| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā |
បឋមបញ្ញត្តិនិទានវណ្ណនា
Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā
១៦២. យា អយំ ហេដ្ឋា តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតីតិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៤) រាជគហស្ស ពុទ្ធុប្បាទេយេវ វេបុល្លប្បត្តិ វុត្តា, សា ឯត្ថាបិ សមានាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទម្បិ ច នគរ’’ន្តិ វុត្តំ, តេន ច ន កេវលំ រាជគហាទយោ ឯវាតិ ទស្សេតិ។ មហាវនំ នាមាតិអាទិ មជ្ឈិមភាណកសំយុត្តភាណកានំ មតេន វុត្តំ, ទីឃភាណកា បន ‘‘ហិមវន្តេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ ហុត្វា ឋិតំ មហាវន’’ន្តិ វទន្តិ។ ហំសវដ្ដកច្ឆទនេនាតិ ហំសវដ្ដកបដិច្ឆន្នេន, ហំសមណ្ឌលាការេនាតិ អត្ថោ។ កាយវិច្ឆន្ទនិយកថន្តិ ករជកាយេ វិរាគុប្បាទនកថំ។ ឆន្ទោតិ ទុព្ពលរាគោ។ រាគោតិ ពលវរាគោ។ ‘‘កេសលោមាទិ’’ន្តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិភាគេន ទស្សេតុំ យេបិ ហីតិអាទិ វុត្តំ។ បញ្ចបញ្ចប្បភេទេនាតិ ឯត្ថ បញ្ច បញ្ច បភេទា ឯតស្ស បរិយាយស្សាតិ បញ្ចបញ្ចប្បភេទោ , តេន បញ្ចបញ្ចប្បភេទេនាតិ ឯវំ ពាហិរត្ថសមាសវសេន បរិយាយវិសេសនតា ទដ្ឋព្ពា។
162. Yā ayaṃ heṭṭhā taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hotītiādinā (pārā. aṭṭha. 1.84) rājagahassa buddhuppādeyeva vepullappatti vuttā, sā etthāpi samānāti dassetuṃ ‘‘idampi ca nagara’’nti vuttaṃ, tena ca na kevalaṃ rājagahādayo evāti dasseti. Mahāvanaṃ nāmātiādi majjhimabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ, dīghabhāṇakā pana ‘‘himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāvana’’nti vadanti. Haṃsavaṭṭakacchadanenāti haṃsavaṭṭakapaṭicchannena, haṃsamaṇḍalākārenāti attho. Kāyavicchandaniyakathanti karajakāye virāguppādanakathaṃ. Chandoti dubbalarāgo. Rāgoti balavarāgo. ‘‘Kesalomādi’’nti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ yepi hītiādi vuttaṃ. Pañcapañcappabhedenāti ettha pañca pañca pabhedā etassa pariyāyassāti pañcapañcappabhedo , tena pañcapañcappabhedenāti evaṃ bāhiratthasamāsavasena pariyāyavisesanatā daṭṭhabbā.
អសុភាយាតិ អសុភមាតិកាយ។ វណ្ណេតព្ពមាតិកញ្ហិ អបេក្ខិត្វា ឥត្ថិលិង្គេ សាមិវចនំ, តេនាហ មាតិកំ និក្ខិបិត្វាតិអាទិ។ តំ វិភជន្តោតិ មាតិកំ វិភជន្តោ។ ផាតិកម្មន្តិ និប្ផត្តិករណំ។ បញ្ចង្គវិប្បហីនន្តិ កាមច្ឆន្ទាទិបញ្ចនីវរណង្គវិគមេន បញ្ចង្គវិប្បហីនតា, អប្បនាប្បត្តវិតក្កាទិជ្ឈានង្គានំ ឧប្បត្តិវសេន បញ្ចង្គសមន្នាគតតា ច វេទិតព្ពា។ តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នន្តិ ឯត្ថ បន ឈានស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ វសេន តិវិធកល្យាណតា, តេសំយេវ អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ លក្ខណវសេន ទសលក្ខណសម្បន្នតា ច វេទិតព្ពា។ អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ទសលក្ខណវិភាវនេនេវ តន្និស្សយភូតា តិវិធកល្យាណតាបិ ឈានស្ស បាកដា ហោតីតិ តត្រិមានីតិអាទិ វុត្តំ។
Asubhāyāti asubhamātikāya. Vaṇṇetabbamātikañhi apekkhitvā itthiliṅge sāmivacanaṃ, tenāha mātikaṃ nikkhipitvātiādi. Taṃ vibhajantoti mātikaṃ vibhajanto. Phātikammanti nipphattikaraṇaṃ. Pañcaṅgavippahīnanti kāmacchandādipañcanīvaraṇaṅgavigamena pañcaṅgavippahīnatā, appanāppattavitakkādijjhānaṅgānaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā ca veditabbā. Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannanti ettha pana jhānassa ādimajjhapariyosānānaṃ vasena tividhakalyāṇatā, tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā ca veditabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘dasalakkhaṇavibhāvaneneva tannissayabhūtā tividhakalyāṇatāpi jhānassa pākaṭā hotīti tatrimānītiādi vuttaṃ.
តត្រាយំ បាឡីតិ តស្មិំ ទសលក្ខណវិភាវនវិសយេ អយំ បាឡិ។ បដិបទាវិសុទ្ធីតិ គោត្រភុបរិយោសានាយ បុព្ពភាគបដិបទាយ ឈានស្ស នីវរណាទិបរិពន្ធតោ វិសុទ្ធិ, សាយំ យស្មា ឧបេក្ខានុព្រូហនាទីនម្បិ បច្ចយត្តេន បធានា បុរិមការណសិទ្ធា ច, តស្មា វុត្តំ ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទី’’តិ។ ឧបេក្ខានុព្រូហនាតិ វិសោធេតព្ពតាទីនំ អភាវតោ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចនិប្ផត្តិយា អនុព្រូហនា, សា បន បរិពន្ធវិសុទ្ធិសមកាលវិភាវិនីបិ តព្ពិសុទ្ធិយាវ និប្ផន្នាតិ ទីបនត្ថមាហ ‘‘ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ’’តិ។ សម្បហំសនាតិ វត្ថុធម្មាទីនំ អនតិវត្តនាទិសាធកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន បរិយោទបនា, សា បន យស្មា កត្តព្ពស្ស សព្ពកិច្ចស្ស និប្ផត្តិយាវ សិទ្ធា នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ។ តីណិបិ ចេតានិ កល្យាណានិ ឯកក្ខណេ លព្ភមានានិបិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាទិវសេន បវត្តន្តីតិ ទស្សនត្ថំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានភាវេន វុត្តានិ, ន បន ឈានស្ស ឧប្បាទាទិក្ខណត្តយេ យថាក្កមំ លព្ភមានត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ មជ្ឈិមំ សមាធិនិមិត្តំ បដិបជ្ជតីតិអាទីសុ មជ្ឈិមំ សមាធិនិមិត្តំ នាម សមប្បវត្តោ អប្បនាសមាធិយេវ។ សោ ហិ លីនុទ្ធច្ចសង្ខាតានំ ឧភិន្នំ អន្តានំ អនុបគមនេន មជ្ឈិមោ, សវិសេសំ ចិត្តស្ស ឯកត្តារម្មណេ ឋបនតោ សមាធិយេវ ឧបរិវិសេសានំ ការណភាវតោ ‘‘សមាធិនិមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ បដិបជ្ជតិ បដិលព្ភតីតិ អត្ថោ។ ឯវំ បដិបន្នត្តា មជ្ឈិមេន សមាធិនិមិត្តេន តត្ថ ឯកត្តារម្មណេ អប្បនាគោចរេ បក្ខន្ទតិ ឧបតិដ្ឋតិ, ឯវំ វិសុទ្ធស្ស បន តស្ស ចិត្តស្ស បុន វិសោធេតព្ពាភាវតោ វិសោធនេ ព្យាបារំ អករោន្តោ បុគ្គលោ វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម។ សមថភាវូបគមនេន សមថបដិបន្នស្ស បុន សមាធានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថបដិបន្នភាវតោ ឯវមស្ស កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស បុន ឯកត្តុបដ្ឋានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម។
Tatrāyaṃpāḷīti tasmiṃ dasalakkhaṇavibhāvanavisaye ayaṃ pāḷi. Paṭipadāvisuddhīti gotrabhupariyosānāya pubbabhāgapaṭipadāya jhānassa nīvaraṇādiparibandhato visuddhi, sāyaṃ yasmā upekkhānubrūhanādīnampi paccayattena padhānā purimakāraṇasiddhā ca, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā, sā pana paribandhavisuddhisamakālavibhāvinīpi tabbisuddhiyāva nipphannāti dīpanatthamāha ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. Sampahaṃsanāti vatthudhammādīnaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā, sā pana yasmā kattabbassa sabbakiccassa nipphattiyāva siddhā nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Tīṇipi cetāni kalyāṇāni ekakkhaṇe labbhamānānipi paccayapaccayuppannatādivasena pavattantīti dassanatthaṃ ādimajjhapariyosānabhāvena vuttāni, na pana jhānassa uppādādikkhaṇattaye yathākkamaṃ labbhamānattāti daṭṭhabbaṃ. Majjhimaṃ samādhinimittaṃ paṭipajjatītiādīsu majjhimaṃ samādhinimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. So hi līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo, savisesaṃ cittassa ekattārammaṇe ṭhapanato samādhiyeva uparivisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘samādhinimitta’’nti vuccati, taṃ paṭipajjati paṭilabbhatīti attho. Evaṃ paṭipannattā majjhimena samādhinimittena tattha ekattārammaṇe appanāgocare pakkhandati upatiṭṭhati, evaṃ visuddhassa pana tassa cittassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto puggalo visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannabhāvato evamassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma.
តត្ថ ជាតានន្តិអាទីសុ យេ បន តេ ឯវំ ឧបេក្ខានុព្រូហិតេ តស្មិំ ឈានចិត្តេ ជាតា សមាធិបញ្ញាសង្ខាតា យុគនទ្ធធម្មា, តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនសភាវេន សម្បហំសនា វិសោធនា បរិយោទបនា ច, សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសតាយ សម្បហំសនា ច, យញ្ចេតំ តទុបគំ តេសំ អនតិវត្តនឯករសភាវានំ អនុច្ឆវិកំ វីរិយំ, តស្ស តទុបគវីរិយស្ស វាហនដ្ឋេន បវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា ច, តស្មិំ ខណេ យថាវុត្តធម្មានំ អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា ច, បរិយោទបនា ច បរិយោទបនកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេនេវ ឥជ្ឈតីតិ វេទិតព្ពំ។ ឯវំ តិវិធត្តគតំ ចិត្តន្តិអាទីនិ តស្សេវ ចិត្តស្ស ថោមនវចនានិ។ វិតក្កសម្បន្នន្តិ វិតក្កង្គេន សុន្ទរភាវមុបគតំ។ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នន្តិ តស្មិញ្ញេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស និរន្តរប្បវត្តិសង្ខាតេន សមាធិនា សម្បន្នំ, ឥទំ ឈានង្គវសេន វុត្តំ។ សមាធិសម្បន្នន្តិ ឥទំ បន ឥន្ទ្រិយវសេនាតិ វេទិតព្ពំ។
Tattha jātānantiādīsu ye pana te evaṃ upekkhānubrūhite tasmiṃ jhānacitte jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā, tesaṃ aññamaññaṃ anativattanasabhāvena sampahaṃsanā visodhanā pariyodapanā ca, saddhādīnaṃ indriyānaṃ kilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasatāya sampahaṃsanā ca, yañcetaṃ tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ, tassa tadupagavīriyassa vāhanaṭṭhena pavattanaṭṭhena sampahaṃsanā ca, tasmiṃ khaṇe yathāvuttadhammānaṃ āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā ca, pariyodapanā ca pariyodapanakassa ñāṇassa kiccanipphattivaseneva ijjhatīti veditabbaṃ. Evaṃ tividhattagataṃ cittantiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni. Vitakkasampannanti vitakkaṅgena sundarabhāvamupagataṃ. Cittassa adhiṭṭhānasampannanti tasmiññeva ārammaṇe cittassa nirantarappavattisaṅkhātena samādhinā sampannaṃ, idaṃ jhānaṅgavasena vuttaṃ. Samādhisampannanti idaṃ pana indriyavasenāti veditabbaṃ.
បដិកុដតីតិ សង្កុចតិ។ បដិវដ្ដតីតិ បដិនិវដ្ដតិ។ ន្ហារុទទ្ទុលន្តិ ន្ហារុខណ្ឌំ។ បយុត្តវាចន្តិ បច្ចយបរិយេសនេ និយុត្តវាចំ។ ទណ្ឌវាគុរាហីតិ ទណ្ឌបដិពទ្ធាហិ ទីឃជាលសង្ខាតាហិ វាគុរាហិ។
Paṭikuṭatīti saṅkucati. Paṭivaṭṭatīti paṭinivaṭṭati. Nhārudaddulanti nhārukhaṇḍaṃ. Payuttavācanti paccayapariyesane niyuttavācaṃ. Daṇḍavāgurāhīti daṇḍapaṭibaddhāhi dīghajālasaṅkhātāhi vāgurāhi.
សមណកុត្តកោតិ កាសាយនិវាសនាទិសមណកិច្ចកោ។ វគ្គុមុទាតិ ឯត្ថ ‘‘វគ្គុមតា’’តិ វត្តព្ពេ លោកិកា ‘‘មុទា’’តិ វោហរិំសូតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វគ្គុមតា’’តិ។ ‘‘វគ្គូ’’តិ មតា, សុទ្ធសម្មតាតិ អត្ថោ, តេនាហ ‘‘បុញ្ញសម្មតា’’តិ។ សត្តានំ បាបុននេន សោធនេន សា បុញ្ញសម្មតា។
Samaṇakuttakoti kāsāyanivāsanādisamaṇakiccako. Vaggumudāti ettha ‘‘vaggumatā’’ti vattabbe lokikā ‘‘mudā’’ti vohariṃsūti dassento āha ‘‘vaggumatā’’ti. ‘‘Vaggū’’ti matā, suddhasammatāti attho, tenāha ‘‘puññasammatā’’ti. Sattānaṃ pāpunanena sodhanena sā puññasammatā.
១៦៣. មារស្ស ធេយ្យំ ឋានំ, វត្ថុ វា និវាសោ មារធេយ្យំ, សោ អត្ថតោ តេភូមកធម្មា ឯវ, ឥធ បន បញ្ច កាមគុណា អធិប្បេតា, តំ មារធេយ្យំ ។ ‘‘អយំ សមណកុត្តកោ យថាសមុប្បន្នសំវេគមូលកេន សមណភាវូបគមនេន អតិក្កមិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា អវោច, ន បន ‘‘អរហត្តប្បត្តិយា តីសុ ភវេសុ អប្បដិសន្ធិកតាយ តំ អតិក្កមិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ មរណេនេវ សត្តានំ សំសារមោចនលទ្ធិកត្តា ទេវតាយ។ ន ហិ មតានំ កត្ថចិ បដិសន្ធិ គច្ឆតិ។ ឥមិនា អត្ថេន ឯវមេវ ភវិតព្ពន្តិ ឥមិនា បរេសំ ជីវិតា វោរោបនត្ថេន ឯវមេវ សំសារមោចនសភាវេនេវ ភវិតព្ពំ។ ‘‘អត្តនាបិ អត្តានំ ជីវិតា វោរោបេន្តិ, អញ្ញមញ្ញម្បិ ជីវិតា វោរោបេន្តី’’តិ (បារា. ១៦២) វុត្តត្តា សព្ពានិបិ តានិ បញ្ចភិក្ខុសតានិ ជីវិតា វោរោបេសីតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ។ តស្មា យេ អត្តនាបិ អត្តានំ អញ្ញមញ្ញញ្ច ជីវិតា វោរោបេសុំ, តេ បុថុជ្ជនភិក្ខូ ឋបេត្វា តទវសេសេ ច បុថុជ្ជនភិក្ខូ, សព្ពេ ច អរិយេ អយំ ជីវិតា វោរោបេសីតិ វេទិតព្ពំ។
163. Mārassa dheyyaṃ ṭhānaṃ, vatthu vā nivāso māradheyyaṃ, so atthato tebhūmakadhammā eva, idha pana pañca kāmaguṇā adhippetā, taṃ māradheyyaṃ. ‘‘Ayaṃ samaṇakuttako yathāsamuppannasaṃvegamūlakena samaṇabhāvūpagamanena atikkamituṃ sakkhissatī’’ti cintetvā avoca, na pana ‘‘arahattappattiyā tīsu bhavesu appaṭisandhikatāya taṃ atikkamituṃ sakkhissatī’’ti maraṇeneva sattānaṃ saṃsāramocanaladdhikattā devatāya. Na hi matānaṃ katthaci paṭisandhi gacchati. Iminā atthena evameva bhavitabbanti iminā paresaṃ jīvitā voropanatthena evameva saṃsāramocanasabhāveneva bhavitabbaṃ. ‘‘Attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti, aññamaññampi jīvitā voropentī’’ti (pārā. 162) vuttattā sabbānipi tāni pañcabhikkhusatāni jīvitā voropesīti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti gahetabbaṃ. Tasmā ye attanāpi attānaṃ aññamaññañca jīvitā voropesuṃ, te puthujjanabhikkhū ṭhapetvā tadavasese ca puthujjanabhikkhū, sabbe ca ariye ayaṃ jīvitā voropesīti veditabbaṃ.
១៦៤. ឯកីភាវតោតិ បវិវេកតោ។ ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ គណ្ហន្តីតិ អត្តនោ អត្តនោ អាចរិយានំ សន្តិកេ គណ្ហន្តិ, គហេត្វា ច អាចរិយេហិ សទ្ធិំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហន្តិ។ តទា បន ឧទ្ទេសាទិទាយកា តនុភូតេហិ ភិក្ខូហិ ភគវន្តំ ឧបគតា, តំ សន្ធាយ ភគវា បុច្ឆតិ។
164.Ekībhāvatoti pavivekato. Uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhantīti attano attano ācariyānaṃ santike gaṇhanti, gahetvā ca ācariyehi saddhiṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahanti. Tadā pana uddesādidāyakā tanubhūtehi bhikkhūhi bhagavantaṃ upagatā, taṃ sandhāya bhagavā pucchati.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / ៣. តតិយបារាជិកំ • 3. Tatiyapārājikaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ៣. តតិយបារាជិកំ • 3. Tatiyapārājikaṃ
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / បឋមបញ្ញត្តិនិទានវណ្ណនា • Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / បឋមបញ្ញត្តិនិទានវណ្ណនា • Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā
