| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-អនុដីកា • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā |
៥. សច្ចយមកំ
5. Saccayamakaṃ
១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា
1. Paṇṇattivāravaṇṇanā
១០-២៦. សោតិ ទុក្ខសទ្ទោ។ អញ្ញត្ថាតិ សង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខទុក្ខាធិដ្ឋានេសុ។ អញ្ញនិរបេក្ខោតិ សង្ខារាទិបទន្តរានបេក្ខោ។ តេនាតិ អញ្ញនិរបេក្ខទុក្ខបទគ្គហណតោ។ តស្មិំ ទុក្ខទុក្ខេ វិសយភូតេ។ ឯស ទុក្ខសទ្ទោ ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ បឋមោ ទុក្ខសទ្ទោ។ តញ្ច ទុក្ខទុក្ខំ។ ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខមេវ ទុក្ខសច្ចន្តិ នយិទំ អវធារណំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចមេវាតិ បន ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯកន្តេន ទុក្ខសច្ចមេវា’’តិ។ សច្ចវិភង្គេ វុត្តេសុ សមុទយេសុ កោចិ ផលធម្មេសុ នត្ថីតិ សច្ចវិភង្គេ បញ្ចធា វុត្តេសុ សមុទយេសុ ឯកោបិ ផលសភាវេសុ នត្ថិ, ផលសភាវោ នត្ថីតិ អត្ថោ។ ‘‘ផលធម្មោ នត្ថី’’តិ ច បាឋោ។ មគ្គសទ្ទោ ច ផលង្គេសូតិ សាមញ្ញផលង្គេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ ‘‘មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៤៩២, ៤៩៥) អាគតោ មគ្គសទ្ទោ មគ្គផលត្តា បវត្តតិ ការណូបចារេនាតិ អធិប្បាយោ។ តេនាហ ‘‘ន មគ្គកិច្ចសព្ភាវា’’តិអាទិ។ តស្មាតិ យស្មា សច្ចទេសនាយ បភវាទិសភាវា ឯវ ធម្មា សមុទយាទិបរិយាយេន វុត្តា, ន អប្បភវាទិសភាវា, តស្មា ។ ឯត្ថ ច តេភូមកធម្មានំ យថារហំ ទុក្ខសមុទយសច្ចន្តោគធត្តា អសច្ចសភាវេ សភាវធម្មេ ច ឧទ្ធរន្តោ ផលធម្មេ ឯវ ឧទ្ធរិ។ ននុ ច មគ្គសម្បយុត្តាបិ ធម្មា អសច្ចសភាវាតិ តេបិ ឧទ្ធរិតព្ពាតិ? ន, តេសំ មគ្គគតិកត្តា។ ‘‘ផលធម្មេសូ’’តិ ឯត្ថ ធម្មគ្គហណេន វា ផលសម្បយុត្តធម្មានំ វិយ តេសម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ។
10-26. Soti dukkhasaddo. Aññatthāti saṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhadukkhādhiṭṭhānesu. Aññanirapekkhoti saṅkhārādipadantarānapekkho. Tenāti aññanirapekkhadukkhapadaggahaṇato. Tasmiṃ dukkhadukkhe visayabhūte. Esa dukkhasaddo ‘‘dukkhaṃ dukkhasacca’’nti ettha paṭhamo dukkhasaddo. Tañca dukkhadukkhaṃ. ‘‘Dukkhaṃ dukkhasacca’’nti ettha dukkhameva dukkhasaccanti nayidaṃ avadhāraṇaṃ icchitabbaṃ, dukkhaṃ dukkhasaccamevāti pana icchitabbanti āha ‘‘ekantena dukkhasaccamevā’’ti. Saccavibhaṅge vuttesu samudayesu koci phaladhammesu natthīti saccavibhaṅge pañcadhā vuttesu samudayesu ekopi phalasabhāvesu natthi, phalasabhāvo natthīti attho. ‘‘Phaladhammo natthī’’ti ca pāṭho. Maggasaddo ca phalaṅgesūti sāmaññaphalaṅgesu sammādiṭṭhiādīsu ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’ntiādinā (vibha. 492, 495) āgato maggasaddo maggaphalattā pavattati kāraṇūpacārenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘na maggakiccasabbhāvā’’tiādi. Tasmāti yasmā saccadesanāya pabhavādisabhāvā eva dhammā samudayādipariyāyena vuttā, na appabhavādisabhāvā, tasmā . Ettha ca tebhūmakadhammānaṃ yathārahaṃ dukkhasamudayasaccantogadhattā asaccasabhāve sabhāvadhamme ca uddharanto phaladhamme eva uddhari. Nanu ca maggasampayuttāpi dhammā asaccasabhāvāti tepi uddharitabbāti? Na, tesaṃ maggagatikattā. ‘‘Phaladhammesū’’ti ettha dhammaggahaṇena vā phalasampayuttadhammānaṃ viya tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.
បទសោធនេន…បេ.… ឥធ គហិតាតិ ឯតេន អសច្ចសភាវានំ ធម្មានំ បករណេន និវត្តិតតំ អាហ។ តេសន្តិ ទុក្ខាទីនំ។ តព្ពិសេសនយោគវិសេសន្តិ តេន ទុក្ខាទិវិសេសនយោគេន វិសិដ្ឋតំ។ សច្ចវិសេសនភាវេនេវ ទុក្ខាទីនំ បរិញ្ញេយ្យតាទិភាវោ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘ឯកន្តសច្ចត្តា’’តិ។ យថា ចេត្ថាតិ យថា ឯតស្មិំ សច្ចយមកេ សុទ្ធសច្ចវារេ សច្ចវិសេសនភូតា ឯវ ទុក្ខាទយោ គហិតា។ ឯវំ ខន្ធយមកាទីសុបីតិ ន សុទ្ធសច្ចវារេ ឯវ អយំ នយោ ទស្សិតោតិ អត្ថោ។ បទសោធនវារេ តំមូលចក្កវារេ ច ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា សមុទាយបទានំយេវ វុត្តត្តា វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ‘‘សុទ្ធក្ខន្ធាទិវារេសូ’’តិ វុត្តំ។ តថា ចេត្ថាបិ សុទ្ធវារេ ឯវ អយំ នយោ ទស្សិតោ។ យទិ សុទ្ធក្ខន្ធាទិវារេសុ ខន្ធាទិវិសេសនភូតានមេវ រូបាទីនំ គហណេន ភវិតព្ពំ, អថ កស្មា ខន្ធាទិវិសេសនតោ អញ្ញេសម្បិ រូបាទីនំ វសេន អត្ថោ ទស្សិតោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ។ បុរិមោ ឯវ អត្ថោ យុត្តោ, យុត្តិតោ បាឋោវ ពលវាតិ។
Padasodhanena…pe… idha gahitāti etena asaccasabhāvānaṃ dhammānaṃ pakaraṇena nivattitataṃ āha. Tesanti dukkhādīnaṃ. Tabbisesanayogavisesanti tena dukkhādivisesanayogena visiṭṭhataṃ. Saccavisesanabhāveneva dukkhādīnaṃ pariññeyyatādibhāvo siddhoti āha ‘‘ekantasaccattā’’ti. Yathā cetthāti yathā etasmiṃ saccayamake suddhasaccavāre saccavisesanabhūtā eva dukkhādayo gahitā. Evaṃ khandhayamakādīsupīti na suddhasaccavāre eva ayaṃ nayo dassitoti attho. Padasodhanavāre taṃmūlacakkavāre ca ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho’’tiādinā samudāyapadānaṃyeva vuttattā vattabbameva natthīti ‘‘suddhakkhandhādivāresū’’ti vuttaṃ. Tathā cetthāpi suddhavāre eva ayaṃ nayo dassito. Yadi suddhakkhandhādivāresu khandhādivisesanabhūtānameva rūpādīnaṃ gahaṇena bhavitabbaṃ, atha kasmā khandhādivisesanato aññesampi rūpādīnaṃ vasena attho dassitoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi. Purimo eva attho yutto, yuttito pāṭhova balavāti.
បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.
២. បវត្តិវារវណ្ណនា
2. Pavattivāravaṇṇanā
២៧-១៦៤. ទុក្ខបរិញ្ញា យាវ ទុក្ខសមតិក្កមនត្ថាតិ សប្បទេសំ បវត្តាបិ សា តទត្ថាវហា ភវេយ្យាតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អរិយត្តា…បេ.… កត្វា វុត្ត’’ន្តិ។ កេចិ បនេត្ថ ‘‘អន្តិមភវេ ឋិតត្តា’’តិ ការណំ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ ឧបបត្តិយា ទុក្ខវិចារត្តា, ន ច សព្ពេ សុទ្ធាវាសា អន្តិមភវិកា ឧទ្ធំសោតវចនតោ។ ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឧប្បាទាវត្ថា។ អវិសេសេន ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នា ធម្មា សម្ពន្ធីភាវេនេវ តំសមង្គី ច បុគ្គលោ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា’’តិអាទិំ វត្វា ស្វាយមត្ថោ យស្មា និច្ឆយរូបេន គហិតោ, និច្ឆិតស្សេវ ច អត្ថស្ស វិភាគទស្សនេន ភវិតព្ពំ, តស្មា ‘‘តេស្វេវ…បេ.… ឧបបន្នមេវា’’តិ អាហ។ តត្ថ តេស្វេវ កេចិ ទស្សីយន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ ឯកកោដ្ឋាសុប្បត្តិសមង្គិនោតិ ទុក្ខកោដ្ឋាសុប្បត្តិសមង្គិនោ។ តេសូតិ សន្និដ្ឋានេន គហិតេសុ។ មគ្គផលុប្បាទសមង្គីសូតិ មគ្គផលុប្បាទសមង្គីនំ, អយមេវ វា បាឋោ។
27-164. Dukkhapariññā yāva dukkhasamatikkamanatthāti sappadesaṃ pavattāpi sā tadatthāvahā bhaveyyāti kassaci āsaṅkā siyāti dassento āha ‘‘ariyattā…pe… katvā vutta’’nti. Keci panettha ‘‘antimabhave ṭhitattā’’ti kāraṇaṃ vadanti, taṃ na yujjati upapattiyā dukkhavicārattā, na ca sabbe suddhāvāsā antimabhavikā uddhaṃsotavacanato. ‘‘Yassa dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti uppādāvatthā. Avisesena dukkhasaccapariyāpannā dhammā sambandhībhāveneva taṃsamaṅgī ca puggalo vuttoti dassento ‘‘sabbe upapajjantā’’tiādiṃ vatvā svāyamattho yasmā nicchayarūpena gahito, nicchitasseva ca atthassa vibhāgadassanena bhavitabbaṃ, tasmā ‘‘tesveva…pe… upapannamevā’’ti āha. Tattha tesveva keci dassīyantīti sambandho. Ekakoṭṭhāsuppattisamaṅginoti dukkhakoṭṭhāsuppattisamaṅgino. Tesūti sanniṭṭhānena gahitesu. Maggaphaluppādasamaṅgīsūti maggaphaluppādasamaṅgīnaṃ, ayameva vā pāṭho.
ឯត្ថ ចាតិអាទិនា ‘‘សព្ពេស’’ន្តិអាទិបាឡិយា បិណ្ឌត្ថំ ទស្សេតិ។ តត្ថ សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្សាតិ ឥទំ អនាទរេ សាមិវចនំ។ កត្ថចិ សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សេបិ ទុក្ខសច្ចេ តំរហិតស្ស សមុទយសច្ចុប្បាទរហិតស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស ទស្សនវសេន វុត្តន្តិ យោជនា។ កេចិ បន ‘‘សមុទយសច្ចាវោមិស្សស្សា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ ‘‘តំរហិតស្សា’’តិ ឥទំ បុរិមបទស្ស អត្ថវិវរណំ វេទិតព្ពំ។ តំសហិតស្សាតិ សមុទយសច្ចុប្បាទសហិតស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស ទស្សនវសេន វុត្តន្តិ យោជនា។ តេសន្តិ អសញ្ញសត្តានំ, បវត្តិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ ‘‘បវត្តេ’’តិអាទិនា វុត្តេសុ ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសុ ន គហិតោតិ អត្ថោ។ បដិសន្ធិយំ បន តេសំ ឧប្បាទស្ស បឋមកោដ្ឋាសេន គហិតតា ទស្សិតា ឯវ។ តថា និរោធោ ចាតិ យថា អសញ្ញសត្តានំ បដិសន្ធិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បឋមកោដ្ឋាសេន គហិតោ, បវត្តិយំ បន សោ ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហិ ន គហិតោ, តថា តេសំ ទុក្ខសច្ចស្ស និរោធោបីតិ អត្ថោ។ តថា ហិ ‘‘សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិអាទិនា (យម. ១.សច្ចយមក.៨៨) និរោធវារេ បាឡិ បវត្តា។ ឯសេវ នយោតិ យ្វាយំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា សមុទយសច្ចយមកេ បាឡិយា អត្ថនយោ វុត្តោ, មគ្គសច្ចយមកេបិ ឯសេវ នយោ, ឯវមេវ តត្ថាបិ អត្ថោ នេតព្ពោតិ អត្ថោ។ តថា ហិ ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា តត្ថ បាឡិ បវត្តា។
Ettha cātiādinā ‘‘sabbesa’’ntiādipāḷiyā piṇḍatthaṃ dasseti. Tattha samudayasaccuppādavomissassa dukkhasaccuppādassāti idaṃ anādare sāmivacanaṃ. Katthaci samudayasaccuppādavomissepi dukkhasacce taṃrahitassa samudayasaccuppādarahitassa dukkhasaccuppādassa dassanavasena vuttanti yojanā. Keci pana ‘‘samudayasaccāvomissassā’’ti paṭhanti, tesaṃ ‘‘taṃrahitassā’’ti idaṃ purimapadassa atthavivaraṇaṃ veditabbaṃ. Taṃsahitassāti samudayasaccuppādasahitassa dukkhasaccuppādassa dassanavasena vuttanti yojanā. Tesanti asaññasattānaṃ, pavattiyaṃ dukkhasaccassa uppādo ‘‘pavatte’’tiādinā vuttesu dvīsupi koṭṭhāsesu na gahitoti attho. Paṭisandhiyaṃ pana tesaṃ uppādassa paṭhamakoṭṭhāsena gahitatā dassitā eva. Tathā nirodho cāti yathā asaññasattānaṃ paṭisandhiyaṃ dukkhasaccassa uppādo paṭhamakoṭṭhāsena gahito, pavattiyaṃ pana so dvīhi koṭṭhāsehi na gahito, tathā tesaṃ dukkhasaccassa nirodhopīti attho. Tathā hi ‘‘sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte taṇhāvippayuttacittassa bhaṅgakkhaṇe’’tiādinā (yama. 1.saccayamaka.88) nirodhavāre pāḷi pavattā. Eseva nayoti yvāyaṃ ‘‘ettha cā’’tiādinā samudayasaccayamake pāḷiyā atthanayo vutto, maggasaccayamakepi eseva nayo, evameva tatthāpi attho netabboti attho. Tathā hi ‘‘sabbesaṃ upapajjantāna’’ntiādinā tattha pāḷi pavattā.
ឯវញ្ច សតីតិ ឯវំ ខណវសេន ឱកាសគ្គហណេ សតីតិ យថាវុត្តមត្ថំ អននុជាននវសេន បច្ចាមសតិ។ ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេតិ ឯតស្ស យមកបទស្ស វិស្សជ្ជនេ។ ‘‘អគ្គមគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, អរហន្តានំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៧១) បុរិមកោដ្ឋាសស្ស អាគតត្តា វិរោធោ នត្ថីតិ ‘‘បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ’’តិអាទិ វុត្តំ ។ តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ន ឧបបត្តិចិត្តុប្បាទក្ខណោ ភាវិនោ សមុទយបច្ចុប្បាទស្ស អាធារោ, អថ ខោ កាមាវចរាទិឱកាសោ, តស្មា។ បុគ្គលោកាសវារោ ហេសាតិ យស្មា បុគ្គលោកាសវារោ ឯស, តស្មា ‘‘តេសំ តត្ថា’’តិ ឯត្ថ ឱកាសវសេន តត្ថ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ យទិ បុគ្គលោកាសវារេ កាមាវចរាទិឱកាសវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ន ខណវសេន, អថ កស្មា ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា ឱកាសំ អនាមសិត្វា តត្ថ វិស្សជ្ជនំ បវត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ…បេ.… សោ ឯវា’’តិ។ តត្ថ តត្ថាតិ ឱកាសវារេ។ បុគ្គលវិសេសទស្សនត្ថន្តិ បុគ្គលសង្ខាតវិសេសទស្សនត្ថំ។ យត្ថ តេតិ យស្មិំ កាមាវចរាទិឱកាសេ តេ បុគ្គលា។
Evañca satīti evaṃ khaṇavasena okāsaggahaṇe satīti yathāvuttamatthaṃ ananujānanavasena paccāmasati. Etassa vissajjaneti etassa yamakapadassa vissajjane. ‘‘Aggamaggassa uppādakkhaṇe, arahantānaṃ cittassa uppādakkhaṇe, yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇe, asaññasattaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ tattha dukkhasaccaṃ uppajjati, no ca tesaṃ tattha samudayasaccaṃ uppajjissatī’’ti (yama. 1.saccayamaka.71) purimakoṭṭhāsassa āgatattā virodho natthīti ‘‘pacchimakoṭṭhāse’’tiādi vuttaṃ . Tattha tasmāti yasmā na upapatticittuppādakkhaṇo bhāvino samudayapaccuppādassa ādhāro, atha kho kāmāvacarādiokāso, tasmā. Puggalokāsavāro hesāti yasmā puggalokāsavāro esa, tasmā ‘‘tesaṃ tatthā’’ti ettha okāsavasena tattha-saddassa attho veditabbo. Yadi puggalokāsavāre kāmāvacarādiokāsavaseneva attho gahetabbo, na khaṇavasena, atha kasmā ‘‘sabbesaṃ upapajjantāna’’ntiādinā okāsaṃ anāmasitvā tattha vissajjanaṃ pavattanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tattha…pe… so evā’’ti. Tattha tatthāti okāsavāre. Puggalavisesadassanatthanti puggalasaṅkhātavisesadassanatthaṃ. Yattha teti yasmiṃ kāmāvacarādiokāse te puggalā.
កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយាហ។ សោ ហិ ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ចិត្តជរូបមេវ អធិប្បេតំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិត្តាតិ ការណំ វទតិ។ អបរេ ‘‘អរូបេតិ ឥមំ បុរិមាបេក្ខម្បិ ហោតីតិ តេន បវត្តំ វិសេសេត្វា អរូបភវវសេន អយមត្ថោ វុត្តោ , តស្មា ‘យស្ស វា បន សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោ’តិអាទីសុបិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ។ បុគ្គលោ ន ចិត្តំ អបេក្ខិត្វាវ គហិតោតិ ឥទំ ចិត្តស្ស អនធិកតត្តា វុត្តំ។ យត្ថ បន សមុទយសច្ចស្ស ឧប្បាទនិច្ឆយោ, តត្ថេវ តស្ស អនុប្បាទនិច្ឆយេនបិ ភវិតព្ពំ ចិត្តេន ច វិនា បុគ្គលស្សេវ អនុបលព្ភនតោតិ ‘‘យស្ស សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ សមុទយសច្ចាធារំ ចិត្តំ អត្ថតោ គហិតមេវាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ។ អបិច ឥន្ទ្រិយពទ្ធេបិ ន សព្ពោ រូបុប្បាទោ ឯកន្តេន ចិត្តុប្បាទាធីនោតិ សក្កា វត្តុំ ចិត្តុប្បត្តិយា វិនាបិ តត្ថ រូបុប្បត្តិទស្សនតោ, តស្មា ចិត្តជរូបមេវ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឥតរំ, ឥតរំ បន តស្ស តីសុបិ ខណេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ។ វិភជិតព្ពា អវិភត្តា នាម នត្ថីតិ សិយាយំ បសង្គោ បឋមវារេ, ទុតិយវារេ បន វិភជនា ឯវ សាតិ នាយំ បសង្គោ លព្ភតិ, បឋមវារេបិ វា នាយំ បសង្គោ។ កស្មា? ឯសា ហិ យមកស្ស បកតិ, យទិទំ យថាលាភវសេន យោជនា។
Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi ‘‘pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccaṃ nuppajjatī’’ti ettha cittajarūpameva adhippetaṃ cittapaṭibaddhavuttittāti kāraṇaṃ vadati. Apare ‘‘arūpeti imaṃ purimāpekkhampi hotīti tena pavattaṃ visesetvā arūpabhavavasena ayamattho vutto , tasmā ‘yassa vā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti? No’tiādīsupi evamattho veditabbo’’ti vadanti. Puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahitoti idaṃ cittassa anadhikatattā vuttaṃ. Yattha pana samudayasaccassa uppādanicchayo, tattheva tassa anuppādanicchayenapi bhavitabbaṃ cittena ca vinā puggalasseva anupalabbhanatoti ‘‘yassa samudayasaccaṃ nuppajjatī’’ti ettha samudayasaccādhāraṃ cittaṃ atthato gahitamevāti sakkā viññātuṃ. Apica indriyabaddhepi na sabbo rūpuppādo ekantena cittuppādādhīnoti sakkā vattuṃ cittuppattiyā vināpi tattha rūpuppattidassanato, tasmā cittajarūpameva cittassa uppādakkhaṇe uppajjati, na itaraṃ, itaraṃ pana tassa tīsupi khaṇesu uppajjatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Vibhajitabbā avibhattā nāma natthīti siyāyaṃ pasaṅgo paṭhamavāre, dutiyavāre pana vibhajanā eva sāti nāyaṃ pasaṅgo labbhati, paṭhamavārepi vā nāyaṃ pasaṅgo. Kasmā? Esā hi yamakassa pakati, yadidaṃ yathālābhavasena yojanā.
ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេតិ ឯត្ថ ‘‘បឋមំ ភវង្គំ, ទុតិយំ ចិត្ត’’ន្តិ វទន្តិ។ ភវនិកន្តិយា អាវជ្ជនម្បិ វិបាកប្បវត្តិតោ វិសទិសត្តា ‘‘ទុតិយ’’ន្តិ វត្តុំ សក្កា, តតោ បដ្ឋាយ បុព្ពេ តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ វត្តព្ពាតិ អបរេ។ ភវនិកន្តិយា បន សហជាតំ បឋមំ ចិត្តំ ឥធ ទុតិយំ ចិត្តន្តិ អធិប្បេតំ។ តតោ បុព្ពេ បវត្តំ សព្ពំ អព្យាកតភាវេន សមានជាតិកត្តា ឯកន្តិ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជិត្ថេវាតិ ។ តេនាហ ‘‘សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេនា’’តិអាទិ។ តស្មិន្តិ ទុតិយេ ចិត្តេ។ តេន សមានគតិកត្តាតិ តេន យថាវុត្តទុតិយចិត្តេន ច តំសមង្គិនោ វា ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច សមុទយសច្ចន្តិ វត្តព្ពភាវេន សមានគតិកត្តា។ ឯវញ្ច កត្វាតិ តេន សមានគតិកតាយ ទស្សិតត្តា ឯវ។ យថាវុត្តាតិ ទុតិយាកុសលចិត្តតោ បុរិមសព្ពចិត្តសមង្គិនោ អគ្គហិតា ហោន្តិ ឥតរភាវាភាវតោ។ វុត្តមេវត្ថំ បាឋន្តរេន សមត្ថេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តេតិ ចតុវោការា។ វជ្ជេតព្ពាតិ ‘‘ឥតរេស’’ន្តិ វិសេសនេន និវត្តេតព្ពា។ បញ្ចវោការា វិយ យថាវុត្តា សុទ្ធាវាសាតិ ទុតិយចិត្តក្ខណសមង្គិភាវេន វុត្តប្បការា យថា សុទ្ធាវាសសង្ខាតា បញ្ចវោការា បុព្ពេ វុត្តា សន្តិ, ឯវំ ចតុវោការា បុព្ពេ វុត្តា ន ហិ សន្តីតិ យោជនា។
Dutiye citte vattamāneti ettha ‘‘paṭhamaṃ bhavaṅgaṃ, dutiyaṃ citta’’nti vadanti. Bhavanikantiyā āvajjanampi vipākappavattito visadisattā ‘‘dutiya’’nti vattuṃ sakkā, tato paṭṭhāya pubbe tassa tattha samudayasaccaṃ nuppajjitthāti vattabbāti apare. Bhavanikantiyā pana sahajātaṃ paṭhamaṃ cittaṃ idha dutiyaṃ cittanti adhippetaṃ. Tato pubbe pavattaṃ sabbaṃ abyākatabhāvena samānajātikattā ekanti katvā tato paṭṭhāya heṭṭhā tassa tattha samudayasaccaṃ nuppajjitthevāti . Tenāha ‘‘sabbantimena paricchedenā’’tiādi. Tasminti dutiye citte. Tena samānagatikattāti tena yathāvuttadutiyacittena ca taṃsamaṅgino vā dukkhasaccaṃ uppajjittha, no ca samudayasaccanti vattabbabhāvena samānagatikattā. Evañca katvāti tena samānagatikatāya dassitattā eva. Yathāvuttāti dutiyākusalacittato purimasabbacittasamaṅgino aggahitā honti itarabhāvābhāvato. Vuttamevatthaṃ pāṭhantarena samatthetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Teti catuvokārā. Vajjetabbāti ‘‘itaresa’’nti visesanena nivattetabbā. Pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsāti dutiyacittakkhaṇasamaṅgibhāvena vuttappakārā yathā suddhāvāsasaṅkhātā pañcavokārā pubbe vuttā santi, evaṃ catuvokārā pubbe vuttā na hi santīti yojanā.
‘‘យស្ស យត្ថា’’តិ បុគ្គលោកាសា អាធេយ្យាធារភាវេន អបេក្ខិតាតិ អាហ ‘‘បុគ្គលោកាសា អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នា គហិតា’’តិ។ កាមាវចរេ…បេ.… ឧបបន្នាតិ ឯត្ថ កាមាវចរេ អភិសមេតាវិនោ រូបាវចរំ ឧបបន្នា, រូបាវចរេ អភិសមេតាវិនោ អរូបាវចរំ ឧបបន្នា, វា-សទ្ទេន កាមាវចរេ អភិសមេតាវិនោ អរូបាវចរំ ឧបបន្នាតិ ច យោជេតព្ពំ។ តត្ថាតិ ឧបបន្នោកាសេ។ អភិសមយោតិ ឧបរិមគ្គាភិសមយោ យាវ ឧបបន្នោ ន ភវិស្សតិ, តាវ តេ តត្ថ ឧបបន្នបុគ្គលា ឯត្ថ ឯតស្មិំ ‘‘អភិសមេតាវីន’’ន្តិអាទិនា វុត្តេ ទុតិយកោដ្ឋាសេ ន គយ្ហន្តិ បុគ្គលោកាសានំ អញ្ញមញ្ញំ បរិច្ឆិន្នត្តា។ យទិ ឯវំ កិំ តេ ឥមស្មិំ យមកេ អសង្គហិតាតិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ។ តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘សមានគតិកាតិ វិសុំ ន ទស្សិតា’’តិ, តំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តស្សត្ថោ – ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិ ឥមិនា បឋមបទេន គហិតា សព្ពត្ថ មគ្គុប្បត្តិរហេ សម្បត្តិភវេ តត្ថ សុទ្ធាវាសេ យេ អនភិសមេតាវិនោ, តេសុ ទ្វិប្បការេសុ សុទ្ធាវាសា យស្មិំ កាលេ តត្ថ អនភិសមេតាវិនោតិ គហេតព្ពា, តត្ថ នេសំ តថា គហេតព្ពកាលស្ស វិសេសនត្ថំ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ វុត្តន្តិ។
‘‘Yassa yatthā’’ti puggalokāsā ādheyyādhārabhāvena apekkhitāti āha ‘‘puggalokāsā aññamaññaparicchinnā gahitā’’ti. Kāmāvacare…pe… upapannāti ettha kāmāvacare abhisametāvino rūpāvacaraṃ upapannā, rūpāvacare abhisametāvino arūpāvacaraṃ upapannā, vā-saddena kāmāvacare abhisametāvino arūpāvacaraṃ upapannāti ca yojetabbaṃ. Tatthāti upapannokāse. Abhisamayoti uparimaggābhisamayo yāva upapanno na bhavissati, tāva te tattha upapannapuggalā ettha etasmiṃ ‘‘abhisametāvīna’’ntiādinā vutte dutiyakoṭṭhāse na gayhanti puggalokāsānaṃ aññamaññaṃ paricchinnattā. Yadi evaṃ kiṃ te imasmiṃ yamake asaṅgahitāti āha ‘‘te panā’’tiādi. Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘samānagatikāti visuṃ na dassitā’’ti, taṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘anabhisametāvīna’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho – ‘‘anabhisametāvīna’’nti iminā paṭhamapadena gahitā sabbattha magguppattirahe sampattibhave tattha suddhāvāse ye anabhisametāvino, tesu dvippakāresu suddhāvāsā yasmiṃ kāle tattha anabhisametāvinoti gahetabbā, tattha nesaṃ tathā gahetabbakālassa visesanatthaṃ ‘‘suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne’’ti vuttanti.
ឯតេនាតិ ឯតេន វចនេន។ វោទានចិត្តំ នាម មគ្គចិត្តានំ អនន្តរបច្ចយភូតំ ចិត្តំ, ឥធ បន អគ្គមគ្គចិត្តស្ស។ តតោតិ យថាវុត្តវោទានចិត្តតោ បុរិមតរចិត្តសមង្គិនោ, អនុលោមញាណសម្បយុត្តចិត្តសមង្គិនោ, អវសិដ្ឋវុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាចិត្តាទិសមង្គិនោបិ។ តេនាហ ‘‘យាវ សព្ពន្តិមតណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តសមង្គី, តាវ ទស្សិតា’’តិ។
Etenāti etena vacanena. Vodānacittaṃ nāma maggacittānaṃ anantarapaccayabhūtaṃ cittaṃ, idha pana aggamaggacittassa. Tatoti yathāvuttavodānacittato purimataracittasamaṅgino, anulomañāṇasampayuttacittasamaṅgino, avasiṭṭhavuṭṭhānagāminivipassanācittādisamaṅginopi. Tenāha ‘‘yāva sabbantimataṇhāsampayuttacittasamaṅgī, tāva dassitā’’ti.
បដិសន្ធិចុតិចិត្តានំ ភង្គុប្បាទក្ខណា បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គុប្បាទក្ខណេហិ ទុក្ខសច្ចាទីនំ នុប្បាទាទីសុ សមានគតិកាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្សា’’តិអាទិ។ តត្ថ ចុតិចិត្តស្សបិ ឧប្បាទក្ខណស្ស គហណំ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា។ ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសូតិ សមុទយសច្ចស្ស ភាវិនោ និរោធស្ស អប្បដិក្ខេបបដិក្ខេបវសេន បវត្តេសុ បុរិមបច្ឆិមកោដ្ឋាសេសុ។ ន វិសេសិតន្តិ យថាវុត្តេ អប្បដិក្ខេបេ ច សតិបិ វិសេសេត្វា ន វុត្តន្តិ អត្ថោ។ ឯកស្សបិ បុគ្គលស្ស តាទិសស្ស មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណសមង្គិនោ បុរិមកោដ្ឋាសស្សេវ អភជនតោ កោដ្ឋាសទ្វយសម្ភវាភាវតោតិ អត្ថោ។ ឥទានិ តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ កេសញ្ចិ បុគ្គលានំ។ និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ។ ‘‘មគ្គស្ស ច ផលស្ស ចា’’តិ វុត្តមគ្គផលានិ ទស្សេន្តោ ‘‘តិណ្ណំ ផលានំ ទ្វិន្នញ្ច មគ្គាន’’ន្តិ អាហ។ តានិ បន ហេដ្ឋិមានិ តីណិ ផលានិ មជ្ឈេ ច ទ្វេ មគ្គា វេទិតព្ពា។ និរន្តរំ អនុប្បាទេត្វាតិ បដិបក្ខធម្មេហិ អវោកិណ្ណំ កត្វា សហ វិបស្សនាយ មគ្គំ ឧប្បាទេន្តេន យា សាតច្ចកិរិយា កាតព្ពា, តំ អកត្វាតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘អន្តរន្តរា…បេ.… ឧប្បាទេត្វា’’តិ។ ‘‘អរូបេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណេ’’តិ អវិសេសតោ វុត្តេ កថមយំ វិសេសោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សាមញ្ញវចនេនបី’’តិអាទិ។ តេន អបវាទវិសយបរិយាយេន ឧបសគ្គា អភិនិវិសន្តីតិ លោកសិទ្ធោយំ ញាយោតិ ទស្សេតិ។
Paṭisandhicuticittānaṃ bhaṅguppādakkhaṇā pavatte cittassa bhaṅguppādakkhaṇehi dukkhasaccādīnaṃ nuppādādīsu samānagatikāti katvā vuttaṃ ‘‘pavatte cittassā’’tiādi. Tattha cuticittassapi uppādakkhaṇassa gahaṇaṃ daṭṭhabbanti yojanā. Dvīsupi koṭṭhāsesūti samudayasaccassa bhāvino nirodhassa appaṭikkhepapaṭikkhepavasena pavattesu purimapacchimakoṭṭhāsesu. Na visesitanti yathāvutte appaṭikkhepe ca satipi visesetvā na vuttanti attho. Ekassapi puggalassa tādisassa maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇasamaṅgino purimakoṭṭhāsasseva abhajanato koṭṭhāsadvayasambhavābhāvatoti attho. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘yassa dukkhasacca’’ntiādi vuttaṃ. Kesañci puggalānaṃ. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. ‘‘Maggassa ca phalassa cā’’ti vuttamaggaphalāni dassento ‘‘tiṇṇaṃ phalānaṃ dvinnañca maggāna’’nti āha. Tāni pana heṭṭhimāni tīṇi phalāni majjhe ca dve maggā veditabbā. Nirantaraṃ anuppādetvāti paṭipakkhadhammehi avokiṇṇaṃ katvā saha vipassanāya maggaṃ uppādentena yā sātaccakiriyā kātabbā, taṃ akatvāti attho. Tenāha ‘‘antarantarā…pe… uppādetvā’’ti. ‘‘Arūpe maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇe’’ti avisesato vutte kathamayaṃ viseso labbhatīti āha ‘‘sāmaññavacanenapī’’tiādi. Tena apavādavisayapariyāyena upasaggā abhinivisantīti lokasiddhoyaṃ ñāyoti dasseti.
បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.
៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា
3. Pariññāvāravaṇṇanā
១៦៥-១៧០. ឯត្ថេវាតិ ឥមស្មិំ សច្ចយមកេ ឯវ។ អបរិញ្ញេយ្យតាទស្សនត្ថន្តិ ឯត្ថ អ-ការោ ន បរិញ្ញេយ្យាភាវវចនោ, នាបិ បរិញ្ញេយ្យបដិបក្ខវចនោ, អថ ខោ តទញ្ញវចនោតិ យថារហំ សច្ចេសុ លព្ភមានានំ បហាតព្ពតាទីនម្បិ ទស្សនេ អាបន្នេយេវ សមយវារោ ទស្សនបរោ, យេសញ្ច ន ទស្សនបរោ, តេសុ កេសុចិ សច្ចេសុ លព្ភមានានម្បិ កេសញ្ចិ វិសេសានំ អយំ វារោ ន ទស្សនបរោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សច្ឆិករណ…បេ.… ទស្សនត្ថញ្ចា’’តិ អាហ។ សមុទយេ បហានបរិញ្ញាវ វុត្តា, ន តីរណបរិញ្ញាតិ យុត្តំ តាវេតំ សមុទយស្សបិ តីរេតព្ពសភាវត្តា, ‘‘ទុក្ខេ តីរណបរិញ្ញាវ វុត្តា, ន បហានបរិញ្ញា’’តិ ឥទំ បន កស្មា វុត្តំ, ននុ ទុក្ខំ អប្បហាតព្ពមេវាតិ? សមុទយសច្ចវិភង្គេ វុត្តានំ កេសញ្ចិ សមុទយកោដ្ឋាសានំ ទុក្ខសច្ចេ សង្គហណតោ ទុក្ខសមុទយេ វា អសង្ករតោវ គហេត្វា ភូតកថនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ។ ឧភយត្ថាតិ ទុក្ខេ សមុទយេ ច វុត្តា។ កស្មា? តេសំ សាធារណាតិ។ ឯវំ សាធារណាសាធារណភេទភិន្នំ យថាវុត្តំ បរិញ្ញាកិច្ចំ បុព្ពភាគេ នានក្ខណេ លព្ភមានម្បិ មគ្គកាលេ ឯកក្ខណេ ឯវ លព្ភតិ ឯកញាណកិច្ចត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គញាណញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ។
165-170. Etthevāti imasmiṃ saccayamake eva. Apariññeyyatādassanatthanti ettha a-kāro na pariññeyyābhāvavacano, nāpi pariññeyyapaṭipakkhavacano, atha kho tadaññavacanoti yathārahaṃ saccesu labbhamānānaṃ pahātabbatādīnampi dassane āpanneyeva samayavāro dassanaparo, yesañca na dassanaparo, tesu kesuci saccesu labbhamānānampi kesañci visesānaṃ ayaṃ vāro na dassanaparoti dassento ‘‘sacchikaraṇa…pe… dassanatthañcā’’ti āha. Samudaye pahānapariññāva vuttā, na tīraṇapariññāti yuttaṃ tāvetaṃ samudayassapi tīretabbasabhāvattā, ‘‘dukkhe tīraṇapariññāvavuttā, na pahānapariññā’’ti idaṃ pana kasmā vuttaṃ, nanu dukkhaṃ appahātabbamevāti? Samudayasaccavibhaṅge vuttānaṃ kesañci samudayakoṭṭhāsānaṃ dukkhasacce saṅgahaṇato dukkhasamudaye vā asaṅkaratova gahetvā bhūtakathanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Ubhayatthāti dukkhe samudaye ca vuttā. Kasmā? Tesaṃ sādhāraṇāti. Evaṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedabhinnaṃ yathāvuttaṃ pariññākiccaṃ pubbabhāge nānakkhaṇe labbhamānampi maggakāle ekakkhaṇe eva labbhati ekañāṇakiccattāti dassetuṃ ‘‘maggañāṇañhī’’tiādi vuttaṃ.
បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.
សច្ចយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / អភិធម្មបិដក • Abhidhammapiṭaka / យមកបាឡិ • Yamakapāḷi / ៥. សច្ចយមកំ • 5. Saccayamakaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / អភិធម្មបិដក (អដ្ឋកថា) • Abhidhammapiṭaka (aṭṭhakathā) / បញ្ចបករណ-អដ្ឋកថា • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā / ៥. សច្ចយមកំ • 5. Saccayamakaṃ
ដីកា • Tīkā / អភិធម្មបិដក (ដីកា) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / បញ្ចបករណ-មូលដីកា • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā / ៥. សច្ចយមកំ • 5. Saccayamakaṃ
