| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
ភូមដ្ឋកថាវណ្ណនា
Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā
៩៤. ផន្ទាបេតិ, សព្ពត្ថ ទុក្កដមេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ផន្ទាបេត្វា បុន អនុដ្ឋហិត្វា តត្ថេវ សយន្តស្សបិ អង្គបច្ចង្គំ អផន្ទាបេត្វា ឯកបយោគេន ឧដ្ឋហន្តស្សបិ ទុក្កដមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ អញ្ញស្មិំ វា គមនស្ស អនុបការេតិ យថា ទ្វារបិទហនេ កុម្ភិដ្ឋានគមនស្ស អនុបការត្តា អនាបត្តិ, ឯវំ អញ្ញស្មិំ វា គមនស្ស អនុបការេ កាយវចីកម្មេ អនាបត្តិ។ វាចាយ វាចាយាតិ ឯកេកត្ថទីបិកាយ វាចាយ វាចាយ។ ឧបលទ្ធោតិ ញាតោ។ បុញ្ញានិ ច ករិស្សាមាតិ ឯត្ថ ‘‘មុសាវាទំ កត្វា បុញ្ញានិ ករិស្សាមាតិ វទន្តស្ស ទុក្កដមេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តំ ឥមស្មិំយេវ បទេសេ អដ្ឋកថាវចនេន វិរុជ្ឈតិ។ តថា ហិ ‘‘យំ យំ វចនំ មុសា, តត្ថ តត្ថ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ច ‘‘ន ហិ អទិន្នាទានស្ស បុព្ពបយោគេ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដំ នាម អត្ថី’’តិ ច វក្ខតិ។ ឯវំ បន វុត្តេ ន វិរុជ្ឈតិ ‘‘មុសាវាទំ កត្វា បុញ្ញានិ ច ករិស្សាមាតិ វទន្តស្ស បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ តថា ហិ ‘‘អកប្បិយបថវិំ ខណន្តានំ ទុក្កដេហិ សទ្ធិំ បាចិត្តិយានីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្ត’’ន្តិ ច ‘‘យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដា ន មុច្ចតី’’តិ ច វក្ខតិ។ សចេ បន កុសលចិត្តោ ‘‘បុញ្ញានិ ករិស្សាមា’’តិ វទតិ, អនាបត្តិ ‘‘ពុទ្ធបូជំ វា ធម្មបូជំ វា សង្ឃភត្តំ វា ករិស្សាមាតិ កុសលំ ឧប្បាទេតិ, កុសលចិត្តេន គមនេ អនាបត្តី’’តិ ច ‘‘យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ អថេយ្យចិត្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ច វក្ខមានត្តា។
94.Phandāpeti, sabbattha dukkaṭamevāti ettha ‘‘uṭṭhahissāmī’’ti phandāpetvā puna anuṭṭhahitvā tattheva sayantassapi aṅgapaccaṅgaṃ aphandāpetvā ekapayogena uṭṭhahantassapi dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Aññasmiṃ vā gamanassaanupakāreti yathā dvārapidahane kumbhiṭṭhānagamanassa anupakārattā anāpatti, evaṃ aññasmiṃ vā gamanassa anupakāre kāyavacīkamme anāpatti. Vācāya vācāyāti ekekatthadīpikāya vācāya vācāya. Upaladdhoti ñāto. Puññāni ca karissāmāti ettha ‘‘musāvādaṃ katvā puññāni karissāmāti vadantassa dukkaṭamevā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ, taṃ imasmiṃyeva padese aṭṭhakathāvacanena virujjhati. Tathā hi ‘‘yaṃ yaṃ vacanaṃ musā, tattha tattha pācittiya’’nti ca ‘‘na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthī’’ti ca vakkhati. Evaṃ pana vutte na virujjhati ‘‘musāvādaṃ katvā puññāni ca karissāmāti vadantassa pācittiyena saddhiṃ dukkaṭa’’nti. Tathā hi ‘‘akappiyapathaviṃ khaṇantānaṃ dukkaṭehi saddhiṃ pācittiyānīti mahāpaccariyaṃ vutta’’nti ca ‘‘yathā ca idha, evaṃ sabbattha pācittiyaṭṭhāne dukkaṭā na muccatī’’ti ca vakkhati. Sace pana kusalacitto ‘‘puññāni karissāmā’’ti vadati, anāpatti ‘‘buddhapūjaṃ vā dhammapūjaṃ vā saṅghabhattaṃ vā karissāmāti kusalaṃ uppādeti, kusalacittena gamane anāpattī’’ti ca ‘‘yathā ca idha, evaṃ sabbattha atheyyacittassa anāpattī’’ti ca vakkhamānattā.
បមាទលិខិតន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អបរភាគេ បោត្ថការុឡ្ហកាលេ បមជ្ជិត្វា លិខិតន្តិ វេទិតព្ពំ។ បាឡិយំ សេសអដ្ឋកថាសុ ច ‘‘កុទាលំ វា បិដកំ វា’’តិ ឥទមេវ ទ្វយំ វត្វា វាសិផរសូនំ អវុត្តត្តា តេសម្បិ សង្ខេបដ្ឋកថាទីសុ អាគតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខេបដ្ឋកថាយំ បន មហាបច្ចរិយញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ថេយ្យចិត្តេន កតត្តា ‘‘ទុក្កដេហិ សទ្ធិំ បាចិត្តិយានី’’តិ វុត្តំ។ តតោ បរំ សព្ពកិរិយាសូតិ ពីជគ្គហណតោ បរំ កត្តព្ពកិរិយាសុ។ សព្ពំ បុរិមនយេនេវាតិ យាវ បិដកបរិយោសានា ហត្ថវារបទវារេសុ ទុក្កដំ។
Pamādalikhitanti veditabbanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhitanti veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ sesaaṭṭhakathāsu ca ‘‘kudālaṃ vā piṭakaṃ vā’’ti idameva dvayaṃ vatvā vāsipharasūnaṃ avuttattā tesampi saṅkhepaṭṭhakathādīsu āgatabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana mahāpaccariyañcā’’tiādi vuttaṃ. Theyyacittena katattā ‘‘dukkaṭehi saddhiṃ pācittiyānī’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ sabbakiriyāsūti bījaggahaṇato paraṃ kattabbakiriyāsu. Sabbaṃ purimanayenevāti yāva piṭakapariyosānā hatthavārapadavāresu dukkaṭaṃ.
ថេរេហិ ទស្សិតន្តិ បុព្ពបយោគសហបយោគទុក្កដេសុ អសម្មោហត្ថំ សមោធានេត្វា ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ទស្សិតំ។ ‘‘សព្ពេសម្បិ ទុក្កដានំ ឥមេសុយេវ អដ្ឋសុ សង្គហេតព្ពភាវតោ ឥតរេហិ សត្តហិ ទុក្កដេហិ វិនិមុត្តំ វិនយទុក្កដេយេវ សង្គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ។ ទសវិធំ រតនន្តិ ‘‘មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ រជតំ ជាតរូបំ លោហិតង្គោ មសារគល្ល’’ន្តិ ឯវមាគតំ ទសវិធំ រតនំ។
Therehi dassitanti pubbapayogasahapayogadukkaṭesu asammohatthaṃ samodhānetvā dhammasaṅgāhakattherehi dassitaṃ. ‘‘Sabbesampi dukkaṭānaṃ imesuyeva aṭṭhasu saṅgahetabbabhāvato itarehi sattahi dukkaṭehi vinimuttaṃ vinayadukkaṭeyeva saṅgahetabba’’nti vadanti. Dasavidhaṃ ratananti ‘‘muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅgo masāragalla’’nti evamāgataṃ dasavidhaṃ ratanaṃ.
‘‘មណិ មុត្តា វេឡុរិយោ ច សង្ខោ,
‘‘Maṇi muttā veḷuriyo ca saṅkho,
សិលា បវាឡំ រជតញ្ច ហេមំ;
Silā pavāḷaṃ rajatañca hemaṃ;
សលោហិតង្គញ្ច មសារគល្លំ,
Salohitaṅgañca masāragallaṃ,
ទសេតិ ធីរោ រតនានិ ជញ្ញា’’តិ។ –
Daseti dhīro ratanāni jaññā’’ti. –
ហិ វុត្តំ។
Hi vuttaṃ.
សត្តវិធំ ធញ្ញន្តិ សាលិ វីហិ យវោ កង្គុ កុទ្រូសោ វរកោ គោធុមោតិ ឥទំ សត្តវិធំ ធញ្ញំ។ អាវុធភណ្ឌាទិន្តិ អាទិ-សទ្ទេន តូរិយភណ្ឌឥត្ថិរូបាទិំ សង្គណ្ហាតិ។ អនាមសិតព្ពេ វត្ថុម្ហិ ទុក្កដំ អនាមាសទុក្កដំ។ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដន្តិ ‘‘ន កត្តព្ព’’ន្តិ វារិតស្ស កតត្តា ទុដ្ឋុ អាចិណ្ណំ ចរិតន្តិ ទុរុបចិណ្ណំ, តស្មិំ ទុក្កដំ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដំ។ វិនយេ បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ វិនយទុក្កដំ។ ‘‘សង្ឃភេទាយ បរក្កមតី’’តិ សុត្វា តំនិវារណត្ថាយ ញាតេ អត្ថេ អវទន្តស្ស ញាតទុក្កដំ។ ឯកាទស សមនុភាសនា នាម ភិក្ខុបាតិមោក្ខេ ចត្តារោ យាវតតិយកា សង្ឃាទិសេសា, អរិដ្ឋសិក្ខាបទន្តិ បញ្ច, ភិក្ខុនីបាតិមោក្ខេ ឯកំ យាវតតិយកំ បារាជិកំ, ចត្តារោ សង្ឃាទិសេសា, ចណ្ឌកាឡីសិក្ខាបទន្តិ ឆ។ វស្សាវាសាទិំ បដិស្សុណិត្វា ន សម្បាទេន្តស្ស បដិស្សវនិមិត្តំ ទុក្កដំ បដិស្សវទុក្កដំ។
Sattavidhaṃdhaññanti sāli vīhi yavo kaṅgu kudrūso varako godhumoti idaṃ sattavidhaṃ dhaññaṃ. Āvudhabhaṇḍādinti ādi-saddena tūriyabhaṇḍaitthirūpādiṃ saṅgaṇhāti. Anāmasitabbe vatthumhi dukkaṭaṃ anāmāsadukkaṭaṃ. Durupaciṇṇadukkaṭanti ‘‘na kattabba’’nti vāritassa katattā duṭṭhu āciṇṇaṃ caritanti durupaciṇṇaṃ, tasmiṃ dukkaṭaṃ durupaciṇṇadukkaṭaṃ. Vinaye paññattaṃ dukkaṭaṃ vinayadukkaṭaṃ. ‘‘Saṅghabhedāya parakkamatī’’ti sutvā taṃnivāraṇatthāya ñāte atthe avadantassa ñātadukkaṭaṃ. Ekādasa samanubhāsanā nāma bhikkhupātimokkhe cattāro yāvatatiyakā saṅghādisesā, ariṭṭhasikkhāpadanti pañca, bhikkhunīpātimokkhe ekaṃ yāvatatiyakaṃ pārājikaṃ, cattāro saṅghādisesā, caṇḍakāḷīsikkhāpadanti cha. Vassāvāsādiṃ paṭissuṇitvā na sampādentassa paṭissavanimittaṃ dukkaṭaṃ paṭissavadukkaṭaṃ.
បុព្ពសហបយោគេ ច, អនាមាសទុរុបចិណ្ណេ;
Pubbasahapayoge ca, anāmāsadurupaciṇṇe;
វិនយេ ចេវ ញាតេ ច, ញត្តិយា ច បដិស្សវេ;
Vinaye ceva ñāte ca, ñattiyā ca paṭissave;
អដ្ឋេតេ ទុក្កដា វុត្តា, វិនយេ វិនយញ្ញុនា។
Aṭṭhete dukkaṭā vuttā, vinaye vinayaññunā.
សហបយោគតោ បដ្ឋាយ ចេត្ថ បុរិមា បុរិមា អាបត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ អាហ ‘‘អថ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា’’តិអាទិ។ តត្ថ ‘‘ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា’’តិ វុត្តត្តា ធុរនិក្ខេបំ កត្វា ខណន្តស្ស បុរិមាបត្តិយោ ន បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ វិយូហនទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, ឧទ្ធរណទុក្កដេ បតិដ្ឋាតីតិ ឥទំ បាឡិយំ អាគតានុក្កមេន ទស្សេតុំ វុត្តំ។ យទិ បន បំសុំ ឧទ្ធរិត្វា សឧស្សាហោវ បុន ខណតិ, ឧទ្ធរណទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, ខណនទុក្កដេ បតិដ្ឋាតិ។
Sahapayogato paṭṭhāya cettha purimā purimā āpattiyo paṭippassambhantīti āha ‘‘atha dhuranikkhepaṃ akatvā’’tiādi. Tattha ‘‘dhuranikkhepaṃ akatvā’’ti vuttattā dhuranikkhepaṃ katvā khaṇantassa purimāpattiyo na paṭippassambhantīti daṭṭhabbaṃ. Viyūhanadukkaṭaṃ paṭippassambhati, uddharaṇadukkaṭe patiṭṭhātīti idaṃ pāḷiyaṃ āgatānukkamena dassetuṃ vuttaṃ. Yadi pana paṃsuṃ uddharitvā saussāhova puna khaṇati, uddharaṇadukkaṭaṃ paṭippassambhati, khaṇanadukkaṭe patiṭṭhāti.
កតំ ករណំ កិរិយាតិ អត្ថតោ ឯកន្តិ អាហ ‘‘វិរូបា សា កិរិយា’’តិ។ ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បរិវារបាឡិយា និទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ អបរទ្ធំ វិរទ្ធំ ខលិតន្តិ សព្ពមេតំ យញ្ច ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ វុត្តស្ស ទុក្កដស្ស បរិយាយវចនំ។ យញ្ហិ ទុដ្ឋុ កតំ, វិរូបំ វា កតំ , តំ ទុក្កដំ។ តំ បនេតំ យថា សត្ថារា វុត្តំ, ឯវំ អកតត្តា អបរទ្ធំ, កុសលំ វិរជ្ឈិត្វា បវត្តត្តា វិរទ្ធំ, អរិយវំសប្បដិបទំ អនារុឡ្ហត្តា ខលិតំ។ យំ មនុស្សោ ករេតិ ឥទំ បនេត្ថ ឱបម្មនិទស្សនំ។ តស្សត្ថោ – យថា យំ លោកេ មនុស្សោ អាវិ វា យទិ វា រហោ បាបំ ករោតិ, តំ ទុក្កដន្តិ បវេទេន្តិ, ឯវមិទម្បិ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន លាមកភាវេន បាបំ, តស្មា ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពន្តិ។
Kataṃ karaṇaṃ kiriyāti atthato ekanti āha ‘‘virūpā sā kiriyā’’ti. Idāni vuttamevatthaṃ parivārapāḷiyā nidassento ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha aparaddhaṃ viraddhaṃ khalitanti sabbametaṃ yañca dukkaṭanti ettha vuttassa dukkaṭassa pariyāyavacanaṃ. Yañhi duṭṭhu kataṃ, virūpaṃ vā kataṃ , taṃ dukkaṭaṃ. Taṃ panetaṃ yathā satthārā vuttaṃ, evaṃ akatattā aparaddhaṃ, kusalaṃ virajjhitvā pavattattā viraddhaṃ, ariyavaṃsappaṭipadaṃ anāruḷhattā khalitaṃ. Yaṃ manusso kareti idaṃ panettha opammanidassanaṃ. Tassattho – yathā yaṃ loke manusso āvi vā yadi vā raho pāpaṃ karoti, taṃ dukkaṭanti pavedenti, evamidampi buddhapaṭikuṭṭhena lāmakabhāvena pāpaṃ, tasmā dukkaṭanti veditabbanti.
យថា ទុក្ខា, កុច្ឆិតា វា គតិ ទុគតីតិ វត្តព្ពេ ‘‘ទុគ្គតី’’តិ វុត្តំ, យថា ច កដុកំ ផលមេតស្សាតិ កដុកផលន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘កដុកប្ផល’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ថូលត្តា អច្ចយត្តា ច ថូលច្ចយន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បរាយេ ច ទុគ្គតី’’តិអាទិមាហ។ សំយោគេ បន កតេ សំយោគបរស្ស រស្សត្តំ សិទ្ធមេវាតិ មនសិ កត្វា ‘‘សំយោគភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ។ ឯកស្ស មូលេតិ ឯកស្ស សន្តិកេ។ អច្ចយោ តេន សមោ នត្ថីតិ ទេសនាគាមីសុ អច្ចយេសុ តេន សមោ ថូលោ អច្ចយោ នត្ថិ។ តេនេតំ ឥតិ វុច្ចតីតិ ថូលត្តា អច្ចយស្ស ឯតំ ថុល្លច្ចយន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ។
Yathā dukkhā, kucchitā vā gati dugatīti vattabbe ‘‘duggatī’’ti vuttaṃ, yathā ca kaṭukaṃ phalametassāti kaṭukaphalanti vattabbe ‘‘kaṭukapphala’’nti vuttaṃ, evamidhāpi thūlattā accayattā ca thūlaccayanti vattabbe ‘‘thullaccaya’’nti vuttanti dassetuṃ ‘‘samparāye ca duggatī’’tiādimāha. Saṃyoge pana kate saṃyogaparassa rassattaṃ siddhamevāti manasi katvā ‘‘saṃyogabhāvo veditabbo’’ti ettakameva vuttaṃ. Ekassa mūleti ekassa santike. Accayo tena samo natthīti desanāgāmīsu accayesu tena samo thūlo accayo natthi. Tenetaṃ iti vuccatīti thūlattā accayassa etaṃ thullaccayanti vuccatīti attho.
‘‘សព្ពត្ថាបិ អាមសនេ ទុក្កដំ ផន្ទាបនេ ថុល្លច្ចយញ្ច វិសុំ វិសុំ ថេយ្យចិត្តេន អាមសនផន្ទាបនបយោគំ ករោន្តស្សេវ ហោតិ, ឯកបយោគេន គណ្ហន្តស្ស បន ឧទ្ធារេ បារាជិកមេវ, ន ទុក្កដថុល្លច្ចយានី’’តិ វទន្តិ។ សហបយោគំ បន អកត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘បុព្ពបយោគេ អាបន្នាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិយា អភាវតោ សហបយោគំ កត្វាបិ លជ្ជិធម្មំ ឱក្កន្តេន បុព្ពបយោគេ អាបន្នាបត្តិយោ ទេសេតព្ពា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ។ អដ្ឋកថាវចនំ បន កតេ សហបយោគេ បុព្ពបយោគេ អាបន្នាបត្តីនម្បិ បដិប្បស្សទ្ធិំ ទីបេតិ, អញ្ញថា ‘‘សហបយោគំ បន អកត្វា’’តិ ឥទំ វិសេសនមេវ និរត្ថកំ សិយា។ យញ្ច ហេដ្ឋា វុត្តំ ‘‘សចេ បនស្ស តត្ថជាតកេ តិណរុក្ខលតាទិម្ហិ ឆិន្នេបិ លជ្ជិធម្មោ ឱក្កមតិ, សំវរោ ឧប្បជ្ជតិ, ឆេទនបច្ចយា ទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតី’’តិ, តម្បិ សហបយោគេ កតេ បុព្ពបយោគេ អាបន្នាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិមេវ ទីបេតិ សហបយោគេ ឆេទនបច្ចយា អាបន្នទុក្កដស្សេវ ទេសនាយ វុត្តត្តា។ សហបយោគតោ បដ្ឋាយេវាតិ ច ឥទំ សហបយោគំ បត្តស្ស តតោ បុព្ពេ អាបន្នានំ បុព្ពបយោគាបត្តីនម្បិ បដិប្បស្សទ្ធិំ ទីបេតិ។ តេន ហិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ ‘‘យាវ សហបយោគំ ន បាបុណាតិ, តាវ បុព្ពេ អាបន្នាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិ ន ហោតិ, សហបយោគំ បត្តកាលតោ បន បដ្ឋាយ តាសម្បិ បដិប្បស្សទ្ធិ ហោតី’’តិ, តស្មា សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ។
‘‘Sabbatthāpi āmasane dukkaṭaṃ phandāpane thullaccayañca visuṃ visuṃ theyyacittena āmasanaphandāpanapayogaṃ karontasseva hoti, ekapayogena gaṇhantassa pana uddhāre pārājikameva, na dukkaṭathullaccayānī’’ti vadanti. Sahapayogaṃ pana akatvāti ettha ‘‘pubbapayoge āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhiyā abhāvato sahapayogaṃ katvāpi lajjidhammaṃ okkantena pubbapayoge āpannāpattiyo desetabbā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Aṭṭhakathāvacanaṃ pana kate sahapayoge pubbapayoge āpannāpattīnampi paṭippassaddhiṃ dīpeti, aññathā ‘‘sahapayogaṃ pana akatvā’’ti idaṃ visesanameva niratthakaṃ siyā. Yañca heṭṭhā vuttaṃ ‘‘sace panassa tatthajātake tiṇarukkhalatādimhi chinnepi lajjidhammo okkamati, saṃvaro uppajjati, chedanapaccayā dukkaṭaṃ desetvā muccatī’’ti, tampi sahapayoge kate pubbapayoge āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhimeva dīpeti sahapayoge chedanapaccayā āpannadukkaṭasseva desanāya vuttattā. Sahapayogato paṭṭhāyevāti ca idaṃ sahapayogaṃ pattassa tato pubbe āpannānaṃ pubbapayogāpattīnampi paṭippassaddhiṃ dīpeti. Tena hi ayamattho viññāyati ‘‘yāva sahapayogaṃ na pāpuṇāti, tāva pubbe āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhi na hoti, sahapayogaṃ pattakālato pana paṭṭhāya tāsampi paṭippassaddhi hotī’’ti, tasmā suṭṭhu upaparikkhitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.
ពហុកាបិ អាបត្តិយោ ហោន្តុ, ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – សចេ ខណនវិយូហនុទ្ធរណេសុ ទស ទស កត្វា អាបត្តិយោ អាបន្នា, តាសុ ឧទ្ធរណេ ទស អាបត្តិយោ ទេសេត្វា មុច្ចតិ វិសភាគកិរិយំ បត្វា បុរិមាបុរិមាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធត្តាតិ។ ជាតិវសេន បន សមានកិរិយាយ អាបន្នាបត្តិយោ ឯកត្តេន គហេត្វា ‘‘ឯកមេវ ទេសេត្វា’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឥមិនាបិ កុរុន្ទដ្ឋកថាវចនេន បឋមំ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តបុរិមាបត្តិបដិប្បស្សទ្ធិមេវ សមត្ថយតិ, ន បន ឧភិន្នំ អដ្ឋកថានំ អត្ថតោ នានាករណំ អត្ថិ។ អបរម្បេត្ថ បការំ វណ្ណយន្តិ ‘‘សមានកិរិយាសុបិ បុរិមបុរិមខណនបច្ចយា អាបន្នាបត្តិយោ បច្ឆិមបច្ឆិមខណនំ បត្វា បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘បំសុខណនាទីសុ ច លជ្ជិធម្មេ ឧប្បន្នេ ពហុកាបិ អាបត្តិយោ ហោន្តុ, ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’’ន្តិ។ ‘‘ឯវញ្ច សតិ ‘ពហុកាបិ អាបត្តិយោ ហោន្តូ’តិ ន វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, វុត្តញ្ច, តស្មា វិសភាគកិរិយមេវ បត្វា បុរិមាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិំ ឥច្ឆន្តេនេវ ពហុកាសុបិ អាបត្តីសុ ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ ឥមស្មិំ ឋានេ វិសុំយេវេកោ ទេសនាក្កមោ ទស្សិតោ’’តិបិ វទន្តិ។ អយមេតេសំ អធិប្បាយោ – យថា ឥធ បុរិមាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិ អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន គហិតា, ឯវំ ពហុកាសុបិ អាបត្តីសុ ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ ឥទម្បិ ឥធ អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណតោយេវ វេទិតព្ពំ។ យថា ច បាឡិយំ បាចិត្តិយដ្ឋានេបិ ទុក្កដមេវ ហោតីតិ ឥធ អាវេណិកំ កត្វា អាបត្តិវិសេសោ ទស្សិតោ, ឯវំ បុរិមាបត្តីនំ បដិប្បស្សទ្ធិវិសេសោ ច ទេសនាវិសេសោ ច អដ្ឋកថាចរិយេហិ ទស្សិតោតិ។
Bahukāpi āpattiyo hontu, ekameva desetvā muccatīti etthāyamadhippāyo – sace khaṇanaviyūhanuddharaṇesu dasa dasa katvā āpattiyo āpannā, tāsu uddharaṇe dasa āpattiyo desetvā muccati visabhāgakiriyaṃ patvā purimāpurimāpattīnaṃ paṭippassaddhattāti. Jātivasena pana samānakiriyāya āpannāpattiyo ekattena gahetvā ‘‘ekameva desetvā’’ti vuttaṃ, tasmā imināpi kurundaṭṭhakathāvacanena paṭhamaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttapurimāpattipaṭippassaddhimeva samatthayati, na pana ubhinnaṃ aṭṭhakathānaṃ atthato nānākaraṇaṃ atthi. Aparampettha pakāraṃ vaṇṇayanti ‘‘samānakiriyāsupi purimapurimakhaṇanapaccayā āpannāpattiyo pacchimapacchimakhaṇanaṃ patvā paṭippassambhantīti iminā adhippāyena ‘paṃsukhaṇanādīsu ca lajjidhamme uppanne bahukāpi āpattiyo hontu, ekameva desetvā muccatīti kurundaṭṭhakathāyaṃ vutta’’’nti. ‘‘Evañca sati ‘bahukāpi āpattiyo hontū’ti na vattabbaṃ bhaveyya, vuttañca, tasmā visabhāgakiriyameva patvā purimāpattīnaṃ paṭippassaddhiṃ icchanteneva bahukāsupi āpattīsu ekameva desetvā muccatīti imasmiṃ ṭhāne visuṃyeveko desanākkamo dassito’’tipi vadanti. Ayametesaṃ adhippāyo – yathā idha purimāpattīnaṃ paṭippassaddhi aṭṭhakathācariyappamāṇena gahitā, evaṃ bahukāsupi āpattīsu ekameva desetvā muccatīti idampi idha aṭṭhakathācariyappamāṇatoyeva veditabbaṃ. Yathā ca pāḷiyaṃ pācittiyaṭṭhānepi dukkaṭameva hotīti idha āveṇikaṃ katvā āpattiviseso dassito, evaṃ purimāpattīnaṃ paṭippassaddhiviseso ca desanāviseso ca aṭṭhakathācariyehi dassitoti.
ហេដ្ឋតោ ឱសីទេន្តោតិ ‘‘សាមិកេសុ អាគន្ត្វា អបស្សិត្វា គតេសុ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ថេយ្យចិត្តេន ហេដ្ឋាភូមិយំ ឱសីទេន្តោ។ ពុន្ទេនាតិ កុម្ភិយា ហេដ្ឋិមតលេន។ ឯវំ ឯកដ្ឋានេ ឋិតាយ កុម្ភិយា ឋានាចាវនំ ឆហិ អាការេហិ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ។ វលយំ នីហរតិ, បារាជិកន្តិ អាកាសគតំ អកត្វា ឃំសិត្វា នីហរន្តស្ស ឆិន្នកោដិតោ នីហដមត្តេ បារាជិកំ។ ឥតោ ចិតោ ច សារេតីតិ ឃំសន្តោយេវ អាកាសគតំ អកត្វា សារេតិ។
Heṭṭhato osīdentoti ‘‘sāmikesu āgantvā apassitvā gatesu gaṇhissāmī’’ti theyyacittena heṭṭhābhūmiyaṃ osīdento. Bundenāti kumbhiyā heṭṭhimatalena. Evaṃ ekaṭṭhāne ṭhitāya kumbhiyā ṭhānācāvanaṃ chahi ākārehi veditabbanti sambandho. Valayaṃ nīharati, pārājikanti ākāsagataṃ akatvā ghaṃsitvā nīharantassa chinnakoṭito nīhaṭamatte pārājikaṃ. Ito cito ca sāretīti ghaṃsantoyeva ākāsagataṃ akatvā sāreti.
ឆិន្នមត្តេ បារាជិកន្តិ អវស្សំ ចេ បតតិ, ឆិន្នមត្តេ បារាជិកំ។ បរិច្ឆេទោតិ ‘‘បញ្ចមាសកំ វា អតិរេកបញ្ចមាសកំ វា’’តិ វុត្តគណនបរិច្ឆេទោ។ អបព្យូហន្តោតិ ‘‘ហេដ្ឋា ឋិតំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ហត្ថេន ទ្វិធា ករោន្តោ។ ឧបឌ្ឍកុម្ភិយន្តិ ឧបឌ្ឍបុណ្ណាយ កុម្ភិយា។ ននុ ច អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន សង្ខេបដ្ឋកថាទីសុ វុត្តម្បិ កស្មា ន គហេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘វិនយវិនិច្ឆយេ ហិ អាគតេ គរុកេ ឋាតព្ព’’ន្តិ។ វិនយធម្មតាតិ វិនយគរុកានំ ធម្មតា។ វិនយគរុកា ហិ វិនយវិនិច្ឆយេ អាគតេ គរុកេ តិដ្ឋន្តិ។ វិនយគរុកតាព្យាបនត្ថញ្ហិ វិនយគរុកោយេវេត្ថ វិនយ-សទ្ទេន វុត្តោ, វិនយស្ស វា ឯសា ធម្មតា តេសំ គរុគារវដ្ឋានស្ស វិនយវិសយត្តា។
Chinnamattepārājikanti avassaṃ ce patati, chinnamatte pārājikaṃ. Paricchedoti ‘‘pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā’’ti vuttagaṇanaparicchedo. Apabyūhantoti ‘‘heṭṭhā ṭhitaṃ gaṇhissāmī’’ti hatthena dvidhā karonto. Upaḍḍhakumbhiyanti upaḍḍhapuṇṇāya kumbhiyā. Nanu ca aṭṭhakathācariyappamāṇena saṅkhepaṭṭhakathādīsu vuttampi kasmā na gahetabbanti āha – ‘‘vinayavinicchaye hi āgate garuke ṭhātabba’’nti. Vinayadhammatāti vinayagarukānaṃ dhammatā. Vinayagarukā hi vinayavinicchaye āgate garuke tiṭṭhanti. Vinayagarukatābyāpanatthañhi vinayagarukoyevettha vinaya-saddena vutto, vinayassa vā esā dhammatā tesaṃ garugāravaṭṭhānassa vinayavisayattā.
ឥទានិ សង្ខេបដ្ឋកថាទីសុ វុត្តំ បាឡិយាបិ ន សមេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ។ ភាជនន្តិ បត្តាទិភាជនំ។ បត្តាទិំ អបូរេត្វា គណ្ហន្តស្ស អនុទ្ធដេបិ មុខវដ្ដិបរិច្ឆេទោ ហោតិ, បូរេត្វា គណ្ហន្តស្ស បន ឧទ្ធរណកាលេ ហោតីតិ អាហ ‘‘មុខវដ្ដិបរិច្ឆេទេន វា ឧទ្ធារេន វា’’តិ។ យទា បន តេលកុម្ភីអាទីសុ តេលាទីនំ អពហុភាវតោ ភាជនំ និមុជ្ជាបេត្វា គណ្ហិតុំ ន សក្កា ហោតិ, តទា មុខវដ្ដិបរិច្ឆេទេនេវ ហោតិ។ ចិក្កនន្តិ ថទ្ធំ។ អាកឌ្ឍនវិកឌ្ឍនយោគ្គន្តិ ឯត្ថ អភិមុខំ កឌ្ឍនំ អាកឌ្ឍនំ, បរតោ កឌ្ឍនំ វិកឌ្ឍនំ។ បដិនីហរិតុន្តិ អត្តនោ ភាជនតោ បដិនីហរិតុំ។ ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកន្តិ ថេយ្យចិត្តេន បរសន្តកគ្គហណបយោគស្ស កតត្តា។ មហាអដ្ឋកថាយមេវ ‘‘សចេបិ មរិយាទំ ទុព្ពលំ កត្វា សុក្ខតឡាកស្ស ឧទកនិព្ពហនដ្ឋានំ ឧទកនិទ្ធមនតុម្ពំ វា បិទហតិ, អញ្ញតោ ច គមនមគ្គេ វា បាឡិំ ពន្ធតិ, សុក្ខមាតិកំ វា ឧជុំ ករោតិ, បច្ឆា ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកំ អាគន្ត្វា មរិយាទំ ភិន្ទតិ, សព្ពត្ថ ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘តំ បន តត្ថេវ សុក្ខតឡាកេ សុក្ខមាតិកាយ ឧជុករណវិនិច្ឆយេន វិរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ។
Idāni saṅkhepaṭṭhakathādīsu vuttaṃ pāḷiyāpi na sametīti dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. Bhājananti pattādibhājanaṃ. Pattādiṃ apūretvā gaṇhantassa anuddhaṭepi mukhavaṭṭiparicchedo hoti, pūretvā gaṇhantassa pana uddharaṇakāle hotīti āha ‘‘mukhavaṭṭiparicchedena vā uddhārena vā’’ti. Yadā pana telakumbhīādīsu telādīnaṃ abahubhāvato bhājanaṃ nimujjāpetvā gaṇhituṃ na sakkā hoti, tadā mukhavaṭṭiparicchedeneva hoti. Cikkananti thaddhaṃ. Ākaḍḍhanavikaḍḍhanayogganti ettha abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ ākaḍḍhanaṃ, parato kaḍḍhanaṃ vikaḍḍhanaṃ. Paṭinīharitunti attano bhājanato paṭinīharituṃ. Hatthato muttamatte pārājikanti theyyacittena parasantakaggahaṇapayogassa katattā. Mahāaṭṭhakathāyameva ‘‘sacepi mariyādaṃ dubbalaṃ katvā sukkhataḷākassa udakanibbahanaṭṭhānaṃ udakaniddhamanatumbaṃ vā pidahati, aññato ca gamanamagge vā pāḷiṃ bandhati, sukkhamātikaṃ vā ujuṃ karoti, pacchā deve vuṭṭhe udakaṃ āgantvā mariyādaṃ bhindati, sabbattha bhaṇḍadeyya’’nti vuttattā ‘‘taṃ pana tattheva sukkhataḷāke sukkhamātikāya ujukaraṇavinicchayena virujjhatī’’ti vuttaṃ.
អវហារលក្ខណន្តិ បញ្ចវីសតិយា អវហារេសុ ឯកម្បិ អវហារលក្ខណំ, ឋានាចាវនបយោគោ ឯវ វា។ ឧទ្ធារេតិ កុម្ភិយា ផុដ្ឋដ្ឋានតោ កេសគ្គមត្តេបិ ឧទ្ធដេ។ យុត្តន្តិ ឋានាចាវនបយោគសព្ភាវតោ យុត្តំ។ សង្គោបនត្ថាយាតិ ឥមិនា សុទ្ធចិត្តតំ ទស្សេតិ។ បលិពុជ្ឈិស្សតីតិ និវារេស្សតិ។ វុត្តនយេនេវ បារាជិកន្តិ ហត្ថតោ មុត្តមត្តេយេវ បារាជិកំ។ សុទ្ធចិត្តោវ ឧទ្ធរតីតិ កុម្ភិយំ តេលស្ស អាកិរណតោ បុរេតរមេវ សុទ្ធចិត្តោ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា សុទ្ធចិត្តោវ ឧទ្ធរតិ។ នេវ អវហារោតិ ថេយ្យចិត្តេន អវហរណបយោគស្ស អកតត្តា។ អត្តនោ ភាជនត្តា បន ‘‘ន គីវា’’តិ វុត្តំ, អនាបត្តិមត្តមេវ វុត្តំ, ន បន ឯវំ វិចារិតន្តិ អធិប្បាយោ។ អថ វា អនាបត្តិមត្តមេវ វុត្តន្តិ ឥមិនាបិ តត្ថ ‘‘គីវា’’តិ វចនាភាវតោ ‘‘ន គីវា’’តិ បុព្ពេ វុត្តមហាអដ្ឋកថាវាទមេវ បតិដ្ឋាបេតិ, បច្ឆា ទស្សិតេន កុរុន្ទិវាទេនបិ មហាអដ្ឋកថាវាទោវ សមត្ថិតោ។ អត្តនោ ភណ្ឌន្តិ តេលាកិរណតោ បុរេតរមេវ អត្តនោ កុម្ភិយំ សុទ្ធចិត្តេន ឋបិតំ បីតតេលំ អត្តនោ បរិក្ខារំ។ សម្មោហដ្ឋានន្តិ អាបត្តិវិនិច្ឆយវសេន សម្មោហដ្ឋានំ។
Avahāralakkhaṇanti pañcavīsatiyā avahāresu ekampi avahāralakkhaṇaṃ, ṭhānācāvanapayogo eva vā. Uddhāreti kumbhiyā phuṭṭhaṭṭhānato kesaggamattepi uddhaṭe. Yuttanti ṭhānācāvanapayogasabbhāvato yuttaṃ. Saṅgopanatthāyāti iminā suddhacittataṃ dasseti. Palibujjhissatīti nivāressati. Vuttanayeneva pārājikanti hatthato muttamatteyeva pārājikaṃ. Suddhacittovauddharatīti kumbhiyaṃ telassa ākiraṇato puretarameva suddhacitto nikkhipitvā pacchā suddhacittova uddharati. Neva avahāroti theyyacittena avaharaṇapayogassa akatattā. Attano bhājanattā pana ‘‘na gīvā’’ti vuttaṃ, anāpattimattameva vuttaṃ, na pana evaṃ vicāritanti adhippāyo. Atha vā anāpattimattameva vuttanti imināpi tattha ‘‘gīvā’’ti vacanābhāvato ‘‘na gīvā’’ti pubbe vuttamahāaṭṭhakathāvādameva patiṭṭhāpeti, pacchā dassitena kurundivādenapi mahāaṭṭhakathāvādova samatthito. Attano bhaṇḍanti telākiraṇato puretarameva attano kumbhiyaṃ suddhacittena ṭhapitaṃ pītatelaṃ attano parikkhāraṃ. Sammohaṭṭhānanti āpattivinicchayavasena sammohaṭṭhānaṃ.
ពហិគតំ នាម ហោតីតិ តតោ បដ្ឋាយ តេលស្ស អដ្ឋានភាវតោ អធោមុខភាវតោ ច ពហិគតំ នាម ហោតិ។ អន្តោ បដ្ឋាយ ឆិទ្ទេ ករិយមានេ តេលស្ស និក្ខមិត្វា គតគតដ្ឋានំ ភាជនសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ អាហ – ‘‘ពាហិរន្តតោ បាទគ្ឃនកេ គឡិតេ បារាជិក’’ន្តិ។ យថា តថា វា កតស្សាតិ ពាហិរន្តតោ អព្ភន្តរតោ វា បដ្ឋាយ កតស្ស។ មជ្ឈេ ឋបេត្វា កតឆិទ្ទេតិ មជ្ឈេ ថោកំ កបាលំ ឋបេត្វា បច្ឆា តំ ឆិន្ទន្តេន កតឆិទ្ទេ។ ‘‘មរិយាទច្ឆេទនេ អន្តោ ឋត្វា ពហិមុខោ ឆិន្ទន្តោ ពហិ អន្តេន ការេតព្ពោ, ពហិ ឋត្វា អន្តោមុខោ ឆិន្ទន្តោ អន្តោ អន្តេន ការេតព្ពោ, អន្តោ ច ពហិ ច ឆិន្ទិត្វា មជ្ឈេ ឋបេត្វា តំ ឆិន្ទន្តោ មជ្ឈេន ការេតព្ពោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១០៨) វុត្តត្តា ‘‘តឡាកស្ស ច មរិយាទភេទេន សមេតី’’តិ វុត្តំ។ ឥទមេត្ថ យុត្តន្តិ អន្តោ ច ពហិ ច បដ្ឋាយ កតឆិទ្ទេ មជ្ឈេន ការេតព្ពោ។ អន្តោ បដ្ឋាយ កតេ បន ពាហិរន្តេន, ពហិ បដ្ឋាយ កតេ អព្ភន្តរេន ការេតព្ពោតិ អយំ តិប្បការោបិ ឯត្ថ វេមដ្ឋឆិទ្ទេ យុត្តោ។ ឧទកេ កតបយោគស្ស អភាវតោ ‘‘ឋានាចាវនបយោគស្ស អភាវា’’តិ វុត្តំ។
Bahigataṃ nāma hotīti tato paṭṭhāya telassa aṭṭhānabhāvato adhomukhabhāvato ca bahigataṃ nāma hoti. Anto paṭṭhāya chidde kariyamāne telassa nikkhamitvā gatagataṭṭhānaṃ bhājanasaṅkhyameva gacchatīti āha – ‘‘bāhirantato pādagghanake gaḷite pārājika’’nti. Yathā tathā vā katassāti bāhirantato abbhantarato vā paṭṭhāya katassa. Majjhe ṭhapetvā katachiddeti majjhe thokaṃ kapālaṃ ṭhapetvā pacchā taṃ chindantena katachidde. ‘‘Mariyādacchedane anto ṭhatvā bahimukho chindanto bahi antena kāretabbo, bahi ṭhatvā antomukho chindanto anto antena kāretabbo, anto ca bahi ca chinditvā majjhe ṭhapetvā taṃ chindanto majjhena kāretabbo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.108) vuttattā ‘‘taḷākassa ca mariyādabhedena sametī’’ti vuttaṃ. Idamettha yuttanti anto ca bahi ca paṭṭhāya katachidde majjhena kāretabbo. Anto paṭṭhāya kate pana bāhirantena, bahi paṭṭhāya kate abbhantarena kāretabboti ayaṃ tippakāropi ettha vemaṭṭhachidde yutto. Udake katapayogassa abhāvato ‘‘ṭhānācāvanapayogassa abhāvā’’ti vuttaṃ.
អដ្ឋកថាយំ តាវ វុត្តន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។ បត្ថិន្នស្ស ខាទនំ ឥតរស្ស បានញ្ច សប្បិអាទីនំ បរិភោគោតិ អាហ – ‘‘អខាទិតព្ពំ វា អបាតព្ពំ វា ករោតី’’តិ។ កថំ បន តថា ករោតីតិ អាហ ‘‘ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា’’តិអាទិ។ កស្មា បនេត្ថ ទុក្កដំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឋានាចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដ’’ន្តិ។ បុរិមទ្វយន្តិ ភេទនំ ឆឌ្ឌនញ្ច។ កស្មា ន សមេតីតិ អាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ។ កុម្ភិជជ្ជរករណេនាតិ បុណ្ណកុម្ភិយា ជជ្ជរករណេន។ មាតិកាឧជឧករណេនាតិ ឧទកបុណ្ណាយ មាតិកាយ ឧជុករណេន។ ឯកលក្ខណន្តិ ភេទនំ កុម្ភិជជ្ជរករណេន ឆឌ្ឌនំ មាតិកាយ ឧជុករណេន សទ្ធិំ ឯកសភាវំ ឋានាចាវនបយោគសព្ភាវតោ។ បច្ឆិមំ បន ទ្វយន្តិ ឈាបនំ អបរិភោគករណញ្ច។
Aṭṭhakathāyaṃ tāva vuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Patthinnassa khādanaṃ itarassa pānañca sappiādīnaṃ paribhogoti āha – ‘‘akhāditabbaṃ vā apātabbaṃ vā karotī’’ti. Kathaṃ pana tathā karotīti āha ‘‘uccāraṃ vā passāvaṃ vā’’tiādi. Kasmā panettha dukkaṭaṃ vuttanti āha ‘‘ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭa’’nti. Purimadvayanti bhedanaṃ chaḍḍanañca. Kasmā na sametīti āha ‘‘tañhī’’tiādi. Kumbhijajjarakaraṇenāti puṇṇakumbhiyā jajjarakaraṇena. Mātikāujaukaraṇenāti udakapuṇṇāya mātikāya ujukaraṇena. Ekalakkhaṇanti bhedanaṃ kumbhijajjarakaraṇena chaḍḍanaṃ mātikāya ujukaraṇena saddhiṃ ekasabhāvaṃ ṭhānācāvanapayogasabbhāvato. Pacchimaṃ pana dvayanti jhāpanaṃ aparibhogakaraṇañca.
ឯត្ថ ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តីតិ ឯត្ថ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តេ ឯកេ អាចរិយា ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តិ។ បច្ឆិមទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ បុរិមទ្វយេ វិនិច្ឆយោ ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ តត្ថ កិញ្ចិ អវត្វា បច្ឆិមទ្វយំ សន្ធាយ ឋានាចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ។ ថេយ្យចិត្តេនាតិ អត្តនោ វា បរស្ស វា កាតុកាមតាវសេន ឧប្បន្នថេយ្យចិត្តេន។ វិនាសេតុកាមតាយាតិ ហត្ថបាទាទិំ ឆិន្ទន្តោ វិយ កេវលំ វិនាសេតុកាមតាយ។ បុរិមទ្វយេ កិំ ហោតិ, កិំ អធិប្បាយេន ន កិញ្ចិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘បុរិមទ្វយេ បន…បេ.… បារាជិក’’ន្តិ។ តត្ថ វុត្តនយេន ភិន្ទន្តស្ស វា ឆឌ្ឌេន្តស្ស វាតិ មុគ្គរេន បោថេត្វា ភិន្ទន្តស្ស ឧទកំ វា វាលិកំ វា អាកិរិត្វា ឧត្តរាបេន្តស្សាតិ អត្ថោ។ អយុត្តន្តិ ចេតិ បាឡិយំ បុរិមបទទ្វយេបិ ទុក្កដស្សេវ វុត្តត្តា ‘‘បុរិមទ្វយេ…បេ.… បារាជិកន្តិ ឥទំ អយុត្ត’’ន្តិ យទិ តុម្ហាកំ សិយាតិ អត្ថោ។ នាតិ អយុត្តភាវប្បសង្គំ និសេធេត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘អញ្ញថា គហេតព្ពត្ថតោ’’តិ។ កថំ បនេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘បាឡិយំ ហី’’តិអាទិ។ នាសេតុកាមតាបក្ខេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថស្ស អវិរុជ្ឈនតោ ‘‘ថេយ្យចិត្តបក្ខេ’’តិ វុត្តំ។ ‘‘ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តី’’តិ ឥតោ បដ្ឋាយ វុត្តស្ស សព្ពស្សបិ ឯកស្សេវ វចនត្តា ‘‘ឯវមេកេ វទន្តី’’តិ និគមនវសេន វុត្តំ។
Ettha evaṃ vinicchayaṃ vadantīti ettha mahāaṭṭhakathāyaṃ vutte eke ācariyā evaṃ vinicchayaṃ vadanti. Pacchimadvayaṃ sandhāya vuttanti ettha purimadvaye vinicchayo heṭṭhā vuttānusārena sakkā viññātunti tattha kiñci avatvā pacchimadvayaṃ sandhāya ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭanti idaṃ vuttanti adhippāyo. Theyyacittenāti attano vā parassa vā kātukāmatāvasena uppannatheyyacittena. Vināsetukāmatāyāti hatthapādādiṃ chindanto viya kevalaṃ vināsetukāmatāya. Purimadvaye kiṃ hoti, kiṃ adhippāyena na kiñci vuttanti āha – ‘‘purimadvaye pana…pe… pārājika’’nti. Tattha vuttanayena bhindantassa vā chaḍḍentassa vāti muggarena pothetvā bhindantassa udakaṃ vā vālikaṃ vā ākiritvā uttarāpentassāti attho. Ayuttanti ceti pāḷiyaṃ purimapadadvayepi dukkaṭasseva vuttattā ‘‘purimadvaye…pe… pārājikanti idaṃ ayutta’’nti yadi tumhākaṃ siyāti attho. Nāti ayuttabhāvappasaṅgaṃ nisedhetvā tattha kāraṇamāha ‘‘aññathā gahetabbatthato’’ti. Kathaṃ panettha attho gahetabboti āha ‘‘pāḷiyaṃ hī’’tiādi. Nāsetukāmatāpakkhe heṭṭhā vuttanayeneva atthassa avirujjhanato ‘‘theyyacittapakkhe’’ti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ vinicchayaṃ vadantī’’ti ito paṭṭhāya vuttassa sabbassapi ekasseva vacanattā ‘‘evameke vadantī’’ti nigamanavasena vuttaṃ.
ឥទានិ យថាវុត្តវសេន បាឡិយា អត្ថេ គយ្ហមានេ មហាអដ្ឋកថាយំ ចតុន្នម្បិ សាមញ្ញតោ វុត្តស្ស បច្ឆិមទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វចនេ វិសេសាភាវតោ បាឡិយំ វុត្តេសុ ចតូសុ បទេសុ ‘‘ឆឌ្ឌេតិ វា អបរិភោគំ វា ករោតី’’តិ ឥមេសំ បទានំ វិសេសាភាវប្បសង្គតោ ច សយំ អញ្ញថា បាឡិំ អដ្ឋកថញ្ច សំសន្ទិត្វា អត្ថំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘អយំ បនេត្ថ សារោ’’តិអាទិមាហ។ វិនីតវត្ថុម្ហិ ‘‘សង្ឃស្ស បុញ្ជកិតំ តិណំ ថេយ្យចិត្តោ ឈាបេសី’’សិ (បារា. ១៥៦) វុត្តត្តា វិនីតវត្ថុម្ហិ តិណជ្ឈាបកោ វិយាតិ ឥមិនាវ ឋានា អចាវេតុកាមោវាតិ ឯត្ថាបិ ថេយ្យចិត្តេន ឋានា អចាវេតុកាមោតិ ឥទំ វុត្តមេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ អឆឌ្ឌេតុកាមោយេវាតិ ឯត្ថាបិ ថេយ្យចិត្តេនាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ។ ឥទញ្ហិ ថេយ្យចិត្តបក្ខំ សន្ធាយ វុត្តំ នាសេតុកាមតាបក្ខស្ស វក្ខមានត្តា។ តេនេវាហ ‘‘នាសេតុកាមតាបក្ខេ បនា’’តិអាទិ។ ឥតរថាបិ យុជ្ជតីតិ ថេយ្យចិត្តាភាវា ឋានា ចាវេតុកាមស្សបិ ទុក្កដំ យុជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
Idāni yathāvuttavasena pāḷiyā atthe gayhamāne mahāaṭṭhakathāyaṃ catunnampi sāmaññato vuttassa pacchimadvayaṃ sandhāya vuttanti vacane visesābhāvato pāḷiyaṃ vuttesu catūsu padesu ‘‘chaḍḍeti vā aparibhogaṃ vā karotī’’ti imesaṃ padānaṃ visesābhāvappasaṅgato ca sayaṃ aññathā pāḷiṃ aṭṭhakathañca saṃsanditvā atthaṃ dassetukāmo ‘‘ayaṃ panettha sāro’’tiādimāha. Vinītavatthumhi ‘‘saṅghassa puñjakitaṃ tiṇaṃ theyyacitto jhāpesī’’si (pārā. 156) vuttattā vinītavatthumhi tiṇajjhāpako viyāti imināva ṭhānā acāvetukāmovāti etthāpi theyyacittena ṭhānā acāvetukāmoti idaṃ vuttameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Achaḍḍetukāmoyevāti etthāpi theyyacittenāti sambandhitabbaṃ. Idañhi theyyacittapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ nāsetukāmatāpakkhassa vakkhamānattā. Tenevāha ‘‘nāsetukāmatāpakkhe panā’’tiādi. Itarathāpi yujjatīti theyyacittābhāvā ṭhānā cāvetukāmassapi dukkaṭaṃ yujjatīti vuttaṃ hoti.
ភូមដ្ឋកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / ២. ទុតិយបារាជិកំ • 2. Dutiyapārājikaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ២. ទុតិយបារាជិកំ • 2. Dutiyapārājikaṃ
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / ភូមដ្ឋកថាទិវណ្ណនា • Bhūmaṭṭhakathādivaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / ភូមដ្ឋកថាវណ្ណនា • Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā
