| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๒๔. ตณฺหาวโคฺค
24. Taṇhāvaggo
๑. กปิลมจฺฉวตฺถุ
1. Kapilamacchavatthu
มนุชสฺสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต กปิลมจฺฉํ อารพฺภ กเถสิฯ
Manujassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kapilamacchaṃ ārabbha kathesi.
อตีเต กิร กสฺสปภควโต ปรินิพฺพุตกาเล เทฺว กุลภาตโร นิกฺขมิตฺวา สาวกานํ สนฺติเก ปพฺพชิํสุฯ เตสุ เชโฎฺฐ สาคโต นาม อโหสิ, กนิโฎฺฐ กปิโล นามฯ มาตา ปน เนสํ สาธินี นาม, กนิฎฺฐภคินี ตาปนา นามฯ ตาปิ ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิํสุฯ เอวํ เตสุ ปพฺพชิเตสุ อุโภ ภาตโร อาจริยุปชฺฌายานํ วตฺตปฎิวตฺตํ กตฺวา วิหรนฺตา เอกทิวสํ, ‘‘ภเนฺต, อิมสฺมิํ สาสเน กติ ธุรานี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘คนฺถธุรํ วิปสฺสนาธุรญฺจาติ เทฺว ธุรานี’’ติ สุตฺวา เชโฎฺฐ ‘‘วิปสฺสนาธุรํ ปูเรสฺสามี’’ติ ปญฺจ วสฺสานิ อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วสิตฺวา ยาว อรหตฺตา กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วายมโนฺต อรหตฺตํ ปาปุณิฯ กนิโฎฺฐ ‘‘อหํ ตาว ตรุโณ, วุฑฺฒกาเล วิปสฺสนาธุรํ ปูเรสฺสามี’’ติ คนฺถธุรํ ปฎฺฐเปตฺวา ตีณิ ปิฎกานิ อุคฺคณฺหิฯ ตสฺส ปริยตฺติํ นิสฺสาย มหาปริวาโร, ปริวารํ นิสฺสาย ลาโภ อุทปาทิฯ โส พาหุสจฺจมเทน มโตฺต ลาภตณฺหาย อภิภูโต อติปณฺฑิตมานิตาย ปเรหิ วุตฺตํ กปฺปิยมฺปิ ‘‘อกปฺปิย’’นฺติ วเทติ, อกปฺปิยมฺปิ ‘‘กปฺปิย’’นฺติ วเทติ, สาวชฺชมฺปิ ‘‘อนวชฺช’’นฺติ, อนวชฺชมฺปิ ‘‘สาวชฺช’’นฺติฯ โส เปสเลหิ ภิกฺขูหิ ‘‘มา, อาวุโส กปิล, เอวํ อวจา’’ติ วตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ ทเสฺสตฺวา โอวทิยมาโนปิ ‘‘ตุเมฺห กิํ ชานาถ, ริตฺตมุฎฺฐิสทิสา’’ติอาทีนิ วตฺวา ขุํเสโนฺต วเมฺภโนฺต จรติฯ อถสฺส ภาตุ สาคตเตฺถรสฺสาปิ ภิกฺขู ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ โสปิ นํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อาวุโส กปิล, ตุมฺหาทิสานญฺหิ สมฺมาปฎิปตฺติ สาสนสฺส อายุ นาม, ตสฺมา ปฎิปตฺติํ ปหาย กปฺปิยาทีนิ ปฎิพาหโนฺต มา เอวํ อวจา’’ติ โอวทิฯ โส ตสฺสปิ วจนํ นาทิยิฯ เอวํ สเนฺตปิ เถโร ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โอวทิตฺวา โอวาทํ อคณฺหนฺตํ ‘‘นายํ มม วจนํ กโรตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เตน, อาวุโส, ปญฺญายิสฺสสิ สเกน กเมฺมนา’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ ฯ ตโต ปฎฺฐาย นํ อเญฺญ เปสลา ภิกฺขู ฉฑฺฑยิํสุฯ
Atīte kira kassapabhagavato parinibbutakāle dve kulabhātaro nikkhamitvā sāvakānaṃ santike pabbajiṃsu. Tesu jeṭṭho sāgato nāma ahosi, kaniṭṭho kapilo nāma. Mātā pana nesaṃ sādhinī nāma, kaniṭṭhabhaginī tāpanā nāma. Tāpi bhikkhunīsu pabbajiṃsu. Evaṃ tesu pabbajitesu ubho bhātaro ācariyupajjhāyānaṃ vattapaṭivattaṃ katvā viharantā ekadivasaṃ, ‘‘bhante, imasmiṃ sāsane kati dhurānī’’ti pucchitvā ‘‘ganthadhuraṃ vipassanādhurañcāti dve dhurānī’’ti sutvā jeṭṭho ‘‘vipassanādhuraṃ pūressāmī’’ti pañca vassāni ācariyupajjhāyānaṃ santike vasitvā yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisitvā vāyamanto arahattaṃ pāpuṇi. Kaniṭṭho ‘‘ahaṃ tāva taruṇo, vuḍḍhakāle vipassanādhuraṃ pūressāmī’’ti ganthadhuraṃ paṭṭhapetvā tīṇi piṭakāni uggaṇhi. Tassa pariyattiṃ nissāya mahāparivāro, parivāraṃ nissāya lābho udapādi. So bāhusaccamadena matto lābhataṇhāya abhibhūto atipaṇḍitamānitāya parehi vuttaṃ kappiyampi ‘‘akappiya’’nti vadeti, akappiyampi ‘‘kappiya’’nti vadeti, sāvajjampi ‘‘anavajja’’nti, anavajjampi ‘‘sāvajja’’nti. So pesalehi bhikkhūhi ‘‘mā, āvuso kapila, evaṃ avacā’’ti vatvā dhammañca vinayañca dassetvā ovadiyamānopi ‘‘tumhe kiṃ jānātha, rittamuṭṭhisadisā’’tiādīni vatvā khuṃsento vambhento carati. Athassa bhātu sāgatattherassāpi bhikkhū tamatthaṃ ārocesuṃ. Sopi naṃ upasaṅkamitvā, ‘‘āvuso kapila, tumhādisānañhi sammāpaṭipatti sāsanassa āyu nāma, tasmā paṭipattiṃ pahāya kappiyādīni paṭibāhanto mā evaṃ avacā’’ti ovadi. So tassapi vacanaṃ nādiyi. Evaṃ santepi thero dvattikkhattuṃ ovaditvā ovādaṃ agaṇhantaṃ ‘‘nāyaṃ mama vacanaṃ karotī’’ti ñatvā ‘‘tena, āvuso, paññāyissasi sakena kammenā’’ti vatvā pakkāmi . Tato paṭṭhāya naṃ aññe pesalā bhikkhū chaḍḍayiṃsu.
โส ทุราจาโร หุตฺวา ทุราจารปริวุโต วิหรโนฺต เอกทิวสํ อุโปสถเคฺค ‘‘ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิสฺสามี’’ติ พีชนิํ อาทาย ธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘วตฺตติ, อาวุโส, เอตฺถ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โก อโตฺถ อิมสฺส ปฎิวจเนน ทิเนฺนนา’’ติ ตุณฺหีภูเต ภิกฺขู ทิสฺวา, ‘‘อาวุโส, ธโมฺม วา วินโย วา นตฺถิ, ปาติโมเกฺขน สุเตน วา อสุเตน วา โก อโตฺถ’’ติ วตฺวา อาสนา วุฎฺฐหิฯ เอวํ โส กสฺสปสฺส ภควโต ปริยตฺติสาสนํ โอสกฺกาเปสิฯ สาคตเตฺถโรปิ ตทเหว ปรินิพฺพายิฯ กปิโล อายุปริโยสาเน อวีจิมฺหิ มหานิรเย นิพฺพตฺติฯ สาปิสฺส มาตา จ ภคินี จ ตเสฺสว ทิฎฺฐานุคติํ อาปชฺชิตฺวา เปสเล ภิกฺขู อโกฺกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา ตเตฺถว นิพฺพตฺติํสุฯ
So durācāro hutvā durācāraparivuto viharanto ekadivasaṃ uposathagge ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti bījaniṃ ādāya dhammāsane nisīditvā ‘‘vattati, āvuso, ettha sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti pucchitvā ‘‘ko attho imassa paṭivacanena dinnenā’’ti tuṇhībhūte bhikkhū disvā, ‘‘āvuso, dhammo vā vinayo vā natthi, pātimokkhena sutena vā asutena vā ko attho’’ti vatvā āsanā vuṭṭhahi. Evaṃ so kassapassa bhagavato pariyattisāsanaṃ osakkāpesi. Sāgatattheropi tadaheva parinibbāyi. Kapilo āyupariyosāne avīcimhi mahāniraye nibbatti. Sāpissa mātā ca bhaginī ca tasseva diṭṭhānugatiṃ āpajjitvā pesale bhikkhū akkositvā paribhāsitvā tattheva nibbattiṃsu.
ตสฺมิํ ปน กาเล ปญฺจสตา ปุริสา คามฆาตกาทีนิ กตฺวา โจริกาย ชีวนฺตา ชนปทมนุเสฺสหิ อนุพทฺธา ปลายมานา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ กิญฺจิ ปฎิสรณํ อปสฺสนฺตา อญฺญตรํ อารญฺญิกํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ปฎิสรณํ โน, ภเนฺต, โหถา’’ติ วทิํสุฯ เถโร ‘‘ตุมฺหากํ สีลสทิสํ ปฎิสรณํ นาม นตฺถิ, สเพฺพปิ ปญฺจสีลานิ สมาทิยถา’’ติ อาหฯ เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา สีลานิ สมาทิยิํสุฯ อถ เน เถโร โอวทิ – ‘‘อิทานิ ตุเมฺห สีลวนฺตา, ชีวิตเหตุปิ โว เนว สีลํ อติกฺกมิตพฺพํ, น มโนปโทโส กาตโพฺพ’’ติฯ เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิํสุฯ อถ เน ชนปทมนุสฺสา ตํ ฐานํ ปตฺวา อิโต จิโต จ ปริเยสมานา เต โจเร ทิสฺวา สเพฺพ เต ชีวิตา โวโรเปสุํฯ เต กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติํสุ, โจรเชฎฺฐโก เชฎฺฐกเทวปุโตฺต อโหสิฯ
Tasmiṃ pana kāle pañcasatā purisā gāmaghātakādīni katvā corikāya jīvantā janapadamanussehi anubaddhā palāyamānā araññaṃ pavisitvā tattha kiñci paṭisaraṇaṃ apassantā aññataraṃ āraññikaṃ bhikkhuṃ disvā vanditvā ‘‘paṭisaraṇaṃ no, bhante, hothā’’ti vadiṃsu. Thero ‘‘tumhākaṃ sīlasadisaṃ paṭisaraṇaṃ nāma natthi, sabbepi pañcasīlāni samādiyathā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sīlāni samādiyiṃsu. Atha ne thero ovadi – ‘‘idāni tumhe sīlavantā, jīvitahetupi vo neva sīlaṃ atikkamitabbaṃ, na manopadoso kātabbo’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha ne janapadamanussā taṃ ṭhānaṃ patvā ito cito ca pariyesamānā te core disvā sabbe te jīvitā voropesuṃ. Te kālaṃ katvā devaloke nibbattiṃsu, corajeṭṭhako jeṭṭhakadevaputto ahosi.
เต อนุโลมปฎิโลมวเสน เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวโลเก สํสริตฺวา อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถินครทฺวาเร ปญฺจสตกุลิเก เกวฎฺฎคาเม นิพฺพตฺติํสุฯ เชฎฺฐกเทวปุโตฺต เกวฎฺฎเชฎฺฐกสฺส เคเห ปฎิสนฺธิํ คณฺหิ, อิตเร อิตเรสุฯ เอวํ เตสํ เอกทิวเสเยว ปฎิสนฺธิคหณญฺจ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนญฺจ อโหสิฯ เกวฎฺฎเชฎฺฐโก ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺมิํ คาเม อเญฺญปิ ทารกา อชฺช ชาตา’’ติ ปริเยสาเปตฺวา เตสํ ชาตภาวํ ญตฺวา ‘‘เอเต มม ปุตฺตสฺส สหายกา ภวิสฺสนฺตี’’ติ สเพฺพสํ โปสาวนิกํ ทาเปสิฯ เต สเพฺพปิ สหปํสุกีฬกา สหายกา หุตฺวา อนุปุเพฺพน วยปฺปตฺตา อเหสุํฯ เตสํ เกวฎฺฎเชฎฺฐกปุโตฺตว ยสโต จ เตชโต จ อคฺคปุริโส อโหสิฯ
Te anulomapaṭilomavasena ekaṃ buddhantaraṃ devaloke saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthinagaradvāre pañcasatakulike kevaṭṭagāme nibbattiṃsu. Jeṭṭhakadevaputto kevaṭṭajeṭṭhakassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, itare itaresu. Evaṃ tesaṃ ekadivaseyeva paṭisandhigahaṇañca mātukucchito nikkhamanañca ahosi. Kevaṭṭajeṭṭhako ‘‘atthi nu kho imasmiṃ gāme aññepi dārakā ajja jātā’’ti pariyesāpetvā tesaṃ jātabhāvaṃ ñatvā ‘‘ete mama puttassa sahāyakā bhavissantī’’ti sabbesaṃ posāvanikaṃ dāpesi. Te sabbepi sahapaṃsukīḷakā sahāyakā hutvā anupubbena vayappattā ahesuṃ. Tesaṃ kevaṭṭajeṭṭhakaputtova yasato ca tejato ca aggapuriso ahosi.
กปิโลปิ เอกํ พุทฺธนฺตรํ นิรเย ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน ตสฺมิํ กาเล อจิรวติยา สุวณฺณวโณฺณ ทุคฺคนฺธมุโข มโจฺฉ หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ อเถกทิวสํ เต สหายกา ‘‘มเจฺฉ พนฺธิสฺสามา’’ติ ชาลาทีนิ คเหตฺวา นทิยา ขิปิํสุฯ อถ เนสํ อโนฺตชาลํ โส มโจฺฉ ปาวิสิ ฯ ตํ ทิสฺวา สเพฺพ เกวฎฺฎคามวาสิโน อุจฺจาสทฺทมกํสุ – ‘‘ปุตฺตา โน ปฐมํ มเจฺฉ พนฺธนฺตา สุวณฺณมจฺฉํ พนฺธิํสุ, อิทานิ โน ราชา พหุธนํ ทสฺสตี’’ติฯ เตปิ โข สหายกา มจฺฉํ นาวาย ปกฺขิปิตฺวา นาวํ อุกฺขิปิตฺวา รโญฺญ สนฺติกํ อคมํสุฯ รญฺญาปิ ตํ ทิสฺวาว ‘‘กิํ เอต’’นฺติ วุเตฺต ‘‘มโจฺฉ, เทวา’’ติ อาหํสุฯ ราชา สุวณฺณวณฺณํ มจฺฉํ ทิสฺวา ‘‘สตฺถา เอตสฺส สุวณฺณวณฺณการณํ ชานิสฺสตี’’ติ มจฺฉํ คาหาเปตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิฯ มเจฺฉน มุเข วิวฎมเตฺตเยว สกลเชตวนํ อติวิย ทุคฺคนฺธํ อโหสิฯ ราชา สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘กสฺมา, ภเนฺต, มโจฺฉ สุวณฺณวโณฺณ ชาโต, กสฺมา จสฺส มุขโต ทุคฺคโนฺธ วายตี’’ติ?
Kapilopi ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā vipākāvasesena tasmiṃ kāle aciravatiyā suvaṇṇavaṇṇo duggandhamukho maccho hutvā nibbatti. Athekadivasaṃ te sahāyakā ‘‘macche bandhissāmā’’ti jālādīni gahetvā nadiyā khipiṃsu. Atha nesaṃ antojālaṃ so maccho pāvisi . Taṃ disvā sabbe kevaṭṭagāmavāsino uccāsaddamakaṃsu – ‘‘puttā no paṭhamaṃ macche bandhantā suvaṇṇamacchaṃ bandhiṃsu, idāni no rājā bahudhanaṃ dassatī’’ti. Tepi kho sahāyakā macchaṃ nāvāya pakkhipitvā nāvaṃ ukkhipitvā rañño santikaṃ agamaṃsu. Raññāpi taṃ disvāva ‘‘kiṃ eta’’nti vutte ‘‘maccho, devā’’ti āhaṃsu. Rājā suvaṇṇavaṇṇaṃ macchaṃ disvā ‘‘satthā etassa suvaṇṇavaṇṇakāraṇaṃ jānissatī’’ti macchaṃ gāhāpetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Macchena mukhe vivaṭamatteyeva sakalajetavanaṃ ativiya duggandhaṃ ahosi. Rājā satthāraṃ pucchi – ‘‘kasmā, bhante, maccho suvaṇṇavaṇṇo jāto, kasmā cassa mukhato duggandho vāyatī’’ti?
อยํ, มหาราช, กสฺสปภควโต ปาวจเน กปิโล นาม ภิกฺขุ อโหสิ พหุสฺสุโต มหาปริวาโร ลาภตณฺหาย อภิภูโต อตฺตโน วจนํ อคณฺหนฺตานํ อโกฺกสกปริภาสโก, ตสฺส จ ภควโต สาสนํ โอสกฺกาเปสิ, โส เตน กเมฺมน อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา วิปากาวเสเสน อิทานิ มโจฺฉ หุตฺวา ชาโตฯ ยํ ปน โส ทีฆรตฺตํ พุทฺธวจนํ วาเจสิ, พุทฺธสฺส จ คุณํ กเถสิ, ตสฺส นิสฺสเนฺทน อิมํ สุวณฺณวณฺณํ ปฎิลภิฯ ยํ ภิกฺขูนํ อโกฺกสกปริภาสโก อโหสิ, เตนสฺส มุขโต ทุคฺคโนฺธ วายติฯ ‘‘กถาเปมิ นํ, มหาราชา’’ติ? ‘‘กถาเปถ, ภเนฺต’’ติฯ อถ นํ สตฺถา ปุจฺฉิ – ‘‘ตฺวํสิ กปิโล’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต, อหํ กปิโล’’ติฯ ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ? ‘‘อวีจิมหานิรยโต, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เชฎฺฐภาติโก เต สาคโต กุหิํ คโต’’ติ? ‘‘ปรินิพฺพุโต, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘มาตา ปน เต สาธินี กห’’นฺติ? ‘‘มหานิรเย นิพฺพตฺตา, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กนิฎฺฐภคินี จ เต ตาปนา กห’’นฺติ? ‘‘มหานิรเย นิพฺพตฺตา, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อิทานิ ตฺวํ กหํ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘อวีจิมหานิรยเมว, ภเนฺต’’ติ วตฺวา วิปฺปฎิสาราภิภูโต นาวํ สีเสน ปหริตฺวา ตาวเทว กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติฯ มหาชโน สํวิโคฺค อโหสิ โลมหฎฺฐชาโตฯ
Ayaṃ, mahārāja, kassapabhagavato pāvacane kapilo nāma bhikkhu ahosi bahussuto mahāparivāro lābhataṇhāya abhibhūto attano vacanaṃ agaṇhantānaṃ akkosakaparibhāsako, tassa ca bhagavato sāsanaṃ osakkāpesi, so tena kammena avīcimhi nibbattitvā vipākāvasesena idāni maccho hutvā jāto. Yaṃ pana so dīgharattaṃ buddhavacanaṃ vācesi, buddhassa ca guṇaṃ kathesi, tassa nissandena imaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ paṭilabhi. Yaṃ bhikkhūnaṃ akkosakaparibhāsako ahosi, tenassa mukhato duggandho vāyati. ‘‘Kathāpemi naṃ, mahārājā’’ti? ‘‘Kathāpetha, bhante’’ti. Atha naṃ satthā pucchi – ‘‘tvaṃsi kapilo’’ti? ‘‘Āma, bhante, ahaṃ kapilo’’ti. ‘‘Kuto āgatosī’’ti? ‘‘Avīcimahānirayato, bhante’’ti. ‘‘Jeṭṭhabhātiko te sāgato kuhiṃ gato’’ti? ‘‘Parinibbuto, bhante’’ti. ‘‘Mātā pana te sādhinī kaha’’nti? ‘‘Mahāniraye nibbattā, bhante’’ti. ‘‘Kaniṭṭhabhaginī ca te tāpanā kaha’’nti? ‘‘Mahāniraye nibbattā, bhante’’ti. ‘‘Idāni tvaṃ kahaṃ gamissasī’’ti? ‘‘Avīcimahānirayameva, bhante’’ti vatvā vippaṭisārābhibhūto nāvaṃ sīsena paharitvā tāvadeva kālaṃ katvā niraye nibbatti. Mahājano saṃviggo ahosi lomahaṭṭhajāto.
อถ ภควา ตสฺมิํ ขเณ สนฺนิปติตาย ปริสาย จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา ตงฺขณานุรูปํ ธมฺมํ เทเสตุํ ‘‘ธมฺมจริยํ พฺรหฺมจริยํ, เอตทาหุ วสุตฺตม’’นฺติ สุตฺตนิปาเต (สุ. นิ. ๒๗๖) กปิลสุตฺตํ กเถตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Atha bhagavā tasmiṃ khaṇe sannipatitāya parisāya cittācāraṃ oloketvā taṅkhaṇānurūpaṃ dhammaṃ desetuṃ ‘‘dhammacariyaṃ brahmacariyaṃ, etadāhu vasuttama’’nti suttanipāte (su. ni. 276) kapilasuttaṃ kathetvā imā gāthā abhāsi –
๓๓๔.
334.
‘‘มนุชสฺส ปมตฺตจาริโน, ตณฺหา วฑฺฒติ มาลุวา วิย;
‘‘Manujassa pamattacārino, taṇhā vaḍḍhati māluvā viya;
โส ปฺลวตี หุรา หุรํ, ผลมิจฺฉํว วนสฺมิ วานโรฯ
So plavatī hurā huraṃ, phalamicchaṃva vanasmi vānaro.
๓๓๕.
335.
‘‘ยํ เอสา สหเต ชมฺมี, ตณฺหา โลเก วิสตฺติกา;
‘‘Yaṃ esā sahate jammī, taṇhā loke visattikā;
โสกา ตสฺส ปวฑฺฒนฺติ, อภิวฎฺฐํว พีรณํฯ
Sokā tassa pavaḍḍhanti, abhivaṭṭhaṃva bīraṇaṃ.
๓๓๖.
336.
‘‘โย เจตํ สหเต ชมฺมิํ, ตณฺหํ โลเก ทุรจฺจยํ;
‘‘Yo cetaṃ sahate jammiṃ, taṇhaṃ loke duraccayaṃ;
โสกา ตมฺหา ปปตนฺติ, อุทพินฺทุว โปกฺขราฯ
Sokā tamhā papatanti, udabinduva pokkharā.
๓๓๗.
337.
‘‘ตํ โว วทามิ ภทฺทํ โว, ยาวเนฺตตฺถ สมาคตา;
‘‘Taṃ vo vadāmi bhaddaṃ vo, yāvantettha samāgatā;
ตณฺหาย มูลํ ขณถ, อุสีรโตฺถว พีรณํ;
Taṇhāya mūlaṃ khaṇatha, usīratthova bīraṇaṃ;
มา โว นฬํว โสโตว, มาโร ภญฺชิ ปุนปฺปุน’’นฺติฯ
Mā vo naḷaṃva sotova, māro bhañji punappuna’’nti.
ตตฺถ ปมตฺตจาริโนติ สติโวสฺสคฺคลกฺขเณน ปมาเทน ปมตฺตจาริสฺส ปุคฺคลสฺส เนว ฌานํ น วิปสฺสนา น มคฺคผลานิ วฑฺฒนฺติฯ ยถา ปน รุกฺขํ สํสิพฺพนฺตี ปริโยนนฺธนฺตี ตสฺส วินาสาย มาลุวาลตา วฑฺฒติ , เอวมสฺส ฉ ทฺวารานิ นิสฺสาย ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต ตณฺหา วฑฺฒตีติ อโตฺถฯ โส ปฺลวตี หุรา หุรนฺติ โส ตณฺหาวสิโก ปุคฺคโล ภเว ภเว อุปฺลวติ ธาวติฯ ยถา กิํ วิยาติ? ผลมิจฺฉํว วนสฺมิ วานโร, ยถา รุกฺขผลํ อิจฺฉโนฺต วานโร วนสฺมิํ ธาวติ, ตสฺส ตสฺส รุกฺขสฺส สาขํ คณฺหาติ, ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหาติ, ตมฺปิ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหาติ, ‘‘สาขํ อลภิตฺวา สนฺนิสิโนฺน’’ติ วตฺตพฺพตํ นาปชฺชติ, เอวเมว ตณฺหาวสิโก ปุคฺคโล หุรา หุรํ ธาวโนฺต ‘‘อารมฺมณํ อลภิตฺวา ตณฺหาย อปวตฺตํ ปโตฺต’’ติ วตฺตพฺพตํ นาปชฺชติฯ
Tattha pamattacārinoti sativossaggalakkhaṇena pamādena pamattacārissa puggalassa neva jhānaṃ na vipassanā na maggaphalāni vaḍḍhanti. Yathā pana rukkhaṃ saṃsibbantī pariyonandhantī tassa vināsāya māluvālatā vaḍḍhati , evamassa cha dvārāni nissāya punappunaṃ uppajjanato taṇhā vaḍḍhatīti attho. So plavatī hurā huranti so taṇhāvasiko puggalo bhave bhave uplavati dhāvati. Yathā kiṃ viyāti? Phalamicchaṃva vanasmi vānaro, yathā rukkhaphalaṃ icchanto vānaro vanasmiṃ dhāvati, tassa tassa rukkhassa sākhaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, tampi muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, ‘‘sākhaṃ alabhitvā sannisinno’’ti vattabbataṃ nāpajjati, evameva taṇhāvasiko puggalo hurā huraṃ dhāvanto ‘‘ārammaṇaṃ alabhitvā taṇhāya apavattaṃ patto’’ti vattabbataṃ nāpajjati.
ยนฺติ ยํ ปุคฺคลํ เอสา ลามกภาเวน ชมฺมี วิสาหารตาย วิสปุปฺผตาย วิสผลตาย วิสปริโภคตาย รูปาทีสุ วิสตฺตตาย อาสตฺตตาย วิสตฺติกาติ สงฺขฺยํ คตา ฉทฺวาริกตณฺหา อภิภวติฯ ยถา นาม วสฺสาเน ปุนปฺปุนํ วสฺสเนฺตน เทเวน อภิวฎฺฐํ พีรณติณํ วฑฺฒติ, เอวํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส อโนฺต วฎฺฎมูลกา โสกา อภิวฑฺฒนฺตีติ อโตฺถฯ
Yanti yaṃ puggalaṃ esā lāmakabhāvena jammī visāhāratāya visapupphatāya visaphalatāya visaparibhogatāya rūpādīsu visattatāya āsattatāya visattikāti saṅkhyaṃ gatā chadvārikataṇhā abhibhavati. Yathā nāma vassāne punappunaṃ vassantena devena abhivaṭṭhaṃ bīraṇatiṇaṃ vaḍḍhati, evaṃ tassa puggalassa anto vaṭṭamūlakā sokā abhivaḍḍhantīti attho.
ทุรจฺจยนฺติ โย ปน ปุคฺคโล เอวํ วุตฺตปฺปการํ อติกฺกมิตุํ ปชหิตุํ ทุกฺกรตาย ทุรจฺจยํ ตณฺหํ สหติ อภิภวติ, ตมฺหา ปุคฺคลา วฎฺฎมูลกา โสกา ปปตนฺติฯ ยถา นาม โปกฺขเร ปทุมปเตฺต ปติตํ อุทกพินฺทุ น ปติฎฺฐาติ, เอวํ น ปติฎฺฐหนฺตีติ อโตฺถฯ
Duraccayanti yo pana puggalo evaṃ vuttappakāraṃ atikkamituṃ pajahituṃ dukkaratāya duraccayaṃ taṇhaṃ sahati abhibhavati, tamhā puggalā vaṭṭamūlakā sokā papatanti. Yathā nāma pokkhare padumapatte patitaṃ udakabindu na patiṭṭhāti, evaṃ na patiṭṭhahantīti attho.
ตํ โว วทามีติ เตน การเณน อหํ ตุเมฺห วทามิฯ ภทฺทํ โวติ ภทฺทํ ตุมฺหากํ โหตุ, มา อหํ กปิโล วิย วินาสํ ปาปุณถาติ อโตฺถฯ มูลนฺติ อิมิสฺสา ฉทฺวาริกตณฺหาย อรหตฺตมคฺคญาเณน มูลํ ขณถฯ กิํ วิยาติ? อุสีรโตฺถว พีรณํ, ยถา อุสีเรน อตฺถิโก ปุริโส มหเนฺตน กุทาเลน พีรณํ ขณติ, เอวมสฺสา มูลํ ขณถาติ อโตฺถฯ มา โว นฬํว โสโตว, มาโร ภญฺชิ ปุนปฺปุนนฺติ มา ตุเมฺห นทีโสเต ชาตํ นฬํ มหาเวเคน อาคโต นทีโสโต วิย กิเลสมาโร มรณมาโร เทวปุตฺตมาโร จ ปุนปฺปุนํ ภญฺชตูติ อโตฺถฯ
Taṃ vo vadāmīti tena kāraṇena ahaṃ tumhe vadāmi. Bhaddaṃ voti bhaddaṃ tumhākaṃ hotu, mā ahaṃ kapilo viya vināsaṃ pāpuṇathāti attho. Mūlanti imissā chadvārikataṇhāya arahattamaggañāṇena mūlaṃ khaṇatha. Kiṃ viyāti? Usīratthova bīraṇaṃ, yathā usīrena atthiko puriso mahantena kudālena bīraṇaṃ khaṇati, evamassā mūlaṃ khaṇathāti attho. Mā vo naḷaṃva sotova, māro bhañji punappunanti mā tumhe nadīsote jātaṃ naḷaṃ mahāvegena āgato nadīsoto viya kilesamāro maraṇamāro devaputtamāro ca punappunaṃ bhañjatūti attho.
เทสนาวสาเน ปญฺจสตาปิ เกวฎฺฎปุตฺตา สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตกิริยํ ปตฺถยมานา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา น จิรเสฺสว ทุกฺขสฺสนฺตํ กตฺวา สตฺถารา สทฺธิํ อาเนญฺชวิหารสมาปตฺติธมฺมปริโภเคน เอกปริโภคา อเหสุนฺติฯ
Desanāvasāne pañcasatāpi kevaṭṭaputtā saṃvegaṃ āpajjitvā dukkhassantakiriyaṃ patthayamānā satthu santike pabbajitvā na cirasseva dukkhassantaṃ katvā satthārā saddhiṃ āneñjavihārasamāpattidhammaparibhogena ekaparibhogā ahesunti.
กปิลมจฺฉวตฺถุ ปฐมํฯ
Kapilamacchavatthu paṭhamaṃ.
๒. สูกรโปติกาวตฺถุ
2. Sūkarapotikāvatthu
ยถาปิ มูเลติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต คูถสูกรโปติกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yathāpi mūleti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto gūthasūkarapotikaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิํ กิร สมเย สตฺถา ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสโนฺต เอกํ สูกรโปติกํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิฯ ตสฺส สิตํ กโรนฺตสฺส มุขวิวรนิคฺคตํ ทโนฺตภาสมณฺฑลํ ทิสฺวา อานนฺทเตฺถโร ‘‘โก นุ โข, ภเนฺต, เหตุ สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติ สิตการณํ ปุจฺฉิฯ อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘ปสฺสเสตํ, อานนฺท, สูกรโปติก’’นฺติ? ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติฯ เอสา กกุสนฺธสฺส ภควโต สาสเน เอกาย อาสนสาลาย สามนฺตา กุกฺกุฎี อโหสิฯ สา เอกสฺส โยคาวจรสฺส วิปสฺสนากมฺมฎฺฐานํ สชฺฌายนฺตสฺส ธมฺมโฆสํ สุตฺวา ตโต จุตา ราชกุเล นิพฺพตฺติตฺวา อุพฺพรี นาม ราชธีตา อโหสิฯ สา อปรภาเค สรีรวลญฺชฎฺฐานํ ปวิฎฺฐา ปุฬวกราสิํ ทิสฺวา ตตฺถ ปุฬวกสญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา ปฐมํ ฌานํ ปฎิลภิฯ สา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติฯ ตโต จวิตฺวา ปุน คติวเสน อาลุลมานา อิทานิ สูกรโยนิยํ นิพฺพตฺติ, อิทํ การณํ ทิสฺวา มยา สิตํ ปาตุกตนฺติฯ ตํ สุตฺวา อานนฺทเตฺถรปฺปมุขา ภิกฺขู มหนฺตํ สํเวคํ ปฎิลภิํสุฯ สตฺถา เตสํ สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา ภวตณฺหาย อาทีนวํ ปกาเสโนฺต อนฺตรวีถิยํ ฐิตโกว อิมา คาถา อภาสิ –
Ekasmiṃ kira samaye satthā rājagahaṃ piṇḍāya pavisanto ekaṃ sūkarapotikaṃ disvā sitaṃ pātvākāsi. Tassa sitaṃ karontassa mukhavivaraniggataṃ dantobhāsamaṇḍalaṃ disvā ānandatthero ‘‘ko nu kho, bhante, hetu sitassa pātukammāyā’’ti sitakāraṇaṃ pucchi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘passasetaṃ, ānanda, sūkarapotika’’nti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Esā kakusandhassa bhagavato sāsane ekāya āsanasālāya sāmantā kukkuṭī ahosi. Sā ekassa yogāvacarassa vipassanākammaṭṭhānaṃ sajjhāyantassa dhammaghosaṃ sutvā tato cutā rājakule nibbattitvā ubbarī nāma rājadhītā ahosi. Sā aparabhāge sarīravalañjaṭṭhānaṃ paviṭṭhā puḷavakarāsiṃ disvā tattha puḷavakasaññaṃ uppādetvā paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhi. Sā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cutā brahmaloke nibbatti. Tato cavitvā puna gativasena ālulamānā idāni sūkarayoniyaṃ nibbatti, idaṃ kāraṇaṃ disvā mayā sitaṃ pātukatanti. Taṃ sutvā ānandattherappamukhā bhikkhū mahantaṃ saṃvegaṃ paṭilabhiṃsu. Satthā tesaṃ saṃvegaṃ uppādetvā bhavataṇhāya ādīnavaṃ pakāsento antaravīthiyaṃ ṭhitakova imā gāthā abhāsi –
๓๓๘.
338.
‘‘ยถาปิ มูเล อนุปทฺทเว ทเฬฺห,
‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,
ฉิโนฺนปิ รุโกฺข ปุนเรว รูหติ;
Chinnopi rukkho punareva rūhati;
เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต,
Evampi taṇhānusaye anūhate,
นิพฺพตฺตตี ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุนํฯ
Nibbattatī dukkhamidaṃ punappunaṃ.
๓๓๙.
339.
‘‘ยสฺส ฉตฺติํสติ โสตา, มนาปสวนา ภุสา;
‘‘Yassa chattiṃsati sotā, manāpasavanā bhusā;
มหาวหนฺติ ทุทฺทิฎฺฐิํ, สงฺกปฺปา ราคนิสฺสิตาฯ
Mahāvahanti duddiṭṭhiṃ, saṅkappā rāganissitā.
๓๔๐.
340.
‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, ลตา อุปฺปชฺช ติฎฺฐติ;
‘‘Savanti sabbadhi sotā, latā uppajja tiṭṭhati;
ตญฺจ ทิสฺวา ลตํ ชาตํ, มูลํ ปญฺญาย ฉินฺทถฯ
Tañca disvā lataṃ jātaṃ, mūlaṃ paññāya chindatha.
๓๔๑.
341.
‘‘สริตานิ สิเนหิตานิ จ,
‘‘Saritāni sinehitāni ca,
โสมนสฺสานิ โหนฺติ ชนฺตุโน;
Somanassāni honti jantuno;
เต สาตสิตา สุเขสิโน,
Te sātasitā sukhesino,
เต เว ชาติชรูปคา นราฯ
Te ve jātijarūpagā narā.
๓๔๒.
342.
‘‘ตสิณาย ปุรกฺขตา ปชา,
‘‘Tasiṇāya purakkhatā pajā,
ปริสปฺปนฺติ สโสว พนฺธิโต;
Parisappanti sasova bandhito;
สํโยชนสงฺคสตฺตกา,
Saṃyojanasaṅgasattakā,
ทุกฺขมุเปนฺติ ปุนปฺปุนํ จิรายฯ
Dukkhamupenti punappunaṃ cirāya.
๓๔๓.
343.
‘‘ตสิณาย ปุรกฺขตา ปชา,
‘‘Tasiṇāya purakkhatā pajā,
ปริสปฺปนฺติ สโสว พนฺธิโต;
Parisappanti sasova bandhito;
ตสฺมา ตสิณํ วิโนทเย,
Tasmā tasiṇaṃ vinodaye,
อากงฺขนฺต วิราคมตฺตโน’’ติฯ
Ākaṅkhanta virāgamattano’’ti.
ตตฺถ มูเลติ ยสฺส รุกฺขสฺส จตูสุ ทิสาสุ จตุธา เหฎฺฐา จ อุชุกเมว คเต ปญฺจวิธมูเล เฉทนผาลนปาจนวิชฺฌนาทีนํ เกนจิ อุปทฺทเวน อนุปทฺทเว ถิรปตฺตตาย ทเฬฺห โส รุโกฺข อุปริจฺฉิโนฺนปิ สาขานํ วเสน ปุนเทว รูหติ, เอวเมว ฉทฺวาริกาย ตณฺหาย อนุสเย อรหตฺตมคฺคญาเณน อนุหเต อสมุจฺฉิเนฺน ตสฺมิํ ตสฺมิํ ภเว ชาติอาทิเภทํ อิทํ ทุกฺขํ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตติเยวาติ อโตฺถฯ
Tattha mūleti yassa rukkhassa catūsu disāsu catudhā heṭṭhā ca ujukameva gate pañcavidhamūle chedanaphālanapācanavijjhanādīnaṃ kenaci upaddavena anupaddave thirapattatāya daḷhe so rukkho uparicchinnopi sākhānaṃ vasena punadeva rūhati, evameva chadvārikāya taṇhāya anusaye arahattamaggañāṇena anuhate asamucchinne tasmiṃ tasmiṃ bhave jātiādibhedaṃ idaṃ dukkhaṃ punappunaṃ nibbattatiyevāti attho.
ยสฺสาติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘อิติ อชฺฌตฺติกสฺสูปาทาย อฎฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ พาหิรสฺสูปาทาย อฎฺฐารส ตณฺหาวิจริตานี’’ติ อิเมสํ ตณฺหาวิจริตานํ วเสน ฉตฺติํสติยา โสเตหิ สมนฺนาคตา มนาเปสุ รูปาทีสุ อาสวติ ปวตฺตตีติ มนาปสวนา ตณฺหา ภุสา พลวตี โหติ, ตํ ปุคฺคลํ วิปนฺนญาณตาย ทุทฺทิฎฺฐิํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต มหนฺตภาเวน มหา หุตฺวา ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา อนิสฺสาย ราคนิสฺสิตา สงฺกปฺปา วหนฺตีติ อโตฺถฯ
Yassāti yassa puggalassa ‘‘iti ajjhattikassūpādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassūpādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānī’’ti imesaṃ taṇhāvicaritānaṃ vasena chattiṃsatiyā sotehi samannāgatā manāpesu rūpādīsu āsavati pavattatīti manāpasavanā taṇhā bhusā balavatī hoti, taṃ puggalaṃ vipannañāṇatāya duddiṭṭhiṃ punappunaṃ uppajjanato mahantabhāvena mahā hutvā jhānaṃ vā vipassanaṃ vā anissāya rāganissitā saṅkappā vahantīti attho.
สวนฺติ สพฺพธิ โสตาติ อิเม ตณฺหาโสตา จกฺขุทฺวาราทีนํ วเสน สเพฺพสุ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ สวนโต, สพฺพาปิ รูปตณฺหา…เป.… ธมฺมตณฺหาติ สพฺพภเวสุ วา สวนโต สพฺพธิ สวนฺติ นามฯ ลตาติ ปลิเวฐนเฎฺฐน สํสิพฺพนเฎฺฐน จ ลตา วิยาติ ลตาฯ อุปฺปชฺช ติฎฺฐตีติ ฉหิ ทฺวาเรหิ อุปฺปชฺชิตฺวา รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ติฎฺฐติฯ ตญฺจ ทิสฺวาติ ตํ ปน ตณฺหาลตํ ‘‘เอเตฺถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชตี’’ติ ชาตฎฺฐานวเสน ทิสฺวาฯ ปญฺญายาติ สเตฺถน วเน ชาตํ ลตํ วิย มคฺคปญฺญาย มูเล ฉินฺทถาติ อโตฺถฯ
Savanti sabbadhi sotāti ime taṇhāsotā cakkhudvārādīnaṃ vasena sabbesu rūpādīsu ārammaṇesu savanato, sabbāpi rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti sabbabhavesu vā savanato sabbadhi savanti nāma. Latāti paliveṭhanaṭṭhena saṃsibbanaṭṭhena ca latā viyāti latā. Uppajja tiṭṭhatīti chahi dvārehi uppajjitvā rūpādīsu ārammaṇesu tiṭṭhati. Tañca disvāti taṃ pana taṇhālataṃ ‘‘etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti jātaṭṭhānavasena disvā. Paññāyāti satthena vane jātaṃ lataṃ viya maggapaññāya mūle chindathāti attho.
สริตานีติ อนุสฎานิ ปยาตานิฯ สิเนหิตานีติ จีวราทีสุ ปวตฺตสิเนหวเสน สิเนหิตานิ จ, ตณฺหาสิเนหมกฺขิตานีติ อโตฺถฯ โสมนสฺสานีติ ตณฺหาวสิกสฺส ชนฺตุโน เอวรูปานิ โสมนสฺสานิ ภวนฺติฯ เต สาตสิตาติ เต ตณฺหาวสิกา ปุคฺคลา สาตนิสฺสิตา สุขนิสฺสิตา จ หุตฺวา สุเขสิโน สุขปริเยสิโน ภวนฺติฯ เต เวติ เย เอวรูปา นรา, เต ชาติชราพฺยาธิมรณานิ อุปคจฺฉนฺติเยวาติ ชาติชรูปคา นาม โหนฺติฯ ปชาติ อิเม สตฺตา ตาสกรเณน ตสิณาติ สงฺขฺยํ คตาย ตณฺหาย ปุรกฺขตา ปริวาริตา หุตฺวาฯ
Saritānīti anusaṭāni payātāni. Sinehitānīti cīvarādīsu pavattasinehavasena sinehitāni ca, taṇhāsinehamakkhitānīti attho. Somanassānīti taṇhāvasikassa jantuno evarūpāni somanassāni bhavanti. Te sātasitāti te taṇhāvasikā puggalā sātanissitā sukhanissitā ca hutvā sukhesino sukhapariyesino bhavanti. Te veti ye evarūpā narā, te jātijarābyādhimaraṇāni upagacchantiyevāti jātijarūpagā nāma honti. Pajāti ime sattā tāsakaraṇena tasiṇāti saṅkhyaṃ gatāya taṇhāya purakkhatā parivāritā hutvā.
พนฺธิโตติ ลุเทฺทน อรเญฺญ พโทฺธ สโส วิย ปริสปฺปนฺติ ภายนฺติฯ สํโยชนสงฺคสตฺตกาติ ทสวิเธน สํโยชนสเงฺคน เจว สตฺตวิเธน ราคสงฺคาทินา จ สตฺตา พทฺธา ตสฺมิํ วา ลคฺคา หุตฺวาฯ จิรายาติ จิรํ ทีฆมทฺธานํ ปุนปฺปุนํ ชาติอาทิกํ ทุกฺขํ อุปคจฺฉนฺตีติ อโตฺถฯ ตสฺมาติ ยสฺมา ตสิณาย ปุรกฺขตา ปลิเวฐิตา สตฺตา, ตสฺมา อตฺตโน วิราคํ ราคาทิวิคมํ นิพฺพานํ ปเตฺถโนฺต อากงฺกมาโน ภิกฺขุ อรหตฺตมเคฺคเนตํ ตสิณํ วิโนทเย ปนุทิตฺวา นีหริตฺวา ฉเฑฺฑยฺยาติ อโตฺถฯ
Bandhitoti luddena araññe baddho saso viya parisappanti bhāyanti. Saṃyojanasaṅgasattakāti dasavidhena saṃyojanasaṅgena ceva sattavidhena rāgasaṅgādinā ca sattā baddhā tasmiṃ vā laggā hutvā. Cirāyāti ciraṃ dīghamaddhānaṃ punappunaṃ jātiādikaṃ dukkhaṃ upagacchantīti attho. Tasmāti yasmā tasiṇāya purakkhatā paliveṭhitā sattā, tasmā attano virāgaṃ rāgādivigamaṃ nibbānaṃ patthento ākaṅkamāno bhikkhu arahattamaggenetaṃ tasiṇaṃ vinodaye panuditvā nīharitvā chaḍḍeyyāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu.
สาปิ โข สูกรโปติกา ตโต จวิตฺวา สุวณฺณภูมิยํ ราชกุเล นิพฺพตฺติ, ตโต จุตา พาราณสิยํ, ตโต จุตา สุปฺปารกปฎฺฎเน อสฺสวาณิชเคเห นิพฺพตฺติ, ตโต จุตา กาวีรปฎฺฎเน นาวิกสฺส เคเห นิพฺพตฺติ, ตโต จุตา อนุราธปุเร อิสฺสรกุลเคเห นิพฺพตฺติ, ตโต จุตา ตเสฺสว ทกฺขิณทิสาย โภกฺกนฺตคาเม สุมนสฺส นาม กุฎุมฺพิกสฺส ธีตา นาเมน สุมนา เอว หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ อถสฺสา ปิตา ตสฺมิํ คาเม ฉฑฺฑิเต ทีฆวาปิรฎฺฐํ คนฺตฺวา มหามุนิคาเม นาม วสิฯ ตตฺถ นํ ทุฎฺฐคามณิรโญฺญ อมโจฺจ ลกุณฺฑกอติมฺพโร นาม เกนจิเทว กรณีเยน คโต ทิสฺวา มหนฺตํ มงฺคลํ กตฺวา อาทาย มหาปุณฺณคามํ คโตฯ อถ นํ โกฎิปพฺพตมหาวิหารวาสี มหาอนุรุทฺธเตฺถโร นาม ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา ตสฺสา เคหทฺวาเร ฐิโต ทิสฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธิํ กเถสิ, ‘‘อาวุโส, สูกรโปติกา นาม ลกุณฺฑกอติมฺพรมหามตฺตสฺส ภริยภาวํ ปตฺตา, อโห อจฺฉริย’’นฺติฯ สา ตํ กถํ สุตฺวา อตีตภเว อุคฺฆาเฎตฺวา ชาติสฺสรญาณํ ปฎิลภิฯ ตงฺขณเญฺญว อุปฺปนฺนสํเวคา สามิกํ ยาจิตฺวา มหเนฺตน อิสฺสริเยน ปญฺจพลกเตฺถรีนํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ติสฺสมหาวิหาเร มหาสติปฎฺฐานสุตฺตกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ ปจฺฉา ทมิฬมทฺทเน กเต ญาตีนํ วสนฎฺฐานํ โภกฺกนฺตคามเมว คนฺตฺวา ตตฺถ วสนฺตี กลฺลมหาวิหาเร อาสีวิโสปมสุตฺตนฺตํ สุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ
Sāpi kho sūkarapotikā tato cavitvā suvaṇṇabhūmiyaṃ rājakule nibbatti, tato cutā bārāṇasiyaṃ, tato cutā suppārakapaṭṭane assavāṇijagehe nibbatti, tato cutā kāvīrapaṭṭane nāvikassa gehe nibbatti, tato cutā anurādhapure issarakulagehe nibbatti, tato cutā tasseva dakkhiṇadisāya bhokkantagāme sumanassa nāma kuṭumbikassa dhītā nāmena sumanā eva hutvā nibbatti. Athassā pitā tasmiṃ gāme chaḍḍite dīghavāpiraṭṭhaṃ gantvā mahāmunigāme nāma vasi. Tattha naṃ duṭṭhagāmaṇirañño amacco lakuṇḍakaatimbaro nāma kenacideva karaṇīyena gato disvā mahantaṃ maṅgalaṃ katvā ādāya mahāpuṇṇagāmaṃ gato. Atha naṃ koṭipabbatamahāvihāravāsī mahāanuruddhatthero nāma tattha piṇḍāya caritvā tassā gehadvāre ṭhito disvā bhikkhūhi saddhiṃ kathesi, ‘‘āvuso, sūkarapotikā nāma lakuṇḍakaatimbaramahāmattassa bhariyabhāvaṃ pattā, aho acchariya’’nti. Sā taṃ kathaṃ sutvā atītabhave ugghāṭetvā jātissarañāṇaṃ paṭilabhi. Taṅkhaṇaññeva uppannasaṃvegā sāmikaṃ yācitvā mahantena issariyena pañcabalakattherīnaṃ santike pabbajitvā tissamahāvihāre mahāsatipaṭṭhānasuttakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Pacchā damiḷamaddane kate ñātīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhokkantagāmameva gantvā tattha vasantī kallamahāvihāre āsīvisopamasuttantaṃ sutvā arahattaṃ pāpuṇi.
สา ปรินิพฺพานทิวเส ภิกฺขุภิกฺขุนีหิ ปุจฺฉิตา ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส สพฺพํ อิมํ ปวตฺติํ นิรนฺตรํ กเถตฺวา สนฺนิปติตสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มเชฺฌ มณฺฑลารามวาสินา ธมฺมปทภาณกมหาติสฺสเตฺถเรน สทฺธิํ สํสนฺทิตฺวา ‘‘อหํ ปุเพฺพ มนุสฺสโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุตา กุกฺกุฎี หุตฺวา ตตฺถ เสนสฺส สนฺติกา สีสเจฺฉทํ ปตฺวา ราชคเห นิพฺพตฺตา, ปริพฺพาชิกาสุ ปพฺพชิตฺวา ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุตา เสฎฺฐิกุเล นิพฺพตฺตา นจิรเสฺสว จวิตฺวา สูกรโยนิํ คนฺตฺวา ตโต จุตา สุวณฺณภูมิํ, ตโต จุตา พาราณสิํ, ตโต จุตา สุปฺปารกปฎฺฎนํ, ตโต จุตา กาวีรปฎฺฎนํ, ตโต จุตา อนุราธปุรํ, ตโต จุตา โภกฺกนฺตคาม’’นฺติ เอวํ สมวิสเม เตรส อตฺตภาเว ปตฺวา ‘‘อิทานิ อุกฺกณฺฐิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตา, สเพฺพปิ อปฺปมาเทน สมฺปาเทถา’’ติ วตฺวา จตโสฺส ปริสา สํเวเชตฺวา ปรินิพฺพายีติฯ
Sā parinibbānadivase bhikkhubhikkhunīhi pucchitā bhikkhunisaṅghassa sabbaṃ imaṃ pavattiṃ nirantaraṃ kathetvā sannipatitassa bhikkhusaṅghassa majjhe maṇḍalārāmavāsinā dhammapadabhāṇakamahātissattherena saddhiṃ saṃsanditvā ‘‘ahaṃ pubbe manussayoniyaṃ nibbattitvā tato cutā kukkuṭī hutvā tattha senassa santikā sīsacchedaṃ patvā rājagahe nibbattā, paribbājikāsu pabbajitvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbattitvā tato cutā seṭṭhikule nibbattā nacirasseva cavitvā sūkarayoniṃ gantvā tato cutā suvaṇṇabhūmiṃ, tato cutā bārāṇasiṃ, tato cutā suppārakapaṭṭanaṃ, tato cutā kāvīrapaṭṭanaṃ, tato cutā anurādhapuraṃ, tato cutā bhokkantagāma’’nti evaṃ samavisame terasa attabhāve patvā ‘‘idāni ukkaṇṭhitvā pabbajitvā arahattaṃ pattā, sabbepi appamādena sampādethā’’ti vatvā catasso parisā saṃvejetvā parinibbāyīti.
สูกรโปติกาวตฺถุ ทุติยํฯ
Sūkarapotikāvatthu dutiyaṃ.
๓. วิพฺภนฺตภิกฺขุวตฺถุ
3. Vibbhantabhikkhuvatthu
โย นิพฺพนโถติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต เอกํ วิพฺภนฺตกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yonibbanathoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ vibbhantakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
เอโก กิร มหากสฺสปเตฺถรสฺส สทฺธิวิหาริโก หุตฺวา จตฺตาริ ฌานานิ อุปฺปาเทตฺวาปิ อตฺตโน มาตุลสฺส สุวณฺณการสฺส เคเห วิสภาคารมฺมณํ ทิสฺวา ตตฺถ ปฎิพทฺธจิโตฺต วิพฺภมิฯ อถ นํ มนุสฺสา อลสภาเวน กมฺมํ กาตุํ อนิจฺฉนฺตํ เคหา นีหริํสุฯ โส ปาปมิตฺตสํสเคฺคน โจรกเมฺมน ชีวิกํ กเปฺปโนฺต วิจริฯ อถ นํ เอกทิวสํ คเหตฺวา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา จตุเกฺก จตุเกฺก กสาหิ ตาเฬนฺตา อาฆาตนํ นยิํสุฯ เถโร ปิณฺฑาย จริตุํ ปวิสโนฺต ตํ ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นีหริยมานํ ทิสฺวา พนฺธนํ สิถิลํ กาเรตฺวา ‘‘ปุเพฺพ ตยา ปริจิตกมฺมฎฺฐานํ ปุน อาวเชฺชหี’’ติ อาหฯ โส เตน โอวาเทน สตุปฺปาทํ ลภิตฺวา ปุน จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพเตฺตสิฯ อถ นํ ‘‘อาฆาตนํ เนตฺวา ฆาเตสฺสามา’’ติ สูเล อุตฺตาเสสุํฯ โส น ภายติ น สนฺตสติฯ อถสฺส ตสฺมิํ ตสฺมิํ ทิสาภาเค ฐิตา มนุสฺสา อสิสตฺติโตมราทีนิ อาวุธานิ อุกฺขิปิตฺวาปิ ตํ อสนฺตสนฺตเมว ทิสฺวา ‘‘ปสฺสถ, โภ, อิมํ ปุริสํ, อเนกสตานญฺหิ อาวุธหตฺถานํ ปุริสานํ มเชฺฌ เนว ฉมฺภติ น เวธติ, อโห อจฺฉริย’’นฺติ อจฺฉริยพฺภุตชาตา มหานาทํ นทิตฺวา รโญฺญ ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสุํฯ ราชา ตํ การณํ สุตฺวา ‘‘วิสฺสเชฺชถ น’’นฺติ อาหฯ สตฺถุ สนฺติกมฺปิ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรจยิํสุฯ สตฺถา โอภาสํ ผริตฺวา ตสฺส ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Eko kira mahākassapattherassa saddhivihāriko hutvā cattāri jhānāni uppādetvāpi attano mātulassa suvaṇṇakārassa gehe visabhāgārammaṇaṃ disvā tattha paṭibaddhacitto vibbhami. Atha naṃ manussā alasabhāvena kammaṃ kātuṃ anicchantaṃ gehā nīhariṃsu. So pāpamittasaṃsaggena corakammena jīvikaṃ kappento vicari. Atha naṃ ekadivasaṃ gahetvā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā catukke catukke kasāhi tāḷentā āghātanaṃ nayiṃsu. Thero piṇḍāya carituṃ pavisanto taṃ dakkhiṇena dvārena nīhariyamānaṃ disvā bandhanaṃ sithilaṃ kāretvā ‘‘pubbe tayā paricitakammaṭṭhānaṃ puna āvajjehī’’ti āha. So tena ovādena satuppādaṃ labhitvā puna catutthajjhānaṃ nibbattesi. Atha naṃ ‘‘āghātanaṃ netvā ghātessāmā’’ti sūle uttāsesuṃ. So na bhāyati na santasati. Athassa tasmiṃ tasmiṃ disābhāge ṭhitā manussā asisattitomarādīni āvudhāni ukkhipitvāpi taṃ asantasantameva disvā ‘‘passatha, bho, imaṃ purisaṃ, anekasatānañhi āvudhahatthānaṃ purisānaṃ majjhe neva chambhati na vedhati, aho acchariya’’nti acchariyabbhutajātā mahānādaṃ naditvā rañño taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Rājā taṃ kāraṇaṃ sutvā ‘‘vissajjetha na’’nti āha. Satthu santikampi gantvā tamatthaṃ ārocayiṃsu. Satthā obhāsaṃ pharitvā tassa dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๓๔๔.
344.
‘‘โย นิพฺพนโถ วนาธิมุโตฺต,
‘‘Yo nibbanatho vanādhimutto,
วนมุโตฺต วนเมว ธาวติ;
Vanamutto vanameva dhāvati;
ตํ ปุคฺคลเมถ ปสฺสถ,
Taṃ puggalametha passatha,
มุโตฺต พนฺธนเมว ธาวตี’’ติฯ
Mutto bandhanameva dhāvatī’’ti.
ตสฺสโตฺถ – โย ปุคฺคโล คิหิภาเว อาลยสงฺขาตํ วนถํ ฉเฑฺฑตฺวา ปพฺพชิตตาย นิพฺพนโถ ทิพฺพวิหารสงฺขาเต ตโปวเน อธิมุโตฺต ฆราวาสพนฺธนสงฺขาตา ตณฺหาวนา มุโตฺต หุตฺวา ปุน ฆราวาสพนฺธนสงฺขาตํ ตณฺหาวนเมว ธาวติ, เอถ ตํ ปุคฺคลํ ปสฺสถ, เอโส ฆราวาสพนฺธนโต มุโตฺต ฆราวาสพนฺธนเมว ธาวตีติฯ
Tassattho – yo puggalo gihibhāve ālayasaṅkhātaṃ vanathaṃ chaḍḍetvā pabbajitatāya nibbanatho dibbavihārasaṅkhāte tapovane adhimutto gharāvāsabandhanasaṅkhātā taṇhāvanā mutto hutvā puna gharāvāsabandhanasaṅkhātaṃ taṇhāvanameva dhāvati, etha taṃ puggalaṃ passatha, eso gharāvāsabandhanato mutto gharāvāsabandhanameva dhāvatīti.
อิมํ ปน เทสนํ สุตฺวา โส ราชปุริสานํ อนฺตเร สูลเคฺค นิสิโนฺนว อุทยพฺพยํ ปฎฺฐเปตฺวา ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สงฺขาเร สมฺมสโนฺต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา สมาปตฺติสุขํ อนุภวโนฺต เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อากาเสเนว สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา สราชิกาย ปริสาย มเชฺฌเยว อรหตฺตํ ปาปุณีติฯ
Imaṃ pana desanaṃ sutvā so rājapurisānaṃ antare sūlagge nisinnova udayabbayaṃ paṭṭhapetvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasanto sotāpattiphalaṃ patvā samāpattisukhaṃ anubhavanto vehāsaṃ uppatitvā ākāseneva satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā sarājikāya parisāya majjheyeva arahattaṃ pāpuṇīti.
วิพฺภนฺตภิกฺขุวตฺถุ ตติยํฯ
Vibbhantabhikkhuvatthu tatiyaṃ.
๔. พนฺธนาคารวตฺถุ
4. Bandhanāgāravatthu
น ตํ ทฬฺหนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต พนฺธนาคารํ อารพฺภ กเถสิฯ
Nataṃ daḷhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto bandhanāgāraṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิํ กิร กาเล พหู สนฺธิเจฺฉทกปนฺถฆาตกมนุสฺสฆาตเก โจเร อาเนตฺวา โกสลรโญฺญ ทสฺสยิํสุฯ เต ราชา อนฺทุพนฺธนรชฺชุพนฺธนสงฺขลิกพนฺธเนหิ พนฺธาเปสิฯ ติํสมตฺตาปิ โข ชานปทา ภิกฺขู สตฺถารํ ทฎฺฐุกามา อาคนฺตฺวา ทิสฺวา วนฺทิตฺวา ปุนทิวเส สาวตฺถิํ ปิณฺฑาย จรนฺตา พนฺธนาคารํ คนฺตฺวา เต โจเร ทิสฺวา ปิณฺฑปาตปฎิกฺกนฺตา สายนฺหสมเย ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อชฺช อเมฺหหิ ปิณฺฑาย จรเนฺตหิ พนฺธนาคาเร พหู โจรา อนฺทุพนฺธนาทีหิ พทฺธา มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตา ทิฎฺฐา, เต ตานิ พนฺธนานิ ฉินฺทิตฺวา ปลายิตุํ น สโกฺกนฺติ, อตฺถิ นุ โข, ภเนฺต, เตหิ พนฺธเนหิ ถิรตรํ อญฺญํ พนฺธนํ นามา’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, กิํ พนฺธนานิ นาเมตานิ, ยํ ปเนตํ ธนธญฺญปุตฺตทาราทีสุ ตณฺหาสงฺขาตํ กิเลสพนฺธนํ, เอตํ เอเตหิ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน ถิรตรํ, เอวํ มหนฺตมฺปิ ปเนตํ ทุจฺฉินฺทนิยํ พนฺธนํ โปราณกปณฺฑิตา ฉินฺทิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิํสู’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –
Ekasmiṃ kira kāle bahū sandhicchedakapanthaghātakamanussaghātake core ānetvā kosalarañño dassayiṃsu. Te rājā andubandhanarajjubandhanasaṅkhalikabandhanehi bandhāpesi. Tiṃsamattāpi kho jānapadā bhikkhū satthāraṃ daṭṭhukāmā āgantvā disvā vanditvā punadivase sāvatthiṃ piṇḍāya carantā bandhanāgāraṃ gantvā te core disvā piṇḍapātapaṭikkantā sāyanhasamaye tathāgataṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, ajja amhehi piṇḍāya carantehi bandhanāgāre bahū corā andubandhanādīhi baddhā mahādukkhaṃ anubhavantā diṭṭhā, te tāni bandhanāni chinditvā palāyituṃ na sakkonti, atthi nu kho, bhante, tehi bandhanehi thirataraṃ aññaṃ bandhanaṃ nāmā’’ti pucchiṃsu. Satthā, ‘‘bhikkhave, kiṃ bandhanāni nāmetāni, yaṃ panetaṃ dhanadhaññaputtadārādīsu taṇhāsaṅkhātaṃ kilesabandhanaṃ, etaṃ etehi sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena thirataraṃ, evaṃ mahantampi panetaṃ ducchindaniyaṃ bandhanaṃ porāṇakapaṇḍitā chinditvā himavantaṃ pavisitvā pabbajiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari –
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทเตฺต รชฺชํ กาเรเนฺต โพธิสโตฺต เอกสฺมิํ ทุคฺคตคหปติกุเล นิพฺพตฺติฯ ตสฺส วยปฺปตฺตสฺส ปิตา กาลมกาสิฯ โส ภติํ กตฺวา มาตรํ โปเสสิฯ อถสฺส มาตา อนิจฺฉมานเสฺสว เอกํ กุลธีตรํ เคเห กตฺวา อปรภาเค กาลมกาสิฯ ภริยายปิสฺส กุจฺฉิยํ คโพฺภ ปติฎฺฐหิฯ โส คพฺภสฺส ปติฎฺฐิตภาวํ อชานโนฺตว, ‘‘ภเทฺท, ตฺวํ ภติํ กตฺวา ชีว, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาหฯ ‘‘สามิ, นนุ คโพฺภ เม ปติฎฺฐิโต, มยิ วิชาตาย ทารกํ ทิสฺวา ปพฺพชิสฺสสี’’ติ อาหฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ตสฺสา วิชาตกาเล, ‘‘ภเทฺท, ตฺวํ โสตฺถินา วิชาตา, อิทานิ อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาปุจฺฉิฯ อถ นํ สา ‘‘ปุตฺตสฺส ตาว ถนปานโต อปคมนกาลํ อาคเมหี’’ติ วตฺวา ปุน คพฺภํ คณฺหิฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘อิมํ สมฺปฎิจฺฉาเปตฺวา คนฺตุํ น สกฺกา, อิมิสฺสา อนาจิกฺขิตฺวาว ปลายิตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติฯ โส ตสฺสา อนาจิกฺขิตฺวาว รตฺติภาเค อุฎฺฐาย ปลายิฯ อถ นํ นครคุตฺติกา อคฺคเหสุํฯ โส ‘‘อหํ, สามิ, มาตุโปสโก นาม, วิสฺสเชฺชถ ม’’นฺติ อตฺตานํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา เอกสฺมิํ ฐาเน วสิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อภิญฺญาสมาปตฺติโย ลภิตฺวา ฌานกีฬาย กีฬโนฺต วิหาสิฯ โส ตตฺถ วสโนฺตเยว ‘‘เอวรูปมฺปิ นาม เม ทุจฺฉินฺทนิยํ ปุตฺตทารพนฺธนํ กิเลสพนฺธนํ ฉินฺน’’นฺติ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิฯ
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ duggatagahapatikule nibbatti. Tassa vayappattassa pitā kālamakāsi. So bhatiṃ katvā mātaraṃ posesi. Athassa mātā anicchamānasseva ekaṃ kuladhītaraṃ gehe katvā aparabhāge kālamakāsi. Bhariyāyapissa kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhahi. So gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ajānantova, ‘‘bhadde, tvaṃ bhatiṃ katvā jīva, ahaṃ pabbajissāmī’’ti āha. ‘‘Sāmi, nanu gabbho me patiṭṭhito, mayi vijātāya dārakaṃ disvā pabbajissasī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassā vijātakāle, ‘‘bhadde, tvaṃ sotthinā vijātā, idāni ahaṃ pabbajissāmī’’ti āpucchi. Atha naṃ sā ‘‘puttassa tāva thanapānato apagamanakālaṃ āgamehī’’ti vatvā puna gabbhaṃ gaṇhi. So cintesi – ‘‘imaṃ sampaṭicchāpetvā gantuṃ na sakkā, imissā anācikkhitvāva palāyitvā pabbajissāmī’’ti. So tassā anācikkhitvāva rattibhāge uṭṭhāya palāyi. Atha naṃ nagaraguttikā aggahesuṃ. So ‘‘ahaṃ, sāmi, mātuposako nāma, vissajjetha ma’’nti attānaṃ vissajjāpetvā ekasmiṃ ṭhāne vasitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññāsamāpattiyo labhitvā jhānakīḷāya kīḷanto vihāsi. So tattha vasantoyeva ‘‘evarūpampi nāma me ducchindaniyaṃ puttadārabandhanaṃ kilesabandhanaṃ chinna’’nti imaṃ udānaṃ udānesi.
สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา เตน อุทานิตํ อุทานํ ปกาเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā tena udānitaṃ udānaṃ pakāsento imā gāthā abhāsi –
๓๔๕.
345.
‘‘น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา,
‘‘Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā,
ยทายสํ ทารุชปพฺพชญฺจ;
Yadāyasaṃ dārujapabbajañca;
สารตฺตรตฺตา มณิกุณฺฑเลสุ,
Sārattarattā maṇikuṇḍalesu,
ปุเตฺตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขาฯ
Puttesu dāresu ca yā apekkhā.
๓๔๖.
346.
‘‘เอตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา,
‘‘Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā,
โอหารินํ สิถิลํ ทุปฺปมุญฺจํ;
Ohārinaṃ sithilaṃ duppamuñcaṃ;
เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ,
Etampi chetvāna paribbajanti,
อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติฯ
Anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti.
ตตฺถ ธีราติ พุทฺธาทโย ปณฺฑิตปุริสา ยํ สงฺขลิกสงฺขาตํ อยสา นิพฺพตฺตํ อายสํ, อนฺทุพนฺธนสงฺขาตํ ทารุชํ, ยญฺจ ปพฺพชติเณหิ วา อเญฺญหิ วา วากาทีหิ รชฺชุํ กตฺวา กตํ รชฺชุพนฺธนํ, ตํ อสิอาทีหิ ฉินฺทิตุํ สกฺกุเณยฺยภาเวน ถิรนฺติ น วทนฺตีติ อโตฺถฯ สารตฺตรตฺตาติ สารตฺตา หุตฺวา รตฺตา, พหลตรราครตฺตาติ อโตฺถฯ มณิกุณฺฑเลสูติ มณีสุ เจว กุณฺฑเลสุ จ, มณิวิจิเตฺตสุ วา กุณฺฑเลสุฯ เอตํ ทฬฺหนฺติ เย มณิกุณฺฑเลสุ สารตฺตรตฺตา, เตสํ โส ราโค จ ยา ปุตฺตทาเรสุ อเปกฺขา ตณฺหา, เอตํ กิเลสมยํ พนฺธนญฺจ ปณฺฑิตปุริสา ทฬฺหนฺติ วทนฺติฯ โอหารินนฺติ อากฑฺฒิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ ปาตนโต อวหรติ เหฎฺฐา หรตีติ โอหารินํฯ สิถิลนฺติ พนฺธนฎฺฐาเน ฉวิจมฺมมํสานิ น ฉินฺทติ, โลหิตํ น นีหรติ, พนฺธนภาวมฺปิ อชานาเปตฺวา ถลปถชลปถาทีสุ กมฺมานิ กาตุํ เทตีติ สิถิลํฯ ทุปฺปมุญฺจนฺติ โลภวเสน หิ เอกวารมฺปิ อุปฺปนฺนํ กิเลสพนฺธนํ ทฎฺฐฎฺฐานโต กจฺฉโป วิย ทุโมฺมจิยํ โหตีติ ทุปฺปมุญฺจํฯ เอตมฺปิ เฉตฺวานาติ เอตํ ทฬฺหมฺปิ กิเลสพนฺธนํ ญาณขเคฺคน ฉินฺทิตฺวา อนเปกฺขิโน หุตฺวา กามสุขํ ปหาย ปริพฺพชนฺติ, ปกฺกมนฺติ ปพฺพชนฺตีติ อโตฺถฯ
Tattha dhīrāti buddhādayo paṇḍitapurisā yaṃ saṅkhalikasaṅkhātaṃ ayasā nibbattaṃ āyasaṃ, andubandhanasaṅkhātaṃ dārujaṃ, yañca pabbajatiṇehi vā aññehi vā vākādīhi rajjuṃ katvā kataṃ rajjubandhanaṃ, taṃ asiādīhi chindituṃ sakkuṇeyyabhāvena thiranti na vadantīti attho. Sārattarattāti sārattā hutvā rattā, bahalatararāgarattāti attho. Maṇikuṇḍalesūti maṇīsu ceva kuṇḍalesu ca, maṇivicittesu vā kuṇḍalesu. Etaṃ daḷhanti ye maṇikuṇḍalesu sārattarattā, tesaṃ so rāgo ca yā puttadāresu apekkhā taṇhā, etaṃ kilesamayaṃ bandhanañca paṇḍitapurisā daḷhanti vadanti. Ohārinanti ākaḍḍhitvā catūsu apāyesu pātanato avaharati heṭṭhā haratīti ohārinaṃ. Sithilanti bandhanaṭṭhāne chavicammamaṃsāni na chindati, lohitaṃ na nīharati, bandhanabhāvampi ajānāpetvā thalapathajalapathādīsu kammāni kātuṃ detīti sithilaṃ. Duppamuñcanti lobhavasena hi ekavārampi uppannaṃ kilesabandhanaṃ daṭṭhaṭṭhānato kacchapo viya dummociyaṃ hotīti duppamuñcaṃ. Etampi chetvānāti etaṃ daḷhampi kilesabandhanaṃ ñāṇakhaggena chinditvā anapekkhino hutvā kāmasukhaṃ pahāya paribbajanti, pakkamanti pabbajantīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
พนฺธนาคารวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Bandhanāgāravatthu catutthaṃ.
๕. เขมาเถรีวตฺถุ
5. Khemātherīvatthu
เย ราครตฺตาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต เขมํ นาม รโญฺญ พิมฺพิสารสฺส อคฺคมเหสิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Ye rāgarattāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto khemaṃ nāma rañño bimbisārassa aggamahesiṃ ārabbha kathesi.
สา กิร ปทุมุตฺตรปาทมูเล ปตฺถิตปตฺถนา อติวิย อภิรูปา ปาสาทิกา อโหสิฯ ‘‘สตฺถา กิร รูปสฺส โทสํ กเถตี’’ติ สุตฺวา ปน สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุํ น อิจฺฉิฯ ราชา ตสฺสา รูปมทมตฺตภาวํ ญตฺวา เวฬุวนวณฺณนาปฎิสํยุตฺตานิ คีตานิ กาเรตฺวา นฎาทีนํ ทาเปสิฯ เตสํ ตานิ คายนฺตานํ สทฺทํ สุตฺวา ตสฺสา เวฬุวนํ อทิฎฺฐปุพฺพํ วิย อสุตปุพฺพํ วิย จ อโหสิฯ สา ‘‘กตรํ อุยฺยานํ สนฺธาย คายถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘เทวี, ตุมฺหากํ เวฬุวนุยฺยานเมวา’’ติ วุเตฺต อุยฺยานํ คนฺตุกามา อโหสิฯ สตฺถา ตสฺสา อาคมนํ ญตฺวา ปริสมเชฺฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺตว ตาลวณฺฎํ อาทาย อตฺตโน ปเสฺส ฐตฺวา พีชมานํ อภิรูปํ อิตฺถิํ นิมฺมินิฯ เขมา, เทวีปิ ปวิสมานาว ตํ อิตฺถิํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘สมฺมาสมฺพุโทฺธ รูปสฺส โทสํ กเถตีติ วทนฺติ, อยญฺจสฺส สนฺติเก อิตฺถี พีชยมานา ฐิตา, นาหํ อิมิสฺสา กลภาคมฺปิ อุเปมิ, น มยา อีทิสํ อิตฺถิรูปํ ทิฎฺฐปุพฺพํ, สตฺถารํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ มเญฺญ’’ติ จิเนฺตตฺวา ตถาคตสฺส กถาสทฺทมฺปิ อนิสาเมตฺวา ตเมว อิตฺถิํ โอโลกยมานา อฎฺฐาสิฯ สตฺถา ตสฺสา ตสฺมิํ รูเป อุปฺปนฺนพหุมานตํ ญตฺวา ตํ รูปํ ปฐมวยาทิวเสน ทเสฺสตฺวา เหฎฺฐา วุตฺตนเยเนว ปริโยสาเน อฎฺฐิมตฺตาวสานํ กตฺวา ทเสฺสสิฯ เขมา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปมฺปิ นาเมตํ รูปํ มุหุเตฺตเนว ขยวยํ สมฺปตฺตํ, นตฺถิ วต อิมสฺมิํ รูเป สาโร’’ติ จิเนฺตสิฯ สตฺถา ตสฺสา จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา, ‘‘เขเม, ตฺวํ ‘อิมสฺมิํ รูเป สาโร อตฺถี’ติ จิเนฺตสิ, ปสฺส ทานิสฺส อสารภาว’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Sā kira padumuttarapādamūle patthitapatthanā ativiya abhirūpā pāsādikā ahosi. ‘‘Satthā kira rūpassa dosaṃ kathetī’’ti sutvā pana satthu santikaṃ gantuṃ na icchi. Rājā tassā rūpamadamattabhāvaṃ ñatvā veḷuvanavaṇṇanāpaṭisaṃyuttāni gītāni kāretvā naṭādīnaṃ dāpesi. Tesaṃ tāni gāyantānaṃ saddaṃ sutvā tassā veḷuvanaṃ adiṭṭhapubbaṃ viya asutapubbaṃ viya ca ahosi. Sā ‘‘kataraṃ uyyānaṃ sandhāya gāyathā’’ti pucchitvā, ‘‘devī, tumhākaṃ veḷuvanuyyānamevā’’ti vutte uyyānaṃ gantukāmā ahosi. Satthā tassā āgamanaṃ ñatvā parisamajjhe nisīditvā dhammaṃ desentova tālavaṇṭaṃ ādāya attano passe ṭhatvā bījamānaṃ abhirūpaṃ itthiṃ nimmini. Khemā, devīpi pavisamānāva taṃ itthiṃ disvā cintesi – ‘‘sammāsambuddho rūpassa dosaṃ kathetīti vadanti, ayañcassa santike itthī bījayamānā ṭhitā, nāhaṃ imissā kalabhāgampi upemi, na mayā īdisaṃ itthirūpaṃ diṭṭhapubbaṃ, satthāraṃ abhūtena abbhācikkhanti maññe’’ti cintetvā tathāgatassa kathāsaddampi anisāmetvā tameva itthiṃ olokayamānā aṭṭhāsi. Satthā tassā tasmiṃ rūpe uppannabahumānataṃ ñatvā taṃ rūpaṃ paṭhamavayādivasena dassetvā heṭṭhā vuttanayeneva pariyosāne aṭṭhimattāvasānaṃ katvā dassesi. Khemā taṃ disvā ‘‘evarūpampi nāmetaṃ rūpaṃ muhutteneva khayavayaṃ sampattaṃ, natthi vata imasmiṃ rūpe sāro’’ti cintesi. Satthā tassā cittācāraṃ oloketvā, ‘‘kheme, tvaṃ ‘imasmiṃ rūpe sāro atthī’ti cintesi, passa dānissa asārabhāva’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘อาตุรํ อสุจิํ ปูติํ, ปสฺส เขเม สมุสฺสยํ;
‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa kheme samussayaṃ;
อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิต’’นฺติฯ (อป. เถรี ๒.๒.๓๕๔);
Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhipatthita’’nti. (apa. therī 2.2.354);
สา คาถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ อถ นํ สตฺถา, ‘‘เขเม, อิเม สตฺตา ราครตฺตา โทสปทุฎฺฐา โมหมูฬฺหา อตฺตโน ตณฺหาโสตํ สมติกฺกมิตุํ น สโกฺกนฺติ, ตเตฺถว ลคฺคนฺตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Sā gāthāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Atha naṃ satthā, ‘‘kheme, ime sattā rāgarattā dosapaduṭṭhā mohamūḷhā attano taṇhāsotaṃ samatikkamituṃ na sakkonti, tattheva laggantī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๓๔๗.
347.
‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ,
‘‘Ye rāgarattānupatanti sotaṃ,
สยํ กตํ มกฺกฎโกว ชาลํ;
Sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ;
เอตมฺปิ เฉตฺวาน วชนฺติ ธีรา,
Etampi chetvāna vajanti dhīrā,
อนเปกฺขิโน สพฺพทุกฺขํ ปหายา’’ติฯ
Anapekkhino sabbadukkhaṃ pahāyā’’ti.
ตตฺถ มกฺกฎโกว ชาลนฺติ ยถา นาม มกฺกฎโก สุตฺตชาลํ กตฺวา มเชฺฌ ฐาเน นาภิมณฺฑเล นิปโนฺน ปริยเนฺต ปติตํ ปฎงฺคํ วา มกฺขิกํ วา เวเคน คนฺตฺวา วิชฺฌิตฺวา ตสฺส รสํ ปิวิตฺวา ปุน คนฺตฺวา ตสฺมิํเยว ฐาเน นิปชฺชติ, เอวเมว เย สตฺตา ราครตฺตา โทสปทุฎฺฐา โมหมูฬฺหา สยํกตํ ตณฺหาโสตํ อนุปตนฺติ, เต ตํ สมติกฺกมิตุํ น สโกฺกนฺติ, เอวํ ทุรติกฺกมํฯ เอตมฺปิ เฉตฺวาน วชนฺติ ธีราติ ปณฺฑิตา เอตํ พนฺธนํ เฉตฺวา อนเปกฺขิโน นิราลยา หุตฺวา อรหตฺตมเคฺคน สพฺพทุกฺขํ ปหาย วชนฺติ, คจฺฉนฺตีติ อโตฺถฯ
Tattha makkaṭakova jālanti yathā nāma makkaṭako suttajālaṃ katvā majjhe ṭhāne nābhimaṇḍale nipanno pariyante patitaṃ paṭaṅgaṃ vā makkhikaṃ vā vegena gantvā vijjhitvā tassa rasaṃ pivitvā puna gantvā tasmiṃyeva ṭhāne nipajjati, evameva ye sattā rāgarattā dosapaduṭṭhā mohamūḷhā sayaṃkataṃ taṇhāsotaṃ anupatanti, te taṃ samatikkamituṃ na sakkonti, evaṃ duratikkamaṃ. Etampi chetvāna vajanti dhīrāti paṇḍitā etaṃ bandhanaṃ chetvā anapekkhino nirālayā hutvā arahattamaggena sabbadukkhaṃ pahāya vajanti, gacchantīti attho.
เทสนาวสาเน เขมา อรหเตฺต ปติฎฺฐหิ, มหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสิฯ สตฺถา ราชานํ อาห – ‘‘มหาราช, เขมาย ปพฺพชิตุํ วา ปรินิพฺพายิตุํ วา วฎฺฎตี’’ติฯ ภเนฺต, ปพฺพาเชถ นํ, อลํ ปรินิพฺพาเนนาติฯ สา ปพฺพชิตฺวา อคฺคสาวิกา อโหสีติฯ
Desanāvasāne khemā arahatte patiṭṭhahi, mahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosi. Satthā rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, khemāya pabbajituṃ vā parinibbāyituṃ vā vaṭṭatī’’ti. Bhante, pabbājetha naṃ, alaṃ parinibbānenāti. Sā pabbajitvā aggasāvikā ahosīti.
เขมาเถรีวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Khemātherīvatthu pañcamaṃ.
๖. อุคฺคเสนวตฺถุ
6. Uggasenavatthu
มุญฺจ ปุเรติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต อุคฺคเสนํ อารพฺภ กเถสิฯ
Muñca pureti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto uggasenaṃ ārabbha kathesi.
ปญฺจสตา กิร นฎา สํวจฺฉเร วา ฉมาเส วา ปเตฺต ราชคหํ คนฺตฺวา รโญฺญ สตฺตาหํ สมชฺชํ กตฺวา พหุํ หิรญฺญสุวณฺณํ ลภนฺติ, อนฺตรนฺตเร อุเกฺขปทายานํ ปริยโนฺต นตฺถิฯ มหาชโน มญฺจาติมญฺจาทีสุ ฐตฺวา สมชฺชํ โอโลเกสิฯ อเถกา ลงฺฆิกธีตา วํสํ อภิรุยฺห ตสฺส อุปริ ปริวตฺติตฺวา ตสฺส ปริยเนฺต อากาเส จงฺกมมานา นจฺจติ เจว คายติ จฯ ตสฺมิํ สมเย อุคฺคเสโน นาม เสฎฺฐิปุโตฺต สหายเกน สทฺธิํ มญฺจาติมเญฺจ ฐิโต ตํ โอโลเกตฺวา ตสฺสา หตฺถปาทวิเกฺขปาทีสุ อุปฺปนฺนสิเนโห เคหํ คนฺตฺวา ‘‘ตํ ลภโนฺต ชีวิสฺสามิ, อลภนฺตสฺส เม อิเธว มรณ’’นฺติ อาหารูปเจฺฉทํ กตฺวา มญฺจเก นิปชฺชิฯ มาตาปิตูหิ, ‘‘ตาต, กิํ เต รุชฺชตี’’ติ ปุจฺฉิโตปิ ‘‘ตํ เม นฎธีตรํ ลภนฺตสฺส ชีวิตํ อตฺถิ, อลภนฺตสฺส เม อิเธว มรณ’’นฺติ วตฺวา, ‘‘ตาต, มา เอวํ กริ, อญฺญํ เต อมฺหากํ กุลสฺส จ โภคานญฺจ อนุรูปํ กุมาริกํ อาเนสฺสามา’’ติ วุเตฺตปิ ตเถว วตฺวา นิปชฺชิฯ อถสฺส ปิตา พหุํ ยาจิตฺวาปิ ตํ สญฺญาเปตุํ อสโกฺกโนฺต ตสฺส สหายํ ปโกฺกสาเปตฺวา กหาปณสหสฺสํ ทตฺวา ‘‘อิเม กหาปเณ คเหตฺวา อตฺตโน ธีตรํ มยฺหํ ปุตฺตสฺส เทตู’’ติ ปหิณิฯ โส ‘‘นาหํ กหาปเณ คเหตฺวา เทมิ, สเจ ปน โส อิมํ อลภิตฺวา ชีวิตุํ น สโกฺกติ, เตน หิ อเมฺหหิ สทฺธิํเยว วิจรตุ, ทสฺสามิสฺส ธีตร’’นฺติ อาหฯ มาตาปิตโร ปุตฺตสฺส ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ โส ‘‘อหํ เตหิ สทฺธิํ วิจริสฺสามี’’ติ วตฺวา ยาจนฺตานมฺปิ เตสํ กถํ อนาทิยิตฺวา นิกฺขมิตฺวา นาฎกสฺส สนฺติกํ อคมาสิฯ โส ตสฺส ธีตรํ ทตฺวา เตน สทฺธิํเยว คามนิคมราชธานีสุ สิปฺปํ ทเสฺสโนฺต วิจริฯ
Pañcasatā kira naṭā saṃvacchare vā chamāse vā patte rājagahaṃ gantvā rañño sattāhaṃ samajjaṃ katvā bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ labhanti, antarantare ukkhepadāyānaṃ pariyanto natthi. Mahājano mañcātimañcādīsu ṭhatvā samajjaṃ olokesi. Athekā laṅghikadhītā vaṃsaṃ abhiruyha tassa upari parivattitvā tassa pariyante ākāse caṅkamamānā naccati ceva gāyati ca. Tasmiṃ samaye uggaseno nāma seṭṭhiputto sahāyakena saddhiṃ mañcātimañce ṭhito taṃ oloketvā tassā hatthapādavikkhepādīsu uppannasineho gehaṃ gantvā ‘‘taṃ labhanto jīvissāmi, alabhantassa me idheva maraṇa’’nti āhārūpacchedaṃ katvā mañcake nipajji. Mātāpitūhi, ‘‘tāta, kiṃ te rujjatī’’ti pucchitopi ‘‘taṃ me naṭadhītaraṃ labhantassa jīvitaṃ atthi, alabhantassa me idheva maraṇa’’nti vatvā, ‘‘tāta, mā evaṃ kari, aññaṃ te amhākaṃ kulassa ca bhogānañca anurūpaṃ kumārikaṃ ānessāmā’’ti vuttepi tatheva vatvā nipajji. Athassa pitā bahuṃ yācitvāpi taṃ saññāpetuṃ asakkonto tassa sahāyaṃ pakkosāpetvā kahāpaṇasahassaṃ datvā ‘‘ime kahāpaṇe gahetvā attano dhītaraṃ mayhaṃ puttassa detū’’ti pahiṇi. So ‘‘nāhaṃ kahāpaṇe gahetvā demi, sace pana so imaṃ alabhitvā jīvituṃ na sakkoti, tena hi amhehi saddhiṃyeva vicaratu, dassāmissa dhītara’’nti āha. Mātāpitaro puttassa tamatthaṃ ārocesuṃ. So ‘‘ahaṃ tehi saddhiṃ vicarissāmī’’ti vatvā yācantānampi tesaṃ kathaṃ anādiyitvā nikkhamitvā nāṭakassa santikaṃ agamāsi. So tassa dhītaraṃ datvā tena saddhiṃyeva gāmanigamarājadhānīsu sippaṃ dassento vicari.
สาปิ เตน สทฺธิํ สํวาสมนฺวาย นจิรเสฺสว ปุตฺตํ ลภิตฺวา กีฬาปยมานา ‘‘สกฎโคปกสฺส ปุตฺต, ภณฺฑหารกสฺส ปุตฺต, กิญฺจิ อชานกสฺส ปุตฺตา’’ติ วทติฯ โสปิ เนสํ สกฎปริวตฺตกํ กตฺวา ฐิตฎฺฐาเน โคณานํ ติณํ อาหรติ, สิปฺปทสฺสนฎฺฐาเน ลทฺธภณฺฑกํ อุกฺขิปิตฺวา หรติ ฯ ตเทว กิร สนฺธาย สา อิตฺถี ปุตฺตํ กีฬาปยมานา ตถา วทติฯ โส อตฺตานํ อารพฺภ ตสฺสา คายนภาวํ ญตฺวา ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘มํ สนฺธาย กเถสี’’ติ? ‘‘อาม, ตํ สนฺธายา’’ติฯ ‘‘เอวํ สเนฺต อหํ ปลายิสฺสามี’’ติ ฯ สา ‘‘กิํ ปน มยฺหํ ตยา ปลายิเตน วา อาคเตน วา’’ติ ปุนปฺปุนํ ตเทว คีตํ คายติฯ สา กิร อตฺตโน รูปสมฺปตฺติเญฺจว ธนลาภญฺจ นิสฺสาย ตํ กิสฺมิญฺจิ น มญฺญติฯ โส ‘‘กิํ นุ โข นิสฺสาย อิมิสฺสา อยํ มาโน’’ติ จิเนฺตโนฺต ‘‘สิปฺปํ นิสฺสายา’’ติ ญตฺวา ‘‘โหตุ, สิปฺปํ อุคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ สสุรํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส ชานนกสิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา คามนิคมาทีสุ สิปฺปํ ทเสฺสโนฺต อนุปุเพฺพน ราชคหํ อาคนฺตฺวา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส อุคฺคเสโน เสฎฺฐิปุโตฺต นครวาสีนํ สิปฺปํ ทเสฺสสฺสตี’’ติ อาโรจาเปสิฯ
Sāpi tena saddhiṃ saṃvāsamanvāya nacirasseva puttaṃ labhitvā kīḷāpayamānā ‘‘sakaṭagopakassa putta, bhaṇḍahārakassa putta, kiñci ajānakassa puttā’’ti vadati. Sopi nesaṃ sakaṭaparivattakaṃ katvā ṭhitaṭṭhāne goṇānaṃ tiṇaṃ āharati, sippadassanaṭṭhāne laddhabhaṇḍakaṃ ukkhipitvā harati . Tadeva kira sandhāya sā itthī puttaṃ kīḷāpayamānā tathā vadati. So attānaṃ ārabbha tassā gāyanabhāvaṃ ñatvā taṃ pucchi – ‘‘maṃ sandhāya kathesī’’ti? ‘‘Āma, taṃ sandhāyā’’ti. ‘‘Evaṃ sante ahaṃ palāyissāmī’’ti . Sā ‘‘kiṃ pana mayhaṃ tayā palāyitena vā āgatena vā’’ti punappunaṃ tadeva gītaṃ gāyati. Sā kira attano rūpasampattiñceva dhanalābhañca nissāya taṃ kismiñci na maññati. So ‘‘kiṃ nu kho nissāya imissā ayaṃ māno’’ti cintento ‘‘sippaṃ nissāyā’’ti ñatvā ‘‘hotu, sippaṃ uggaṇhissāmī’’ti sasuraṃ upasaṅkamitvā tassa jānanakasippaṃ uggaṇhitvā gāmanigamādīsu sippaṃ dassento anupubbena rājagahaṃ āgantvā ‘‘ito sattame divase uggaseno seṭṭhiputto nagaravāsīnaṃ sippaṃ dassessatī’’ti ārocāpesi.
นครวาสิโน มญฺจาติมญฺจาทโย พนฺธาเปตฺวา สตฺตเม ทิวเส สนฺนิปติํสุฯ โสปิ สฎฺฐิหตฺถํ วํสํ อภิรุยฺห ตสฺส มตฺถเก อฎฺฐาสิฯ ตํ ทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกโนฺต ตํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อโนฺต ปวิฎฺฐํ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อาวเชฺชโนฺต ‘‘เสฺว เสฎฺฐิปุโตฺต สิปฺปํ ทเสฺสสฺสามีติ วํสมตฺถเก ฐสฺสติ, ตสฺส ทสฺสนตฺถํ มหาชโน สนฺนิปติสฺสติฯ ตตฺร อหํ จตุปฺปทิกํ คาถํ เทเสสฺสามิ, ตํ สุตฺวา จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสติ, อุคฺคเสโนปิ อรหเตฺต ปติฎฺฐหิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิฯ สตฺถา ปุนทิวเส กาลํ สลฺลเกฺขตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ อุคฺคเสโนปิ สตฺถริ อโนฺตนครํ อปวิเฎฺฐเยว อุนฺนาทนตฺถาย มหาชนสฺส องฺคุลิสญฺญํ ทตฺวา วํสมตฺถเก ปติฎฺฐาย อากาเสเยว สตฺต วาเร ปริวตฺติตฺวา โอรุยฺห วํสมตฺถเก อฎฺฐาสิฯ ตสฺมิํ ขเณ สตฺถา นครํ ปวิสโนฺต ยถา ตํ ปริสา น โอโลเกติ, เอวํ กตฺวา อตฺตานเมว โอโลกาเปสิฯ อุคฺคเสโน ปริสํ โอโลเกตฺวา ‘‘น มํ ปริสา โอโลเกตี’’ติ โทมนสฺสปฺปโตฺต ‘‘อิทํ มยา สํวจฺฉเร กตฺตพฺพํ สิปฺปํ, สตฺถริ นครํ ปวิสเนฺต ปริสา มํ อโนโลเกตฺวา สตฺถารเมว โอโลเกติ, โมฆํ วต เม สิปฺปทสฺสนํ ชาต’’นฺติ จิเนฺตสิฯ
Nagaravāsino mañcātimañcādayo bandhāpetvā sattame divase sannipatiṃsu. Sopi saṭṭhihatthaṃ vaṃsaṃ abhiruyha tassa matthake aṭṭhāsi. Taṃ divasaṃ satthā paccūsakāle lokaṃ volokento taṃ attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento ‘‘sve seṭṭhiputto sippaṃ dassessāmīti vaṃsamatthake ṭhassati, tassa dassanatthaṃ mahājano sannipatissati. Tatra ahaṃ catuppadikaṃ gāthaṃ desessāmi, taṃ sutvā caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissati, uggasenopi arahatte patiṭṭhahissatī’’ti aññāsi. Satthā punadivase kālaṃ sallakkhetvā bhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Uggasenopi satthari antonagaraṃ apaviṭṭheyeva unnādanatthāya mahājanassa aṅgulisaññaṃ datvā vaṃsamatthake patiṭṭhāya ākāseyeva satta vāre parivattitvā oruyha vaṃsamatthake aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe satthā nagaraṃ pavisanto yathā taṃ parisā na oloketi, evaṃ katvā attānameva olokāpesi. Uggaseno parisaṃ oloketvā ‘‘na maṃ parisā oloketī’’ti domanassappatto ‘‘idaṃ mayā saṃvacchare kattabbaṃ sippaṃ, satthari nagaraṃ pavisante parisā maṃ anoloketvā satthārameva oloketi, moghaṃ vata me sippadassanaṃ jāta’’nti cintesi.
สตฺถา ตสฺส จิตฺตํ ญตฺวา มหาโมคฺคลฺลานํ อามเนฺตตฺวา ‘‘คจฺฉ, โมคฺคลฺลาน, เสฎฺฐิปุตฺตํ วเทหิ ‘สิปฺปํ กิร ทเสฺสตู’’’ติ อาหฯ เถโร คนฺตฺวา วํสสฺส เหฎฺฐา ฐิโต เสฎฺฐิปุตฺตํ อามเนฺตตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā tassa cittaṃ ñatvā mahāmoggallānaṃ āmantetvā ‘‘gaccha, moggallāna, seṭṭhiputtaṃ vadehi ‘sippaṃ kira dassetū’’’ti āha. Thero gantvā vaṃsassa heṭṭhā ṭhito seṭṭhiputtaṃ āmantetvā imaṃ gāthamāha –
‘‘อิงฺฆ ปสฺส นฎปุตฺต, อุคฺคเสน มหพฺพล;
‘‘Iṅgha passa naṭaputta, uggasena mahabbala;
กโรหิ รงฺคํ ปริสาย, หาสยสฺสุ มหาชน’’นฺติฯ
Karohi raṅgaṃ parisāya, hāsayassu mahājana’’nti.
โส เถรสฺส กถํ สุตฺวา ตุฎฺฐมานโส หุตฺวา ‘‘สตฺถา มเญฺญ มม สิปฺปํ ปสฺสิตุกาโม’’ติ วํสมตฺถเก ฐิตโกว อิมํ คาถมาห –
So therassa kathaṃ sutvā tuṭṭhamānaso hutvā ‘‘satthā maññe mama sippaṃ passitukāmo’’ti vaṃsamatthake ṭhitakova imaṃ gāthamāha –
‘‘อิงฺฆ ปสฺส มหาปญฺญ, โมคฺคลฺลาน มหิทฺธิก;
‘‘Iṅgha passa mahāpañña, moggallāna mahiddhika;
กโรมิ รงฺคํ ปริสาย, หาสยามิ มหาชน’’นฺติฯ
Karomi raṅgaṃ parisāya, hāsayāmi mahājana’’nti.
เอวญฺจ ปน วตฺวา วํสมตฺถกโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อากาเสว จุทฺทสกฺขตฺตุํ ปริวตฺติตฺวา โอรุยฺห วํสมตฺถเกว อฎฺฐาสิฯ อถ นํ สตฺถา, ‘‘อุคฺคเสน, ปณฺฑิเตน นาม อตีตานาคตปจฺจุปฺปเนฺนสุ ขเนฺธสุ อาลยํ ปหาย ชาติอาทีหิ มุจฺจิตุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Evañca pana vatvā vaṃsamatthakato vehāsaṃ abbhuggantvā ākāseva cuddasakkhattuṃ parivattitvā oruyha vaṃsamatthakeva aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā, ‘‘uggasena, paṇḍitena nāma atītānāgatapaccuppannesu khandhesu ālayaṃ pahāya jātiādīhi muccituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๔๘.
348.
‘‘มุญฺจ ปุเร มุญฺจ ปจฺฉโต,
‘‘Muñca pure muñca pacchato,
มเชฺฌ มุญฺจ ภวสฺส ปารคู;
Majjhe muñca bhavassa pāragū;
สพฺพตฺถ วิมุตฺตมานโส,
Sabbattha vimuttamānaso,
น ปุนํ ชาติชรํ อุเปหิสี’’ติฯ
Na punaṃ jātijaraṃ upehisī’’ti.
ตตฺถ มุญฺจ ปุเรติ อตีเตสุ ขเนฺธสุ อาลยํ นิกนฺติํ อโชฺฌสานํ ปตฺถนํ ปริยุฎฺฐานํ คาหํ ปรามาสํ ตณฺหํ มุญฺจฯ ปจฺฉโตติ อนาคเตสุปิ ขเนฺธสุ อาลยาทีนิ มุญฺจฯ มเชฺฌติ ปจฺจุปฺปเนฺนสุปิ ตานิ มุญฺจฯ ภวสฺส ปารคูติ เอวํ สเนฺต ติวิธสฺสาปิ ภวสฺส อภิญฺญาปริญฺญาปหานภาวนาสจฺฉิกิริยวเสน ปารคู ปารงฺคโต หุตฺวา ขนฺธธาตุอายตนาทิเภเท สพฺพสงฺขเต วิมุตฺตมานโส วิหรโนฺต ปุน ชาติชรามรณานิ น อุปคจฺฉตีติ อโตฺถฯ
Tattha muñca pureti atītesu khandhesu ālayaṃ nikantiṃ ajjhosānaṃ patthanaṃ pariyuṭṭhānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ taṇhaṃ muñca. Pacchatoti anāgatesupi khandhesu ālayādīni muñca. Majjheti paccuppannesupi tāni muñca. Bhavassa pāragūti evaṃ sante tividhassāpi bhavassa abhiññāpariññāpahānabhāvanāsacchikiriyavasena pāragū pāraṅgato hutvā khandhadhātuāyatanādibhede sabbasaṅkhate vimuttamānaso viharanto puna jātijarāmaraṇāni na upagacchatīti attho.
เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ เสฎฺฐิปุโตฺตปิ วํสมตฺถเก ฐิตโกว สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา วํสโต โอรุยฺห สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ปญฺจปติฎฺฐิเตน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิฯ อถ นํ สตฺถา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ อาหฯ โส ตาวเทว อฎฺฐปริกฺขารธโร สฎฺฐิวสฺสิกเตฺถโร วิย อโหสิฯ อถ นํ ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส อุคฺคเสน, สฎฺฐิหตฺถสฺส เต วํสสฺส มตฺถกโต โอตรนฺตสฺส ภยํ นาม นาโหสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นตฺถิ เม, อาวุโส, ภย’’นฺติ วุเตฺต สตฺถุ อาโรเจสุํ, ‘‘ภเนฺต, อุคฺคเสโน ‘น ภายามี’ติ วทติ, อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติฯ สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, มม ปุเตฺตน อุคฺคเสเนน สทิสา ฉินฺนสํโยชนา ภิกฺขู ภายนฺติ, น ตสนฺตี’’ติ วตฺวา พฺราหฺมณวเคฺค อิมํ คาถมาห –
Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Seṭṭhiputtopi vaṃsamatthake ṭhitakova saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā vaṃsato oruyha satthu santikaṃ āgantvā pañcapatiṭṭhitena satthāraṃ vanditvā pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ satthā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘ehi bhikkhū’’ti āha. So tāvadeva aṭṭhaparikkhāradharo saṭṭhivassikatthero viya ahosi. Atha naṃ bhikkhū, ‘‘āvuso uggasena, saṭṭhihatthassa te vaṃsassa matthakato otarantassa bhayaṃ nāma nāhosī’’ti pucchitvā ‘‘natthi me, āvuso, bhaya’’nti vutte satthu ārocesuṃ, ‘‘bhante, uggaseno ‘na bhāyāmī’ti vadati, abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, mama puttena uggasenena sadisā chinnasaṃyojanā bhikkhū bhāyanti, na tasantī’’ti vatvā brāhmaṇavagge imaṃ gāthamāha –
‘‘สพฺพสํโยชนํ เฉตฺวา, โย เว น ปริตสฺสติ;
‘‘Sabbasaṃyojanaṃ chetvā, yo ve na paritassati;
สงฺคาติคํ วิสํยุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ (ธ. ป. ๓๙๗; สุ. นิ. ๖๒๖);
Saṅgātigaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 397; su. ni. 626);
เทสนาวสาเน พหูนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ ปุเนกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘กิํ นุ โข, อาวุโส, เอวํ อรหตฺตูปนิสฺสยสมฺปนฺนสฺส ภิกฺขุโน นฎธีตรํ นิสฺสาย นเฎหิ สทฺธิํ วิจรณการณํ, กิํ อรหตฺตูปนิสฺสยการณ’’นฺติ? สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, อุภยเมฺปตํ อิมินา เอว กต’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาเสตุํ อตีตํ อาหริฯ
Desanāvasāne bahūnaṃ dhammābhisamayo ahosi. Punekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, evaṃ arahattūpanissayasampannassa bhikkhuno naṭadhītaraṃ nissāya naṭehi saddhiṃ vicaraṇakāraṇaṃ, kiṃ arahattūpanissayakāraṇa’’nti? Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, ubhayampetaṃ iminā eva kata’’nti vatvā tamatthaṃ pakāsetuṃ atītaṃ āhari.
อตีเต กิร กสฺสปทสพลสฺส สุวณฺณเจติเย กริยมาเน พาราณสิวาสิโน กุลปุตฺตา พหุํ ขาทนียโภชนียํ ยานเกสุ อาโรเปตฺวา ‘‘หตฺถกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ เจติยฎฺฐานํ คจฺฉนฺตา อนฺตรามเคฺค เอกํ เถรํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ปสฺสิํสุฯ อเถกา กุลธีตา เถรํ โอโลเกตฺวา สามิกํ อาห – ‘‘สามิ, อโยฺย, ปิณฺฑาย ปวิสติ, ยานเก จ โน พหุํ ขาทนียํ โภชนียํ, ปตฺตมสฺส อาหร, ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติฯ โส ตํ ปตฺตํ อาหริตฺวา ขาทนียโภชนียสฺส ปูเรตฺวา เถรสฺส หเตฺถ ปติฎฺฐเปตฺวา อุโภปิ ปตฺถนํ กริํสุ, ‘‘ภเนฺต, ตุเมฺหหิ ทิฎฺฐธมฺมเสฺสว ภาคิโน ภเวยฺยามา’’ติฯ โสปิ เถโร ขีณาสโวว, ตสฺมา โอโลเกโนฺต เตสํ ปตฺถนาย สมิชฺฌนภาวํ ญตฺวา สิตํ อกาสิฯ ตํ ทิสฺวา สา อิตฺถี สามิกํ อาห – ‘‘อมฺหากํ, อโยฺย, สิตํ กโรติ, เอโก นฎการโก ภวิสฺสตี’’ติฯ สามิโกปิสฺสา ‘‘เอวํ ภวิสฺสติ, ภเทฺท’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ อิทํ เตสํ ปุพฺพกมฺมํฯ เต ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา สา อิตฺถี นฎเคเห นิพฺพตฺติ, ปุริโส เสฎฺฐิเคเหฯ โส ‘‘เอวํ, ภเทฺท, ภวิสฺสตี’’ติ ตสฺสา ปฎิวจนสฺส ทินฺนตฺตา นเฎหิ สทฺธิํ วิจริฯ ขีณาสวเตฺถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาตํ นิสฺสาย อรหตฺตํ ปาปุณิฯ สาปิ นฎธีตา ‘‘ยา เม สามิกสฺส คติ, มยฺหมฺปิ สา เอว คตี’’ติ ปพฺพชิตฺวา อรหเตฺต ปติฎฺฐหีติฯ
Atīte kira kassapadasabalassa suvaṇṇacetiye kariyamāne bārāṇasivāsino kulaputtā bahuṃ khādanīyabhojanīyaṃ yānakesu āropetvā ‘‘hatthakammaṃ karissāmā’’ti cetiyaṭṭhānaṃ gacchantā antarāmagge ekaṃ theraṃ piṇḍāya pavisantaṃ passiṃsu. Athekā kuladhītā theraṃ oloketvā sāmikaṃ āha – ‘‘sāmi, ayyo, piṇḍāya pavisati, yānake ca no bahuṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ, pattamassa āhara, bhikkhaṃ dassāmā’’ti. So taṃ pattaṃ āharitvā khādanīyabhojanīyassa pūretvā therassa hatthe patiṭṭhapetvā ubhopi patthanaṃ kariṃsu, ‘‘bhante, tumhehi diṭṭhadhammasseva bhāgino bhaveyyāmā’’ti. Sopi thero khīṇāsavova, tasmā olokento tesaṃ patthanāya samijjhanabhāvaṃ ñatvā sitaṃ akāsi. Taṃ disvā sā itthī sāmikaṃ āha – ‘‘amhākaṃ, ayyo, sitaṃ karoti, eko naṭakārako bhavissatī’’ti. Sāmikopissā ‘‘evaṃ bhavissati, bhadde’’ti vatvā pakkāmi. Idaṃ tesaṃ pubbakammaṃ. Te tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbattitvā tato cavitvā sā itthī naṭagehe nibbatti, puriso seṭṭhigehe. So ‘‘evaṃ, bhadde, bhavissatī’’ti tassā paṭivacanassa dinnattā naṭehi saddhiṃ vicari. Khīṇāsavattherassa dinnapiṇḍapātaṃ nissāya arahattaṃ pāpuṇi. Sāpi naṭadhītā ‘‘yā me sāmikassa gati, mayhampi sā eva gatī’’ti pabbajitvā arahatte patiṭṭhahīti.
อุคฺคเสนวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Uggasenavatthu chaṭṭhaṃ.
๗. จูฬธนุคฺคหปณฺฑิตวตฺถุ
7. Cūḷadhanuggahapaṇḍitavatthu
วิตกฺกมถิตสฺสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต จูฬธนุคฺคหปณฺฑิตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Vitakkamathitassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto cūḷadhanuggahapaṇḍitaṃ ārabbha kathesi.
เอโก กิร ทหรภิกฺขุ สลากเคฺค อตฺตโน ปตฺตสลากํ คเหตฺวา สลากยาคุํ อาทาย อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปิวิฯ ตตฺถ อุทกํ อลภิตฺวา อุทกตฺถาย เอกํ ฆรํ อคมาสิฯ ตตฺถ ตํ เอกา กุมาริกา ทิสฺวาว อุปฺปนฺนสิเนหา, ‘‘ภเนฺต, ปุน ปานีเยน อเตฺถ สติ อิเธว อาคเจฺฉยฺยาถา’’ติ อาหฯ โส ตโต ปฎฺฐาย ยทา ปานียํ น ลภติ, ตทา ตเตฺถว คจฺฉติฯ สาปิสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ปานียํ เทติฯ เอวํ คจฺฉเนฺต กาเล ยาคุมฺปิ ทตฺวา ปุเนกทิวสํ ตเตฺถว นิสีทาเปตฺวา ภตฺตํ อทาสิฯ สนฺติเก จสฺส นิสีทิตฺวา , ‘‘ภเนฺต, อิมสฺมิํ เคเห น กิญฺจิ นตฺถิ นาม, เกวลํ มยํ วิจรณกมนุสฺสเมว น ลภามา’’ติ กถํ สมุฎฺฐาเปสิฯ โส กถิปาเหเนว ตสฺสา กถํ สุตฺวา อุกฺกณฺฐิฯ อถ นํ เอกทิวสํ อาคนฺตุกา ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กสฺมา ตฺวํ, อาวุโส, กิโส อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาโตสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหิ, อาวุโส’’ติ วุเตฺต อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติกํ นยิํสุฯ เตปิ นํ สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, ภิกฺขุ, อุกฺกณฺฐิโตสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจ’’นฺติ วุเตฺต ‘‘กสฺมา ตฺวํ มาทิสสฺส อารทฺธวีริยสฺส พุทฺธสฺส สาสเน ปพฺพชิตฺวา ‘โสตาปโนฺน’ติ วา ‘สกทาคามี’ติ วา อตฺตานํ อวทาเปตฺวา ‘อุกฺกณฺฐิโต’ติ วทาเปสิ, ภาริยํ เต กมฺมํ กต’’นฺติ วตฺวา ‘‘กิํ การณา อุกฺกณฺฐิโตสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ภเนฺต, เอกา มํ อิตฺถี เอวมาหา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขุ, อนจฺฉริยํ เอตํ ตสฺสา กิริยํฯ สา หิ ปุเพฺพ สกลชมฺพุทีเป อคฺคธนุคฺคหปณฺฑิตํ ปหาย ตํมุหุตฺตทิฎฺฐเก เอกสฺมิํ สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสี’’ติ วตฺวา ตสฺสตฺถสฺส ปกาสนตฺถํ ภิกฺขูหิ ยาจิโต –
Eko kira daharabhikkhu salākagge attano pattasalākaṃ gahetvā salākayāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivi. Tattha udakaṃ alabhitvā udakatthāya ekaṃ gharaṃ agamāsi. Tattha taṃ ekā kumārikā disvāva uppannasinehā, ‘‘bhante, puna pānīyena atthe sati idheva āgaccheyyāthā’’ti āha. So tato paṭṭhāya yadā pānīyaṃ na labhati, tadā tattheva gacchati. Sāpissa pattaṃ gahetvā pānīyaṃ deti. Evaṃ gacchante kāle yāgumpi datvā punekadivasaṃ tattheva nisīdāpetvā bhattaṃ adāsi. Santike cassa nisīditvā , ‘‘bhante, imasmiṃ gehe na kiñci natthi nāma, kevalaṃ mayaṃ vicaraṇakamanussameva na labhāmā’’ti kathaṃ samuṭṭhāpesi. So kathipāheneva tassā kathaṃ sutvā ukkaṇṭhi. Atha naṃ ekadivasaṃ āgantukā bhikkhū disvā ‘‘kasmā tvaṃ, āvuso, kiso uppaṇḍupaṇḍukajātosī’’ti pucchitvā ‘‘ukkaṇṭhitomhi, āvuso’’ti vutte ācariyupajjhāyānaṃ santikaṃ nayiṃsu. Tepi naṃ satthu santikaṃ netvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte ‘‘kasmā tvaṃ mādisassa āraddhavīriyassa buddhassa sāsane pabbajitvā ‘sotāpanno’ti vā ‘sakadāgāmī’ti vā attānaṃ avadāpetvā ‘ukkaṇṭhito’ti vadāpesi, bhāriyaṃ te kammaṃ kata’’nti vatvā ‘‘kiṃ kāraṇā ukkaṇṭhitosī’’ti pucchi. ‘‘Bhante, ekā maṃ itthī evamāhā’’ti vutte, ‘‘bhikkhu, anacchariyaṃ etaṃ tassā kiriyaṃ. Sā hi pubbe sakalajambudīpe aggadhanuggahapaṇḍitaṃ pahāya taṃmuhuttadiṭṭhake ekasmiṃ sinehaṃ uppādetvā taṃ jīvitakkhayaṃ pāpesī’’ti vatvā tassatthassa pakāsanatthaṃ bhikkhūhi yācito –
อตีเต จูฬธนุคฺคหปณฺฑิตกาเล ตกฺกสิลายํ ทิสาปาโมกฺขสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคเหตฺวา เตน ตุเฎฺฐน ทินฺนํ ธีตรํ อาทาย พาราณสิํ คจฺฉนฺตสฺส เอกสฺมิํ อฎวิมุเข เอกูนปญฺญาสาย กเณฺฑหิ เอกูนปญฺญาสโจเร มาเรตฺวา กเณฺฑสุ ขีเณสุ โจรเชฎฺฐกํ คเหตฺวา ภูมิยํ ปาเตตฺวา, ‘‘ภเทฺท, อสิํ อาหรา’’ติ วุเตฺต ตาย ตงฺขณํ ทิฎฺฐโจเร สิเนหํ กตฺวา โจรสฺส หเตฺถ อสิถรุํ ฐเปตฺวา โจเรน ธนุคฺคหปณฺฑิตสฺส มาริตภาวํ อาวิกตฺวา โจเรน จ ตํ อาทาย คจฺฉเนฺตน ‘‘มมฺปิ เอสา อญฺญํ ทิสฺวา อตฺตโน สามิกํ วิย มาราเปสฺสติ , กิํ เม อิมายา’’ติ เอกํ นทิํ ทิสฺวา โอริมตีเร ตํ ฐเปตฺวา ตสฺสา ภณฺฑกํ อาทาย ‘‘ตฺวํ อิเธว โหหิ, ยาวาหํ ภณฺฑิกํ อุตฺตาเรมี’’ติ ตเตฺถว ตํ ปหาย คมนภาวญฺจ อาวิกตฺวา –
Atīte cūḷadhanuggahapaṇḍitakāle takkasilāyaṃ disāpāmokkhassa ācariyassa santike sippaṃ uggahetvā tena tuṭṭhena dinnaṃ dhītaraṃ ādāya bārāṇasiṃ gacchantassa ekasmiṃ aṭavimukhe ekūnapaññāsāya kaṇḍehi ekūnapaññāsacore māretvā kaṇḍesu khīṇesu corajeṭṭhakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā, ‘‘bhadde, asiṃ āharā’’ti vutte tāya taṅkhaṇaṃ diṭṭhacore sinehaṃ katvā corassa hatthe asitharuṃ ṭhapetvā corena dhanuggahapaṇḍitassa māritabhāvaṃ āvikatvā corena ca taṃ ādāya gacchantena ‘‘mampi esā aññaṃ disvā attano sāmikaṃ viya mārāpessati , kiṃ me imāyā’’ti ekaṃ nadiṃ disvā orimatīre taṃ ṭhapetvā tassā bhaṇḍakaṃ ādāya ‘‘tvaṃ idheva hohi, yāvāhaṃ bhaṇḍikaṃ uttāremī’’ti tattheva taṃ pahāya gamanabhāvañca āvikatvā –
‘‘สพฺพํ ภณฺฑํ สมาทาย, ปารํ ติโณฺณสิ พฺราหฺมณ;
‘‘Sabbaṃ bhaṇḍaṃ samādāya, pāraṃ tiṇṇosi brāhmaṇa;
ปจฺจาคจฺฉ ลหุํ ขิปฺปํ, มมฺปิ ตาเรหิ ทานิโตฯ
Paccāgaccha lahuṃ khippaṃ, mampi tārehi dānito.
‘‘อสนฺถุตํ มํ จิรสนฺถุเตน,
‘‘Asanthutaṃ maṃ cirasanthutena,
นิมีนิ โภตี อทฺธุวํ ธุเวน;
Nimīni bhotī addhuvaṃ dhuvena;
มยาปิ โภตี นิมิเนยฺย อญฺญํ,
Mayāpi bhotī nimineyya aññaṃ,
อิโต อหํ ทูรตรํ คมิสฺสํฯ
Ito ahaṃ dūrataraṃ gamissaṃ.
‘‘กายํ เอฬคลาคุเมฺพ, กโรติ อหุหาสิยํ;
‘‘Kāyaṃ eḷagalāgumbe, karoti ahuhāsiyaṃ;
นยีธ นจฺจํ วา คีตํ วา, ตาฬํ วา สุสมาหิตํ;
Nayīdha naccaṃ vā gītaṃ vā, tāḷaṃ vā susamāhitaṃ;
อนมฺหิกาเล สุโสณิ, กิํ นุ ชคฺฆสิ โสภเนฯ
Anamhikāle susoṇi, kiṃ nu jagghasi sobhane.
‘‘สิงฺคาล พาล ทุเมฺมธ, อปฺปปโญฺญสิ ชมฺพุก;
‘‘Siṅgāla bāla dummedha, appapaññosi jambuka;
ชีโน มจฺฉญฺจ เปสิญฺจ, กปโณ วิย ฌายสิฯ
Jīno macchañca pesiñca, kapaṇo viya jhāyasi.
‘‘สุทสฺสํ วชฺชมเญฺญสํ, อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ;
‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ;
ชีนา ปติญฺจ ชารญฺจ, มเญฺญ ตฺวเญฺญว ฌายสิฯ
Jīnā patiñca jārañca, maññe tvaññeva jhāyasi.
‘‘เอวเมตํ มิคราช, ยถา ภาสสิ ชมฺพุก;
‘‘Evametaṃ migarāja, yathā bhāsasi jambuka;
สา นูนาหํ อิโต คนฺตฺวา, ภตฺตุ เหสฺสํ วสานุคาฯ
Sā nūnāhaṃ ito gantvā, bhattu hessaṃ vasānugā.
‘‘โย หเร มตฺติกํ ถาลํ, กํสถาลมฺปิ โส หเร;
‘‘Yo hare mattikaṃ thālaṃ, kaṃsathālampi so hare;
กตเญฺจว ตยา ปาปํ, ปุนเปวํ กริสฺสสี’’ติฯ (ชา. ๑.๕.๑๒๘-๑๓๔) –
Katañceva tayā pāpaṃ, punapevaṃ karissasī’’ti. (jā. 1.5.128-134) –
อิมํ ปญฺจกนิปาเต จูฬธนุคฺคหชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘ตทา จูฬธนุคฺคหปณฺฑิโต ตฺวํ อโหสิ, สา อิตฺถี เอตรหิ อยํ กุมาริกา, สิงฺคาลรูเปน อาคนฺตฺวา ตสฺสา นิคฺคหการโก สโกฺก เทวราชา อหเมวา’’ติ วตฺวา ‘‘เอวํ สา อิตฺถี ตํมุหุตฺตทิฎฺฐเก เอกสฺมิํ สิเนเหน สกลชมฺพุทีเป อคฺคปณฺฑิตํ ชีวิตา โวโรเปสิ, ตํ อิตฺถิํ อารพฺภ อุปฺปนฺนํ ตว ตณฺหํ ฉินฺทิตฺวา วิหราหิ ภิกฺขู’’ติ ตํ โอวทิตฺวา อุตฺตริมฺปิ ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา เทฺว คาถา อภาสิ –
Imaṃ pañcakanipāte cūḷadhanuggahajātakaṃ vitthāretvā ‘‘tadā cūḷadhanuggahapaṇḍito tvaṃ ahosi, sā itthī etarahi ayaṃ kumārikā, siṅgālarūpena āgantvā tassā niggahakārako sakko devarājā ahamevā’’ti vatvā ‘‘evaṃ sā itthī taṃmuhuttadiṭṭhake ekasmiṃ sinehena sakalajambudīpe aggapaṇḍitaṃ jīvitā voropesi, taṃ itthiṃ ārabbha uppannaṃ tava taṇhaṃ chinditvā viharāhi bhikkhū’’ti taṃ ovaditvā uttarimpi dhammaṃ desento imā dve gāthā abhāsi –
๓๔๙.
349.
‘‘วิตกฺกมถิตสฺส ชนฺตุโน,
‘‘Vitakkamathitassa jantuno,
ติพฺพราคสฺส สุภานุปสฺสิโน;
Tibbarāgassa subhānupassino;
ภิโยฺย ตณฺหา ปวฑฺฒติ,
Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhati,
เอส โข ทฬฺหํ กโรติ พนฺธนํฯ
Esa kho daḷhaṃ karoti bandhanaṃ.
๓๕๐.
350.
‘‘วิตกฺกูปสเม จ โย รโต,
‘‘Vitakkūpasame ca yo rato,
อสุภํ ภาวยเต สทา สโต;
Asubhaṃ bhāvayate sadā sato;
เอส โข พฺยนฺติ กาหิติ,
Esa kho byanti kāhiti,
เอส เฉจฺฉติ มารพนฺธน’’นฺติฯ
Esa checchati mārabandhana’’nti.
ตตฺถ วิตกฺกมถิตสฺสาติ กามวิตกฺกาทีหิ วิตเกฺกหิ นิมฺมถิตสฺสฯ ติพฺพราคสฺสาติ พหลราคสฺสฯ สุภานุปสฺสิโนติ อิฎฺฐารมฺมเณ สุภนิมิตฺตคาหาทิวเสน วิสฺสฎฺฐมานสตาย สุภนฺติ อนุปสฺสนฺตสฺสฯ ตณฺหาติ เอวรูปสฺส ฌานาทีสุ เอกมฺปิ น วฑฺฒติ, อถ โข ฉทฺวาริกา ตณฺหาเยว ภิโยฺย วฑฺฒติฯ เอส โขติ เอโส ปุคฺคโล ตณฺหาพนฺธนํ ทฬฺหํ สุถิรํ กโรติฯ วิตกฺกูปสเมติ มิจฺฉาวิตกฺกาทีนํ วูปสมสงฺขาเต ทสสุ อสุเภสุ ปฐมชฺฌาเนฯ สทา สโตติ โย เอตฺถ อภิรโต หุตฺวา นิจฺจํ อุปฎฺฐิตสติตาย สโต ตํ อสุภฌานํ ภาเวติฯ พฺยนฺติ กาหิตีติ เอส ภิกฺขุ ตีสุ ภเวสุ อุปฺปชฺชนกํ ตณฺหํ วิคตนฺตํ กริสฺสติฯ มารพนฺธนนฺติ เอโส เตภูมกวฎฺฎสงฺขาตํ มารพนฺธนมฺปิ ฉินฺทิสฺสตีติ อโตฺถฯ
Tattha vitakkamathitassāti kāmavitakkādīhi vitakkehi nimmathitassa. Tibbarāgassāti bahalarāgassa. Subhānupassinoti iṭṭhārammaṇe subhanimittagāhādivasena vissaṭṭhamānasatāya subhanti anupassantassa. Taṇhāti evarūpassa jhānādīsu ekampi na vaḍḍhati, atha kho chadvārikā taṇhāyeva bhiyyo vaḍḍhati. Esa khoti eso puggalo taṇhābandhanaṃ daḷhaṃ suthiraṃ karoti. Vitakkūpasameti micchāvitakkādīnaṃ vūpasamasaṅkhāte dasasu asubhesu paṭhamajjhāne. Sadā satoti yo ettha abhirato hutvā niccaṃ upaṭṭhitasatitāya sato taṃ asubhajhānaṃ bhāveti. Byanti kāhitīti esa bhikkhu tīsu bhavesu uppajjanakaṃ taṇhaṃ vigatantaṃ karissati. Mārabandhananti eso tebhūmakavaṭṭasaṅkhātaṃ mārabandhanampi chindissatīti attho.
เทสนาวสาเน โส ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
จูฬธนุคฺคหปณฺฑิตวตฺถุ สตฺตมํฯ
Cūḷadhanuggahapaṇḍitavatthu sattamaṃ.
๘. มารวตฺถุ
8. Māravatthu
นิฎฺฐงฺคโตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต มารํ อารพฺภ กเถสิฯ
Niṭṭhaṅgatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto māraṃ ārabbha kathesi.
เอกทิวสญฺหิ วิกาเล สมฺพหุลา เถรา เชตวนวิหารํ ปวิสิตฺวา ราหุลเตฺถรสฺส วสนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ อุฎฺฐาเปสุํฯ โส อญฺญตฺถ วสนฎฺฐานํ อปสฺสโนฺต ตถาคตสฺส คนฺธกุฎิยา ปมุเข นิปชฺชิฯ ตทา โส อายสฺมา อรหตฺตํ ปโตฺต อวสฺสิโกว โหติฯ มาโร วสวตฺติภวเน ฐิโตเยว ตํ อายสฺมนฺตํ คนฺธกุฎิปมุเข นิปนฺนํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส รุชนกองฺคุลี พหิ นิปโนฺน, สยํ อโนฺตคนฺธกุฎิยํ นิปโนฺน, องฺคุลิยา ปีฬิยมานาย สยมฺปิ ปีฬิโต ภวิสฺสตี’’ติฯ โส มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา อาคมฺม โสณฺฑาย เถรสฺส มตฺถกํ ปริกฺขิปิตฺวา มหเนฺตน สเทฺทน โกญฺจนาทํ รวิฯ สตฺถา คนฺธกุฎิยํ นิสิโนฺนว ตสฺส มารภาวํ ญตฺวา, ‘‘มาร, ตาทิสานํ สตสหเสฺสนาปิ มม ปุตฺตสฺส ภยํ อุปฺปาเทตุํ น สกฺกาฯ ปุโตฺต หิ เม อสนฺตาสี วีตตโณฺห มหาวีริโย มหาปโญฺญ’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Ekadivasañhi vikāle sambahulā therā jetavanavihāraṃ pavisitvā rāhulattherassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ uṭṭhāpesuṃ. So aññattha vasanaṭṭhānaṃ apassanto tathāgatassa gandhakuṭiyā pamukhe nipajji. Tadā so āyasmā arahattaṃ patto avassikova hoti. Māro vasavattibhavane ṭhitoyeva taṃ āyasmantaṃ gandhakuṭipamukhe nipannaṃ disvā cintesi – ‘‘samaṇassa gotamassa rujanakaaṅgulī bahi nipanno, sayaṃ antogandhakuṭiyaṃ nipanno, aṅguliyā pīḷiyamānāya sayampi pīḷito bhavissatī’’ti. So mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā āgamma soṇḍāya therassa matthakaṃ parikkhipitvā mahantena saddena koñcanādaṃ ravi. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassa mārabhāvaṃ ñatvā, ‘‘māra, tādisānaṃ satasahassenāpi mama puttassa bhayaṃ uppādetuṃ na sakkā. Putto hi me asantāsī vītataṇho mahāvīriyo mahāpañño’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๓๕๑.
351.
‘‘นิฎฺฐงฺคโต อสนฺตาสี, วีตตโณฺห อนงฺคโณ;
‘‘Niṭṭhaṅgato asantāsī, vītataṇho anaṅgaṇo;
อจฺฉินฺทิ ภวสลฺลานิ, อนฺติโมยํ สมุสฺสโยฯ
Acchindi bhavasallāni, antimoyaṃ samussayo.
๓๕๒.
352.
‘‘วีตตโณฺห อนาทาโน, นิรุตฺติปทโกวิโท;
‘‘Vītataṇho anādāno, niruttipadakovido;
อกฺขรานํ สนฺนิปาตํ, ชญฺญา ปุพฺพาปรานิ จ;
Akkharānaṃ sannipātaṃ, jaññā pubbāparāni ca;
ส เว อนฺติมสารีโร,
Sa ve antimasārīro,
มหาปโญฺญ มหาปุริโสติ วุจฺจตี’’ติฯ
Mahāpañño mahāpurisoti vuccatī’’ti.
ตตฺถ นิฎฺฐงฺคโตติ อิมสฺมิํ สาสเน ปพฺพชิตานํ อรหตฺตํ นิฎฺฐํ นาม, ตํ คโต ปโตฺตติ อโตฺถฯ อสนฺตาสีติ อพฺภนฺตเร ราคสนฺตาสาทีนํ อภาเวน อสนฺตสนโกฯ อจฺฉินฺทิ ภวสลฺลานีติ สพฺพานิปิ ภวคามีนิ สลฺลานิ อจฺฉินฺทิฯ สมุสฺสโยติ อยํ เอตสฺส อนฺติโม เทโหฯ
Tattha niṭṭhaṅgatoti imasmiṃ sāsane pabbajitānaṃ arahattaṃ niṭṭhaṃ nāma, taṃ gato pattoti attho. Asantāsīti abbhantare rāgasantāsādīnaṃ abhāvena asantasanako. Acchindi bhavasallānīti sabbānipi bhavagāmīni sallāni acchindi. Samussayoti ayaṃ etassa antimo deho.
อนาทาโนติ ขนฺธาทีสุ นิคฺคหโณฯ นิรุตฺติปทโกวิโทติ นิรุตฺติยญฺจ เสสปเทสุ จาติ จตูสุปิ ปฎิสมฺภิทาสุ เฉโกติ อโตฺถฯ อกฺขรานํ สนฺนิปาตํ, ชญฺญา ปุพฺพาปรานิ จาติ อกฺขรานํ สนฺนิปาตสงฺขาตํ อกฺขรปิณฺฑญฺจ ชานาติ, ปุพฺพกฺขเรน อปรกฺขรํ, อปรกฺขเรน ปุพฺพกฺขรญฺจ ชานาติฯ ปุพฺพกฺขเรน อปรกฺขรํ ชานาติ นาม – อาทิมฺหิ ปญฺญายมาเน มชฺฌปริโยสาเนสุ อปญฺญายมาเนสุปิ ‘‘อิเมสํ อกฺขรานํ อิทํ มชฺฌํ, อิทํ ปริโยสาน’’นฺติ ชานาติฯ อปรกฺขเรน ปุพฺพกฺขรํ ชานาติ นาม – อเนฺต ปญฺญายมาเน อาทิมเชฺฌสุ อปญฺญายมาเนสุ ‘‘อิเมสํ อกฺขรานํ อิทํ มชฺฌํ, อยํ อาที’’ติ ชานาติฯ มเชฺฌ ปญฺญายมาเนปิ ‘‘อิเมสํ อกฺขรานํ อยํ อาทิ, อยํ อโนฺต’’ติ ชานาติฯ เอวํ มหาปโญฺญฯ ส เว อนฺติมสารีโรติ เอส โกฎิยํ ฐิตสรีโร, มหนฺตานํ อตฺถธมฺมนิรุตฺติปฎิภานานํ สีลกฺขนฺธาทีนญฺจ ปริคฺคาหิกาย ปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา มหาปโญฺญ, ‘‘วิมุตฺตจิตฺตตฺตา ขฺวาหํ, สาริปุตฺต, มหาปุริโสติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๗) วจนโต วิมุตฺตจิตฺตตาย จ มหาปุริโสติ วุจฺจตีติ อโตฺถฯ
Anādānoti khandhādīsu niggahaṇo. Niruttipadakovidoti niruttiyañca sesapadesu cāti catūsupi paṭisambhidāsu chekoti attho. Akkharānaṃ sannipātaṃ, jaññā pubbāparāni cāti akkharānaṃ sannipātasaṅkhātaṃ akkharapiṇḍañca jānāti, pubbakkharena aparakkharaṃ, aparakkharena pubbakkharañca jānāti. Pubbakkharena aparakkharaṃ jānāti nāma – ādimhi paññāyamāne majjhapariyosānesu apaññāyamānesupi ‘‘imesaṃ akkharānaṃ idaṃ majjhaṃ, idaṃ pariyosāna’’nti jānāti. Aparakkharena pubbakkharaṃ jānāti nāma – ante paññāyamāne ādimajjhesu apaññāyamānesu ‘‘imesaṃ akkharānaṃ idaṃ majjhaṃ, ayaṃ ādī’’ti jānāti. Majjhe paññāyamānepi ‘‘imesaṃ akkharānaṃ ayaṃ ādi, ayaṃ anto’’ti jānāti. Evaṃ mahāpañño. Sa ve antimasārīroti esa koṭiyaṃ ṭhitasarīro, mahantānaṃ atthadhammaniruttipaṭibhānānaṃ sīlakkhandhādīnañca pariggāhikāya paññāya samannāgatattā mahāpañño, ‘‘vimuttacittattā khvāhaṃ, sāriputta, mahāpurisoti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.377) vacanato vimuttacittatāya ca mahāpurisoti vuccatīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ มาโรปิ ปาปิมา ‘‘ชานาติ มํ สมโณ โคตโม’’ติ ตเตฺถวนฺตรธายีติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Māropi pāpimā ‘‘jānāti maṃ samaṇo gotamo’’ti tatthevantaradhāyīti.
มารวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Māravatthu aṭṭhamaṃ.
๙. อุปกาชีวกวตฺถุ
9. Upakājīvakavatthu
สพฺพาภิภูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา อนฺตรามเคฺค อุปกํ อาชีวกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Sabbābhibhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā antarāmagge upakaṃ ājīvakaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย สตฺถา ปตฺตสพฺพญฺญุตญฺญาโณ โพธิมเณฺฑ สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ธมฺมจกฺกปวตฺตนตฺถํ พาราณสิํ สนฺธาย อฎฺฐารสโยชนมคฺคํ ปฎิปโนฺน อนฺตรามเคฺค อุปกํ อาชีวกํ อทฺทสฯ โสปิ สตฺถารํ ทิสฺวา ‘‘วิปฺปสนฺนานิ โข เต, อาวุโส, อินฺทฺริยานิ, ปริสุโทฺธ ฉวิวโณฺณ ปริโยทาโต, กํสิ ตฺวํ, อาวุโส, อุทฺทิสฺส ปพฺพชิโต, โก วา เต สตฺถา, กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสี’’ติ ปุจฺฉิฯ อถสฺส สตฺถา ‘‘มยฺหํ อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา นตฺถี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Ekasmiñhi samaye satthā pattasabbaññutaññāṇo bodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā attano pattacīvaramādāya dhammacakkapavattanatthaṃ bārāṇasiṃ sandhāya aṭṭhārasayojanamaggaṃ paṭipanno antarāmagge upakaṃ ājīvakaṃ addasa. Sopi satthāraṃ disvā ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti pucchi. Athassa satthā ‘‘mayhaṃ upajjhāyo vā ācariyo vā natthī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๕๓.
353.
‘‘สพฺพาภิภู สพฺพวิทูหมสฺมิ,
‘‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi,
สเพฺพสุ ธเมฺมสุ อนูปลิโตฺต;
Sabbesu dhammesu anūpalitto;
สพฺพญฺชโห ตณฺหกฺขเย วิมุโตฺต,
Sabbañjaho taṇhakkhaye vimutto,
สยํ อภิญฺญาย กมุทฺทิเสยฺย’’นฺติฯ
Sayaṃ abhiññāya kamuddiseyya’’nti.
ตตฺถ สพฺพาภิภูติ สเพฺพสํ เตภูมกธมฺมานํ อภิภวนโต สพฺพาภิภูฯ สพฺพวิทูติ วิทิตสพฺพจตุภูมกธโมฺมฯ สเพฺพสุ ธเมฺมสูติ สเพฺพสุปิ เตภูมกธเมฺมสุ ตณฺหาทิฎฺฐีหิ อนูปลิโตฺตฯ สพฺพญฺชโหติ สเพฺพ เตภูมกธเมฺม ชหิตฺวา ฐิโตฯ ตณฺหกฺขเย วิมุโตฺตติ ตณฺหกฺขยเนฺต อุปฺปาทิเต ตณฺหกฺขยสงฺขาเต อรหเตฺต อเสขาย วิมุตฺติยา วิมุโตฺตฯ สยํ อภิญฺญายาติ อภิเญฺญยฺยาทิเภเท ธเมฺม สยเมว ชานิตฺวาฯ กมุทฺทิเสยฺยนฺติ ‘‘อยํ เม อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา’’ติ กํ นาม อุทฺทิเสยฺยนฺติฯ
Tattha sabbābhibhūti sabbesaṃ tebhūmakadhammānaṃ abhibhavanato sabbābhibhū. Sabbavidūti viditasabbacatubhūmakadhammo. Sabbesu dhammesūti sabbesupi tebhūmakadhammesu taṇhādiṭṭhīhi anūpalitto. Sabbañjahoti sabbe tebhūmakadhamme jahitvā ṭhito. Taṇhakkhaye vimuttoti taṇhakkhayante uppādite taṇhakkhayasaṅkhāte arahatte asekhāya vimuttiyā vimutto. Sayaṃ abhiññāyāti abhiññeyyādibhede dhamme sayameva jānitvā. Kamuddiseyyanti ‘‘ayaṃ me upajjhāyo vā ācariyo vā’’ti kaṃ nāma uddiseyyanti.
เทสนาวสาเน อุปโก อาชีวโก ตถาคตสฺส วจนํ เนวาภินนฺทิ, น ปฎิโกฺกสิฯ สีสํ ปน จาเลตฺวา ชิวฺหํ นิลฺลาเฬตฺวา เอกปทิกมคฺคํ คเหตฺวา อญฺญตรํ ลุทฺทกนิวาสนฎฺฐานํ อคมาสีติฯ
Desanāvasāne upako ājīvako tathāgatassa vacanaṃ nevābhinandi, na paṭikkosi. Sīsaṃ pana cāletvā jivhaṃ nillāḷetvā ekapadikamaggaṃ gahetvā aññataraṃ luddakanivāsanaṭṭhānaṃ agamāsīti.
อุปกาชีวกวตฺถุ นวมํฯ
Upakājīvakavatthu navamaṃ.
๑๐. สกฺกปญฺหวตฺถุ
10. Sakkapañhavatthu
สพฺพทานนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สกฺกํ เทวราชานํ อารพฺภ กเถสิฯ
Sabbadānanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sakkaṃ devarājānaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย ตาวติํสเทวโลเก เทวตา สนฺนิปติตฺวา จตฺตาโร ปเญฺห สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘กตรํ ทานํ นุ โข ทาเนสุ, กตโร รโส รเสสุ, กตรา รติ รตีสุ เชฎฺฐกา, ตณฺหกฺขโยว กสฺมา เชฎฺฐโกติ วุจฺจตี’’ติ? เต ปเญฺห เอกา เทวตาปิ วินิจฺฉิตุํ นาสกฺขิฯ เอโก ปน เทโว เอกํ เทวํ, โสปิ อปรนฺติ เอวํ อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉนฺตา ทสสุ จกฺกวาฬสหเสฺสสุ ทฺวาทส สํวจฺฉรานิ วิจริํสุฯ เอตฺตเกนาปิ กาเลน ปญฺหานํ อตฺถํ อทิสฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา สนฺนิปติตฺวา จตุนฺนํ มหาราชานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กิํ, ตาตา, มหาเทวตาสนฺนิปาโต’’ติ วุเตฺต ‘‘จตฺตาโร ปเญฺห สมุฎฺฐาเปตฺวา วินิจฺฉิตุํ อสโกฺกนฺตา ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคตมฺหา’’ติฯ ‘‘กิํ ปญฺหํ นาเมตํ, ตาตา’’ติฯ ‘‘ทานรสรตีสุ กตมา ทานรสรตี นุ โข เสฎฺฐา, ตณฺหกฺขโยว กสฺมา เสโฎฺฐ’’ติ อิเม ปเญฺห วินิจฺฉิตุํ อสโกฺกนฺตา อาคตมฺหาติฯ ตาตา, มยมฺปิ อิเมสํ อเตฺถ น ชานาม, อมฺหากํ ปน ราชา ชนสหเสฺสน จินฺติเต อเตฺถ จิเนฺตตฺวา ตงฺขเณเนว ชานาติ, โส อเมฺหหิ ปญฺญาย จ ปุเญฺญน จ วิสิโฎฺฐ, เอถ, ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉามาติ ตเมว เทวคณํ อาทาย สกฺกสฺส เทวรโญฺญ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตนาปิ ‘‘กิํ, ตาตา, มหโนฺต เทวสนฺนิปาโต’’ติ วุเตฺต ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ ‘‘ตาตา, อิเมสํ ปญฺหานํ อตฺถํ อโญฺญปิ ชานิตุํ น สโกฺกติ, พุทฺธวิสยา เหเตฯ สตฺถา ปเนตรหิ กหํ วิหรตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เชตวเน’’ติ สุตฺวา ‘‘เอถ, ตสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ เทวคเณน สทฺธิํ รตฺติภาเค สกลํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘กิํ, มหาราช, มหตา เทวสเงฺฆน อาคโตสี’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภเนฺต, เทวคเณน อิเม นาม ปญฺหา สมุฎฺฐาปิตา, อโญฺญ อิเมสํ อตฺถํ ชานิตุํ สมโตฺถ นาม นตฺถิ, อิเมสํ โน อตฺถํ ปกาเสถา’’ติ อาหฯ
Ekasmiñhi samaye tāvatiṃsadevaloke devatā sannipatitvā cattāro pañhe samuṭṭhāpesuṃ ‘‘kataraṃ dānaṃ nu kho dānesu, kataro raso rasesu, katarā rati ratīsu jeṭṭhakā, taṇhakkhayova kasmā jeṭṭhakoti vuccatī’’ti? Te pañhe ekā devatāpi vinicchituṃ nāsakkhi. Eko pana devo ekaṃ devaṃ, sopi aparanti evaṃ aññamaññaṃ pucchantā dasasu cakkavāḷasahassesu dvādasa saṃvaccharāni vicariṃsu. Ettakenāpi kālena pañhānaṃ atthaṃ adisvā dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā catunnaṃ mahārājānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tātā, mahādevatāsannipāto’’ti vutte ‘‘cattāro pañhe samuṭṭhāpetvā vinicchituṃ asakkontā tumhākaṃ santikaṃ āgatamhā’’ti. ‘‘Kiṃ pañhaṃ nāmetaṃ, tātā’’ti. ‘‘Dānarasaratīsu katamā dānarasaratī nu kho seṭṭhā, taṇhakkhayova kasmā seṭṭho’’ti ime pañhe vinicchituṃ asakkontā āgatamhāti. Tātā, mayampi imesaṃ atthe na jānāma, amhākaṃ pana rājā janasahassena cintite atthe cintetvā taṅkhaṇeneva jānāti, so amhehi paññāya ca puññena ca visiṭṭho, etha, tassa santikaṃ gacchāmāti tameva devagaṇaṃ ādāya sakkassa devarañño santikaṃ gantvā tenāpi ‘‘kiṃ, tātā, mahanto devasannipāto’’ti vutte tamatthaṃ ārocesuṃ. ‘‘Tātā, imesaṃ pañhānaṃ atthaṃ aññopi jānituṃ na sakkoti, buddhavisayā hete. Satthā panetarahi kahaṃ viharatī’’ti pucchitvā ‘‘jetavane’’ti sutvā ‘‘etha, tassa santikaṃ gamissāmā’’ti devagaṇena saddhiṃ rattibhāge sakalaṃ jetavanaṃ obhāsetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘kiṃ, mahārāja, mahatā devasaṅghena āgatosī’’ti vutte, ‘‘bhante, devagaṇena ime nāma pañhā samuṭṭhāpitā, añño imesaṃ atthaṃ jānituṃ samattho nāma natthi, imesaṃ no atthaṃ pakāsethā’’ti āha.
สตฺถา ‘‘สาธุ มหาราช, มยา หิ ปารมิโย ปูเรตฺวา มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา ตุมฺหาทิสานํ กงฺขเจฺฉทนตฺถเมว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฎิวิทฺธํ, ตยา ปุจฺฉิตปเญฺหสุ หิ สพฺพทานานํ ธมฺมทานํ เสฎฺฐํ, สพฺพรสานํ ธมฺมรโส เสโฎฺฐ, สพฺพรตีนํ ธมฺมรติ เสฎฺฐา, ตณฺหกฺขโย ปน อรหตฺตํ สมฺปาปกตฺตา เสโฎฺฐเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā ‘‘sādhu mahārāja, mayā hi pāramiyo pūretvā mahāpariccāge pariccajitvā tumhādisānaṃ kaṅkhacchedanatthameva sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, tayā pucchitapañhesu hi sabbadānānaṃ dhammadānaṃ seṭṭhaṃ, sabbarasānaṃ dhammaraso seṭṭho, sabbaratīnaṃ dhammarati seṭṭhā, taṇhakkhayo pana arahattaṃ sampāpakattā seṭṭhoyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๕๔.
354.
‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ,
‘‘Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,
สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาติ;
Sabbarasaṃ dhammaraso jināti;
สพฺพรติํ ธมฺมรติ ชินาติ,
Sabbaratiṃ dhammarati jināti,
ตณฺหกฺขโย สพฺพทุกฺขํ ชินาตี’’ติฯ
Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti.
ตตฺถ สพฺพทานํ ธมฺมทานนฺติ สเจปิ หิ จกฺกวาฬคเพฺภ ยาว พฺรหฺมโลกา นิรนฺตรํ กตฺวา สนฺนิสินฺนานํ พุทฺธปเจฺจกพุทฺธขีณาสวานํ กทลิคพฺภสทิสานิ จีวรานิ ทเทยฺย, ตสฺมิํ สมาคเม จตุปฺปทิกาย คาถาย กตานุโมทนาว เสฎฺฐาฯ ตญฺหิ ทานํ ตสฺสา คาถาย โสฬสิํ กลํ นาคฺฆติฯ เอวํ ธมฺมสฺส เทสนาปิ วาจนมฺปิ สวนมฺปิ มหนฺตํฯ เยน จ ปุคฺคเลน พหูนํ ตํ ธมฺมสฺสวนํ การิตํ, ตเสฺสว อานิสํโส มหาฯ ตถารูปาย เอว ปริสาย ปณีตปิณฺฑปาตสฺส ปเตฺต ปูเรตฺวา ทินฺนทานโตปิ สปฺปิเตลาทีนํ ปเตฺต ปูเรตฺวา ทินฺนเภสชฺชทานโตปิ มหาวิหารสทิสานํ วิหารานญฺจ โลหปาสาทสทิสานญฺจ ปาสาทานํ อเนกานิ สตสหสฺสานิ กาเรตฺวา ทินฺนเสนาสนทานโตปิ อนาถปิณฺฑิกาทีหิ วิหาเร อารพฺภ กตปริจฺจาคโตปิ อนฺตมโส จตุปฺปทิกาย คาถาย อนุโมทนาวเสนาปิ ปวตฺติตํ ธมฺมทานเมว วรํ เสฎฺฐํฯ กิํ การณา? เอวรูปานิ หิ ปุญฺญานิ กโรนฺตา ธมฺมํ สุตฺวาว กโรนฺติ, โน อสุตฺวาฯ สเจ หิ อิเม สตฺตา ธมฺมํ น สุเณยฺยุํ, อุฬุงฺกมตฺตํ ยาคุมฺปิ กฎจฺฉุมตฺตํ ภตฺตมฺปิ น ทเทยฺยุํฯ อิมินา การเณน สพฺพทาเนหิ ธมฺมทานเมว เสฎฺฐํฯ อปิจ ฐเปตฺวา พุเทฺธ จ ปเจฺจกพุเทฺธ จ สกลกปฺปํ เทเว วสฺสเนฺต อุทกพินฺทูนิ คเณตุํ สมตฺถาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา สาริปุตฺตาทโยปิ อตฺตโน ธมฺมตาย โสตาปตฺติผลาทีนิ อธิคนฺตุํ นาสกฺขิํสุ, อสฺสชิเตฺถราทีหิ กถิตธมฺมํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกริํสุ, สตฺถุ ธมฺมเทสนาย สาวกปารมีญาณํ สจฺฉิกริํสุฯ อิมินาปิ การเณน, มหาราช, ธมฺมทานเมว เสฎฺฐํฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาตี’’ติฯ
Tattha sabbadānaṃ dhammadānanti sacepi hi cakkavāḷagabbhe yāva brahmalokā nirantaraṃ katvā sannisinnānaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsavānaṃ kadaligabbhasadisāni cīvarāni dadeyya, tasmiṃ samāgame catuppadikāya gāthāya katānumodanāva seṭṭhā. Tañhi dānaṃ tassā gāthāya soḷasiṃ kalaṃ nāgghati. Evaṃ dhammassa desanāpi vācanampi savanampi mahantaṃ. Yena ca puggalena bahūnaṃ taṃ dhammassavanaṃ kāritaṃ, tasseva ānisaṃso mahā. Tathārūpāya eva parisāya paṇītapiṇḍapātassa patte pūretvā dinnadānatopi sappitelādīnaṃ patte pūretvā dinnabhesajjadānatopi mahāvihārasadisānaṃ vihārānañca lohapāsādasadisānañca pāsādānaṃ anekāni satasahassāni kāretvā dinnasenāsanadānatopi anāthapiṇḍikādīhi vihāre ārabbha katapariccāgatopi antamaso catuppadikāya gāthāya anumodanāvasenāpi pavattitaṃ dhammadānameva varaṃ seṭṭhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Evarūpāni hi puññāni karontā dhammaṃ sutvāva karonti, no asutvā. Sace hi ime sattā dhammaṃ na suṇeyyuṃ, uḷuṅkamattaṃ yāgumpi kaṭacchumattaṃ bhattampi na dadeyyuṃ. Iminā kāraṇena sabbadānehi dhammadānameva seṭṭhaṃ. Apica ṭhapetvā buddhe ca paccekabuddhe ca sakalakappaṃ deve vassante udakabindūni gaṇetuṃ samatthāya paññāya samannāgatā sāriputtādayopi attano dhammatāya sotāpattiphalādīni adhigantuṃ nāsakkhiṃsu, assajittherādīhi kathitadhammaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ sacchikariṃsu, satthu dhammadesanāya sāvakapāramīñāṇaṃ sacchikariṃsu. Imināpi kāraṇena, mahārāja, dhammadānameva seṭṭhaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbadānaṃ dhammadānaṃ jinātī’’ti.
สเพฺพ ปน คนฺธรสาทโยปิ รสา อุกฺกํสโต เทวตานํ สุธาโภชนรโสปิ สํสารวเฎฺฎ ปาเตตฺวา ทุกฺขานุภวนเสฺสว ปจฺจโยฯ โย ปเนส สตฺตติํสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาโต จ นวโลกุตฺตรธมฺมสงฺขาโต จ ธมฺมรโส, อยเมว สพฺพรสานํ เสโฎฺฐฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาตี’’ติ ฯ ยาเปสา ปุตฺตรติธีตุรติธนรติอิตฺถิรตินจฺจคีตวาทิตาทิรติปเภทา จ อเนกปฺปเภทา รตี, สาปิ สํสารวเฎฺฎ ปาเตตฺวา ทุกฺขานุภวนเสฺสว ปจฺจโยฯ ยา ปเนสา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส วา สุณนฺตสฺส วา วาเจนฺตสฺส วา อโนฺต อุปฺปชฺชมานา ปีติ อุทคฺคภาวํ ชเนติ, อสฺสูนิ ปวเตฺตติ, โลมหํสํ ชเนติ, สายํ สํสารวฎฺฎสฺส อนฺตํ กตฺวา อรหตฺตปริโยสานา โหติฯ ตสฺมา สพฺพรตีนํ เอวรูปา ธมฺมรติเยว เสฎฺฐาฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺพรติํ ธมฺมรติ ชินาตี’’ติ ตณฺหกฺขโย ปน ตณฺหาย ขยเนฺต อุปฺปนฺนํ อรหตฺตํ สกลสฺสปิ วฎฺฎทุกฺขสฺส อภิภวนโต สพฺพเสฎฺฐเมวฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘ตณฺหกฺขโย สพฺพทุกฺขํ ชินาตี’’ติฯ
Sabbe pana gandharasādayopi rasā ukkaṃsato devatānaṃ sudhābhojanarasopi saṃsāravaṭṭe pātetvā dukkhānubhavanasseva paccayo. Yo panesa sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhāto ca navalokuttaradhammasaṅkhāto ca dhammaraso, ayameva sabbarasānaṃ seṭṭho. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbarasaṃ dhammaraso jinātī’’ti . Yāpesā puttaratidhīturatidhanaratiitthiratinaccagītavāditādiratipabhedā ca anekappabhedā ratī, sāpi saṃsāravaṭṭe pātetvā dukkhānubhavanasseva paccayo. Yā panesā dhammaṃ kathentassa vā suṇantassa vā vācentassa vā anto uppajjamānā pīti udaggabhāvaṃ janeti, assūni pavatteti, lomahaṃsaṃ janeti, sāyaṃ saṃsāravaṭṭassa antaṃ katvā arahattapariyosānā hoti. Tasmā sabbaratīnaṃ evarūpā dhammaratiyeva seṭṭhā. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbaratiṃ dhammarati jinātī’’ti taṇhakkhayo pana taṇhāya khayante uppannaṃ arahattaṃ sakalassapi vaṭṭadukkhassa abhibhavanato sabbaseṭṭhameva. Tena vuttaṃ – ‘‘taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti.
เอวํ สตฺถริ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถํ กเถเนฺตเยว จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ สโกฺกปิ สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภเนฺต, เอวํเชฎฺฐเก นาม ธมฺมทาเน กิมตฺถํ อมฺหากํ ปตฺติํ น ทาเปถ, อิโต ปฎฺฐาย โน ภิกฺขุสงฺฆสฺส กเถตฺวา ปตฺติํ ทาเปถ, ภเนฺต’’ติฯ สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, อชฺชาทิํ กตฺวา มหาธมฺมสฺสวนํ วา ปากติกธมฺมสฺสวนํ วา อุปนิสินฺนกถํ วา อนฺตมโส อนุโมทนมฺปิ กเถตฺวา สพฺพสตฺตานํ ปตฺติํ ทเทยฺยาถา’’ติ อาหฯ
Evaṃ satthari imissā gāthāya atthaṃ kathenteyeva caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Sakkopi satthu dhammakathaṃ sutvā satthāraṃ vanditvā evamāha – ‘‘bhante, evaṃjeṭṭhake nāma dhammadāne kimatthaṃ amhākaṃ pattiṃ na dāpetha, ito paṭṭhāya no bhikkhusaṅghassa kathetvā pattiṃ dāpetha, bhante’’ti. Satthā tassa vacanaṃ sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā, ‘‘bhikkhave, ajjādiṃ katvā mahādhammassavanaṃ vā pākatikadhammassavanaṃ vā upanisinnakathaṃ vā antamaso anumodanampi kathetvā sabbasattānaṃ pattiṃ dadeyyāthā’’ti āha.
สกฺกปญฺหวตฺถุ ทสมํฯ
Sakkapañhavatthu dasamaṃ.
๑๑. อปุตฺตกเสฎฺฐิวตฺถุ
11. Aputtakaseṭṭhivatthu
หนนฺติ โภคาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อปุตฺตกเสฎฺฐิํ นาม อารพฺภ กเถสิฯ
Hananti bhogāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aputtakaseṭṭhiṃ nāma ārabbha kathesi.
ตสฺส กิร กาลกิริยํ สุตฺวา ราชา ปเสนทิ โกสโล ‘‘อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ กสฺส ปาปุณาตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘รโญฺญ’’ติ สุตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ ตสฺส เคหโต ธนํ ราชกุลํ อภิหราเปตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘หนฺท กุโต นุ ตฺวํ, มหาราช, อาคจฺฉสิ ทิวาทิวสฺสา’’ติ วุเตฺต ‘‘อิธ, ภเนฺต, สาวตฺถิยํ เสฎฺฐิ, คหปติ, กาลกโต, ตมหํ อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ ราชเนฺตปุรํ อภิหริตฺวา อาคจฺฉามี’’ติ อาหฯ สพฺพํ สุเตฺต (สํ. นิ. ๑.๑๓๐) อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ
Tassa kira kālakiriyaṃ sutvā rājā pasenadi kosalo ‘‘aputtakaṃ sāpateyyaṃ kassa pāpuṇātī’’ti pucchitvā ‘‘rañño’’ti sutvā sattahi divasehi tassa gehato dhanaṃ rājakulaṃ abhiharāpetvā satthu santikaṃ upasaṅkamitvā ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divādivassā’’ti vutte ‘‘idha, bhante, sāvatthiyaṃ seṭṭhi, gahapati, kālakato, tamahaṃ aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājantepuraṃ abhiharitvā āgacchāmī’’ti āha. Sabbaṃ sutte (saṃ. ni. 1.130) āgatanayeneva veditabbaṃ.
โส กิร สุวณฺณปาติยา นานคฺครสโภชเน อุปนีเต ‘‘เอวรูปํ นาม มนุสฺสา ภุญฺชนฺติ, กิํ ตุเมฺห มยา สทฺธิํ อิมสฺมิํ เคเห เกฬิํ กโรถา’’ติ โภชเน อุปฎฺฐิเต เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหริตฺวา ปลาเปตฺวา ‘‘อิทํ มนุสฺสานํ โภชน’’นฺติ กณาชกํ ภุญฺชติ พิฬงฺคทุติยํฯ วตฺถยานฉเตฺตสุปิ มนาเปสุ อุปฎฺฐาปิเตสุ เต มนุเสฺส เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรโนฺต ปลาเปตฺวา สาณานิ ธาเรติ, ชชฺชรรถเกน ยาติ ปณฺณฉตฺตเกน ธาริยมาเนนาติ เอวํ รญฺญา อาโรจิเต สตฺถา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถสิฯ
So kira suvaṇṇapātiyā nānaggarasabhojane upanīte ‘‘evarūpaṃ nāma manussā bhuñjanti, kiṃ tumhe mayā saddhiṃ imasmiṃ gehe keḷiṃ karothā’’ti bhojane upaṭṭhite leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā palāpetvā ‘‘idaṃ manussānaṃ bhojana’’nti kaṇājakaṃ bhuñjati biḷaṅgadutiyaṃ. Vatthayānachattesupi manāpesu upaṭṭhāpitesu te manusse leḍḍudaṇḍādīhi paharanto palāpetvā sāṇāni dhāreti, jajjararathakena yāti paṇṇachattakena dhāriyamānenāti evaṃ raññā ārocite satthā tassa pubbakammaṃ kathesi.
ภูตปุพฺพํ โส, มหาราช, เสฎฺฐิ, คหปติ, ตครสิขิํ นาม ปเจฺจกพุทฺธํ ปิณฺฑปาเตน ปฎิปาเทสิฯ ‘‘เทถ สมณสฺส ปิณฺฑ’’นฺติ วตฺวา โส อุฎฺฐายาสนา ปกฺกามิฯ ตสฺมิํ กิร อสฺสเทฺธ พาเล เอวํ วตฺวา ปกฺกเนฺต ตสฺส ภริยา สทฺธา ปสนฺนา ‘‘จิรสฺสํ วต เม อิมสฺส มุขโต ‘เทหี’ติ วจนํ สุตํ, อชฺช มม มโนรถํ ปูเรนฺตี ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามี’’ติ ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ปณีตโภชนสฺส ปูเรตฺวา อทาสิฯ โสปิ นิวตฺตมาโน ตํ ทิสฺวา ‘‘กิํ, สมณ, กิญฺจิ เต ลทฺธ’’นฺติ ปตฺตํ คเหตฺวา ปณีตปิณฺฑปาตํ ทิสฺวา วิปฺปฎิสารี หุตฺวา เอวํ จิเนฺตสิ – ‘‘วรเมตํ ปิณฺฑปาตํ ทาสา วา กมฺมกรา วา ภุเญฺชยฺยุํฯ เต หิ อิมํ ภุญฺชิตฺวา มยฺหํ กมฺมํ กริสฺสนฺติ, อยํ ปน คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิทฺทายิสฺสติ, นโฎฺฐ เม โส ปิณฺฑปาโต’’ติฯ โส ภาตุ จ ปน เอกปุตฺตกํ สาปเตยฺยสฺส การณา ชีวิตา โวโรเปสิฯ โส กิรสฺส องฺคุลิํ คเหตฺวา วิจรโนฺต ‘‘อิทํ มยฺหํ ปิตุสนฺตกํ ยานกํ, อยํ ตสฺส โคโณ’’ติอาทีนิ อาหฯ อถ นํ โส เสฎฺฐิ ‘‘อิทานิ ตาเวส เอวํ วเทติ, อิมสฺส ปน วุฑฺฒิปฺปตฺตกาเล อิมสฺมิํ เคเห โภเค โก รกฺขิสฺสตี’’ติ ตํ อรญฺญํ เนตฺวา เอกสฺมิํ คจฺฉมูเล คีวาย คเหตฺวา มูลกนฺทํ วิย คีวํ ผาเลตฺวา มาเรตฺวา ตเตฺถว ฉเฑฺฑสิฯ อิทมสฺส ปุพฺพกมฺมํฯ เตน วุตฺตํ –
Bhūtapubbaṃ so, mahārāja, seṭṭhi, gahapati, tagarasikhiṃ nāma paccekabuddhaṃ piṇḍapātena paṭipādesi. ‘‘Detha samaṇassa piṇḍa’’nti vatvā so uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tasmiṃ kira assaddhe bāle evaṃ vatvā pakkante tassa bhariyā saddhā pasannā ‘‘cirassaṃ vata me imassa mukhato ‘dehī’ti vacanaṃ sutaṃ, ajja mama manorathaṃ pūrentī piṇḍapātaṃ dassāmī’’ti paccekabuddhassa pattaṃ gahetvā paṇītabhojanassa pūretvā adāsi. Sopi nivattamāno taṃ disvā ‘‘kiṃ, samaṇa, kiñci te laddha’’nti pattaṃ gahetvā paṇītapiṇḍapātaṃ disvā vippaṭisārī hutvā evaṃ cintesi – ‘‘varametaṃ piṇḍapātaṃ dāsā vā kammakarā vā bhuñjeyyuṃ. Te hi imaṃ bhuñjitvā mayhaṃ kammaṃ karissanti, ayaṃ pana gantvā bhuñjitvā niddāyissati, naṭṭho me so piṇḍapāto’’ti. So bhātu ca pana ekaputtakaṃ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesi. So kirassa aṅguliṃ gahetvā vicaranto ‘‘idaṃ mayhaṃ pitusantakaṃ yānakaṃ, ayaṃ tassa goṇo’’tiādīni āha. Atha naṃ so seṭṭhi ‘‘idāni tāvesa evaṃ vadeti, imassa pana vuḍḍhippattakāle imasmiṃ gehe bhoge ko rakkhissatī’’ti taṃ araññaṃ netvā ekasmiṃ gacchamūle gīvāya gahetvā mūlakandaṃ viya gīvaṃ phāletvā māretvā tattheva chaḍḍesi. Idamassa pubbakammaṃ. Tena vuttaṃ –
‘‘ยํ โข โส, มหาราช, เสฎฺฐิ, คหปติ, ตครสิขิํ ปเจฺจกพุทฺธํ ปิณฺฑปาเตน ปฎิปาเทสิ, ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน สตฺตกฺขตฺตุํ สุคติํ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิ, ตเสฺสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อิมิสฺสาเยว สาวตฺถิยา สตฺตกฺขตฺตุํ เสฎฺฐิตฺตํ กาเรสิฯ ยํ โข โส, มหาราช, เสฎฺฐิ, คหปติ, ทตฺวา ปจฺฉา วิปฺปฎิสารี อโหสิ ‘วรเมตํ ปิณฺฑปาตํ ทาสา วา กมฺมกรา วา ภุเญฺชยฺยุ’นฺติ, ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน นาสฺสุฬาราย ภตฺตโภคาย จิตฺตํ นมติ, นาสฺสุฬาราย วตฺถโภคาย, นาสฺสุฬาราย ยานโภคาย, นาสฺสุฬารานํ ปญฺจนฺนํ กามคุณานํ โภคาย จิตฺตํ นมติฯ ยํ โข โส, มหาราช, เสฎฺฐิ, คหปติ, ภาตุ จ ปน เอกปุตฺตํ สาปเตยฺยสฺส การณา ชีวิตา โวโรเปสิ, ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน พหูนิ วสฺสสตานิ พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจิตฺถ, ตเสฺสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อิทํ สตฺตมํ อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ ราชโกสํ ปเวเสติฯ ตสฺส โข ปน, มหาราช, เสฎฺฐิสฺส คหปติสฺส ปุราณญฺจ ปุญฺญํ ปริกฺขีณํ, นวญฺจ ปุญฺญํ อนุปจิตํฯ อชฺช ปน, มหาราช, เสฎฺฐิ, คหปติ, มหาโรรุเว นิรเย ปจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๓๑)ฯ
‘‘Yaṃ kho so, mahārāja, seṭṭhi, gahapati, tagarasikhiṃ paccekabuddhaṃ piṇḍapātena paṭipādesi, tassa kammassa vipākena sattakkhattuṃ sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajji, tasseva kammassa vipākāvasesena imissāyeva sāvatthiyā sattakkhattuṃ seṭṭhittaṃ kāresi. Yaṃ kho so, mahārāja, seṭṭhi, gahapati, datvā pacchā vippaṭisārī ahosi ‘varametaṃ piṇḍapātaṃ dāsā vā kammakarā vā bhuñjeyyu’nti, tassa kammassa vipākena nāssuḷārāya bhattabhogāya cittaṃ namati, nāssuḷārāya vatthabhogāya, nāssuḷārāya yānabhogāya, nāssuḷārānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ bhogāya cittaṃ namati. Yaṃ kho so, mahārāja, seṭṭhi, gahapati, bhātu ca pana ekaputtaṃ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesi, tassa kammassa vipākena bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni niraye paccittha, tasseva kammassa vipākāvasesena idaṃ sattamaṃ aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājakosaṃ paveseti. Tassa kho pana, mahārāja, seṭṭhissa gahapatissa purāṇañca puññaṃ parikkhīṇaṃ, navañca puññaṃ anupacitaṃ. Ajja pana, mahārāja, seṭṭhi, gahapati, mahāroruve niraye paccatī’’ti (saṃ. ni. 1.131).
ราชา สตฺถุ วจนํ สุตฺวา ‘‘อโห, ภเนฺต, ภาริยํ กมฺมํ, เอตฺตเก นาม โภเค วิชฺชมาเน เนว อตฺตนา ปริภุญฺชิ, น ตุมฺหาทิเส พุเทฺธ ธุรวิหาเร วิหรเนฺต ปุญฺญกมฺมํ อกาสี’’ติ อาห ฯ สตฺถา ‘‘เอวเมตํ, มหาราช, ทุเมฺมธปุคฺคลา นาม โภเค ลภิตฺวา นิพฺพานํ น คเวสนฺติ, โภเค นิสฺสาย อุปฺปนฺนตณฺหา ปเนเต ทีฆรตฺตํ หนตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Rājā satthu vacanaṃ sutvā ‘‘aho, bhante, bhāriyaṃ kammaṃ, ettake nāma bhoge vijjamāne neva attanā paribhuñji, na tumhādise buddhe dhuravihāre viharante puññakammaṃ akāsī’’ti āha . Satthā ‘‘evametaṃ, mahārāja, dummedhapuggalā nāma bhoge labhitvā nibbānaṃ na gavesanti, bhoge nissāya uppannataṇhā panete dīgharattaṃ hanatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๕๕.
355.
‘‘หนนฺติ โภคา ทุเมฺมธํ, โน จ ปารคเวสิโน;
‘‘Hananti bhogā dummedhaṃ, no ca pāragavesino;
โภคตณฺหาย ทุเมฺมโธ, หนฺติ อเญฺญว อตฺตน’’นฺติฯ
Bhogataṇhāya dummedho, hanti aññeva attana’’nti.
ตตฺถ โน จ ปารคเวสิโนติ เย ปน นิพฺพานปารคเวสิโน ปุคฺคลา, น เต โภคา หนนฺติฯ อเญฺญว อตฺตนนฺติ โภเค นิสฺสาย อุปฺปนฺนาย ตณฺหาย ทุปฺปโญฺญ ปุคฺคโล ปเร วิย อตฺตานเมว หนตีติ อโตฺถฯ
Tattha no ca pāragavesinoti ye pana nibbānapāragavesino puggalā, na te bhogā hananti. Aññeva attananti bhoge nissāya uppannāya taṇhāya duppañño puggalo pare viya attānameva hanatīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อปุตฺตกเสฎฺฐิวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Aputtakaseṭṭhivatthu ekādasamaṃ.
๑๒. องฺกุรวตฺถุ
12. Aṅkuravatthu
ติณโทสานีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ วิหรโนฺต องฺกุรํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติ (ธ. ป. ๑๘๑) คาถาย วิตฺถาริตเมวฯ วุตฺตเญฺหตํ ตตฺถ อินฺทกํ อารพฺภฯ โส กิร อนุรุทฺธเตฺถรสฺส อโนฺตคามํ ปิณฺฑาย ปวิฎฺฐสฺส อตฺตโน อาภตํ กฎจฺฉุมตฺตกํ ภิกฺขํ ทาเปสิฯ ตทสฺส ปุญฺญํ องฺกุเรน ทสวสฺสสหสฺสานิ ทฺวาทสโยชนิกํ อุทฺธนปนฺติํ กตฺวา ทินฺนทานโต มหปฺผลตรํ ชาตํฯ ตสฺมา เอวมาหฯ เอวํ วุเตฺต สตฺถา, ‘‘องฺกุร, ทานํ นาม วิเจยฺย ทาตุํ วฎฺฎติ, เอวํ ตํ สุเขเตฺต สุวุตฺตพีชํ วิย มหปฺผลํ โหติฯ ตฺวํ ปน ตถา นากาสิ, เตน เต ทานํ น มหปฺผลํ ชาต’’นฺติ อิมมตฺถํ วิภาเวโนฺต –
Tiṇadosānīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā paṇḍukambalasilāyaṃ viharanto aṅkuraṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘ye jhānappasutā dhīrā’’ti (dha. pa. 181) gāthāya vitthāritameva. Vuttañhetaṃ tattha indakaṃ ārabbha. So kira anuruddhattherassa antogāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhassa attano ābhataṃ kaṭacchumattakaṃ bhikkhaṃ dāpesi. Tadassa puññaṃ aṅkurena dasavassasahassāni dvādasayojanikaṃ uddhanapantiṃ katvā dinnadānato mahapphalataraṃ jātaṃ. Tasmā evamāha. Evaṃ vutte satthā, ‘‘aṅkura, dānaṃ nāma viceyya dātuṃ vaṭṭati, evaṃ taṃ sukhette suvuttabījaṃ viya mahapphalaṃ hoti. Tvaṃ pana tathā nākāsi, tena te dānaṃ na mahapphalaṃ jāta’’nti imamatthaṃ vibhāvento –
‘‘วิเจยฺย ทานํ ทาตพฺพํ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ;
‘‘Viceyya dānaṃ dātabbaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ;
วิเจยฺย ทานํ สุคตปฺปสตฺถํ,
Viceyya dānaṃ sugatappasatthaṃ,
เย ทกฺขิเณยฺยา อิธ ชีวโลเก;
Ye dakkhiṇeyyā idha jīvaloke;
เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ,
Etesu dinnāni mahapphalāni,
พีชานิ วุตฺตานิ ยถาสุเขเตฺต’’ติฯ (เป. ว. ๓๒๙) –
Bījāni vuttāni yathāsukhette’’ti. (pe. va. 329) –
วตฺวา อุตฺตริมฺปิ ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Vatvā uttarimpi dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๓๕๖.
356.
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, ราคโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, rāgadosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วีตราเคสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํฯ
Tasmā hi vītarāgesu, dinnaṃ hoti mahapphalaṃ.
๓๕๗.
357.
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, โทสโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, dosadosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วีตโทเสสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํฯ
Tasmā hi vītadosesu, dinnaṃ hoti mahapphalaṃ.
๓๕๘.
358.
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, โมหโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, mohadosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วีตโมเหสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํฯ
Tasmā hi vītamohesu, dinnaṃ hoti mahapphalaṃ.
๓๕๙.
359.
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, อิจฺฉาโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, icchādosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วิคติเจฺฉสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผล’’นฺติฯ
Tasmā hi vigaticchesu, dinnaṃ hoti mahapphala’’nti.
ตตฺถ ติณโทสานีติ สามากาทีนิ ติณานิ อุฎฺฐหนฺตานิ ปุพฺพณฺณาปรณฺณานิ เขตฺตานิ ทูเสนฺติ, เตน ตานิ น พหุผลานิ โหนฺติฯ เอวํ สตฺตานมฺปิ อโนฺต ราโค อุปฺปชฺชโนฺต สเตฺต ทูเสติ, เตน เตสุ ทินฺนํ มหปฺผลํ น โหติ ฯ ขีณาสเวสุ ทินฺนํ ปน มหปฺผลํ โหติฯ เตน วุตฺตํ –
Tattha tiṇadosānīti sāmākādīni tiṇāni uṭṭhahantāni pubbaṇṇāparaṇṇāni khettāni dūsenti, tena tāni na bahuphalāni honti. Evaṃ sattānampi anto rāgo uppajjanto satte dūseti, tena tesu dinnaṃ mahapphalaṃ na hoti . Khīṇāsavesu dinnaṃ pana mahapphalaṃ hoti. Tena vuttaṃ –
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, ราคโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, rāgadosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วีตราเคสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผล’’นฺติฯ –
Tasmā hi vītarāgesu, dinnaṃ hoti mahapphala’’nti. –
เสสคาถาสุปิ เอเสว นโยฯ
Sesagāthāsupi eseva nayo.
เทสนาวสาเน องฺกุโร จ อินฺทโก จ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิํสุ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne aṅkuro ca indako ca sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
องฺกุรวตฺถุ ทฺวาทสมํฯ
Aṅkuravatthu dvādasamaṃ.
ตณฺหาวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Taṇhāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
จตุวีสติโม วโคฺคฯ
Catuvīsatimo vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๒๔. ตณฺหาวโคฺค • 24. Taṇhāvaggo
