ariyamaggo vipassanāya yojayitvā yojayitabboti attho gahetabbo.

‘‘យេហិ សមថាធិដ្ឋានេហិ វិបស្សនាធម្មេហិ យោជយិតព្ពោ, តេ សមថាធិដ្ឋានា វិបស្សនាធម្មា កតមេហិ ធម្មេហិ សង្គហិតា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តេ តីហិ ធម្មេហិ សង្គហិតា អនិច្ចតាយ ទុក្ខតាយ អនត្តតាយា’’តិ វុត្តំ, តេ សមថាធិដ្ឋានា វិបស្សនាធម្មា ‘‘អនិច្ចតាយ បញ្ញាយ ទុក្ខតាយ បញ្ញាយ អនត្តតាយ បញ្ញាយា’’តិ តីហិ អនុបស្សនាធម្មេហិ សង្គហិតា គណ្ហិតាតិ អត្ថោ។ អនិច្ចតាទិនា សហចរណតោ អនុបស្សនាបញ្ញាបិ ‘‘អនិច្ចតា ទុក្ខតា អនត្តតា’’តិ វុច្ចតិ។

‘‘Yehi samathādhiṭṭhānehi vipassanādhammehi yojayitabbo, te samathādhiṭṭhānā vipassanādhammā katamehi dhammehi saṅgahitā’’ti pucchitabbattā ‘‘te tīhi dhammehi saṅgahitā aniccatāya dukkhatāya anattatāyā’’ti vuttaṃ, te samathādhiṭṭhānā vipassanādhammā ‘‘aniccatāya paññāya dukkhatāya paññāya anattatāya paññāyā’’ti tīhi anupassanādhammehi saṅgahitā gaṇhitāti attho. Aniccatādinā sahacaraṇato anupassanāpaññāpi ‘‘aniccatā dukkhatā anattatā’’ti vuccati.

‘‘យោ យោគី បុគ្គលោ សមថាធិដ្ឋានំ វិបស្សនំ ភាវយមានោ ហោតិ, សោ យោគី បុគ្គលោ កិំ ភាវយតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមថវិបស្សនំ ភាវយមានោ’’តិអាទិ វុត្តំ។

‘‘Yo yogī puggalo samathādhiṭṭhānaṃ vipassanaṃ bhāvayamāno hoti, so yogī puggalo kiṃ bhāvayatī’’ti pucchitabbattā ‘‘so samathavipassanaṃ bhāvayamāno’’tiādi vuttaṃ.

សមថវិបស្សនាទីនិ ភាវយមានោ បុគ្គលោ រាគចរិតោ ទោសចរិតោ មោហចរិតោតិ តិវិធោ, ‘‘តត្ថ កតមោ បុគ្គលោ កតមេន កតមេន វិមោក្ខមុខេន និយ្យាតិ, កតមាយំ កតមាយំ សិក្ខន្តោ, កតមំ កតមំ បជហន្តោ, កតមំ កតមំ អនុបគច្ឆន្តោ, កតមំ កតមំ បរិជានន្តោ, កតមំ កតមំ បវាហេន្តោ, កតមំ កតមំ និទ្ធុនន្តោ, កតមំ កតមំ វមេន្តោ, កតមំ កតមំ និព្ពាបេន្តោ, កតមំ កតមំ ឧប្បាដេន្តោ, កតមំ កតមំ វិជដេន្តោ និយ្យាតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘រាគចរិតោ បុគ្គលោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥទានិ យេសំ បុគ្គលានំ យត្ថ សិក្ខន្តានំ វិសេសតោ និយ្យានមុខានិ, យេសញ្ច កិលេសានំ បដិបក្ខភូតានិ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ, តេហិ សទ្ធិំ តានិ ទស្សេតុំ ‘រាគចរិតោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ។ តស្សត្ថោបិ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៥) វុត្តោយេវ។

Samathavipassanādīni bhāvayamāno puggalo rāgacarito dosacarito mohacaritoti tividho, ‘‘tattha katamo puggalo katamena katamena vimokkhamukhena niyyāti, katamāyaṃ katamāyaṃ sikkhanto, katamaṃ katamaṃ pajahanto, katamaṃ katamaṃ anupagacchanto, katamaṃ katamaṃ parijānanto, katamaṃ katamaṃ pavāhento, katamaṃ katamaṃ niddhunanto, katamaṃ katamaṃ vamento, katamaṃ katamaṃ nibbāpento, katamaṃ katamaṃ uppāṭento, katamaṃ katamaṃ vijaṭento niyyātī’’ti pucchitabbattā ‘‘rāgacarito puggalo’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘idāni yesaṃ puggalānaṃ yattha sikkhantānaṃ visesato niyyānamukhāni, yesañca kilesānaṃ paṭipakkhabhūtāni tīṇi vimokkhamukhāni, tehi saddhiṃ tāni dassetuṃ ‘rāgacarito’tiādi vutta’’nti vuttaṃ. Tassatthopi aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 55) vuttoyeva.

‘‘កស្មា តីណិ វិមោក្ខមុខានិ ភាវយន្តោ តយោ ខន្ធេ ភាវយតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថាតិ តេសុ តីសុ វិមោក្ខមុខេសុ។ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខំ បញ្ញាក្ខន្ធោ អនត្តានុបស្សនាយ បញ្ញាបធានត្តា។ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខំ សមាធិក្ខន្ធោ អនិច្ចានុបស្សនាយ សមាធិបធានត្តា។ អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ សីលក្ខន្ធោ ទុក្ខានុបស្សនាយ សីលបធានត្តា។ ឥតិ តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ តិណ្ណំ ខន្ធានំ សង្គហិតត្តា តីណិ វិមោក្ខមុខានិ ភាវយន្តោ សោ យោគី បុគ្គលោ តយោ ខន្ធេ ភាវយតិយេវាតិ បញ្ញាបធានាទិភាវោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៥) វុត្តោ។ តយោ ខន្ធេ ភាវយន្តោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវយតិ។ ‘‘កស្មា ភាវយតី’’តិ វត្តព្ពត្តា ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យា’’តិអាទិ វុត្តំ។

‘‘Kasmā tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayatī’’ti vattabbattā ‘‘tattha suññatavimokkhamukha’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu tīsu vimokkhamukhesu. Suññatavimokkhamukhaṃ paññākkhandho anattānupassanāya paññāpadhānattā. Animittavimokkhamukhaṃ samādhikkhandho aniccānupassanāya samādhipadhānattā. Appaṇihitavimokkhamukhaṃ sīlakkhandho dukkhānupassanāya sīlapadhānattā. Iti tīhi vimokkhamukhehi tiṇṇaṃ khandhānaṃ saṅgahitattā tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto so yogī puggalo tayo khandhe bhāvayatiyevāti paññāpadhānādibhāvo aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 55) vutto. Tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayati. ‘‘Kasmā bhāvayatī’’ti vattabbattā kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yā’’tiādi vuttaṃ.

តិណ្ណំ ខន្ធានំ អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គភាវោ វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ជានិតោ, ‘‘កថំ សមថវិបស្សនាភាវោ ជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពត្តា តិណ្ណំ ខន្ធានំ សមថវិបស្សនាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សីលក្ខន្ធោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘យោ យោគី បុគ្គលោ សមថវិបស្សនំ ភាវេតិ, តស្ស យោគិនោ បុគ្គលស្ស ភវង្គានិ កតមំ ភាវនំ គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘យោ សមថវិបស្សនំ ភាវេតិ, តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ។ កាយោ ច ចិត្តញ្ច ទ្វេ ភវង្គានិ ឧបបត្តិភវស្ស អង្គានិ ភាវនំ វឌ្ឍនំ គច្ឆន្តិ។ សីលញ្ច សមាធិ ច ទ្វេ បទានិ ទ្វេ បាទា ភវនិរោធគាមិនី បដិបទា ភាវនំ វឌ្ឍនំ គច្ឆន្តិ។

Tiṇṇaṃ khandhānaṃ ariyaaṭṭhaṅgikamaggabhāvo vibhatto, amhehi ca jānito, ‘‘kathaṃ samathavipassanābhāvo jānitabbo’’ti vattabbattā tiṇṇaṃ khandhānaṃ samathavipassanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tattha sīlakkhandho cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yo yogī puggalo samathavipassanaṃ bhāveti, tassa yogino puggalassa bhavaṅgāni katamaṃ bhāvanaṃ gacchantī’’ti pucchitabbattā ‘‘yo samathavipassanaṃ bhāveti, tassā’’tiādi vuttaṃ. Kāyo ca cittañca dve bhavaṅgāni upapattibhavassa aṅgāni bhāvanaṃ vaḍḍhanaṃ gacchanti. Sīlañca samādhi ca dve padāni dve pādā bhavanirodhagāminī paṭipadā bhāvanaṃ vaḍḍhanaṃ gacchanti.

‘‘កថំ គច្ឆន្តី’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘សោ ហោតិ ភិក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ។ ភាវិតកាយោតិ ភាវិតោ កាយោ កាយអាភិសមាចារិកោ, កាយសំវរោ វា យេន ភិក្ខុនាតិ ភាវិតកាយោ។ សេសេសុបិ ឯស នយោ។ កាយេ កាយអាភិសមាចារិកេ, កាយសំវរេ វា ភាវិយមានេ សតិ សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាវាយាមោ ច ទ្វេ ធម្មា ភាវនំ គច្ឆន្តិ កាយសមាចារសីលត្តា។ សីលេ វាចាសំវរអាជីវសំវរវសេន បវត្តេ សីលេ ភាវិយមានេ សតិ សម្មាវាចា ច សម្មាអាជីវោ ច ទ្វេ ធម្មា ភាវនំ គច្ឆន្តិ វាចាទិសំវរសីលត្តា។ ចិត្តេ ចិត្តសំវរវសេន បវត្តេ ចិត្តេ ភាវិយមានេ សតិ សម្មាសតិ ច សម្មាសមាធិ ច ទ្វេ ធម្មា ភាវនំ គច្ឆន្តិ ចិត្តសំវរសីលត្តា។ បញ្ញាយ ភាវិយមានាយ សតិ សម្មាទិដ្ឋិ ច សម្មាសង្កប្បោ ច ទ្វេ ធម្មា ភាវនំ គច្ឆន្តិ សមានត្តា, ឧបការកត្តា ច។ សម្មាសង្កប្បេន ហិ បុនប្បុនំ សង្កប្បន្តស្ស បញ្ញា វឌ្ឍតីតិ។

‘‘Kathaṃ gacchantī’’ti vattabbattā ‘‘so hoti bhikkhū’’tiādi vuttaṃ. Bhāvitakāyoti bhāvito kāyo kāyaābhisamācāriko, kāyasaṃvaro vā yena bhikkhunāti bhāvitakāyo. Sesesupi esa nayo. Kāye kāyaābhisamācārike, kāyasaṃvare vā bhāviyamāne sati sammākammanto, sammāvāyāmo ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti kāyasamācārasīlattā. Sīle vācāsaṃvaraājīvasaṃvaravasena pavatte sīle bhāviyamāne sati sammāvācā ca sammāājīvo ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti vācādisaṃvarasīlattā. Citte cittasaṃvaravasena pavatte citte bhāviyamāne sati sammāsati ca sammāsamādhi ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti cittasaṃvarasīlattā. Paññāya bhāviyamānāya sati sammādiṭṭhi ca sammāsaṅkappo ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti samānattā, upakārakattā ca. Sammāsaṅkappena hi punappunaṃ saṅkappantassa paññā vaḍḍhatīti.

‘‘សម្មាកម្មន្តោ ច សម្មាវាយាមោ ច ទ្វេ ធម្មា កាយវសេនេវ វិភត្តា វិចេតព្ពា កិំ, ឧទាហុ ចិត្តវសេន វិភត្តា វិចេតព្ពា កិ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ច សម្មាកម្មន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ កាយសុចរិតចេតនាភូតោ យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, តំសហិតោ យោ ច សម្មាវាយាមោ សិយា កាយិកោ, វិរតិភូតោ យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, តំសហិតោ យោ ច សម្មាវាយាមោ សិយា ចេតសិកោ, តត្ថ តេសុ កាយិកចេតសិកភូតេសុ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមេសុ យោ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមោ កាយសង្គហោ, សោ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមោ កាយេ កាយអាភិសមាចារិកេ, កាយសំវរេ វា ភាវិតេ សតិ ភាវនំ គច្ឆតិ។ យោ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមោ ចិត្តសង្គហោ, សោ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាយាមោ ចិត្តេ ចិត្តសំវរេ ភាវិតេ សតិ ភាវនំ គច្ឆតីតិ យោជនា។

‘‘Sammākammanto ca sammāvāyāmo ca dve dhammā kāyavaseneva vibhattā vicetabbā kiṃ, udāhu cittavasena vibhattā vicetabbā ki’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha yo ca sammākammanto’’tiādi vuttaṃ. Kāyasucaritacetanābhūto yo ca sammākammanto, taṃsahito yo ca sammāvāyāmo siyā kāyiko, viratibhūto yo ca sammākammanto, taṃsahito yo ca sammāvāyāmo siyā cetasiko, tattha tesu kāyikacetasikabhūtesu sammākammantasammāvāyāmesu yo sammākammantasammāvāyāmo kāyasaṅgaho, so sammākammantasammāvāyāmo kāye kāyaābhisamācārike, kāyasaṃvare vā bhāvite sati bhāvanaṃ gacchati. Yo sammākammantasammāvāyāmo cittasaṅgaho, so sammākammantasammāvāyāmo citte cittasaṃvare bhāvite sati bhāvanaṃ gacchatīti yojanā.

‘‘សមថវិបស្សនំ ភាវយន្តោ សោ យោគី បុគ្គលោ កិត្តកំ អធិគមំ គច្ឆតី’’តិ វិចយិតព្ពត្តា ‘‘សោ សមថវិបស្សនំ ភាវយន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ បញ្ចវិធំ អរិយមគ្គាធិគមំ ទស្សេតុំ ‘‘ខិប្បាធិគមោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តស្សត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៥) វិភត្តោ។ ‘‘កេន កតមោ អធិគមោ ហោតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ សមថេនា’’តិអាទិ វុត្តំ។

‘‘Samathavipassanaṃ bhāvayanto so yogī puggalo kittakaṃ adhigamaṃ gacchatī’’ti vicayitabbattā ‘‘so samathavipassanaṃ bhāvayanto’’tiādi vuttaṃ. Pañcavidhaṃ ariyamaggādhigamaṃ dassetuṃ ‘‘khippādhigamo cā’’tiādi vuttaṃ. Tassattho aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 55) vibhatto. ‘‘Kena katamo adhigamo hotī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha samathenā’’tiādi vuttaṃ.

៥៦. ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិអាទិសុត្តត្ថោ វេនេយ្យានំ អរហត្តផលវិមុត្តិមុខេន អាចរិយេន វិចយិតោ វិភត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘ទេសកស្ស ទសពលសមន្នាគតស្ស ទស ពលានិ កថំ វិចយិតព្ពានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘តត្ថ យោ ទេសយតិ, សោ ទសពលសមន្នាគតោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ អដ្ឋកថាយំ បន –

56. ‘‘Arakkhitena cittenā’’tiādisuttattho veneyyānaṃ arahattaphalavimuttimukhena ācariyena vicayito vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘desakassa dasabalasamannāgatassa dasa balāni kathaṃ vicayitabbānī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yo desayati, so dasabalasamannāgato’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana –

‘‘ឥតិ មហាថេរោ ‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្សា’តិ គាថាយ វសេន អរហត្តផលវិមុត្តិមុខេន វិចយហារសម្បាតំ និទ្ទិសន្តោ, ទេសនាកុសលតាយ អនេកេហិ សុត្តប្បទេសេហិ តស្សា បុព្ពភាគបដិបទាយ ភាវនាវិសេសានំ ភាវនានិសំសានញ្ច វិភជនវសេន នានប្បការតោ វិចយហារំ ទស្សេត្វា, ឥទានិ ទសន្នំ តថាគតពលានម្បិ វសេន តំ ទស្សេតុំ ‘តត្ថ យោ ទេសយតី’តិអាទិមាហា’’តិ –

‘‘Iti mahāthero ‘tasmā rakkhitacittassā’ti gāthāya vasena arahattaphalavimuttimukhena vicayahārasampātaṃ niddisanto, desanākusalatāya anekehi suttappadesehi tassā pubbabhāgapaṭipadāya bhāvanāvisesānaṃ bhāvanānisaṃsānañca vibhajanavasena nānappakārato vicayahāraṃ dassetvā, idāni dasannaṃ tathāgatabalānampi vasena taṃ dassetuṃ ‘tattha yo desayatī’tiādimāhā’’ti –

វុត្តំ។ តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ សមថវិបស្សនំ ភាវយន្តេសុ សាសិតព្ពសាសកេសុ។ ទសពលសមន្នាគតោ យោ ទេសកោ សត្ថា ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិអាទិធម្មំ ទេសេតិ, ឱវាទេន សាវកេ ន វិសំវាទយតិ, តស្ស ទេសកស្ស សត្ថុនោ ទស ពលានិ វិចយិតព្ពានីតិ យោជនា។

Vuttaṃ. Tattha tatthāti tesu samathavipassanaṃ bhāvayantesu sāsitabbasāsakesu. Dasabalasamannāgato yo desako satthā ‘‘arakkhitena cittenā’’tiādidhammaṃ deseti, ovādena sāvake na visaṃvādayati, tassa desakassa satthuno dasa balāni vicayitabbānīti yojanā.

‘‘កិន្តិ ទេសេតី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ តិវិធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តេសុ ទសសុ តថាគតពលេសុ ឋានាដ្ឋានញាណំ បឋមំ តថាគតពលំ នាម, ‘‘តំ ពលំ កថំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘សោ តថា ឱវទិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ អត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៦) វុត្តោ, បាឡិវសេនបិ បាកដោ។ ‘‘ឯតំ ឋានំ ន វិជ្ជតី’’តិ ជាននំ អដ្ឋានញាណំ នាម, ‘‘ឯតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ ជាននំ ឋានញាណំ នាមាតិ ឋានាដ្ឋានានំ ជាននញាណំ បឋមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ។ (១)

‘‘Kinti desetī’’ti pucchitabbattā ‘‘so tividha’’ntiādi vuttaṃ. Tesu dasasu tathāgatabalesu ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ nāma, ‘‘taṃ balaṃ kathaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘so tathā ovadito’’tiādi vuttaṃ. Attho aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 56) vutto, pāḷivasenapi pākaṭo. ‘‘Etaṃ ṭhānaṃ na vijjatī’’ti jānanaṃ aṭṭhānañāṇaṃ nāma, ‘‘etaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti jānanaṃ ṭhānañāṇaṃ nāmāti ṭhānāṭṭhānānaṃ jānanañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti adhippāyo veditabbo. (1)

៥៧. ឋានាដ្ឋានញាណំ បឋមំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ វិភត្តំ អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ ទុតិយតថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ ឋានាដ្ឋានតា’’តិ វុត្តំ។ ‘‘អយំ បដិបទា ឥមស្មិំ ភវេ គាមិនី, អយំ បដិបទា ឥមស្មិំ ភវេ គាមិនី’’តិ សព្ពត្ថ គាមិនិយា បដិបទាយ ជាននញាណំ សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ នាមាតិ សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ ទុតិយំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ។ (២)

57. Ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyatathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti ṭhānāṭṭhānatā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ paṭipadā imasmiṃ bhave gāminī, ayaṃ paṭipadā imasmiṃ bhave gāminī’’ti sabbattha gāminiyā paṭipadāya jānanañāṇaṃ sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ nāmāti sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti adhippāyo. (2)

៥៩. សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ ទុតិយំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណំ តតិយំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ សព្ពត្ថគាមិនី បដិបទា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘អយំ ធាតុ ច អយំ ធាតុ ច អនេកធាតុ នាម, អយំ ធាតុ ច អយំ ធាតុ ច នានាធាតុ នាមា’’តិ អនេកធាតុនានាធាតូនំ ជាននញាណំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណំ នាមាតិ អនេកធាតុនានាធាតុញាណំ តតិយំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ។ (៣)

59. Sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ anekadhātunānādhātuñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti sabbatthagāminī paṭipadā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ dhātu ca ayaṃ dhātu ca anekadhātu nāma, ayaṃ dhātu ca ayaṃ dhātu ca nānādhātu nāmā’’ti anekadhātunānādhātūnaṃ jānanañāṇaṃ anekadhātunānādhātuñāṇaṃ nāmāti anekadhātunānādhātuñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (3)

៦០. អនេកធាតុនានាធាតុញាណំ តតិយំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណំ ចតុត្ថំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ អនេកធាតុនានាធាតុកស្ស លោកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘ឥមេ សត្តា ឯវំ អធិមុត្តា, ឥមេ សត្តា ឯវំ អធិមុត្តា’’តិ សត្តានំ អធិមុច្ចនានំ ជាននញាណំ សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណំ នាមាតិ សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណំ ចតុត្ថំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ។ (៤)

60. Anekadhātunānādhātuñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti anekadhātunānādhātukassa lokassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ime sattā evaṃ adhimuttā, ime sattā evaṃ adhimuttā’’ti sattānaṃ adhimuccanānaṃ jānanañāṇaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ nāmāti sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (4)

សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណំ ចតុត្ថំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិភត្តំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ វិបាកវេមត្តតាញាណំ បញ្ចមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តេ យថាធិមុត្តា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘ឯវំ អធិមុត្តានំ សត្តានំ ឥទំ កម្មំ កណ្ហំ, ឥមស្ស កណ្ហកម្មស្ស អយំ វិបាកោ។ ឥទំ កម្មំ សុក្កំ, ឥមស្ស សុក្កកម្មស្ស អយំ វិបាកោ’’តិ ឯវមាទីហិ វិបាកានំ នានត្តជាននញាណំ វិបាកវេមត្តតាញាណំ នាមាតិ វិបាកវេមត្តតាញាណំ បញ្ចមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ។

Sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti te yathādhimuttā cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ adhimuttānaṃ sattānaṃ idaṃ kammaṃ kaṇhaṃ, imassa kaṇhakammassa ayaṃ vipāko. Idaṃ kammaṃ sukkaṃ, imassa sukkakammassa ayaṃ vipāko’’ti evamādīhi vipākānaṃ nānattajānanañāṇaṃ vipākavemattatāñāṇaṃ nāmāti vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti.

៦២. វិបាកវេមត្តតាញាណំ បញ្ចមំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ, អម្ហេហិ ច ញាតំ, ‘‘កថំ ឈានានំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណំ ឆដ្ឋំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តថា សមាទិន្នាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘ឯវំ សមាទិន្នានំ កម្មានំ ឈានានំ វិមោក្ខានំ សមាធីនំ សមាបត្តីនំ អយំ សំកិលេសោ, ឥទំ វោទានំ, ឥទំ វុដ្ឋានំ, ឯវំ សំកិលិស្សតិ, ឯវំ វោទាយតិ, ឯវំ វុដ្ឋហតី’’តិ ឈានានំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានានំ អនាវរណញាណំ ឈានានំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណំ នាមាតិ ឈានានំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណំ ឆដ្ឋំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ។ (៥)

62. Vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti tathā samādinnāna’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ samādinnānaṃ kammānaṃ jhānānaṃ vimokkhānaṃ samādhīnaṃ samāpattīnaṃ ayaṃ saṃkileso, idaṃ vodānaṃ, idaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṃkilissati, evaṃ vodāyati, evaṃ vuṭṭhahatī’’ti jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānānaṃ anāvaraṇañāṇaṃ jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ nāmāti jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (5)

៦៣. ឈានានំ សំកិលេសញាណំ ឆដ្ឋំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ, ‘‘កថំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណំ សត្តមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តស្សេវ សមាធិស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘ឯវំ អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានិ, ឯវំ អកម្បិយដ្ឋេន ពលានី’’តិ ជាននេន សហ ‘‘អយំ មុទិន្ទ្រិយោ, អយំ មជ្ឈិន្ទ្រិយោ, អយំ តិក្ខិន្ទ្រិយោ’’តិ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយពលានំ អមុទុមជ្ឈាធិមត្តតាជាននញាណំអមុទុមជ្ឈាធិមត្តតាជាននញាណំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណំ នាមាតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណំ សត្តមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ។ (៦)

63. Jhānānaṃ saṃkilesañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, ‘‘kathaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti tasseva samādhissā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ ādhipateyyaṭṭhena indriyāni, evaṃ akampiyaṭṭhena balānī’’ti jānanena saha ‘‘ayaṃ mudindriyo, ayaṃ majjhindriyo, ayaṃ tikkhindriyo’’ti parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyabalānaṃ amudumajjhādhimattatājānanañāṇaṃamudumajjhādhimattatājānanañāṇaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ nāmāti indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (6)

៦៤. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ សត្តមំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ, ‘‘កថំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ អដ្ឋមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពំ, កថំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ នវមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តត្ថ យំ អនេកវិហិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘ឯកំ ជាតិ’’ន្តិអាទិនា ជាតិវសេន វា ‘‘ឯវំនាមោ’’តិអាទិនា នាមគោត្តវណ្ណាហារសុខទុក្ខបដិសំវេទនាយ បរិយន្តវសេន វា សាការស្ស សឧទ្ទេសស្ស អនេកវិហិតបុព្ពេនិវាសស្ស តំតំភវស្ស អសេសតោ ជាននញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាមាតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ អដ្ឋមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ។ (៧)

64. Indriyaparopariyattañāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, ‘‘kathaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbaṃ, kathaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti tattha yaṃ anekavihita’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Ekaṃ jāti’’ntiādinā jātivasena vā ‘‘evaṃnāmo’’tiādinā nāmagottavaṇṇāhārasukhadukkhapaṭisaṃvedanāya pariyantavasena vā sākārassa sauddesassa anekavihitapubbenivāsassa taṃtaṃbhavassa asesato jānanañāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāmāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (7)

ចវមានឧបបជ្ជមានហីនបណីតសុវណ្ណទុព្ពណ្ណសុគតទុគ្គតយថាកម្មូបគានំ សត្តានំ អសេសតោ ចុតូបបាតានំ ជាននញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ នាមាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ នវមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ។ (៨-៩)

Cavamānaupapajjamānahīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇasugataduggatayathākammūpagānaṃ sattānaṃ asesato cutūpapātānaṃ jānanañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ nāmāti dibbacakkhuñāṇaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (8-9)

បុព្ពេនិវាសាទិអដ្ឋមនវមំ តថាគតពលំ អាចរិយេន វិចយិតំ វិភត្តំ, ‘‘កថំ សព្ពាសវក្ខយញាណំ ទសមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឥតិ តត្ថ យ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ ពោធិមូលេ សំកិលេសមារនិហនំ ញាណំ ឧប្បន្នំ, ឥទំ កិលេសមារនិហនំ ញាណំ សព្ពាសវក្ខយញាណំ នាមាតិ សព្ពាសវក្ខយញាណំ ទសមំ តថាគតពលំ វិចយិតព្ពន្តិ អយំ សង្ខេបត្ថោ។ វិត្ថារតោ បន បាឡិតោ ច អដ្ឋកថាតោ ច យតិបោតានម្បិ បាកដោ ភវេយ្យាតិ មញ្ញិត្វា ន ទស្សិតោ។(១០)

Pubbenivāsādiaṭṭhamanavamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ, ‘‘kathaṃ sabbāsavakkhayañāṇaṃ dasamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti tattha ya’’ntiādi vuttaṃ. Bodhimūle saṃkilesamāranihanaṃ ñāṇaṃ uppannaṃ, idaṃ kilesamāranihanaṃ ñāṇaṃ sabbāsavakkhayañāṇaṃ nāmāti sabbāsavakkhayañāṇaṃ dasamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti ayaṃ saṅkhepattho. Vitthārato pana pāḷito ca aṭṭhakathāto ca yatipotānampi pākaṭo bhaveyyāti maññitvā na dassito.(10)

‘‘ឯត្តកោវ វិចយហារសម្បាតោ បរិបុណ្ណោ’’តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘និយុត្តោ វិចយោ ហារសម្បាតោ’’តិ វុត្តំ។ យេ យេ សុត្តប្បទេសត្ថា វុត្តា, តេ តេ សុត្តប្បទេសត្ថា យេន យេន សំវណ្ណនាវិសេសភូតេន វិចយហារសម្បាតេន វិចយិតព្ពា, សោ សោ សំវណ្ណនាវិសេសភូតោ វិចយហារសម្បាតោ និយុត្តោ យថារហំ នីហរិត្វា យុជ្ជិតព្ពោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ។

‘‘Ettakova vicayahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto vicayo hārasampāto’’ti vuttaṃ. Ye ye suttappadesatthā vuttā, te te suttappadesatthā yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vicayahārasampātena vicayitabbā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vicayahārasampāto niyutto yathārahaṃ nīharitvā yujjitabboti attho gahetabboti.

ឥតិ វិចយហារសម្បាតេ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

Iti vicayahārasampāte sattibalānurūpā racitā

វិភាវនា និដ្ឋិតា។

Vibhāvanā niṭṭhitā.

បណ្ឌិតេហិ បន…បេ.… គហេតព្ពោតិ។

Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.







Related texts:



តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / នេត្តិប្បករណបាឡិ • Nettippakaraṇapāḷi / ២. វិចយហារសម្បាតោ • 2. Vicayahārasampāto

អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ខុទ្ទកនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / នេត្តិប្បករណ-អដ្ឋកថា • Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā / ២. វិចយហារសម្បាតវណ្ណនា • 2. Vicayahārasampātavaṇṇanā

ដីកា • Tīkā / សុត្តបិដក (ដីកា) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ខុទ្ទកនិកាយ (ដីកា) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / នេត្តិប្បករណ-ដីកា • Nettippakaraṇa-ṭīkā / ២. វិចយហារសម្បាតវណ្ណនា • 2. Vicayahārasampātavaṇṇanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact