| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā |
មក្កដីវត្ថុកថាវណ្ណនា
Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā
៤០. បចុរត្ថេ ហិ វត្តមានវចនន្តិ ឯកទា បដិសេវិត្វា បច្ឆា អនោរមិត្វា ទិវសេ ទិវសេ សេវនិច្ឆាយ វត្តមានត្តា សេវនាយ អភាវក្ខណេបិ ឥហ មល្លា យុជ្ឈន្តីតិអាទីសុ វិយ អព្ពោច្ឆិន្នតំ ពាហុល្លវុត្តិតញ្ច ឧបាទាយ បដិសេវតីតិ វត្តមានវចនំ កតន្តិ អត្ថោ។ អាហិណ្ឌន្តាតិ វិចរន្តា។
40.Pacuratthe hi vattamānavacananti ekadā paṭisevitvā pacchā anoramitvā divase divase sevanicchāya vattamānattā sevanāya abhāvakkhaṇepi iha mallā yujjhantītiādīsu viya abbocchinnataṃ bāhullavuttitañca upādāya paṭisevatīti vattamānavacanaṃ katanti attho. Āhiṇḍantāti vicarantā.
៤១. សហោឌ្ឍគ្គហិតោតិ សភណ្ឌគ្គហិតោ, អយមេវ វា បាឋោ។ តំ សិក្ខាបទំ តថេវ ហោតីតិ មនុស្សាមនុស្សាទិបុគ្គលវិសេសំ កិញ្ចិ អនុបាទិយិត្វា សាមញ្ញតោ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ (បារា. ៣៩) វុត្តត្តា មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតានំ ឥត្ថិបុរិសបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនានំ តិំសវិធេបិ មគ្គេ មេថុនំ សេវន្តស្ស តំ សិក្ខាបទំ មូលច្ឆេជ្ជករំ ហោតិ ឯវាតិ អធិប្បាយោ។ ឯតេន យំ អនុបញ្ញត្តិមូលបញ្ញត្តិយា ឯវ អធិប្បាយប្បកាសនវសេន សុពោធត្ថាយ វត្ថុវសេន បវត្តានំ វិសេសត្ថជោតកវសេនាតិ ទស្សិតំ ហោតិ។ អាមសនំ អាមដ្ឋមត្តំ។ តតោ ទឡ្ហតរំ ផុសនំ។ ឃដ្ដនំ បន តតោ ទឡ្ហតរំ កត្វា សរីរេន សរីរស្ស សង្ឃដ្ដនំ។ តំ សព្ពម្បីតិ អនុរាគេន បវត្តិតំ ទស្សនាទិសព្ពម្បិ។
41.Sahoḍḍhaggahitoti sabhaṇḍaggahito, ayameva vā pāṭho. Taṃ sikkhāpadaṃ tatheva hotīti manussāmanussādipuggalavisesaṃ kiñci anupādiyitvā sāmaññato ‘‘yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti (pārā. 39) vuttattā manussāmanussatiracchānagatānaṃ itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanānaṃ tiṃsavidhepi magge methunaṃ sevantassa taṃ sikkhāpadaṃ mūlacchejjakaraṃ hoti evāti adhippāyo. Etena yaṃ anupaññattimūlapaññattiyā eva adhippāyappakāsanavasena subodhatthāya vatthuvasena pavattānaṃ visesatthajotakavasenāti dassitaṃ hoti. Āmasanaṃ āmaṭṭhamattaṃ. Tato daḷhataraṃ phusanaṃ. Ghaṭṭanaṃ pana tato daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa saṅghaṭṭanaṃ. Taṃ sabbampīti anurāgena pavattitaṃ dassanādisabbampi.
៤២. បាណាតិបាតាទិសចិត្តកសិក្ខាបទានំ សុរាបានាទិអចិត្តកសិក្ខាបទានញ្ច (បាចិ. ៣២៦ អាទយោ) ឯកេនេវ លក្ខណវចនេន លោកវជ្ជតំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជំ នាមា’’តិ វុត្តំ។ តត្ថ សចិត្តកបក្ខេតិ ឥទំ កិញ្ចាបិ អចិត្តកសិក្ខាបទំ សន្ធាយេវ វត្តុំ យុត្តំ តស្សេវ សចិត្តកបក្ខសម្ភវតោ, តថាបិ សចិត្តកសិក្ខាបទានម្បិ អសញ្ចិច្ច ចង្កមនាទីសុ លោកេ បាណឃាតវោហារសម្ភវេន អចិត្តកបក្ខំ បរិកប្បេត្វា ឧភិន្នម្បិ សចិត្តកាចិត្តកសិក្ខាបទានំ សាធារណវសេន ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ វុត្តំ។ ឥតរថា សចិត្តកសិក្ខាបទានំ ឥមស្មិំ វាក្យេ លោកវជ្ជតាលក្ខណំ ន វុត្តំ សិយា។ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវា’’តិ វុត្តេ បន សចិត្តកសិក្ខាបទានំ ចិត្តំ អកុសលមេវ, ឥតរេសំ សចិត្តកបក្ខេយេវ អកុសលនិយមោ, ន អចិត្តកបក្ខេ។ តត្ថ បន យថាសម្ភវំ កុសលំ វា សិយា, អកុសលំ វា, អព្យាកតំ វាតិ អយមត្ថោ សាមត្ថិយតោ សិជ្ឈតីតិ វេទិតព្ពំ។ សចិត្តកបក្ខេតិ វត្ថុវីតិក្កមវិជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេតិ គហេតព្ពំ, ន បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តេន តថា សតិ សព្ពសិក្ខាបទានម្បិ លោកវជ្ជតាបសង្គតោ។ ‘‘បដិក្ខិត្តមិទំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ជានន្តស្ស ហិ បណ្ណត្តិវជ្ជេបិ អនាទរិយវសេន បដិឃចិត្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ឥទំ វាក្យំ និរត្ថកមេវ សិយា សព្ពសិក្ខាបទានិបិ លោកវជ្ជានីតិ ឯត្តកមត្តស្សេវ វត្តព្ពតាបសង្គតោ។
42.Pāṇātipātādisacittakasikkhāpadānaṃ surāpānādiacittakasikkhāpadānañca (pāci. 326 ādayo) ekeneva lakkhaṇavacanena lokavajjataṃ dassetuṃ ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tattha sacittakapakkheti idaṃ kiñcāpi acittakasikkhāpadaṃ sandhāyeva vattuṃ yuttaṃ tasseva sacittakapakkhasambhavato, tathāpi sacittakasikkhāpadānampi asañcicca caṅkamanādīsu loke pāṇaghātavohārasambhavena acittakapakkhaṃ parikappetvā ubhinnampi sacittakācittakasikkhāpadānaṃ sādhāraṇavasena ‘‘sacittakapakkhe’’ti vuttaṃ. Itarathā sacittakasikkhāpadānaṃ imasmiṃ vākye lokavajjatālakkhaṇaṃ na vuttaṃ siyā. ‘‘Sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti vutte pana sacittakasikkhāpadānaṃ cittaṃ akusalameva, itaresaṃ sacittakapakkheyeva akusalaniyamo, na acittakapakkhe. Tattha pana yathāsambhavaṃ kusalaṃ vā siyā, akusalaṃ vā, abyākataṃ vāti ayamattho sāmatthiyato sijjhatīti veditabbaṃ. Sacittakapakkheti vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkheti gahetabbaṃ, na paṇṇattivijānanacittena tathā sati sabbasikkhāpadānampi lokavajjatāpasaṅgato. ‘‘Paṭikkhittamidaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti jānantassa hi paṇṇattivajjepi anādariyavasena paṭighacittameva uppajjati, tasmā idaṃ vākyaṃ niratthakameva siyā sabbasikkhāpadānipi lokavajjānīti ettakamattasseva vattabbatāpasaṅgato.
ឯត្ថ ច សចិត្តកបក្ខេយេវ ចិត្តំ អកុសលន្តិ និយមស្ស អកតត្តា សុរាបានាទីសុ អចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលំ ន ហោតេវាតិ ន សក្កា និយមេតុំ, កេវលំ បន សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ, ន កុសលាទីតិ ឯវមេត្ថ និយមោ សិជ្ឈតិ, ឯវញ្ច សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តានម្បិ អកុសលចិត្តេនេវ បានំ គន្ធវណ្ណកាទិភាវំ អជានិត្វា លិម្បន្តីនំ ភិក្ខុនីនំ វិនាបិ អកុសលចិត្តេន លិម្បនញ្ច, ឧភយត្ថាបិ អាបត្តិសម្ភវោ ច សមត្ថិតោ ហោតិ។ យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៤២) ‘‘សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ វចនតោ អចិត្តកស្ស វត្ថុអជាននវសេន អចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ អយំ និយមោ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតី’’តិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ ។ អចិត្តកេសុ ហិ តេរសសុ លោកវជ្ជេសុ សុរាបានស្សេវ អចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលចិត្តនិយមោ, ន ឥតរេសំ ទ្វាទសន្នំ អកុសលាទិចិត្តេនាបិ អាបជ្ជិតព្ពតោ។ យំ បន ឯវំ កេនចិ អនិច្ឆមានំ សទ្ទតោបិ អបតីយមានមិមំ និយមំ បរាធិប្បាយំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យទិ ហិ អចិត្តកស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ ចិត្តំ អកុសលមេវ សិយា, សចិត្តកបក្ខេតិ ឥទំ វិសេសនំ និរត្ថកំ សិយា’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ និរត្ថកមេវ ឯវំ និយមស្ស កេនចិ អនធិប្បេតត្តា។ ន ហិ កោចិ សទ្ទសត្ថវិទូ និយមំ ឥច្ឆតិ, យេន សចិត្តកបក្ខេតិ ឥទំ វិសេសនំ និរត្ថកំ សិយាតិអាទិ វុត្តំ ភវេយ្យ, កិន្តុ សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ, អចិត្តកបក្ខេ បន ចិត្តំ អនិយតំ អកុសលមេវ វា សិយា, កុសលាទីសុ វា អញ្ញតរន្តិ ឯវមេវ ឥច្ឆតិ។ តេន សចិត្តកបក្ខេតិ វិសេសនម្បិ សាត្ថកំ សិយា។ អចិត្តកសិក្ខាបទានំ សចិត្តកបក្ខេសុ អកុសលនិយមេន លោកវជ្ជតា ច សិជ្ឈតិ។ តេសុ ច សុរាបានស្សេវ អចិត្តកបក្ខេបិ លោកវជ្ជតា អកុសលចិត្តតា ច, ឥតរេសំ បន សចិត្តកបក្ខេ ឯវាតិ វាទោបិ ន វិរុជ្ឈតីតិ ន កិញ្ចេត្ថ អនុបបន្នំ នាម។
Ettha ca sacittakapakkheyeva cittaṃ akusalanti niyamassa akatattā surāpānādīsu acittakapakkhe cittaṃ akusalaṃ na hotevāti na sakkā niyametuṃ, kevalaṃ pana sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva, na kusalādīti evamettha niyamo sijjhati, evañca surāti ajānitvā pivantānampi akusalacitteneva pānaṃ gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā limpantīnaṃ bhikkhunīnaṃ vināpi akusalacittena limpanañca, ubhayatthāpi āpattisambhavo ca samatthito hoti. Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.42) ‘‘sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyatī’’ti vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ . Acittakesu hi terasasu lokavajjesu surāpānasseva acittakapakkhepi akusalacittaniyamo, na itaresaṃ dvādasannaṃ akusalādicittenāpi āpajjitabbato. Yaṃ pana evaṃ kenaci anicchamānaṃ saddatopi apatīyamānamimaṃ niyamaṃ parādhippāyaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā, sacittakapakkheti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā’’tiādi vuttaṃ, taṃ niratthakameva evaṃ niyamassa kenaci anadhippetattā. Na hi koci saddasatthavidū niyamaṃ icchati, yena sacittakapakkheti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyātiādi vuttaṃ bhaveyya, kintu sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva, acittakapakkhe pana cittaṃ aniyataṃ akusalameva vā siyā, kusalādīsu vā aññataranti evameva icchati. Tena sacittakapakkheti visesanampi sātthakaṃ siyā. Acittakasikkhāpadānaṃ sacittakapakkhesu akusalaniyamena lokavajjatā ca sijjhati. Tesu ca surāpānasseva acittakapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca, itaresaṃ pana sacittakapakkhe evāti vādopi na virujjhatīti na kiñcettha anupapannaṃ nāma.
យំ បនេត្ថ ‘‘សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស…បេ.… វិនាបិ អកុសលចិត្តេន អាបត្តិសម្ភវតោ…បេ.… សុរាបានាទិអចិត្តកសិក្ខាបទានំ លោកវជ្ជតា ន សិយា’’តិអាទិ វុត្តំ។ យញ្ច តមត្ថំ សាធេតុំ គណ្ឋិបទេសុ អាគតវចនំ ទស្សេត្វា ពហុំ បបញ្ចិតំ, តំ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ អដ្ឋកថាហិ វិរុទ្ធត្តា។ តថា ហិ ‘‘វត្ថុអជាននតាយ ចេត្ថ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ វុត្តំ។ យញ្ចេតស្ស ‘‘សចិត្តកបក្ខេ អកុសលេនេវ បាតព្ពតោ លោកវជ្ជតា’’តិ វុត្តំ អដ្ឋកថាវចនំ, តំ ន សុន្ទរំ។ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវា’’តិ សព្ពេសំ លោកវជ្ជានំ ឥធេវ បារាជិកដ្ឋកថាយ សាមញ្ញតោ វត្វា សុរាបានសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយា’’តិ ឯវំ អចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលចិត្តតាយ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា។ ន ហិ ‘‘សាមញ្ញតោ ឥធ វុត្តោវ អត្ថោ បុន សុរាបានដ្ឋកថាយម្បិ វុត្តោ’’តិ សក្កា វត្តុំ វុត្តស្សេវ បុន វចនេ បយោជនាភាវា, តទញ្ញេសុបិ អចិត្តកលោកវជ្ជេសុ វត្តព្ពតាបសង្គតោ ច, នាបិ ឯកត្ថ វុត្តោ នយោ តទញ្ញេសុបិ ឯកលក្ខណតាយ វុត្តោ ឯវ ហោតីតិ ‘‘សុរាបានសិក្ខាបទេយេវ (បាចិ. ៣២៦ អាទយោ) វុត្តោ’’តិ សក្កា វត្តុំ អចិត្តកលោកវជ្ជានំ សព្ពបឋមេ ឧយ្យុត្តសិក្ខាបទេយេវ (បាចិ. ៣១១ អាទយោ) វត្តព្ពតោ, សុរាបានសិក្ខាបទេយេវ វា វត្វា ឯសេវ នយោ សេសេសុ អចិត្តកលោកវជ្ជេសុបីតិ អតិទិសិតព្ពតោ ច។
Yaṃ panettha ‘‘surāti ajānitvā pivantassa…pe… vināpi akusalacittena āpattisambhavato…pe… surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyā’’tiādi vuttaṃ. Yañca tamatthaṃ sādhetuṃ gaṇṭhipadesu āgatavacanaṃ dassetvā bahuṃ papañcitaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ aṭṭhakathāhi viruddhattā. Tathā hi ‘‘vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti vuttaṃ. Yañcetassa ‘‘sacittakapakkhe akusaleneva pātabbato lokavajjatā’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ, taṃ na sundaraṃ. ‘‘Sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti sabbesaṃ lokavajjānaṃ idheva pārājikaṭṭhakathāya sāmaññato vatvā surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘akusaleneva pātabbatāyā’’ti evaṃ acittakapakkhepi akusalacittatāya visesetvā vuttattā. Na hi ‘‘sāmaññato idha vuttova attho puna surāpānaṭṭhakathāyampi vutto’’ti sakkā vattuṃ vuttasseva puna vacane payojanābhāvā, tadaññesupi acittakalokavajjesu vattabbatāpasaṅgato ca, nāpi ekattha vutto nayo tadaññesupi ekalakkhaṇatāya vutto eva hotīti ‘‘surāpānasikkhāpadeyeva (pāci. 326 ādayo) vutto’’ti sakkā vattuṃ acittakalokavajjānaṃ sabbapaṭhame uyyuttasikkhāpadeyeva (pāci. 311 ādayo) vattabbato, surāpānasikkhāpadeyeva vā vatvā eseva nayo sesesu acittakalokavajjesupīti atidisitabbato ca.
អបិច វុត្តមេវត្ថំ វទន្តេន ‘‘សចិត្តកបក្ខេ អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយា’’តិ បុព្ពេ វុត្តក្កមេនេវ វត្តព្ពំ សន្ទេហាទិវិគមត្ថត្តា បុន វចនស្ស។ សិក្ខាបទវិសយេ ច វិសេសិតព្ពំ វិសេសេត្វាវ វុច្ចតិ, ឥតរថា អាបត្តានាបត្តាទិភេទស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា។ តថា ហិ ភិក្ខុនីវិភង្គដ្ឋកថាយំ ‘‘វិនាបិ ចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា អចិត្តកានិ, ចិត្តេ បន សតិ អកុសលេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា លោកវជ្ជានិ ចេវ អកុសលចិត្តានិ ចា’’តិ គិរគ្គសមជ្ជាទីនំ សចិត្តកបក្ខេ ឯវ លោកវជ្ជតា អកុសលចិត្តតា ច វិសេសេត្វា វុត្តា, ន ឯវំ សុរាបានស្ស។ តស្ស បន បក្ខទ្វយស្សាបិ សាធារណវសេន ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយា’’តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ វិសេសេត្វា។ តស្មា ឥទំ សុរាបានំ សចិត្តកាចិត្តកបក្ខទ្វយេបិ លោកវជ្ជំ អកុសលចិត្តញ្ចាតិ ទស្សេតុមេវ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ វិសុំ វុត្តន្តិ សុដ្ឋុ សិជ្ឈតិ។ ឯតេនេវ យំ សារត្ថទីបនិយំ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ វុត្តស្ស ឥមស្សេវ អធិប្បាយស្ស បដិបាទកមេតន្តិ សញ្ញាយ ឥមិនា ឯវ ហិ អធិប្បាយេន អញ្ញេសុបិ លោកវជ្ជេសុ អចិត្តកសិក្ខាបទេសុ អកុសលចិត្តតា ឯវ វុត្តា, ន បន តិចិត្តតា។ តេនេវ ភិក្ខុនីវិភង្គដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘គិរគ្គសមជ្ជំ ចិត្តាគារសិក្ខាបទំ សង្ឃាណិ ឥត្ថាលង្ការោ គន្ធវណ្ណកោ វាសិតកបិញ្ញាកោ ភិក្ខុនីអាទីហិ ឧម្មទ្ទនបរិមទ្ទនានីតិ ឥមានិ ទស សិក្ខាបទានិ អចិត្តកានិ អកុសលចិត្តានិ, អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ វិនាបិ ចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា អចិត្តកានិ, ចិត្តេ បន សតិ អកុសលេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា លោកវជ្ជានិ ចេវ អកុសលចិត្តានិ ចា’’តិ វុត្តំ, តម្បិ បដិសិទ្ធំ ហោតិ តព្ពិបរីតស្សេវ អត្ថស្ស យថាវុត្តនយេន សាធនតោ។ តស្មា សុរាបានស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុមេវ ឥទំ វចនំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ។ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ វត្ថុអជាននតាយ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ ច-ការោ វិសេសត្ថជោតកោ អបិចាតិ ឥមិនា សមានត្ថោ។ តស្មា យទិទំ អញ្ញេសុ អចិត្តកលោកវជ្ជេសុ វិនាបិ ចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា អចិត្តកានិ, ចិត្តេ បន សតិ អកុសលេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា លោកវជ្ជានិ ចេវ អកុសលចិត្តានិ ចាតិ លោកវជ្ជតាយ អកុសលចិត្តតាយ ច លក្ខណំ វុច្ចតិ, តំ ឯត្ថ សុរាបានសិក្ខាបទេ នាគច្ឆតិ, ឥធ បន វិសេសោ អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ។ សោ កតរោតិ ចេ? វត្ថុអជាននតាយ ឯវ វត្ថុជាននចិត្តេន វិនាបិ អាបជ្ជិតព្ពតាយ ឯវ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា, នត្ថេត្ថ អចិត្តកតាយ វិសេសោ។ កិន្តុ វត្ថុអជាននសង្ខាតអចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលចិត្តេនេវ សុរាមេរយស្ស អជ្ឈោហរិតព្ពតាយាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស សចិត្តកបក្ខេបិ អចិត្តកបក្ខេបិ លោកវជ្ជតា អកុសលចិត្តតា ច វេទិតព្ពាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ។ ឥធ ហិ ‘‘ចិត្តេ បន សតី’’តិ អវិសេសេត្វា ‘‘អកុសលេនេវា’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា ឧភយបក្ខេបិ លោកវជ្ជតា អកុសលចិត្តតា ច សិទ្ធាតិ វេទិតព្ពា។ តេនេវ បរមត្ថជោតិកាយ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ២.បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) ខុទ្ទកដ្ឋកថាយ សិក្ខាបទវណ្ណនាយ ‘‘សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ កាយតោ ច កាយចិត្តតោ ចាតិ ទ្វិសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ។ សុរាតិ ជាននចិត្តាភាវេនេវ ហេត្ថ ចិត្តង្គវិរហិតោ កេវលោបិ កាយោ ឯកសមុដ្ឋានំ វុត្តោ, តស្មិញ្ច ឯកសមុដ្ឋានក្ខណេបិ យាយ ចេតនាយ បិវតិ, សា ឯកន្តអកុសលា ឯវ ហោតិ។ តេនេវ តត្ថេវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បឋមា ចេត្ថ បញ្ច ឯកន្តអកុសលចិត្តសមុដ្ឋានត្តា បាណាតិបាតាទីនំ បកតិវជ្ជតោ វេរមណិយោ, សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជតោ’’តិ ឯវំ បញ្ចន្នម្បិ សាមញ្ញតោ អកុសលចិត្តតា លោកវជ្ជតាសង្ខាតា បកតិវជ្ជតា ច វុត្តា។ អង្គេសុ ច ជាននង្គំ ន វុត្តំ។ តថា ហិ ‘‘សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានស្ស បន សុរាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតិ មទនីយំ, បាតុកាមតាចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, តជ្ជញ្ច វាយាមំ អាបជ្ជតិ, បីតេ ច បវិសតីតិ ឥមានិ ចត្តារិ អង្គានី’’តិ វុត្តំ, ន បន សុរាតិ ជាននង្គេន សទ្ធិំ បញ្ចាតិ។ យទិ ហិ សុរាតិ ជាននម្បិ អង្គំ សិយា, អវស្សមេវ តំ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ។ យថា ចេត្ថ, ឯវំ អញ្ញាសុបិ សុត្តបិដកាទិអដ្ឋកថាសុ កត្ថចិ ជាននង្គំ ន វុត្តំ។ តស្មា ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ ឥមស្ស អដ្ឋកថាបាឋស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ ឯវមេវ អត្ថោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ។
Apica vuttamevatthaṃ vadantena ‘‘sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāyā’’ti pubbe vuttakkameneva vattabbaṃ sandehādivigamatthattā puna vacanassa. Sikkhāpadavisaye ca visesitabbaṃ visesetvāva vuccati, itarathā āpattānāpattādibhedassa duviññeyyattā. Tathā hi bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cā’’ti giraggasamajjādīnaṃ sacittakapakkhe eva lokavajjatā akusalacittatā ca visesetvā vuttā, na evaṃ surāpānassa. Tassa pana pakkhadvayassāpi sādhāraṇavasena ‘‘akusaleneva pātabbatāyā’’ti vuttaṃ, na pana ‘‘sacittakapakkhe’’ti visesetvā. Tasmā idaṃ surāpānaṃ sacittakācittakapakkhadvayepi lokavajjaṃ akusalacittañcāti dassetumeva ‘‘akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti visuṃ vuttanti suṭṭhu sijjhati. Eteneva yaṃ sāratthadīpaniyaṃ ‘‘sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti vuttassa imasseva adhippāyassa paṭipādakametanti saññāya iminā eva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatā eva vuttā, na pana ticittatā. Teneva bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘giraggasamajjaṃ cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanānīti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni akusalacittāni, ayaṃ panettha adhippāyo vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cā’’ti vuttaṃ, tampi paṭisiddhaṃ hoti tabbiparītasseva atthassa yathāvuttanayena sādhanato. Tasmā surāpānassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalamevāti imaṃ visesaṃ dassetumeva idaṃ vacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ. Ayañhettha attho vatthuajānanatāya cetthāti ettha ca-kāro visesatthajotako apicāti iminā samānattho. Tasmā yadidaṃ aññesu acittakalokavajjesu vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti lokavajjatāya akusalacittatāya ca lakkhaṇaṃ vuccati, taṃ ettha surāpānasikkhāpade nāgacchati, idha pana viseso atthīti vuttaṃ hoti. So kataroti ce? Vatthuajānanatāya eva vatthujānanacittena vināpi āpajjitabbatāya eva acittakatā veditabbā, natthettha acittakatāya viseso. Kintu vatthuajānanasaṅkhātaacittakapakkhepi akusalacitteneva surāmerayassa ajjhoharitabbatāyāti imassa sikkhāpadassa sacittakapakkhepi acittakapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca veditabbāti ayamettha viseso. Idha hi ‘‘citte pana satī’’ti avisesetvā ‘‘akusalenevā’’ti sāmaññato vuttattā ubhayapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca siddhāti veditabbā. Teneva paramatthajotikāya (khu. pā. aṭṭha. 2.pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) khuddakaṭṭhakathāya sikkhāpadavaṇṇanāya ‘‘surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyato ca kāyacittato cāti dvisamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Surāti jānanacittābhāveneva hettha cittaṅgavirahito kevalopi kāyo ekasamuṭṭhānaṃ vutto, tasmiñca ekasamuṭṭhānakkhaṇepi yāya cetanāya pivati, sā ekantaakusalā eva hoti. Teneva tattheva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘paṭhamā cettha pañca ekantaakusalacittasamuṭṭhānattā pāṇātipātādīnaṃ pakativajjato veramaṇiyo, sesā paṇṇattivajjato’’ti evaṃ pañcannampi sāmaññato akusalacittatā lokavajjatāsaṅkhātā pakativajjatā ca vuttā. Aṅgesu ca jānanaṅgaṃ na vuttaṃ. Tathā hi ‘‘surāmerayamajjapamādaṭṭhānassa pana surādīnaṃ aññataraṃ hoti madanīyaṃ, pātukāmatācittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, tajjañca vāyāmaṃ āpajjati, pīte ca pavisatīti imāni cattāri aṅgānī’’ti vuttaṃ, na pana surāti jānanaṅgena saddhiṃ pañcāti. Yadi hi surāti jānanampi aṅgaṃ siyā, avassameva taṃ vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ. Yathā cettha, evaṃ aññāsupi suttapiṭakādiaṭṭhakathāsu katthaci jānanaṅgaṃ na vuttaṃ. Tasmā ‘‘akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti imassa aṭṭhakathāpāṭhassa acittakapakkhepi ‘‘akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti evameva atthoti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
អបិច យំ គណ្ឋិបទេសុ ‘‘ឯតំ សត្តំ មារេស្សាមីតិ តស្មិំយេវ បទេសេ និបន្នំ អញ្ញំ មារេន្តស្ស បាណសាមញ្ញស្ស អត្ថិតាយ យថា បាណាតិបាតោ ហោតិ, ឯវំ ឯតំ មជ្ជំ បិវិស្សាមីតិ អញ្ញំ មជ្ជំ បិវន្តស្ស មជ្ជសាមញ្ញស្ស អត្ថិតាយ អកុសលមេវ ហោតិ, យថា បន កដ្ឋសញ្ញាយ សប្បំ ឃាតេន្តស្ស បាណាតិបាតោ ន ហោតិ, ឯវំ នាឡិកេរបានសញ្ញាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស អកុសលំ ន ហោតី’’តិ បាណាតិបាតេន សទ្ធិំ សព្ពថា សមានត្តេន ឧបមេត្វា វុត្តំ, តំ អតិវិយ អយុត្តំ សព្ពេសំ សិក្ខាបទានំ បាណាតិបាតាទិអកុសលានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សមានតាយ និយមាភាវា។ បាណាតិបាតោ ហិ បរិយាយេនាបិ សិជ្ឈតិ, ន តថា អទិន្នាទានំ។ តំ បន អាណត្តិយាបិ សិជ្ឈតិ, ន ច មេថុនាទីសុ។ តស្មា បយោគង្គាទីហិបិ ភិន្នានមេវ សំសដ្ឋំ សព្ពថា សមីករណំ អយុត្តមេវ។ ‘‘បាណាតិបាតោ វិយ អទិន្នាទានមេថុនាទីនិបិ បរិយាយកថាទីហិ សិជ្ឈន្តី’’តិ កេនចិ វុត្តេ តំ កិន្តិ ន គយ្ហតិ តថា វចនាភាវាតិ ចេ? ឥធាបិ ‘‘តថា បាណាតិបាតសទិសំ សុរាបាន’’ន្តិ វចនាភាវា ឥទម្បិ ន គហេតព្ពមេវ។ កិញ្ចិ អដ្ឋកថាវចនេនេវ សិទ្ធមេវត្ថំ បដិពាហន្តេន វិនយញ្ញុនា សុត្តសុត្តានុលោមាទីហិ តស្ស វិរោធំ ទស្សេត្វា បដិពាហេតព្ពំ, ន បន បយោគង្គាទីហិ អច្ចន្តវិភិន្នេន សិក្ខាបទន្តរេន សហ សមីករណមត្តេន។ ន ហិ ‘‘សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្សាបិ អកុសលមេវា’’តិ ឯត្ថ សុត្តាទិវិរោធោ អត្ថិ, វិនយបិដកេ តាវ ឯតស្ស អត្ថស្ស វិរុទ្ធំ សុត្តាទិកំ ន ទិស្សតិ, នាបិ សុត្តបិដកាទីសុ។
Apica yaṃ gaṇṭhipadesu ‘‘etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti, evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti, yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti, evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī’’ti pāṇātipātena saddhiṃ sabbathā samānattena upametvā vuttaṃ, taṃ ativiya ayuttaṃ sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ pāṇātipātādiakusalānañca aññamaññaṃ samānatāya niyamābhāvā. Pāṇātipāto hi pariyāyenāpi sijjhati, na tathā adinnādānaṃ. Taṃ pana āṇattiyāpi sijjhati, na ca methunādīsu. Tasmā payogaṅgādīhipi bhinnānameva saṃsaṭṭhaṃ sabbathā samīkaraṇaṃ ayuttameva. ‘‘Pāṇātipāto viya adinnādānamethunādīnipi pariyāyakathādīhi sijjhantī’’ti kenaci vutte taṃ kinti na gayhati tathā vacanābhāvāti ce? Idhāpi ‘‘tathā pāṇātipātasadisaṃ surāpāna’’nti vacanābhāvā idampi na gahetabbameva. Kiñci aṭṭhakathāvacaneneva siddhamevatthaṃ paṭibāhantena vinayaññunā suttasuttānulomādīhi tassa virodhaṃ dassetvā paṭibāhetabbaṃ, na pana payogaṅgādīhi accantavibhinnena sikkhāpadantarena saha samīkaraṇamattena. Na hi ‘‘surāti ajānitvā pivantassāpi akusalamevā’’ti ettha suttādivirodho atthi, vinayapiṭake tāva etassa atthassa viruddhaṃ suttādikaṃ na dissati, nāpi suttapiṭakādīsu.
យំ បនេត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ (ធ. ប. ១, ២) វុត្តត្តា សព្ពានិ អកុសលានិ បុព្ពេ វីតិក្កមវត្ថុំ ជានន្តស្សេវ ហោន្តី’’តិ។ តំ តេសំ សុត្តាធិប្បាយានភិញ្ញាតមេវ បកាសេតិ។ ន ហិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ ឥទំ វចនំ បុព្ពេ វីតិក្កមវត្ថុំ ជានន្តស្សេវ អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ, អថ ខោ កុសលាកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បាទបច្ចយដ្ឋេន បុព្ពង្គមភូតំ សហជាតចិត្តំ និស្សាយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន វិនា ចិត្តេនាតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ។ ន ហេត្ថ ‘‘សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស អកុសលមេវា’’តិ វុត្តេ សហជាតចិត្តំ វិនាបិ លោភាទិអកុសលចេតសិកា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតិ។ យេន តំ និសេធាយ ឥទំ សុត្តំ អាហរណីយំ សិយា, អភិធម្មវិរោធោបេត្ថ នត្ថិ បុព្ពេ នាមជាតិអាទិវសេន អជានន្តស្សេវ បញ្ចវិញ្ញាណវីថិយំ កុសលាកុសលជវនុប្បត្តិវចនតោ។
Yaṃ panettha keci vadanti ‘‘manopubbaṅgamā dhammāti (dha. pa. 1, 2) vuttattā sabbāni akusalāni pubbe vītikkamavatthuṃ jānantasseva hontī’’ti. Taṃ tesaṃ suttādhippāyānabhiññātameva pakāseti. Na hi ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti idaṃ vacanaṃ pubbe vītikkamavatthuṃ jānantasseva akusalā dhammā uppajjantīti imamatthaṃ dīpeti, atha kho kusalākusalā dhammā uppajjamānā uppādapaccayaṭṭhena pubbaṅgamabhūtaṃ sahajātacittaṃ nissāyeva uppajjanti, na vinā cittenāti imamatthaṃ dīpeti. Na hettha ‘‘surāti ajānitvā pivantassa akusalamevā’’ti vutte sahajātacittaṃ vināpi lobhādiakusalacetasikā dhammā uppajjantīti ayamattho āpajjati. Yena taṃ nisedhāya idaṃ suttaṃ āharaṇīyaṃ siyā, abhidhammavirodhopettha natthi pubbe nāmajātiādivasena ajānantasseva pañcaviññāṇavīthiyaṃ kusalākusalajavanuppattivacanato.
អបិច ពាលបុថុជ្ជនានំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឧប្បជ្ជមានានិ ជវនានិ យេភុយ្យេន អកុសលានេវ ឧប្បជ្ជន្តិ។ កុសលានិ បន តេសំ កល្យាណមិត្តាទិឧបនិស្សយពលេន អប្បកានេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, តុណ្ហីភូតានម្បិ និទ្ទាយិត្វា សុបិនំ បស្សន្តានម្បិ ឧទ្ធច្ចាទិអកុសលជវនស្សេវ យេភុយ្យប្បវត្តិតោ កុសលាកុសលវិរហិតស្ស ជវនស្ស តេសំ អភាវា។ អកុសលា ហិ វិសយានុគុណំ វាសនានុគុណញ្ច យថាបច្ចយំ សមុប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ កិំ បុព្ពេ ជាននាជានននិពទ្ធេន។ យេ បន ជាននាទិអង្គសម្បន្នា បាណាតិបាតាទយោ, យេ ច ជាននាទិំ វិនាបិ សិជ្ឈមានា សុរាបានមិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ, តេ តេ តថា តថា យាថាវតោ ញត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេន និទ្ទិដ្ឋា, តេសញ្ច យថានិទ្ទិដ្ឋវសេន គហណេ កោ នាម អភិធម្មវិរោធោ។ ឯវំ សុត្តាទិវិរោធាភាវតោ, អដ្ឋកថាយ ច វុត្តត្តា យថាវុត្តវសេនេវេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ។ យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘សាមណេរោ ជានិត្វា បិវន្តោ សីលភេទំ អាបជ្ជតិ, ន អជានិត្វា’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ? នាយំ ទោសោ សីលភេទស្ស ភគវតោ អាណាយត្តត្តា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាទីនំ សីលភេទោ វិយ។ ន ហិ តាសំ អកុសលុប្បត្តិយា ឯវ សីលភេទោ ហោតិ សង្ឃាយត្តសមនុភាសនានន្តរេយេវ វិហិតត្តា។ ឯវមិធាបិ ជានិត្វា បិវនេ ឯវ វិហិតោ, ន អជានិត្វា បិវនេ។ អញ្ញោ ហិ សិក្ខាបទវិសយោ, អញ្ញោ អកុសលវិសយោ។ តេនេវ សាមណេរានំ បុរិមេសុ បញ្ចសុ សិក្ខាបទេសុ ឯកស្មិំ ភិន្នេ សព្ពានិបិ សិក្ខាបទានិ ភិជ្ជន្តិ។ អកុសលំ បន យំ ភិន្នំ, តេន ឯកេនេវ ហោតិ, នាញ្ញេហិ។ តស្មា សាមណេរស្ស អជានិត្វា បិវន្តស្ស សីលភេទាភាវេបិ កម្មបថប្បត្តំ អកុសលមេវាតិ គហេតព្ពំ។
Apica bālaputhujjanānaṃ chasu dvāresu uppajjamānāni javanāni yebhuyyena akusalāneva uppajjanti. Kusalāni pana tesaṃ kalyāṇamittādiupanissayabalena appakāneva uppajjanti, tuṇhībhūtānampi niddāyitvā supinaṃ passantānampi uddhaccādiakusalajavanasseva yebhuyyappavattito kusalākusalavirahitassa javanassa tesaṃ abhāvā. Akusalā hi visayānuguṇaṃ vāsanānuguṇañca yathāpaccayaṃ samuppajjanti, tattha kiṃ pubbe jānanājānananibaddhena. Ye pana jānanādiaṅgasampannā pāṇātipātādayo, ye ca jānanādiṃ vināpi sijjhamānā surāpānamicchādiṭṭhiādayo, te te tathā tathā yāthāvato ñatvā sammāsambuddhena niddiṭṭhā, tesañca yathāniddiṭṭhavasena gahaṇe ko nāma abhidhammavirodho. Evaṃ suttādivirodhābhāvato, aṭṭhakathāya ca vuttattā yathāvuttavasenevettha attho gahetabbo. Yadi evaṃ kasmā ‘‘sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti? Nāyaṃ doso sīlabhedassa bhagavato āṇāyattattā ukkhittānuvattikādīnaṃ sīlabhedo viya. Na hi tāsaṃ akusaluppattiyā eva sīlabhedo hoti saṅghāyattasamanubhāsanānantareyeva vihitattā. Evamidhāpi jānitvā pivane eva vihito, na ajānitvā pivane. Añño hi sikkhāpadavisayo, añño akusalavisayo. Teneva sāmaṇerānaṃ purimesu pañcasu sikkhāpadesu ekasmiṃ bhinne sabbānipi sikkhāpadāni bhijjanti. Akusalaṃ pana yaṃ bhinnaṃ, tena ekeneva hoti, nāññehi. Tasmā sāmaṇerassa ajānitvā pivantassa sīlabhedābhāvepi kammapathappattaṃ akusalamevāti gahetabbaṃ.
យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៤២) ‘‘សាមណេរស្ស សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស បារាជិកំ នត្ថិ, អកុសលំ បន ហោតី’’តិ កេហិចិ វុត្តវចនំ ‘‘តំ តេសំ មតិមត្ត’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ភិក្ខុនោ អជានិត្វាបិ ពីជតោ បដ្ឋាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស បាចិត្តិយំ។ សាមណេរោ ជានិត្វា បិវន្តោ សីលភេទំ អាបជ្ជតិ, ន អជានិត្វាតិ ឯត្តកមេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, អកុសលំ បន ហោតីតិ ន វុត្ត’’ន្តិ តត្ថ ការណំ វុត្តំ, តំ អការណំ។ ន ហិ អដ្ឋកថាយំ សាមណេរានំ ជានិត្វា បិវនេ ឯវ សីលភេទោ, ន អជានិត្វាតិ សីលភេទកថនដ្ឋានេ អកុសលំ បន ហោតីតិ អវចនំ អជាននបក្ខេ អកុសលាភាវស្ស ការណំ ហោតិ, តត្ថ បសង្គាភាវា, វត្តព្ពដ្ឋានេ ឯវ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ លោកវជ្ជតា’’តិ វុត្តត្តា ច។ ន ច តេ ‘‘អកុសលំ បន ហោតី’’តិ វទន្តា អាចរិយា ឥមំ សាមណេរានំ សីលភេទប្បកាសកំ ខន្ធកដ្ឋកថាបាឋមេវ គហេត្វា អវោចុំ, យេន ‘‘ឯត្តកមេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា, អថ ខោ សុរាបានដ្ឋកថាគតំ សុត្តបិដកដ្ឋកថាគតញ្ច អនេកវិធំ វចនំ, មហាវិហារវាសីនំ បរម្បរោបទេសញ្ច គហេត្វា អវោចុំ។ ភិន្នលទ្ធិកានំ អភយគិរិកាទីនំ មតញ្ហេតំ, យទិទំ ជានិត្វា បិវន្តស្សេវ អកុសលន្តិ គហណំ។ តស្មា យំ វុត្តំ កេហិចិ ‘‘សាមណេរស្ស សុរាតិ អជានិត្វា បិវន្តស្ស បារាជិកំ នត្ថិ, អកុសលំ បន ហោតី’’តិ, តំ សុវុត្តន្តិ គហេតព្ពំ។
Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.42) ‘‘sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājikaṃ natthi, akusalaṃ pana hotī’’ti kehici vuttavacanaṃ ‘‘taṃ tesaṃ matimatta’’nti paṭikkhipitvā ‘‘bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ. Sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvāti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, akusalaṃ pana hotīti na vutta’’nti tattha kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ. Na hi aṭṭhakathāyaṃ sāmaṇerānaṃ jānitvā pivane eva sīlabhedo, na ajānitvāti sīlabhedakathanaṭṭhāne akusalaṃ pana hotīti avacanaṃ ajānanapakkhe akusalābhāvassa kāraṇaṃ hoti, tattha pasaṅgābhāvā, vattabbaṭṭhāne eva ‘‘akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti vuttattā ca. Na ca te ‘‘akusalaṃ pana hotī’’ti vadantā ācariyā imaṃ sāmaṇerānaṃ sīlabhedappakāsakaṃ khandhakaṭṭhakathāpāṭhameva gahetvā avocuṃ, yena ‘‘ettakameva aṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vattabbaṃ siyā, atha kho surāpānaṭṭhakathāgataṃ suttapiṭakaṭṭhakathāgatañca anekavidhaṃ vacanaṃ, mahāvihāravāsīnaṃ paramparopadesañca gahetvā avocuṃ. Bhinnaladdhikānaṃ abhayagirikādīnaṃ matañhetaṃ, yadidaṃ jānitvā pivantasseva akusalanti gahaṇaṃ. Tasmā yaṃ vuttaṃ kehici ‘‘sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājikaṃ natthi, akusalaṃ pana hotī’’ti, taṃ suvuttanti gahetabbaṃ.
យញ្ច សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៤២) ‘‘អជានិត្វា បិវន្តស្សាបិ សោតាបន្នស្ស មុខំ សុរា ន បវិសតិ កម្មបថប្បត្តអកុសលចិត្តេនេវ បាតព្ពតោ’’តិ កេហិចិ វុត្តវចនំ ‘‘ន សុន្ទរ’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ពោធិសត្តមាតុ សីលំ វិយ ហិ ឥទម្បិ អរិយសាវកានំ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ធម្មតាសិទ្ធត្តំយេវ សមត្ថេតុំ ‘‘ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ ជីវិតហេតុបិ នេវ បាណំ ហនតិ, ន សុរំ បិវតិ។ សចេ បិស្ស សុរញ្ច ខីរញ្ច មិស្សេត្វា មុខេ បក្ខិបន្តិ, ខីរមេវ បវិសតិ, ន សុរា។ យថា កិំ? យថា កោញ្ចសកុណានំ ខីរមិស្សកេ ឧទកេ ខីរមេវ បវិសតិ, ន ឧទកំ។ ឥទំ យោនិសិទ្ធន្តិ ចេ, ឥទម្បិ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាវចនំ ទស្សិតំ, តម្បិ ន យុត្តមេវ។ យថា ហិ ពោធិសត្តមាតុ សីលំ វិយ អរិយសាវកានំ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ ឯត្ថ ពោធិសត្តមាតុ ធម្មតា នាម ពោធិសត្តស្ស ច អត្តនោ ច បារមិតានុភាវេន អកុសលានុប្បត្តិនិយមោ ឯវ។ តថា អរិយសាវកានម្បិ ភវន្តរេ បាណាតិបាតាទីនំ ទសន្នំ កម្មបថានំ អញ្ញេសញ្ច អបាយហេតុកានំ អកុសលានំ អច្ចន្តប្បហាយកស្ស មគ្គស្ស អានុភាវេន តំតំសីលវីតិក្កមហេតុកស្ស អកុសលស្ស អនុប្បត្តិនិយមោ ឯវ ធម្មតា។ ន ហិ សភាវវាទីនំ ធម្មតា វិយ អហេតុកតា ឥធ ធម្មតា នាម។ យថា វា ឯវំធម្មតានយេ ការណស្ស ភាវេ អភាវេ ច ការិយស្ស ភាវោ អភាវោ ច ធម្មតា, ន អហេតុអប្បច្ចយាភាវាភាវោ, ឯវមិធាបិ បាណាតិបាតាទិកម្មបថានំ ហេតុភូតស្ស កិលេសស្ស អច្ចន្តាភាវេន តេសំ អភាវោ, តទវសេសានំ អកុសលានំ ហេតុនោ ភាវេន ភាវោ ច ធម្មតា , ន អហេតុកតា។ តស្មា អបាយហេតុនោ រាគស្ស អភាវេនេវ អរិយានំ អជានិត្វាបិ សុរាយ អនជ្ឈោហរណន្តិ សុវុត្តមេវិទំ កេហិចិ ‘‘អជានិត្វា បិវន្តស្សាបិ សោតាបន្នស្ស មុខំ សុរា ន បវិសតិ កម្មបថប្បត្តអកុសលចិត្តេនេវ បាតព្ពតោ’’តិ, តំ កេន ហេតុនា ន សុន្ទរំ ជាតន្តិ ន ញាយតិ, ធម្មតាសិទ្ធន្តិ វា កថនេន កថំ តំ បដិក្ខិត្តន្តិ។
Yañca sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.42) ‘‘ajānitvā pivantassāpi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato’’ti kehici vuttavacanaṃ ‘‘na sundara’’nti paṭikkhipitvā ‘‘bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabba’’nti vatvā dhammatāsiddhattaṃyeva samatthetuṃ ‘‘bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati, na suraṃ pivati. Sace pissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati, na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce, idampi dhammatāsiddhanti veditabba’’nti idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ dassitaṃ, tampi na yuttameva. Yathā hi bodhisattamātu sīlaṃ viya ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti ettha bodhisattamātu dhammatā nāma bodhisattassa ca attano ca pāramitānubhāvena akusalānuppattiniyamo eva. Tathā ariyasāvakānampi bhavantare pāṇātipātādīnaṃ dasannaṃ kammapathānaṃ aññesañca apāyahetukānaṃ akusalānaṃ accantappahāyakassa maggassa ānubhāvena taṃtaṃsīlavītikkamahetukassa akusalassa anuppattiniyamo eva dhammatā. Na hi sabhāvavādīnaṃ dhammatā viya ahetukatā idha dhammatā nāma. Yathā vā evaṃdhammatānaye kāraṇassa bhāve abhāve ca kāriyassa bhāvo abhāvo ca dhammatā, na ahetuappaccayābhāvābhāvo, evamidhāpi pāṇātipātādikammapathānaṃ hetubhūtassa kilesassa accantābhāvena tesaṃ abhāvo, tadavasesānaṃ akusalānaṃ hetuno bhāvena bhāvo ca dhammatā , na ahetukatā. Tasmā apāyahetuno rāgassa abhāveneva ariyānaṃ ajānitvāpi surāya anajjhoharaṇanti suvuttamevidaṃ kehici ‘‘ajānitvā pivantassāpi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato’’ti, taṃ kena hetunā na sundaraṃ jātanti na ñāyati, dhammatāsiddhanti vā kathanena kathaṃ taṃ paṭikkhittanti.
យម្បិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៥២) ‘‘សុរញ្ច ខីរញ្ច មិស្សេត្វា…បេ.… ឥទំ ធម្មតាសិទ្ធ’’ន្តិ វចនំ, តម្បិ សុរាបានស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលចិត្តញ្ញេវ សាធេតិ។ តថា ហិ ‘‘ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ ជីវិតហេតុបិ បាណំ ន ហនតិ, នាទិន្នំ អាទិយតិ…បេ.… ន សុរំ បិវតី’’តិ វុត្តេ ‘‘បុរិមានំ តាវ ចតុន្នំ កម្មបថានំ សចិត្តកត្តា វិរមណំ សុករំ, បច្ឆិមស្ស បន សុរាបានស្ស អចិត្តកត្តា កថំ វិរមណំ ភវេយ្យា’’តិ ចោទនាសម្ភវំ មនសិកត្វា វត្ថុអជាននវសេន អចិត្តកត្តេបិ យស្មា កម្មបថប្បត្តអកុសលេនេវ សុរា អជ្ឈោហរិតព្ពា, តាទិសី ច អកុសលប្បវត្តិ អរិយសាវកស្ស មគ្គេនេវ ហតា, តស្មាស្ស បរគលំ សុរាយ បវិសនំ នត្ថីតិ អត្ថតោ គម្យមានត្ថំ បរិហារវចនំ វទតា ‘‘សចេ បិស្ស សុរញ្ច ខីរញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ខីរមេវ បវិសតិ, ន សុរាតិ ឥទំ សុរាយ សព្ពថាបិ បរគលប្បវេសាភាវទស្សនបរំ, ន បន សុរាមិស្សខីរស្ស សុរាយ វិយោជនសាមត្ថិយទស្សនបរំ។ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យទិ ហិ សុរាមិស្សេ ខីរេ កិញ្ចិ បវិសេយ្យ, ខីរមេវ បវិសេយ្យ, ន សុរា។ ខីរេ បន សុរាយ អវិយុត្តេ ន កិញ្ចិ បវិសតីតិ ។ ឥទំ យោនិសិទ្ធន្តិ ឧទកស្ស មុខេ អប្បវិសនំ យោនិសិទ្ធំ។ យោនីតិ ចេត្ថ ជាតិ អធិប្បេតា។ តស្មា កោញ្ចជាតិកានំ មុខតុណ្ឌសង្ខាតានំ រូបធម្មានំ ខីរមិស្សឧទកជ្ឈោហរណហេតុត្តាភាវេន តំ អប្បវិសនំ សិទ្ធន្តិ អត្ថោ។ ឥទម្បិ ហិ ខីរមិស្សាយ សុរាយ ខីរេ បវិសន្តេបិ បរគលាបវិសនន្តិ។ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ អរិយសាវកស្ស អរូបធម្មានំ សុរាបិវនហេតុភូតកិលេសសហិតត្តាភាវសង្ខាតាយ ធម្មតាយ សិទ្ធំ។ ឯវមេត្ថ អចិត្តកបក្ខេបិ សុរាយ អកុសលចិត្តេនេវ បាតព្ពតោ អរិយសាវកានំ អបិវនំ សមត្ថិតន្តិ វេទិតព្ពំ។ អថាបិ សិយា អជាននបក្ខេ អកុសលចិត្តេន វិនាវ បាតព្ពត្តេបិ សុរាយ អបិវនំ អរិយានំ ធម្មតាតិ សមត្ថនបរមេតន្តិ, តំ ន, អដ្ឋកថាវចនន្តរេហិ វិរុជ្ឈនតោ។ យថា ហិ វចនន្តរេហិ ន វិរុជ្ឈតិ, តថាយេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ។
Yampi dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.352) ‘‘surañca khīrañca missetvā…pe… idaṃ dhammatāsiddha’’nti vacanaṃ, tampi surāpānassa acittakapakkhepi akusalacittaññeva sādheti. Tathā hi ‘‘bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi pāṇaṃ na hanati, nādinnaṃ ādiyati…pe… na suraṃ pivatī’’ti vutte ‘‘purimānaṃ tāva catunnaṃ kammapathānaṃ sacittakattā viramaṇaṃ sukaraṃ, pacchimassa pana surāpānassa acittakattā kathaṃ viramaṇaṃ bhaveyyā’’ti codanāsambhavaṃ manasikatvā vatthuajānanavasena acittakattepi yasmā kammapathappattaakusaleneva surā ajjhoharitabbā, tādisī ca akusalappavatti ariyasāvakassa maggeneva hatā, tasmāssa paragalaṃ surāya pavisanaṃ natthīti atthato gamyamānatthaṃ parihāravacanaṃ vadatā ‘‘sace pissa surañca khīrañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha khīrameva pavisati, na surāti idaṃ surāya sabbathāpi paragalappavesābhāvadassanaparaṃ, na pana surāmissakhīrassa surāya viyojanasāmatthiyadassanaparaṃ. Ayañhettha adhippāyo – yadi hi surāmisse khīre kiñci paviseyya, khīrameva paviseyya, na surā. Khīre pana surāya aviyutte na kiñci pavisatīti . Idaṃ yonisiddhanti udakassa mukhe appavisanaṃ yonisiddhaṃ. Yonīti cettha jāti adhippetā. Tasmā koñcajātikānaṃ mukhatuṇḍasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ khīramissaudakajjhoharaṇahetuttābhāvena taṃ appavisanaṃ siddhanti attho. Idampi hi khīramissāya surāya khīre pavisantepi paragalāpavisananti. Dhammatāsiddhanti ariyasāvakassa arūpadhammānaṃ surāpivanahetubhūtakilesasahitattābhāvasaṅkhātāya dhammatāya siddhaṃ. Evamettha acittakapakkhepi surāya akusalacitteneva pātabbato ariyasāvakānaṃ apivanaṃ samatthitanti veditabbaṃ. Athāpi siyā ajānanapakkhe akusalacittena vināva pātabbattepi surāya apivanaṃ ariyānaṃ dhammatāti samatthanaparametanti, taṃ na, aṭṭhakathāvacanantarehi virujjhanato. Yathā hi vacanantarehi na virujjhati, tathāyeva attho gahetabbo.
អបិច បាណាតិបាតាទីនំ បញ្ចន្នំ កម្មបថានំ ភវន្តរេបិ អករណំ អរិយានំ ធម្មតាសីលមេវ, តេសញ្ច យទិ សចិត្តកតំ សមានំ។ សុរាបានំ វិយ ឥតរានិបិ ចត្តារិ អជានន្តេនាបិ អរិយសាវកេន ន កត្តព្ពានិ សិយុំ, តថា ច អជានន្តានំ អរិយានំ កុសលាព្យាកតចិត្តេហិបិ វិរមណបរមារណបរសន្តកគហណាទីសុ កាយវចីបវត្តិ ន សម្បជ្ជេយ្យ, នោ ចេ សម្បជ្ជតិ, ចក្ខុបាលត្ថេរស្ស ចង្កមនេន បាណវិយោគស្ស, ឧប្បលវណ្ណត្ថេរិយា ពលក្ការេន មគ្គេនមគ្គផុសនស្ស ច បវត្តត្តា។ តស្មា សុរាបានស្ស អចិត្តកបក្ខេបិ អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយ សុរា អរិយានំ បរគលំ ន បវិសតីតិ វិសេសេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។
Apica pāṇātipātādīnaṃ pañcannaṃ kammapathānaṃ bhavantarepi akaraṇaṃ ariyānaṃ dhammatāsīlameva, tesañca yadi sacittakataṃ samānaṃ. Surāpānaṃ viya itarānipi cattāri ajānantenāpi ariyasāvakena na kattabbāni siyuṃ, tathā ca ajānantānaṃ ariyānaṃ kusalābyākatacittehipi viramaṇaparamāraṇaparasantakagahaṇādīsu kāyavacīpavatti na sampajjeyya, no ce sampajjati, cakkhupālattherassa caṅkamanena pāṇaviyogassa, uppalavaṇṇattheriyā balakkārena maggenamaggaphusanassa ca pavattattā. Tasmā surāpānassa acittakapakkhepi akusaleneva pātabbatāya surā ariyānaṃ paragalaṃ na pavisatīti visesetvā vuttanti veditabbaṃ.
ននុ វត្ថុំ ជានន្តស្សេវ សព្ពេ កម្មបថា វុត្តាតិ? ន, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វិបរីតគ្គហណេនេវ បវត្តត្តា។ កថញ្ហិ នាម អសព្ពញ្ញុំ សព្ពញ្ញុតោ, អនិច្ចាទិំ និច្ចាទិតោ ច គហណន្តី ទិដ្ឋិ វត្ថុំ វិជានាតិ។ យទិ ហិ ជានេយ្យ, មិច្ឆាទិដ្ឋិយេវ ន សិយា។ សា ច កម្មបថេសុ គណិតាតិ កុតោ ជានន្តស្សេវ កម្មបថប្បវត្តិនិយមោ។ អថ សព្ពញ្ញុំ សព្ពញ្ញូតិ គណ្ហន្តីបិ ‘‘អយំ សត្តោ’’តិ តស្ស សរូបគ្គហណតោ ទិដ្ឋិបិ វត្ថុំ វិជានាតីតិ ចេ? ន, សុរាបានស្សបិ ‘‘អយំ ន សុរា’’តិ សរូបគ្គហណស្ស សមានត្តា។ ‘‘អយ’’ន្តិ ច វត្ថុបរាមសនេបិ ‘‘សុរា’’តិ វិសេសវិជាននាភាវា ន ជានាតីតិ ចេ? ‘‘អយ’’ន្តិ បុគ្គលត្តំ ជានន្តីបិ ‘‘អសព្ពញ្ញូ’’តិបិ វិសេសជាននាភាវា ទិដ្ឋិបិ វត្ថុំ ន ជានាតីតិ សមានមេវ។ ឯវញ្ហិ តេសំ ពុទ្ធាតិ អហិតោតិ អហិតំ វា បូរណកស្សបាទិំ ហិតោ បដិឃស្ស វា អនុនយស្ស វា ឧប្បាទនេបិ ឯសេវ នយោ។ វិបល្លាសបុព្ពកញ្ហិ សព្ពំ អកុសលំ។
Nanu vatthuṃ jānantasseva sabbe kammapathā vuttāti? Na, micchādiṭṭhiyā viparītaggahaṇeneva pavattattā. Kathañhi nāma asabbaññuṃ sabbaññuto, aniccādiṃ niccādito ca gahaṇantī diṭṭhi vatthuṃ vijānāti. Yadi hi jāneyya, micchādiṭṭhiyeva na siyā. Sā ca kammapathesu gaṇitāti kuto jānantasseva kammapathappavattiniyamo. Atha sabbaññuṃ sabbaññūti gaṇhantīpi ‘‘ayaṃ satto’’ti tassa sarūpaggahaṇato diṭṭhipi vatthuṃ vijānātīti ce? Na, surāpānassapi ‘‘ayaṃ na surā’’ti sarūpaggahaṇassa samānattā. ‘‘Aya’’nti ca vatthuparāmasanepi ‘‘surā’’ti visesavijānanābhāvā na jānātīti ce? ‘‘Aya’’nti puggalattaṃ jānantīpi ‘‘asabbaññū’’tipi visesajānanābhāvā diṭṭhipi vatthuṃ na jānātīti samānameva. Evañhi tesaṃ buddhāti ahitoti ahitaṃ vā pūraṇakassapādiṃ hito paṭighassa vā anunayassa vā uppādanepi eseva nayo. Vipallāsapubbakañhi sabbaṃ akusalaṃ.
អបិច សុរាយ បីយមានាយ និយមេន អកុសលុប្បាទនំ សភាវោ បីតាយ វិយ។ ខីរាទិសញ្ញាយ បីតសុរស្ស បុគ្គលស្ស មាតុភគិនិអាទីសុបិ រាគទោសាទិអកុសលប្បពន្ធោ វត្ថុសភាវេនេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បីយមានក្ខណេបិ តិខិណោ រាគោ ឧប្បជ្ជតេវ, តេនេវ សាគតត្ថេរស្ស អជានិត្វា បិវនកាលេ បញ្ចាភិញ្ញាទិឈានបរិហានិ, បច្ឆា ច ពុទ្ធាទីសុ អគារវាទិអកុសលប្បពន្ធោ យាវ សុរាវិគមា បវត្តិត្ថ។ តេនេវ ភគវាបិ តស្ស អគារវាទិអកឧសលប្បវត្តិទស្សនមុខេន សុរាទោសំ បកាសេត្វា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ។ ន ហិ បញ្ចនីវរណុប្បត្តិំ វិនា ឈានបរិហានិ ហោតិ។ តស្មា អជានន្តស្សាបិ សុរា បីយមានា បីតា ច អត្តនោ សភាវេនេវ អកុសលុប្បាទិកាតិ អយមត្ថោ សាគតត្ថេរស្ស ឈានបរិហានិយា អន្វយតោបិ, អរិយានំ កិលេសាភាវេន មុខេន សុរាយ អប្បវេសសង្ខាតព្យតិរេកតោបិ សិជ្ឈតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ, ឯវំ គហណមេវ ហិ វិភជ្ជវាទីមតានុសារំ។
Apica surāya pīyamānāya niyamena akusaluppādanaṃ sabhāvo pītāya viya. Khīrādisaññāya pītasurassa puggalassa mātubhaginiādīsupi rāgadosādiakusalappabandho vatthusabhāveneva uppajjati, evaṃ pīyamānakkhaṇepi tikhiṇo rāgo uppajjateva, teneva sāgatattherassa ajānitvā pivanakāle pañcābhiññādijhānaparihāni, pacchā ca buddhādīsu agāravādiakusalappabandho yāva surāvigamā pavattittha. Teneva bhagavāpi tassa agāravādiakausalappavattidassanamukhena surādosaṃ pakāsetvā sikkhāpadaṃ paññapesi. Na hi pañcanīvaraṇuppattiṃ vinā jhānaparihāni hoti. Tasmā ajānantassāpi surā pīyamānā pītā ca attano sabhāveneva akusaluppādikāti ayamattho sāgatattherassa jhānaparihāniyā anvayatopi, ariyānaṃ kilesābhāvena mukhena surāya appavesasaṅkhātabyatirekatopi sijjhatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ, evaṃ gahaṇameva hi vibhajjavādīmatānusāraṃ.
យំ បន ‘‘ជានិត្វា បិវន្តស្សេវ អកុសល’’ន្តិ គហណំ, តំ ភិន្នលទ្ធិកានំ អភយគិរិកាទីនមេវ មតំ, តំ បន គណ្ឋិបទការកាទីហិ ‘‘បរវាទោ’’តិ អជានន្តេហិ អត្តនោ មតិយា សំសន្ទិត្វា លិខិតំ វិភជ្ជវាទីមណ្ឌលម្បិ បវិសិត្វា យាវជ្ជតនា សាសនំ ទូសេតិ, បុរាបិ កិរ ឥមស្មិម្បិ ទមិឡរដ្ឋេ កោចិ ភិន្នលទ្ធិកោ នាគសេនោ នាម ថេរោ កុណ្ឌលកេសីវត្ថុំ បរវាទមថននយទស្សនត្ថំ ទមិឡកព្ពរូបេន ការេន្តោ ‘‘ឥមំ សុរាបានស្ស ជានិត្វាវ បិវនេ អកុសលនយំ, អញ្ញញ្ច ទេសកាលាទិភេទេន អនន្តម្បិ ញេយ្យំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សលក្ខណវសេនេវ ញាតុំ ន សក្កោតិ ញាណេន បរិច្ឆិន្នត្តេន ញេយ្យស្ស អនន្តត្តហានិប្បសង្គតោ។ អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណវសេនេវ បន ញាតុំ សក្កោតី’’តិ ច, ‘‘បរមត្ថធម្មេសុ នាមរូបន្តិអាទិភេទោ វិយ បុគ្គលាទិសម្មុតិបិ វិសុំ វត្ថុភេទោ ឯវា’’តិ ច ឯវមាទិកំ ពហុំ វិបរីតត្ថនយំ កព្ពាការស្ស កវិនោ ឧបទិសិត្វា តស្មិំ បពន្ធេ ការណាភាសេហិ សតិំ សម្មោហេត្វា បពន្ធាបេសិ, តញ្ច កព្ពំ និស្សាយ ឥមំ ភិន្នលទ្ធិកមតំ ឥធ វិភជ្ជវាទីមតេ សម្មិស្សំ ចិរំ បវត្តិត្ថ។ តំ បន បច្ឆា អាចរិយពុទ្ធប្បិយមហាថេរេន ពាហិរព្ភរិកំ ទិដ្ឋិជាលំ វិឃាដេត្វា ឥធ បរិសុទ្ធំ សាសនំ បតិដ្ឋាបេន្តេន សោធិតម្បិ សារត្ថទីបនិយា (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ២.៤២) វិនយដីកាយ សុរាបានស្ស សចិត្តកបក្ខេយេវ ចិត្តំ អកុសលន្តិ សមត្ថនវចនំ និស្សាយ កេហិចិ វិបល្លត្តចិត្តេហិ បុន ឧក្ខិត្តសិរំ ជាតំ, តញ្ច មហាថេរេហិ វិនិច្ឆិនិត្វា គារយ្ហវាទំ កត្វា មទ្ទិត្វា លទ្ធិគាហកេ ច ភិក្ខូ វិយោជេត្វា ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន ចិរេនេវ វូបសមិតំ។ តេនេវេត្ថ មយំ ឯវំ វិត្ថារតោ ឥទំ បដិក្ខិបិម្ហ ‘‘មា អញ្ញេបិ វិភជ្ជវាទិនោ អយំ លទ្ធិ ទូសេសី’’តិ។ តស្មា ឥធ វុត្តានិ អវុត្តានិ ច ការណានិ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេត្វា យថា អាគមវិរោធោ ន ហោតិ, តថា អត្ថោ គហេតព្ពោ។
Yaṃ pana ‘‘jānitvā pivantasseva akusala’’nti gahaṇaṃ, taṃ bhinnaladdhikānaṃ abhayagirikādīnameva mataṃ, taṃ pana gaṇṭhipadakārakādīhi ‘‘paravādo’’ti ajānantehi attano matiyā saṃsanditvā likhitaṃ vibhajjavādīmaṇḍalampi pavisitvā yāvajjatanā sāsanaṃ dūseti, purāpi kira imasmimpi damiḷaraṭṭhe koci bhinnaladdhiko nāgaseno nāma thero kuṇḍalakesīvatthuṃ paravādamathananayadassanatthaṃ damiḷakabbarūpena kārento ‘‘imaṃ surāpānassa jānitvāva pivane akusalanayaṃ, aññañca desakālādibhedena anantampi ñeyyaṃ sabbaññutaññāṇaṃ salakkhaṇavaseneva ñātuṃ na sakkoti ñāṇena paricchinnattena ñeyyassa anantattahānippasaṅgato. Aniccādisāmaññalakkhaṇavaseneva pana ñātuṃ sakkotī’’ti ca, ‘‘paramatthadhammesu nāmarūpantiādibhedo viya puggalādisammutipi visuṃ vatthubhedo evā’’ti ca evamādikaṃ bahuṃ viparītatthanayaṃ kabbākārassa kavino upadisitvā tasmiṃ pabandhe kāraṇābhāsehi satiṃ sammohetvā pabandhāpesi, tañca kabbaṃ nissāya imaṃ bhinnaladdhikamataṃ idha vibhajjavādīmate sammissaṃ ciraṃ pavattittha. Taṃ pana pacchā ācariyabuddhappiyamahātherena bāhirabbharikaṃ diṭṭhijālaṃ vighāṭetvā idha parisuddhaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpentena sodhitampi sāratthadīpaniyā (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.42) vinayaṭīkāya surāpānassa sacittakapakkheyeva cittaṃ akusalanti samatthanavacanaṃ nissāya kehici vipallattacittehi puna ukkhittasiraṃ jātaṃ, tañca mahātherehi vinicchinitvā gārayhavādaṃ katvā madditvā laddhigāhake ca bhikkhū viyojetvā dhammena vinayena satthusāsanena cireneva vūpasamitaṃ. Tenevettha mayaṃ evaṃ vitthārato idaṃ paṭikkhipimha ‘‘mā aññepi vibhajjavādino ayaṃ laddhi dūsesī’’ti. Tasmā idha vuttāni avuttāni ca kāraṇāni suṭṭhu sallakkhetvā yathā āgamavirodho na hoti, tathā attho gahetabbo.
សេសន្តិ យស្ស វត្ថុវិជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេបិ ចិត្តំ អកុសលមេវាតិ និយមោ នត្ថិ, តំ សព្ពន្តិ អត្ថោ។ រុន្ធន្តីតិ ‘‘តិរច្ឆានគតិត្ថិយា ទោសោ នត្ថី’’តិអាទិនា អនាបត្តិយា លេសគ្គហណំ និវារេន្តី។ ទ្វារំ បិទហន្តីតិ ‘‘តញ្ច ខោ មនុស្សិត្ថិយា’’តិអាទិនា (បារា. ៤១) លេសគ្គហណស្ស ការណសង្ខាតំ ទ្វារំ បិទហន្តី។ សោតំ បច្ឆិន្ទមានាតិ តទុភយលេសគ្គហណទ្វារានំ វសេន អវិច្ឆិន្នំ វីតិក្កមសោតំ បច្ឆិន្ទមានា។ គាឡ្ហតរំ ករោន្តីតិ យថាវុត្តេហិ ការណេហិ បឋមបញ្ញត្តិសិទ្ធំ អាបត្តិញ្ញេវ ទឡ្ហំ ករោន្តី, អនាបត្តិយា ឱកាសំ អទទមានាតិ អត្ថោ។ សា ច យស្មា វីតិក្កមាភាវេ, អវិសយតាយ អព្ពោហារិកេ វីតិក្កមេ ច លោកវជ្ជេបិ សិថិលំ ករោន្តី ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តថា ឧប្បត្តិំ ឧប្បត្តិការណញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ អញ្ញត្រ អធិមានាតិអាទិ។ អញ្ញត្រ អធិមានាតិ ឥមិស្សា អនុបញ្ញត្តិយា ‘‘វីតិក្កមាភាវា’’តិ ការណំ វុត្តំ។ អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិ ឥមិស្សា ‘‘អព្ពោហារិកត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ។ តត្ថ វីតិក្កមាភាវាតិ បាបិច្ឆាយ អវិជ្ជមានស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស វិជ្ជមានតោ បកាសនវសប្បវត្តវិសំវាទនាធិប្បាយសង្ខាតស្ស វីតិក្កមស្ស អភាវតោ។ អធិមានិកស្ស ហិ អនធិគតេ អធិគតសញ្ញិតាយ យថាវុត្តវីតិក្កមោ នត្ថិ។ អព្ពោហារិកត្តាតិ ‘‘អត្ថេសា, ភិក្ខវេ, ចេតនា, សា ច ខោ អព្ពោហារិកា’’តិ (បារា. ២៣៥) វចនតោ មោចនស្សាទចេតនាយ ឧបក្កមនស្ស ច វិជ្ជមានត្តេបិ ថិនមិទ្ធេន អភិភូតតាយ អវសត្តេន អព្ពោហារិកត្តា, អាបត្តិការណវោហារាភាវាតិ អត្ថោ។ វា-សទ្ទោ ចេត្ថ សមុច្ចយត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ‘‘អព្ពោហារិកត្តា ចា’’តិ វា បាឋោ។ វុត្តាតិ ទុវិធាបិ ចេសា អនុបញ្ញត្តិ អនាបត្តិករា វុត្តាតិ អធិប្បាយោ។
Sesanti yassa vatthuvijānanacittena sacittakapakkhepi cittaṃ akusalamevāti niyamo natthi, taṃ sabbanti attho. Rundhantīti ‘‘tiracchānagatitthiyā doso natthī’’tiādinā anāpattiyā lesaggahaṇaṃ nivārentī. Dvāraṃ pidahantīti ‘‘tañca kho manussitthiyā’’tiādinā (pārā. 41) lesaggahaṇassa kāraṇasaṅkhātaṃ dvāraṃ pidahantī. Sotaṃ pacchindamānāti tadubhayalesaggahaṇadvārānaṃ vasena avicchinnaṃ vītikkamasotaṃ pacchindamānā. Gāḷhataraṃ karontīti yathāvuttehi kāraṇehi paṭhamapaññattisiddhaṃ āpattiññeva daḷhaṃ karontī, anāpattiyā okāsaṃ adadamānāti attho. Sā ca yasmā vītikkamābhāve, avisayatāya abbohārike vītikkame ca lokavajjepi sithilaṃ karontī uppajjati, tasmā tathā uppattiṃ uppattikāraṇañca dassento āha aññatra adhimānātiādi. Aññatra adhimānāti imissā anupaññattiyā ‘‘vītikkamābhāvā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Aññatra supinantāti imissā ‘‘abbohārikattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Tattha vītikkamābhāvāti pāpicchāya avijjamānassa uttarimanussadhammassa vijjamānato pakāsanavasappavattavisaṃvādanādhippāyasaṅkhātassa vītikkamassa abhāvato. Adhimānikassa hi anadhigate adhigatasaññitāya yathāvuttavītikkamo natthi. Abbohārikattāti ‘‘atthesā, bhikkhave, cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235) vacanato mocanassādacetanāya upakkamanassa ca vijjamānattepi thinamiddhena abhibhūtatāya avasattena abbohārikattā, āpattikāraṇavohārābhāvāti attho. Vā-saddo cettha samuccayattho daṭṭhabbo, ‘‘abbohārikattā cā’’ti vā pāṭho. Vuttāti duvidhāpi cesā anupaññatti anāpattikarā vuttāti adhippāyo.
អកតេ វីតិក្កមេតិ អាបទាសុបិ ភិក្ខូហិ សិក្ខាបទវីតិក្កមេ អកតេ, កុក្កុច្ចា ន ភុញ្ជិំសូតិអាទីសុ វិយ វីតិក្កមំ អកត្វា ភិក្ខូហិ អត្តនោ ទុក្ខុប្បត្តិយា អារោចិតាយាតិ អត្ថោ។ សិថិលំ ករោន្តីតិ បឋមំ សាមញ្ញតោ ពទ្ធសិក្ខាបទំ មោចេត្វា អត្តនោ វិសយេ អនាបត្តិករណវសេន សិថិលំ ករោន្តី។ ទ្វារំ ទទមានាតិ អនាបត្តិយា ទ្វារំ ទទមានា។ អបរាបរម្បិ អនាបត្តិំ កុរុមានាតិ ទិន្នេន តេន ទ្វារេន ឧបរូបរិ អនាបត្តិភាវំ ទីបេន្តី។ បញ្ញត្តេបិ សិក្ខាបទេ ឧទាយិនា ‘‘មុហុត្តិកាយ វេសិយា ន ទោសោ’’តិ លេសេន វីតិក្កមិត្វា សញ្ចរិត្តាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ (បារា. ២៩៦ អាទយោ) បញ្ញត្តត្តា ‘‘កតេ វីតិក្កមេ’’តិ វុត្តំ។ បញ្ញត្តិគតិកាតិ អត្ថតោ មូលបញ្ញត្តិយេវាតិ អធិប្បាយោ។
Akate vītikkameti āpadāsupi bhikkhūhi sikkhāpadavītikkame akate, kukkuccā na bhuñjiṃsūtiādīsu viya vītikkamaṃ akatvā bhikkhūhi attano dukkhuppattiyā ārocitāyāti attho. Sithilaṃ karontīti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvā attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī. Dvāraṃ dadamānāti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā. Aparāparampi anāpattiṃ kurumānāti dinnena tena dvārena uparūpari anāpattibhāvaṃ dīpentī. Paññattepi sikkhāpade udāyinā ‘‘muhuttikāya vesiyā na doso’’ti lesena vītikkamitvā sañcarittāpajjanavatthusmiṃ (pārā. 296 ādayo) paññattattā ‘‘kate vītikkame’’ti vuttaṃ. Paññattigatikāti atthato mūlapaññattiyevāti adhippāyo.
មក្កដីវត្ថុកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ។
Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / ១. បឋមបារាជិកំ • 1. Paṭhamapārājikaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ១. បឋមបារាជិកំ • 1. Paṭhamapārājikaṃ
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / មក្កដិវត្ថុកថាវណ្ណនា • Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / មក្កដីវត្ថុកថាវណ្ណនា • Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā
