| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-មូលដីកា • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā |
៣. អាយតនយមកំ
3. Āyatanayamakaṃ
១. បណ្ណត្តិវារោ
1. Paṇṇattivāro
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា
Uddesavāravaṇṇanā
១-៩. អាយតនយមកាទីសុ ច បណ្ណត្តិវារេ បទសោធនវារាទីនំ វចនេ ការណំ ខន្ធយមកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។ ‘‘ឯកាទស ឯកាទស កត្វា តេត្តិំសសតំ យមកានី’’តិអាទិនា កេសុចិ បោត្ថកេសុ គណនា លិខិតា, សា តថា ន ហោតិ។ ‘‘ទ្វត្តិំសសត’’ន្តិអាទិនា អញ្ញត្ថ លិខិតា។
1-9. Āyatanayamakādīsu ca paṇṇattivāre padasodhanavārādīnaṃ vacane kāraṇaṃ khandhayamake vuttanayeneva veditabbaṃ. ‘‘Ekādasa ekādasa katvā tettiṃsasataṃ yamakānī’’tiādinā kesuci potthakesu gaṇanā likhitā, sā tathā na hoti. ‘‘Dvattiṃsasata’’ntiādinā aññattha likhitā.
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
និទ្ទេសវារវណ្ណនា
Niddesavāravaṇṇanā
១០-១៧. វាយនដ្ឋេនាតិ បសារណដ្ឋេន, បាកដភាវដ្ឋេន វា។ ‘‘កាយោ ធម្មោ’’តិ ច វុច្ចមានំ សព្ពំ សសភាវំ អាយតនមេវាតិ ‘‘កាយោ អាយតន’’ន្តិ, ‘‘ធម្មោ អាយតន’’ន្តិ ច ឯត្ថ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ។ កាយវចនេន បន ធម្មវចនេន ច អវុច្ចមានំ កញ្ចិ សសភាវំ នត្ថីតិ ‘‘ន កាយោ នាយតនំ, ន ធម្មោ នាយតន’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘អាមន្តា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ។
10-17. Vāyanaṭṭhenāti pasāraṇaṭṭhena, pākaṭabhāvaṭṭhena vā. ‘‘Kāyo dhammo’’ti ca vuccamānaṃ sabbaṃ sasabhāvaṃ āyatanamevāti ‘‘kāyo āyatana’’nti, ‘‘dhammo āyatana’’nti ca ettha ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Kāyavacanena pana dhammavacanena ca avuccamānaṃ kañci sasabhāvaṃ natthīti ‘‘na kāyo nāyatanaṃ, na dhammo nāyatana’’nti ettha ‘‘āmantā’’icceva vuttaṃ.
និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
២. បវត្តិវារោ
2. Pavattivāro
១. ឧប្បាទវារវណ្ណនា
1. Uppādavāravaṇṇanā
១៨-២១. បវត្តិវារេ ចក្ខាយតនមូលកានិ ឯកាទសាតិ បដិសន្ធិចុតិវសេន ឧបាទិន្នបវត្តស្ស ឧប្បាទនិរោធវចនេ ឯតស្មិំ អលព្ភមានវិស្សជ្ជនម្បិ សទ្ទាយតនេន សទ្ធិំ យមកំ បុច្ឆាមត្តលាភេន សង្គណ្ហិត្វា វទតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ឆសដ្ឋិ យមកានីតិ ឯត្ថ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយរូបាយតនមូលកេសុ ឯកេកំ សទ្ទាយតនមូលកានិ បញ្ចាតិ ឯកាទស យមកានិ វិស្សជ្ជនវសេន ហាបេតព្ពានិ។ វក្ខតិ ហិ ‘‘សទ្ទាយតនស្ស បដិសន្ធិក្ខណេ អនុប្បត្តិតោ តេន សទ្ធិំ យមកស្ស វិស្សជ្ជនមេវ នត្ថី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អាយតនយមក ១៨-២១)។
18-21. Pavattivāre cakkhāyatanamūlakāni ekādasāti paṭisandhicutivasena upādinnapavattassa uppādanirodhavacane etasmiṃ alabbhamānavissajjanampi saddāyatanena saddhiṃ yamakaṃ pucchāmattalābhena saṅgaṇhitvā vadatīti daṭṭhabbaṃ. Chasaṭṭhi yamakānīti ettha cakkhusotaghānajivhākāyarūpāyatanamūlakesu ekekaṃ saddāyatanamūlakāni pañcāti ekādasa yamakāni vissajjanavasena hāpetabbāni. Vakkhati hi ‘‘saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthī’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21).
ទុតិយំ កិញ្ចាបិ បឋមេន សទិសវិស្សជ្ជនន្តិអាទិ បុគ្គលវារមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ឱកាសវារេ បន អសទិសវិស្សជ្ជនត្តា វុត្តំ, ន តំ សព្ពត្ថ សទិសវិស្សជ្ជនន្តិ ញាបេតុំ បុគ្គលវារេបិ វិស្សជ្ជិតន្តិ។ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនេហិ សទ្ធិំ តីណិ យមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានីតិ រូបាវចរសត្តេ សន្ធាយ ‘‘សចក្ខុកានំ អគន្ធកាន’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជិតព្ពត្តា វុត្តំ។ តេសញ្ហិ វិរត្តកាមកម្មនិព្ពត្តស្ស បដិសន្ធិពីជស្ស ឯវំសភាវត្តា ឃានាទីនិ គន្ធាទយោ ច ន សន្តីតិ។ ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ អត្ថោ។ ននុ តត្ថ ‘‘សចក្ខុកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនំ បវត្តំ, ឥធ បន ឃានាយតនមូលកេសុ ‘‘យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពន្តិ នត្ថិ សទិសវិស្សជ្ជនតាតិ? សច្ចំ, យថា បន តត្ថ ឃានាយតនយមកេន ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, ឯវមិធាបិ ជិវ្ហាកអាយាយតនយមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តស្មា តត្ថ តត្ថេវ សទិសវិស្សជ្ជនតា បាឡិយំ អនារុឡ្ហតាយ ការណន្តិ។ និទស្សនភាវេន បន គហិតំ ចក្ខាយតនមូលកានំ សទិសវិស្សជ្ជនកានំ សទិសវិស្សជ្ជនំ និទស្សនភាវេនេវ ការណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តា’’តិ អាហ។ សទិសវិស្សជ្ជនតា ចេត្ថ ឃានាយតនមូលកេសុ យេភុយ្យតាយ ទដ្ឋព្ពា។ តេសុ ហិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកេសុ តិណ្ណំ បុច្ឆានំ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ , បច្ឆិមបុច្ឆាយ ‘‘សកាយកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនាតិ។
Dutiyaṃ kiñcāpi paṭhamena sadisavissajjanantiādi puggalavārameva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Okāsavāre pana asadisavissajjanattā vuttaṃ, na taṃ sabbattha sadisavissajjananti ñāpetuṃ puggalavārepi vissajjitanti. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni sadisavissajjanānīti rūpāvacarasatte sandhāya ‘‘sacakkhukānaṃ agandhakāna’’ntiādinā vissajjitabbattā vuttaṃ. Tesañhi virattakāmakammanibbattassa paṭisandhibījassa evaṃsabhāvattā ghānādīni gandhādayo ca na santīti. Ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattāti cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena saddhiṃ sadisavissajjanattāti attho. Nanu tattha ‘‘sacakkhukānaṃ aghānakānaṃ upapajjantāna’’ntiādinā vissajjanaṃ pavattaṃ, idha pana ghānāyatanamūlakesu ‘‘yassa ghānāyatanaṃ uppajjati, tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti vissajjanena bhavitabbanti natthi sadisavissajjanatāti? Saccaṃ, yathā pana tattha ghānāyatanayamakena jivhākāyāyatanayamakāni sadisavissajjanāni, evamidhāpi jivhākaāyāyatanayamakāni sadisavissajjanāni, tasmā tattha tattheva sadisavissajjanatā pāḷiyaṃ anāruḷhatāya kāraṇanti. Nidassanabhāvena pana gahitaṃ cakkhāyatanamūlakānaṃ sadisavissajjanakānaṃ sadisavissajjanaṃ nidassanabhāveneva kāraṇanti dassento ‘‘ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā’’ti āha. Sadisavissajjanatā cettha ghānāyatanamūlakesu yebhuyyatāya daṭṭhabbā. Tesu hi jivhākāyāyatanayamakesu tiṇṇaṃ pucchānaṃ ‘‘āmantā’’ti vissajjanena bhavitabbaṃ , pacchimapucchāya ‘‘sakāyakānaṃ aghānakānaṃ upapajjantāna’’ntiādināti.
អថ វា យថា វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកានំ សញ្ញាក្ខន្ធាទិយមកានំ អមិស្សកកាលភេទេសុ តីសុ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន យថាវុត្តវចនស្ស វិស្សជ្ជនភាវានុជាននំ កត្តព្ពន្តិ អបុព្ពស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវា វិស្សជ្ជនំ ន កតំ, ឯវមិធាបិ ឃានាយតនមូលកំ ជិវ្ហាយតនយមកំ អបុព្ពស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវា បាឡិំ អនារុឡ្ហន្តិ បាកដោយមត្ថោ។ កាយាយតនយមកំ បន ទុតិយបុច្ឆាយ វសេន វិស្សជ្ជិតព្ពំ សិយា, សា ច ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនា, តស្មា យស្សា បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពា, តស្សា ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តា តំសេសានិ បាឡិំ អនារុឡ្ហានីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ តថាតិ ឥទំ បាឡិអនារុឡ្ហតាសាមញ្ញេនេវ វុត្តំ, ន ការណសាមញ្ញេន។ ឃានជិវ្ហាកាយាយតនានំ បន អគព្ភសេយ្យកេសុ បវត្តមានានំ គព្ភសេយ្យកេសុ ច អាយតនបារិបូរិកាលេ សហចារិតាយ អវិសេសត្តា ច អប្បវិសេសត្តា ច ឯកស្មិំ ឃានាយតនយមកេ វិស្សជ្ជិតេ ឥតរានិ ទ្វេ, ឃានាយតនមូលកេសុ ច វិស្សជ្ជិតេសុ ឥតរទ្វយមូលកានិ ន វិស្សជ្ជីយន្តីតិ វេទិតព្ពានិ។ រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ ‘‘យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯតិស្សា បុច្ឆាយ វុត្តេហិ រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ អធិប្បាយោ។ រូបាយតនមូលកេសុ ហិ មនាយតនយមកេ អាទិបុច្ឆាយ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពយមកេសុ អាទិបុច្ឆានំ សទិសវិស្សជ្ជនតា យមកានំ អវិស្សជ្ជនេ ការណភាវេន វុត្តា។ ទុតិយបុច្ឆានញ្ហិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពន្តិ បុព្ពេ វុត្តនយេន វិស្សជ្ជនំ ន កាតព្ពំ, អាទិបុច្ឆានញ្ច ន កាតព្ពន្តិ។
Atha vā yathā vedanākkhandhādimūlakānaṃ saññākkhandhādiyamakānaṃ amissakakālabhedesu tīsu ‘‘āmantā’’ti paṭivacanavissajjanena yathāvuttavacanassa vissajjanabhāvānujānanaṃ kattabbanti apubbassa vattabbassa abhāvā vissajjanaṃ na kataṃ, evamidhāpi ghānāyatanamūlakaṃ jivhāyatanayamakaṃ apubbassa vattabbassa abhāvā pāḷiṃ anāruḷhanti pākaṭoyamattho. Kāyāyatanayamakaṃ pana dutiyapucchāya vasena vissajjitabbaṃ siyā, sā ca cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena sadisavissajjanā, tasmā yassā pucchāya vissajjanā kātabbā, tassā ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā taṃsesāni pāḷiṃ anāruḷhānīti evamettha attho daṭṭhabbo. Tathāti idaṃ pāḷianāruḷhatāsāmaññeneva vuttaṃ, na kāraṇasāmaññena. Ghānajivhākāyāyatanānaṃ pana agabbhaseyyakesu pavattamānānaṃ gabbhaseyyakesu ca āyatanapāripūrikāle sahacāritāya avisesattā ca appavisesattā ca ekasmiṃ ghānāyatanayamake vissajjite itarāni dve, ghānāyatanamūlakesu ca vissajjitesu itaradvayamūlakāni na vissajjīyantīti veditabbāni. Rūpāyatanamanāyatanehi saddhinti ‘‘yassa rūpāyatanaṃ uppajjati, tassa manāyatanaṃ uppajjatī’’ti etissā pucchāya vuttehi rūpāyatanamanāyatanehi saddhinti adhippāyo. Rūpāyatanamūlakesu hi manāyatanayamake ādipucchāya gandharasaphoṭṭhabbayamakesu ādipucchānaṃ sadisavissajjanatā yamakānaṃ avissajjane kāraṇabhāvena vuttā. Dutiyapucchānañhi paṭivacanavissajjanena bhavitabbanti pubbe vuttanayena vissajjanaṃ na kātabbaṃ, ādipucchānañca na kātabbanti.
ហេដ្ឋិមេហិ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ ឯត្ថ គន្ធាយតនមូលកានំ រសផោដ្ឋព្ពយមកានំ រសាយតនមូលកស្ស ច ផោដ្ឋព្ពយមកស្ស បដិវចនវិស្សជ្ជនេនេវ ភវិតព្ពន្តិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ ន កាតព្ពន្តិ យេសំ កាតព្ពំ, តេសំ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពមូលកានំ មនាយតនធម្មាយតនយមកានំ ចក្ខាទិបញ្ចាយតនមូលកេហិ មនាយតនធម្មាយតនយមកេហិ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ អត្ថោ។ ចក្ខាយតនាទិមូលកានិ សទ្ទាយតនយមកានិ សទ្ទាយតនមូលកានិ សព្ពានិ អវិស្សជ្ជនេនេវ អលព្ភមានវិស្សជ្ជនតាទស្សនេន វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឆសដ្ឋិ យមកានិ វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តី’’តិ។
Heṭṭhimehi sadisavissajjanattāti ettha gandhāyatanamūlakānaṃ rasaphoṭṭhabbayamakānaṃ rasāyatanamūlakassa ca phoṭṭhabbayamakassa paṭivacanavissajjaneneva bhavitabbanti pubbe vuttanayeneva vissajjanaṃ na kātabbanti yesaṃ kātabbaṃ, tesaṃ gandharasaphoṭṭhabbamūlakānaṃ manāyatanadhammāyatanayamakānaṃ cakkhādipañcāyatanamūlakehi manāyatanadhammāyatanayamakehi sadisavissajjanattāti attho. Cakkhāyatanādimūlakāni saddāyatanayamakāni saddāyatanamūlakāni sabbāni avissajjaneneva alabbhamānavissajjanatādassanena vissajjitāni nāma hontīti āha ‘‘chasaṭṭhi yamakāni vissajjitāni nāma hontī’’ti.
ជច្ចន្ធម្បិ ជច្ចពធិរម្បីតិ ឯត្ថ ច ជច្ចពធិរគ្គហណេន ជច្ចន្ធពធិរោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ។ សឃានកានំ សចក្ខុកានន្តិ បរិបុណ្ណាយតនមេវ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទំ វុត្តន្តិ-ឯតស្ស បរតោ យោជេត្វា យថា ‘‘សឃានកានំ អចក្ខុកាន’’ន្តិ ឥទំ អបរិបុណ្ណាយតនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឯវំ ‘‘សឃានកានំ សចក្ខុកាន’’ន្តិ ឯតំ។ ឯតំ បន បរិបុណ្ណាយតនំ សន្ធាយ វុត្តមេវាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ តេន ជច្ចពធិរម្បិ សន្ធាយ វុត្តតា ន វារិតា ហោតីតិ។
Jaccandhampi jaccabadhirampīti ettha ca jaccabadhiraggahaṇena jaccandhabadhiro gahitoti veditabbo. Saghānakānaṃ sacakkhukānanti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttanti ettha eva-saddaṃ vuttanti-etassa parato yojetvā yathā ‘‘saghānakānaṃ acakkhukāna’’nti idaṃ aparipuṇṇāyatanaṃ sandhāya vuttaṃ, na evaṃ ‘‘saghānakānaṃ sacakkhukāna’’nti etaṃ. Etaṃ pana paripuṇṇāyatanaṃ sandhāya vuttamevāti attho daṭṭhabbo. Tena jaccabadhirampi sandhāya vuttatā na vāritā hotīti.
២២-២៥៤. យត្ថ ចក្ខាយតនន្តិ រូបីព្រហ្មលោកំ បុច្ឆតីតិ និយមតោ តត្ថ ចក្ខុសោតានំ សហុប្បត្តិមត្តំ បស្សន្តោ វទតិ, ឱកាសវារេ បន តស្មិំ បុគ្គលស្ស អនាមដ្ឋត្តា យត្ថ កាមធាតុយំ រូបធាតុយញ្ច ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សោតាយតនម្បិ ឯកន្តេន ឧប្បជ្ជតីតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ (យម. ១.អាយតនយមក.២២) វុត្តំ។
22-254. Yattha cakkhāyatananti rūpībrahmalokaṃ pucchatīti niyamato tattha cakkhusotānaṃ sahuppattimattaṃ passanto vadati, okāsavāre pana tasmiṃ puggalassa anāmaṭṭhattā yattha kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyañca cakkhāyatanaṃ uppajjati, tattha sotāyatanampi ekantena uppajjatīti ‘‘āmantā’’ti (yama. 1.āyatanayamaka.22) vuttaṃ.
‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ កស្មា បដិញ្ញាតំ, ននុ យោ គព្ភសេយ្យកភាវំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, តស្ស រូបាយតនំ បដិសន្ធិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន បន ចក្ខាយតនន្តិ? យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស តទវត្ថស្ស បុគ្គលស្ស រូបាយតនុប្បាទតោ ឧទ្ធំ ចក្ខាយតនសន្តានុប្បាទស្ស បវត្តិយម្បិ ភវិស្សន្តស្ស បដិញ្ញាតព្ពត្តា។ អថ កស្មា ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាតំ, ននុ គព្ភសេយ្យកស្ស បច្ឆិមភវិកស្ស ឧបបជ្ជន្តស្ស ឯកាទសមសត្តាហា ឱរតោ ឋិតស្ស រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ នោ ច ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? តស្មិំ ភវេ ភវិស្សន្តស្ស ឧប្បាទស្ស អនាគតភាវេន អវចនតោ។ ភវន្តរេ ហិ តស្ស តស្ស អាយតនសន្តានស្ស យោ អាទិឧប្បាទោ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច ភវិស្សតិ, សោ អនាគតុប្បាទោ តព្ភាវេន វុច្ចតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នានន្តោគធត្តា។ ន បន យោ តស្មិំយេវ ភវេ បវត្តេ ភវិស្សតិ, សោ អនាគតុប្បាទភាវេន វុច្ចតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នន្តោគធត្តា។ អទ្ធាវសេន ហេត្ថ កម្មជបវត្តស្ស បច្ចុប្បន្នាទិកាលភេទោ អធិប្បេតោ។ ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយយមកេ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៣៦៨) ‘‘យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ , តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ ឥត្ថីនំ ឧបបជ្ជន្តីនំ, យា ច ឥត្ថិយោ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, យា ច ឥត្ថិយោ ឯតេនេវ ភាវេន កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តាសំ ឧបបជ្ជន្តីនំ តាសំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ។ ន ហិ តាសំ សព្ពាសំ តស្មិំ ភវេ បវត្តេ បុរិសិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ លិង្គបរិវត្តនសព្ភាវា, ភវន្តរេ បន អាទិឧប្បាទស្ស អភាវំ សន្ធាយ ‘‘នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ។ ភវន្តរេ ហិ អាទិឧប្បាទស្ស អនាគតត្តំ អធិប្បេតន្តិ។ ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា’’តិ ភវគ្គហណំ កតន្តិ។
‘‘Yassa vā pana rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatīti? Āmantā’’ti kasmā paṭiññātaṃ, nanu yo gabbhaseyyakabhāvaṃ gantvā parinibbāyissati, tassa rūpāyatanaṃ paṭisandhiyaṃ uppajjissati, na pana cakkhāyatananti? Yassa rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa tadavatthassa puggalassa rūpāyatanuppādato uddhaṃ cakkhāyatanasantānuppādassa pavattiyampi bhavissantassa paṭiññātabbattā. Atha kasmā ‘‘yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti? Āmantā’’ti paṭiññātaṃ, nanu gabbhaseyyakassa pacchimabhavikassa upapajjantassa ekādasamasattāhā orato ṭhitassa rūpāyatanaṃ nuppajjissati no ca cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti? Tasmiṃ bhave bhavissantassa uppādassa anāgatabhāvena avacanato. Bhavantare hi tassa tassa āyatanasantānassa yo ādiuppādo paṭisandhiyaṃ pavatte ca bhavissati, so anāgatuppādo tabbhāvena vuccati addhāpaccuppannānantogadhattā. Na pana yo tasmiṃyeva bhave pavatte bhavissati, so anāgatuppādabhāvena vuccati addhāpaccuppannantogadhattā. Addhāvasena hettha kammajapavattassa paccuppannādikālabhedo adhippeto. Evañca katvā indriyayamake (yama. 3.indriyayamaka.368) ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati , tassa purisindriyaṃ uppajjissatīti? Pacchimabhavikānaṃ itthīnaṃ upapajjantīnaṃ, yā ca itthiyo rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, yā ca itthiyo eteneva bhāvena katici bhave dassetvā parinibbāyissanti, tāsaṃ upapajjantīnaṃ tāsaṃ itthindriyaṃ uppajjati, no ca tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissatī’’ti vuttaṃ. Na hi tāsaṃ sabbāsaṃ tasmiṃ bhave pavatte purisindriyaṃ na uppajjissati liṅgaparivattanasabbhāvā, bhavantare pana ādiuppādassa abhāvaṃ sandhāya ‘‘no ca tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissatī’’ti vuttaṃ. Bhavantare hi ādiuppādassa anāgatattaṃ adhippetanti. Evañca katvā ‘‘katici bhave dassetvā’’ti bhavaggahaṇaṃ katanti.
‘‘អាយតនានំ បដិលាភោ ជាតី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៨៨; វិភ. ២៣៥) វចនតោ តំតំអាយតននិព្ពត្តកកម្មេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស អវស្សំភាវីអាយតនស្ស យាវ អាយតនបារិបូរិ, តាវ ឧប្បជ្ជតីតិ បន អត្ថេ គយ្ហមានេ បុច្ឆាទ្វយវិស្សជ្ជនំ សូបបន្នំ ហោតិ។ ឯវញ្ច សតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ, យេ ច អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, នោ ច តេសំ ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯវមាទីសុ (យម. ១.អាយតនយមក.៩៥) គព្ភសេយ្យកាបិ បច្ឆិមភវិកាទយោ ឧបបជ្ជន្តា គហិតា ហោន្តិ។ ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយយមកេ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៦) ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ ឥទម្បិ ឧបបន្នំ ហោតិ។ សោមនស្សិន្ទ្រិយុប្បាទកស្ស កម្មស្ស ឯកន្តេន ចក្ខុន្ទ្រិយុប្បាទនតោ គព្ភេបិ យាវ ចក្ខុន្ទ្រិយុប្បត្តិ, តាវ ឧប្បជ្ជមានតាយ តស្សា អភិនន្ទិតព្ពត្តា។
‘‘Āyatanānaṃ paṭilābho jātī’’ti (dī. ni. 2.388; vibha. 235) vacanato taṃtaṃāyatananibbattakakammena gahitapaṭisandhikassa avassaṃbhāvīāyatanassa yāva āyatanapāripūri, tāva uppajjatīti pana atthe gayhamāne pucchādvayavissajjanaṃ sūpapannaṃ hoti. Evañca sati ‘‘yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjatīti? Pacchimabhavikānaṃ pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ, ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ sotāyatanaṃ nuppajjissati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nuppajjatī’’ti evamādīsu (yama. 1.āyatanayamaka.95) gabbhaseyyakāpi pacchimabhavikādayo upapajjantā gahitā honti. Evañca katvā indriyayamake (yama. 3.indriyayamaka.186) ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti idampi upapannaṃ hoti. Somanassindriyuppādakassa kammassa ekantena cakkhundriyuppādanato gabbhepi yāva cakkhundriyuppatti, tāva uppajjamānatāya tassā abhinanditabbattā.
យំ បន ‘‘យស្ស វា បន យត្ថ រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? កាមាវចរា ចវន្តានំ, អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានំ, រូបាវចរានំ តេសំ តត្ថ រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច តេសំ តត្ថ ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ (យម. ១.អាយតនយមក.៧៦) វុត្តំ, តំ យេ ឯកាទសមសត្តាហា ឱរតោ កាលំ ករិស្សន្តិ, តេសំ ឃានាយតនានិព្ពត្តកកម្មេន គហិតបដិសន្ធិកានំ វសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ ‘‘យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានំ, អឃានកានំ កាមាវចរា ចវន្តានំ, រូបាវចរានំ តេសំ តត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ហិ ឯត្ថ ‘‘អឃានកានំ កាមាវចរា ចវន្តាន’’ន្តិ (យម. ១.អាយតនយមក.១៨១) វចនំ អនុប្បន្នេយេវ ឃានាយតនេ គព្ភសេយ្យកានំ ចុតិ អត្ថីតិ ទីបេតិ។ ន ហិ កាមាវចរេ គព្ភសេយ្យកតោ អញ្ញោ អឃានកោ អត្ថិ ធម្មហទយវិភង្គេ (វិភ. ៩៧៨ អាទយោ) ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ អវុត្តត្តាតិ។ អថ កស្មា ឱបបាតិកេ ឯវ សន្ធាយ ឥធ, ឥន្ទ្រិយយមកេ ច យថាទស្សិតាសុ បុច្ឆាសុ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តន្តិ ន វិញ្ញាយតីតិ? យមកេ សន្និដ្ឋានេន គហិតត្ថស្ស ឯកទេសេ សំសយត្ថសម្ភវេន បដិវចនស្ស អករណតោ។ ភិន្ទិតព្ពេ ហិ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតិ។ យទិ សិយា, បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនមេវ ន សិយាតិ។ អថ កស្មា ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៦) ឥមិនា ‘‘គព្ភសេយ្យកានំ សោមនស្សបដិសន្ធិ នត្ថី’’តិ ន វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្ស ទសិន្ទ្រិយានិ បាតុភវន្តិ? គព្ភសេយ្យកានំ សត្តានំ សហេតុកានំ ញាណសម្បយុត្តានំ ឧបបត្តិក្ខណេ ទសិន្ទ្រិយានិ បាតុភវន្តិ កាយិន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ វា បុរិសិន្ទ្រិយំ វា ជីវិតិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ វា ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ វា សទ្ធិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិវចនតោ (វិភ. ១០១២)។
Yaṃ pana ‘‘yassa vā pana yattha rūpāyatanaṃ uppajjittha, tassa tattha ghānāyatanaṃ uppajjatīti? Kāmāvacarā cavantānaṃ, aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ, rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ uppajjittha, no ca tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ uppajjatī’’ti ettha ‘‘aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantāna’’nti (yama. 1.āyatanayamaka.76) vuttaṃ, taṃ ye ekādasamasattāhā orato kālaṃ karissanti, tesaṃ ghānāyatanānibbattakakammena gahitapaṭisandhikānaṃ vasena vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati, tassa tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatīti? Kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ, aghānakānaṃ kāmāvacarā cavantānaṃ, rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati, no ca tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti hi ettha ‘‘aghānakānaṃ kāmāvacarā cavantāna’’nti (yama. 1.āyatanayamaka.181) vacanaṃ anuppanneyeva ghānāyatane gabbhaseyyakānaṃ cuti atthīti dīpeti. Na hi kāmāvacare gabbhaseyyakato añño aghānako atthi dhammahadayavibhaṅge (vibha. 978 ādayo) ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti avuttattāti. Atha kasmā opapātike eva sandhāya idha, indriyayamake ca yathādassitāsu pucchāsu ‘‘āmantā’’ti vuttanti na viññāyatīti? Yamake sanniṭṭhānena gahitatthassa ekadese saṃsayatthasambhavena paṭivacanassa akaraṇato. Bhinditabbe hi na paṭivacanavissajjanaṃ hoti. Yadi siyā, paripuṇṇavissajjanameva na siyāti. Atha kasmā ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.186) iminā ‘‘gabbhaseyyakānaṃ somanassapaṭisandhi natthī’’ti na viññāyatīti? ‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassa dasindriyāni pātubhavanti? Gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ sahetukānaṃ ñāṇasampayuttānaṃ upapattikkhaṇe dasindriyāni pātubhavanti kāyindriyaṃ manindriyaṃ itthindriyaṃ vā purisindriyaṃ vā jīvitindriyaṃ somanassindriyaṃ vā upekkhindriyaṃ vā saddhindriya’’ntiādivacanato (vibha. 1012).
និរោធវារេ អនាគតកាលភេទេ យថា តស្សេវ ចិត្តស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បត្តិក្ខណេ វុត្តោ, ឯវំ តស្សេវ កម្មជសន្តានស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បាទេ វត្តព្ពោតិ សព្ពត្ថ ឧបបជ្ជន្តានំ ឯវ សោ តថា វុត្តោ, ន ឧប្បន្នានំ។ ឧប្បន្នានំ បន អញ្ញស្ស អនាគតស្ស សន្តានស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន វត្តព្ពោ, ន តស្សេវ។ តស្ស ហិ ឧប្បាទានន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតីតិ។ តស្មា អរហតំ បវត្តេ សោតស្ស ចក្ខុស្ស ច ភេទេ សតិបិ អនាគតកាលាមសនវសេនេវ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស សោតាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា។ យស្ស វា បន សោតាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនទ្វយំ ឧបបន្នមេវ ហោតីតិ។ យស្មា ច ឧបបត្តិអនន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, តំនិដ្ឋានភាវតោ បន ចុតិយា និរោធវចនំ, តស្មា បវត្តេ និរុទ្ធេបិ សន្តានេកទេសេ អនិរុទ្ធំ ឧបាទាយ អនិដ្ឋិតនិរោធោតិ ចុតិយាវ តស្ស និរោធោតិ វុច្ចតិ។ វក្ខតិ ហិ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិ, តេនេត្ថាបិ ចុតិនិរោធេ ឯវ ច អធិប្បេតេ យញ្ច បវត្តេ និរុជ្ឈិស្សតិ, តញ្ច និដ្ឋានវសេន ចុតិយា ឯវ និរុជ្ឈិស្សតីតិ វុត្តន្តិ ‘‘អាមន្តា’’តិ យុត្តំ បដិវចនំ។ ‘‘សចក្ខុកាន’’ន្តិអាទីសុ ច ‘‘បដិលទ្ធចក្ខុកាន’’ន្តិអាទិនា អត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ។
Nirodhavāre anāgatakālabhede yathā tasseva cittassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppattikkhaṇe vutto, evaṃ tasseva kammajasantānassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppāde vattabboti sabbattha upapajjantānaṃ eva so tathā vutto, na uppannānaṃ. Uppannānaṃ pana aññassa anāgatassa santānassa nirodho anāgatabhāvena vattabbo, na tasseva. Tassa hi uppādānantaraṃ nirodho āraddho nāma hotīti. Tasmā arahataṃ pavatte sotassa cakkhussa ca bhede satipi anāgatakālāmasanavaseneva ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissati, tassa sotāyatanaṃ nirujjhissatīti? Āmantā. Yassa vā pana sotāyatanaṃ nirujjhissati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissatīti? Āmantā’’ti vissajjanadvayaṃ upapannameva hotīti. Yasmā ca upapattianantaraṃ nirodho āraddho nāma hoti, taṃniṭṭhānabhāvato pana cutiyā nirodhavacanaṃ, tasmā pavatte niruddhepi santānekadese aniruddhaṃ upādāya aniṭṭhitanirodhoti cutiyāva tassa nirodhoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ nirujjhati, tassa cakkhundriyaṃ nirujjhatīti? Āmantā’’ti, tenetthāpi cutinirodhe eva ca adhippete yañca pavatte nirujjhissati, tañca niṭṭhānavasena cutiyā eva nirujjhissatīti vuttanti ‘‘āmantā’’ti yuttaṃ paṭivacanaṃ. ‘‘Sacakkhukāna’’ntiādīsu ca ‘‘paṭiladdhacakkhukāna’’ntiādinā attho viññāyatīti.
‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សោតាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ, អចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ ចក្ខាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ សោតាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ឯត្ថ អារុប្បេ បច្ឆិមភវិកេ ឋបេត្វា សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា, អចក្ខុកា ចវន្តា ច គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា។ តេ ហិ ទុតិយកោដ្ឋាសេន សង្គយ្ហន្តីតិ តទបេក្ខត្តា សាវសេសមិទំ សព្ពវចនំ អចក្ខុកវចនញ្ចាតិ។ ‘‘អារុប្បេ បច្ឆិមភវិកាន’’ន្តិ ឯត្ថ ច អរូបតោ បញ្ចវោការំ អគច្ឆន្តា អនញ្ញូបបត្តិកាបិ ‘‘អរូបេ បច្ឆិមភវិកា’’ឥច្ចេវ សង្គយ្ហន្តីតិ វេទិតព្ពា។ ឯស នយោ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសូតិ។
‘‘Yassa cakkhāyatanaṃ na nirujjhati, tassa sotāyatanaṃ na nirujjhissatīti? Sabbesaṃ upapajjantānaṃ, acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanaṃ na nirujjhati, no ca tesaṃ sotāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti ettha āruppe pacchimabhavike ṭhapetvā sabbe upapajjantā, acakkhukā cavantā ca gahitāti daṭṭhabbā. Te hi dutiyakoṭṭhāsena saṅgayhantīti tadapekkhattā sāvasesamidaṃ sabbavacanaṃ acakkhukavacanañcāti. ‘‘Āruppe pacchimabhavikāna’’nti ettha ca arūpato pañcavokāraṃ agacchantā anaññūpapattikāpi ‘‘arūpe pacchimabhavikā’’icceva saṅgayhantīti veditabbā. Esa nayo aññesupi evarūpesūti.
បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.
អាយតនយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / អភិធម្មបិដក • Abhidhammapiṭaka / យមកបាឡិ • Yamakapāḷi / ៣. អាយតនយមកំ • 3. Āyatanayamakaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / អភិធម្មបិដក (អដ្ឋកថា) • Abhidhammapiṭaka (aṭṭhakathā) / បញ្ចបករណ-អដ្ឋកថា • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā / ៣. អាយតនយមកំ • 3. Āyatanayamakaṃ
ដីកា • Tīkā / អភិធម្មបិដក (ដីកា) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / បញ្ចបករណ-អនុដីកា • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā / ៣. អាយតនយមកំ • 3. Āyatanayamakaṃ
