| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-អដ្ឋកថា • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā |
៩. ធម្មយមកំ
9. Dhammayamakaṃ
១. បណ្ណត្តិឧទ្ទេសវារវណ្ណនា
1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā
១-១៦. ឥទានិ តេសញ្ញេវ មូលយមកេ ទេសិតានំ កុសលាទិធម្មានំ មាតិកំ ឋបេត្វា ចិត្តយមកានន្តរំ ទេសិតស្ស ធម្មយមកស្ស វណ្ណនា ហោតិ។ តត្ថ ខន្ធយមកេ វុត្តនយេនេវ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ។ យថា ហិ តត្ថ បណ្ណត្តិវារាទយោ តយោ មហាវារា, អវសេសា អន្តរវារា ច ហោន្តិ, តថា ឥធាបិ។ ‘‘យោ កុសលំ ធម្មំ ភាវេតិ, សោ អកុសលំ ធម្មំ បជហតី’’តិ អាគតត្តា បនេត្ថ បរិញ្ញាវារោ, ភាវនាវារោ នាមាតិ វេទិតព្ពោ។ តត្ថ យស្មា អព្យាកតោ ធម្មោ នេវ ភាវេតព្ពោ, ន បហាតព្ពោ, តស្មា តំ បទមេវ ន ឧទ្ធដំ។ បណ្ណត្តិវារេ បនេត្ថ តិណ្ណំ កុសលាទិធម្មានំ វសេន បទសោធនវារោ, បទសោធនមូលចក្កវារោ, សុទ្ធធម្មវារោ, សុទ្ធធម្មមូលចក្កវារោតិ ឥមេសុ ចតូសុ វារេសុ យមកគណនា វេទិតព្ពា។
1-16. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā cittayamakānantaraṃ desitassa dhammayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yathā hi tattha paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, avasesā antaravārā ca honti, tathā idhāpi. ‘‘Yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti, so akusalaṃ dhammaṃ pajahatī’’ti āgatattā panettha pariññāvāro, bhāvanāvāro nāmāti veditabbo. Tattha yasmā abyākato dhammo neva bhāvetabbo, na pahātabbo, tasmā taṃ padameva na uddhaṭaṃ. Paṇṇattivāre panettha tiṇṇaṃ kusalādidhammānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhadhammavāro, suddhadhammamūlacakkavāroti imesu catūsu vāresu yamakagaṇanā veditabbā.
១. បណ្ណត្តិនិទ្ទេសវារវណ្ណនា
1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā
១៧-៣២. បណ្ណត្តិវារនិទ្ទេសេ បន កុសលា កុសលធម្មាតិ កុសលានំ ឯកន្តេន កុសលធម្មត្តា ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ។ សេសវិស្សជ្ជនេសុបិ ឯសេវ នយោ។ អវសេសា ធម្មា ន អកុសលា ធម្មាតិ អវសេសា ធម្មា អកុសលា ន ហោន្តិ, ធម្មា បន ហោន្តីតិ អត្ថោ។ ឥមិនា នយេន សព្ពវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ។
17-32. Paṇṇattivāraniddese pana kusalā kusaladhammāti kusalānaṃ ekantena kusaladhammattā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Sesavissajjanesupi eseva nayo. Avasesā dhammā na akusalā dhammāti avasesā dhammā akusalā na honti, dhammā pana hontīti attho. Iminā nayena sabbavissajjanāni veditabbāni.
បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា។
Paṇṇattivāravaṇṇanā.
២. បវត្តិវារវណ្ណនា
2. Pavattivāravaṇṇanā
៣៣-៣៤. បវត្តិវារេ បនេត្ថ បច្ចុប្បន្នកាលេ បុគ្គលវារស្ស អនុលោមនយេ ‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ; យស្ស វា បន អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ កុសលធម្មមូលកានិ ទ្វេ យមកានិ, អកុសលធម្មមូលកំ ឯកន្តិ តីណិ យមកានិ ហោន្តិ។ តស្ស បដិលោមនយេបិ ឱកាសវារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ ឯវមេត្ថ សព្ពវារេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ យមកានំ វសេន យមកគណនា វេទិតព្ពា។ អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ លក្ខណំ – ឥមស្ស ហិ ធម្មយមកស្ស បវត្តិមហាវារេ ‘‘ឧប្បជ្ជន្តិ និរុជ្ឈន្តី’’តិ ឥមេសុ ឧប្បាទនិរោធេសុ កុសលាកុសលធម្មា តាវ ឯកន្តេន បវត្តិយំយេវ លព្ភន្តិ, ន ចុតិបដិសន្ធីសុ។ អព្យាកតធម្មា បន បវត្តេ ច ចុតិបដិសន្ធីសុ ចាតិ តីសុបិ កាលេសុ លព្ភន្តិ។ ឯវមេត្ថ យំ យត្ថ យត្ថ លព្ភតិ, តស្ស វសេន តត្ថ តត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ។
33-34. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa akusalā dhammā uppajjanti; yassa vā pana akusalā dhammā uppajjanti, tassa kusalā dhammā uppajjantī’’ti kusaladhammamūlakāni dve yamakāni, akusaladhammamūlakaṃ ekanti tīṇi yamakāni honti. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā. Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imassa hi dhammayamakassa pavattimahāvāre ‘‘uppajjanti nirujjhantī’’ti imesu uppādanirodhesu kusalākusaladhammā tāva ekantena pavattiyaṃyeva labbhanti, na cutipaṭisandhīsu. Abyākatadhammā pana pavatte ca cutipaṭisandhīsu cāti tīsupi kālesu labbhanti. Evamettha yaṃ yattha yattha labbhati, tassa vasena tattha tattha vinicchayo veditabbo.
តត្រិទំ នយមុខំ – កុសលាកុសលានំ តាវ ឯកក្ខណេ អនុប្បជ្ជនតោ ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោ កតោ។ អព្យាកតា ចាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន វុត្តំ។
Tatridaṃ nayamukhaṃ – kusalākusalānaṃ tāva ekakkhaṇe anuppajjanato ‘‘no’’ti paṭisedho kato. Abyākatā cāti cittasamuṭṭhānarūpavasena vuttaṃ.
៣៥-៣៦. យត្ថ កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តីតិ អសញ្ញភវំ សន្ធាយ វុត្តំ។ តេនេវេត្ថ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ កតំ។ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥទម្បិ អសញ្ញភវំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ។ អព្យាកតានំ បន អនុប្បត្តិដ្ឋានស្ស អភាវា ‘‘នត្ថី’’តិ បដិក្ខេបោ កតោ។
35-36. Yattha kusalā dhammā nuppajjantīti asaññabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevettha ‘‘āmantā’’ti vissajjanaṃ kataṃ. Uppajjantīti idampi asaññabhavaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Abyākatānaṃ pana anuppattiṭṭhānassa abhāvā ‘‘natthī’’ti paṭikkhepo kato.
៤៩. ទុតិយេ អកុសលេតិ ភវំ អស្សាទេត្វា ឧប្បន្នេសុ និកន្តិជវនេសុ ទុតិយេ ជវនចិត្តេ។ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេតិ បដិសន្ធិតោ ទុតិយេ ភវង្គចិត្តេ វត្តមានេ សហ វា បដិសន្ធិយា ភវង្គំ វិបាកវសេន ឯកមេវ កត្វា ភវនិកន្តិយា អាវជ្ជនចិត្តេ។ តញ្ហិ កិរិយចិត្តត្តា អព្យាកតជាតិយំ វិបាកតោ ទុតិយំ នាម ហោតិ។
49. Dutiye akusaleti bhavaṃ assādetvā uppannesu nikantijavanesu dutiye javanacitte. Dutiye citte vattamāneti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte vattamāne saha vā paṭisandhiyā bhavaṅgaṃ vipākavasena ekameva katvā bhavanikantiyā āvajjanacitte. Tañhi kiriyacittattā abyākatajātiyaṃ vipākato dutiyaṃ nāma hoti.
៥៧. យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គន្តិ គោត្រភុចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ។ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ តេ អគ្គមគ្គធម្មេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ។
57. Yassa cittassa anantarāaggamagganti gotrabhucittaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalā dhammā uppajjissantīti te aggamaggadhammeyeva sandhāya vuttaṃ.
៧៩. យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ ឥទំ ចិត្តជាតិវសេន វុត្តំ។ តជ្ជាតិកស្ស ហិ ឯកាវជ្ជនេន ឧប្បន្នស្ស តតោ ឱរិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេបិ ឯតំ លក្ខណំ លព្ភតេវ។
79. Yassacittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇeti idaṃ cittajātivasena vuttaṃ. Tajjātikassa hi ekāvajjanena uppannassa tato orimacittassa uppādakkhaṇepi etaṃ lakkhaṇaṃ labbhateva.
៩៩. និរោធវារេបិ កុសលាកុសលានំ ឯកតោ អនិរុជ្ឈនតោ ‘‘នោ’’តិ វុត្តំ។ ឥមិនា នយមុខេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ។
99. Nirodhavārepi kusalākusalānaṃ ekato anirujjhanato ‘‘no’’ti vuttaṃ. Iminā nayamukhena sabbattha vinicchayo veditabboti.
ធម្មយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / អភិធម្មបិដក • Abhidhammapiṭaka / យមកបាឡិ • Yamakapāḷi / ៩. ធម្មយមកំ • 9. Dhammayamakaṃ
