| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā |
អានាបានស្សតិសមាធិកថាវណ្ណនា
Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā
១៦៥. អយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឥមិនា កិំ ទស្សេតិ? យេសំ ឯវមស្ស ‘‘ភគវតា អាចិក្ខិតកម្មដ្ឋានានុយោគបច្ចយា តេសំ ភិក្ខូនំ ជីវិតក្ខយោ អាសី’’តិ, តេសំ តំ មិច្ឆាគាហំ និសេធេតិ។ កេវលំ តេសំ ភិក្ខូនំ បុព្ពេ កតកម្មបច្ចយាវ ជីវិតក្ខយោ អាសិ, ឥទំ បន កម្មដ្ឋានំ តេសំ កេសញ្ចិ អរហត្តប្បត្តិយា, កេសញ្ចិ អនាគាមិសកទាគាមិសោតាបត្តិផលប្បត្តិយា , កេសញ្ចិ បឋមជ្ឈានាធិគមាយ, កេសញ្ចិ វិក្ខម្ភនតទង្គប្បហានេន អត្តសិនេហបអយាទានាយ ឧបនិស្សយោ ហុត្វា, កេសញ្ចិ សុគតិយំ ឧប្បត្តិយា ឧបនិស្សយោ អហោសីតិ សាត្ថិកាវ មេ អសុភកថា, កិន្តុ ‘‘សាធុ, ភន្តេ ភគវា, អញ្ញំ បរិយាយំ អាចិក្ខតូ’’តិ អានន្ទេន យាចិតត្តា អញ្ញំ បរិយាយំ អាចិក្ខាមិ, យថា វោ បុព្ពេ អាចិក្ខិតអសុភកម្មដ្ឋានានុយោគា, ឯវំ អយម្បិ ខោ ភិក្ខវេតិ យោជនា វេទិតព្ពា។ ‘‘អស្សាសវសេន ឧបដ្ឋានំ សតី’’តិ វុត្តំ។ សា ហិ តំ អស្សាសំ, បស្សាសំ វា អារម្មណំ កត្វា បុព្ពភាគេ, អបរភាគេ បន អស្សាសបស្សាសបភវនិមិត្តំ អារម្មណំ កត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ ច តថា វុត្តា។
165.Ayampi kho, bhikkhaveti iminā kiṃ dasseti? Yesaṃ evamassa ‘‘bhagavatā ācikkhitakammaṭṭhānānuyogapaccayā tesaṃ bhikkhūnaṃ jīvitakkhayo āsī’’ti, tesaṃ taṃ micchāgāhaṃ nisedheti. Kevalaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ pubbe katakammapaccayāva jīvitakkhayo āsi, idaṃ pana kammaṭṭhānaṃ tesaṃ kesañci arahattappattiyā, kesañci anāgāmisakadāgāmisotāpattiphalappattiyā , kesañci paṭhamajjhānādhigamāya, kesañci vikkhambhanatadaṅgappahānena attasinehapaayādānāya upanissayo hutvā, kesañci sugatiyaṃ uppattiyā upanissayo ahosīti sātthikāva me asubhakathā, kintu ‘‘sādhu, bhante bhagavā, aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhatū’’ti ānandena yācitattā aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhāmi, yathā vo pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānānuyogā, evaṃ ayampi kho bhikkhaveti yojanā veditabbā. ‘‘Assāsavasena upaṭṭhānaṃ satī’’ti vuttaṃ. Sā hi taṃ assāsaṃ, passāsaṃ vā ārammaṇaṃ katvā pubbabhāge, aparabhāge pana assāsapassāsapabhavanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā upaṭṭhātīti ca tathā vuttā.
អសុភេ បវត្តំ អសុភន្តិ វា បវត្តំ ភាវនាកម្មំ អសុភកម្មំ, តទេវ អញ្ញស្ស បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនកស្ស ការណដ្ឋេន ឋានត្តា អសុភកម្មដ្ឋានំ, អារម្មណំ វា អសុភកម្មស្ស បទដ្ឋានដ្ឋេន ឋានន្តិ អសុភកម្មដ្ឋានន្តិ ឥធ អសុភជ្ឈានំ, តេនេវ ‘‘ឱឡារិការម្មណត្តា’’តិ វុត្តំ។ បដិវេធវសេនាតិ វិតក្កាទិអង្គបដិលាភវសេន។ អារម្មណសន្តតាយាតិ អនុក្កមេន សន្តកាលំ ឧបាទាយ វុត្តកាយទរថប្បដិបស្សទ្ធិវសេន និព្ពុតោ។ បរិកម្មំ វាតិ កសិណបរិកម្មំ កិរ និមិត្តុប្បាទបរិយោសានំ។ តទា ហិ និរស្សាទត្តា អសន្តំ, អប្បណិហិតញ្ច។ យថា ឧបចារេ នីវរណវិគមេន, អង្គបាតុភាវេន ច សន្តតា ហោតិ, ន តថា ឥធ, ឥទំ បន ‘‘អាទិសមន្នាហារតោ’’តិ វុត្តំ។ ទុតិយវិកប្បេ អសេចនកោតិ អតិត្តិករោ, តេន វុត្តំ ‘‘ឱជវន្តោ’’តិ។ ចេតសិកសុខំ ឈានក្ខណេបិ អត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ឧភោបិ ឈានា វុដ្ឋិតស្សេវ គហេតព្ពា’’តិ វុត្តំ។ សមថេន សកសន្តានេ អវិក្ខម្ភិតេ។ ឥតរថា បាបកានំ ឈានេន សហុប្បត្តិ សិយា។ ខន្ធាទីនំ លោកុត្តរបាទកត្តា និព្ពេធភាគិយំ, វិសេសេន យស្ស និព្ពេធភាគិយំ ហោតិ, តំ សន្ធាយ វា។ ‘‘អនិច្ចានុបស្សីតិអាទិចតុក្កវសេន អនុបុព្ពេន អរិយមគ្គវុឌ្ឍិប្បត្តោ សមុច្ឆិន្ទតិ, សេសានមេតំ នត្ថី’’តិ លិខិតំ។
Asubhe pavattaṃ asubhanti vā pavattaṃ bhāvanākammaṃ asubhakammaṃ, tadeva aññassa punappunaṃ uppajjanakassa kāraṇaṭṭhena ṭhānattā asubhakammaṭṭhānaṃ, ārammaṇaṃ vā asubhakammassa padaṭṭhānaṭṭhena ṭhānanti asubhakammaṭṭhānanti idha asubhajjhānaṃ, teneva ‘‘oḷārikārammaṇattā’’ti vuttaṃ. Paṭivedhavasenāti vitakkādiaṅgapaṭilābhavasena. Ārammaṇasantatāyāti anukkamena santakālaṃ upādāya vuttakāyadarathappaṭipassaddhivasena nibbuto. Parikammaṃ vāti kasiṇaparikammaṃ kira nimittuppādapariyosānaṃ. Tadā hi nirassādattā asantaṃ, appaṇihitañca. Yathā upacāre nīvaraṇavigamena, aṅgapātubhāvena ca santatā hoti, na tathā idha, idaṃ pana ‘‘ādisamannāhārato’’ti vuttaṃ. Dutiyavikappe asecanakoti atittikaro, tena vuttaṃ ‘‘ojavanto’’ti. Cetasikasukhaṃ jhānakkhaṇepi atthi, evaṃ santepi ‘‘ubhopi jhānā vuṭṭhitasseva gahetabbā’’ti vuttaṃ. Samathena sakasantāne avikkhambhite. Itarathā pāpakānaṃ jhānena sahuppatti siyā. Khandhādīnaṃ lokuttarapādakattā nibbedhabhāgiyaṃ, visesena yassa nibbedhabhāgiyaṃ hoti, taṃ sandhāya vā. ‘‘Aniccānupassītiādicatukkavasena anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto samucchindati, sesānametaṃ natthī’’ti likhitaṃ.
តថាភាវបដិសេធនោ ចាតិ សោឡសវត្ថុកស្ស តិត្ថិយានំ នត្ថិតាយ វុត្តំ។ សព្ពបឋមានំ បន ចតុន្នំ បទានំ វសេន លោកិយជ្ឈានមេវ តេសំ អត្ថិ, តស្មិំ លោកុត្តរបទដ្ឋានំ នត្ថិ ឯវ។ ‘‘ផលមុត្តមន្តិ ផលេ ឧត្តម’’ន្តិ វុត្តំ។ ឧតុត្តយានុកូលន្តិ គិម្ហេ អរញ្ញេ, ហេមន្តេ រុក្ខមូលេ, វសន្តកាលេ សុញ្ញាគារេ គតោ។ សេម្ហធាតុកស្ស អរញ្ញំ, បិត្តធាតុកស្ស រុក្ខមូលំ, វាតធាតុកស្ស សុញ្ញាគារំ អនុកូលំ។ មោហចរិតស្ស អរញ្ញំ អនុកូលំ មហាអរញ្ញេ ចិត្តំ ន សង្កុដតិ, ទោសចរិតស្ស រុក្ខមូលំ, រាគចរិតស្ស សុញ្ញាគារំ។ ឋានចង្កមានិ ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានិ, សយនំ លីនបក្ខិកំ, បល្លង្កាភុជនេន និសជ្ជាយ ទឡ្ហភាវំ, ឧជុកាយំ បណិធានេន អស្សាសបស្សាសានំ បវត្តនសុខំ ‘‘បរិមុខំ សតិ’’ន្តិ ឥមិនា អារម្មណបរិគ្គហូបាយំ ទស្សេតិ។ ការីតិ ករណសីលោ ។ ឯតស្ស វិភង្គេ ‘‘អស្សសតិ បស្សសតី’’តិ អវត្វា ‘‘សតោ ការី’’តិ វុត្តំ។ តស្មា ‘‘អស្សសតិ បស្សសតី’’តិ វុត្តេ ‘‘បឋមចតុក្កំ ឯវ លព្ភតិ, ន សេសានី’’តិ ច ‘‘ទីឃំអស្សាសវសេនាតិ អលោបសមាសំ កត្វា’’ឥតិ ច ‘‘ឯកត្ថតាយ អវិក្ខេប’’ន្តិ ច ‘‘អសម្ភោគវសេន បជានតោ’’តិ ច ‘‘តេន ញាណេនា’’តិ ច ‘‘បជានតោតិ វុត្តញាណេនា’’តិ ច ‘‘សតោការីតិ សតិសម្បជញ្ញាហិការី’’តិ ច ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ អស្សាសាវ បដិនិស្សគ្គានុបស្សិអស្សាសា’’តិ ច លិខិតំ។ ឧប្បដិបាដិយា អាគតម្បិ យុជ្ជតេវ, តេន ឋានេន បដិសិទ្ធំ។ តាលុំ អាហច្ច និព្ពាយនតោ កិរ បោតកោ សម្បតិជាតោវ ខិបិតសទ្ទំ ករោតិ, ឆន្ទបាមោជ្ជវសេន ឆ បុរិមា តយោតិ នវ។ ឯកេនាការេនាតិ អស្សាសវសេន វា បស្សាសវសេន វា ឯវំ អានាបានស្សតិំ ភាវយតោ កាយេ កាយានុបស្សនាសតិកម្មដ្ឋានភាវនា សម្បជ្ជតិ។
Tathābhāvapaṭisedhano cāti soḷasavatthukassa titthiyānaṃ natthitāya vuttaṃ. Sabbapaṭhamānaṃ pana catunnaṃ padānaṃ vasena lokiyajjhānameva tesaṃ atthi, tasmiṃ lokuttarapadaṭṭhānaṃ natthi eva. ‘‘Phalamuttamanti phale uttama’’nti vuttaṃ. Ututtayānukūlanti gimhe araññe, hemante rukkhamūle, vasantakāle suññāgāre gato. Semhadhātukassa araññaṃ, pittadhātukassa rukkhamūlaṃ, vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ. Mohacaritassa araññaṃ anukūlaṃ mahāaraññe cittaṃ na saṅkuṭati, dosacaritassa rukkhamūlaṃ, rāgacaritassa suññāgāraṃ. Ṭhānacaṅkamāni uddhaccapakkhikāni, sayanaṃ līnapakkhikaṃ, pallaṅkābhujanena nisajjāya daḷhabhāvaṃ, ujukāyaṃ paṇidhānena assāsapassāsānaṃ pavattanasukhaṃ ‘‘parimukhaṃ sati’’nti iminā ārammaṇapariggahūpāyaṃ dasseti. Kārīti karaṇasīlo . Etassa vibhaṅge ‘‘assasati passasatī’’ti avatvā ‘‘sato kārī’’ti vuttaṃ. Tasmā ‘‘assasati passasatī’’ti vutte ‘‘paṭhamacatukkaṃ eva labbhati, na sesānī’’ti ca ‘‘dīghaṃassāsavasenāti alopasamāsaṃ katvā’’iti ca ‘‘ekatthatāya avikkhepa’’nti ca ‘‘asambhogavasena pajānato’’ti ca ‘‘tena ñāṇenā’’ti ca ‘‘pajānatoti vuttañāṇenā’’ti ca ‘‘satokārīti satisampajaññāhikārī’’ti ca ‘‘paṭinissaggānupassino assāsāva paṭinissaggānupassiassāsā’’ti ca likhitaṃ. Uppaṭipāṭiyā āgatampi yujjateva, tena ṭhānena paṭisiddhaṃ. Tāluṃ āhacca nibbāyanato kira potako sampatijātova khipitasaddaṃ karoti, chandapāmojjavasena cha purimā tayoti nava. Ekenākārenāti assāsavasena vā passāsavasena vā evaṃ ānāpānassatiṃ bhāvayato kāye kāyānupassanāsatikammaṭṭhānabhāvanā sampajjati.
កាយោតិ អស្សាសបស្សាសា។ ឧបដ្ឋានំ សតិ។ ទីឃន្តិ សីឃំ គតំ អស្សាសបស្សាសំ។ អទ្ធានសង្ខាតេតិ កាលសង្ខាតេ វិយ កាលកោដ្ឋាសេតិ អត្ថោ, ទីឃកាលេ វាតិ អត្ថោ។ ឯកោ ហិ អស្សាសមេវូបលក្ខេតិ, ឯកោ បស្សាសំ, ឯកោ ឧភយំ, តស្មា ‘‘វិភាគំ អកត្វា’’តិ វា វុត្តំ, ឆន្ទោតិ ឯវំ អស្សាសតោ, បស្សាសតោ ច អស្សាទោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វសេន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ។ តតោ បាមោជ្ជន្តិ។ អស្សាសបស្សាសានំ ទុវិញ្ញេយ្យវិសយត្តា ចិត្តំ វិវត្តតិ, គណនំ បហាយ ផុដ្ឋដ្ឋានមេវ មនសិ ករោន្តស្ស កេវលំ ឧបេក្ខាវ សណ្ឋាតិ។ ចត្តារោ វណ្ណាតិ ‘‘បត្តស្ស តយោ វណ្ណា’’តិអាទីសុ វិយ ចត្តារោ សណ្ឋានាតិ អត្ថោ។
Kāyoti assāsapassāsā. Upaṭṭhānaṃ sati. Dīghanti sīghaṃ gataṃ assāsapassāsaṃ. Addhānasaṅkhāteti kālasaṅkhāte viya kālakoṭṭhāseti attho, dīghakāle vāti attho. Eko hi assāsamevūpalakkheti, eko passāsaṃ, eko ubhayaṃ, tasmā ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti vā vuttaṃ, chandoti evaṃ assāsato, passāsato ca assādo uppajjati, tassa vasena kattukamyatāchando uppajjati. Tato pāmojjanti. Assāsapassāsānaṃ duviññeyyavisayattā cittaṃ vivattati, gaṇanaṃ pahāya phuṭṭhaṭṭhānameva manasi karontassa kevalaṃ upekkhāva saṇṭhāti. Cattāro vaṇṇāti ‘‘pattassa tayo vaṇṇā’’tiādīsu viya cattāro saṇṭhānāti attho.
តថាភូតស្សាតិ អានាបានស្សតិំ ភាវយតោ។ សំវរោតិ សតិសំវរោ។ អថ វា បឋមេន ឈានេន នីវរណានំ, ទុតិយេន វិតក្កវិចារានំ, តតិយេន បីតិយា, ចតុត្ថេន សុខទុក្ខានំ, អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា រូបសញ្ញាយ, បដិឃសញ្ញាយ, នានត្តសញ្ញាយ វា បហានំ។ ‘‘សីលន្តិ វេរមណិ សីលំ, ចេតនា សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៩ ថោកំ វិសទិសំ) វុត្តវិធិនាបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ ‘‘អត្ថតោ តថា តថា បវត្តធម្មា ឧបធារណសមាធានសង្ខាតេន សីលនដ្ឋេន សីលន្តិ វុច្ចន្តី’’តិ វុត្តំ។ តថា ‘‘អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ ឯត្ថាបិ ចេតនាសីលមេវ, កត្ថចិ វិរតិសីលម្បីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ អញ្ញថា បណ្ណត្តិវជ្ជេសុបិ សិក្ខាបទេសុ វិរតិប្បសង្គោ អហោសិ , បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតីតិ កត្វា តស្សាបិ វិរតិប្បសង្គោ។ តស្មិំ អារម្មណេតិ អានាបានារម្មណេ។ តាយ សតិយាតិ តត្ថ ឧប្បន្នសតិយា។ ‘‘តេន មនសិការេនាតិ អាវជ្ជនេនា’’តិ លិខិតំ។ ឯតេន នានាវជ្ជនប្បវត្តិទីបនតោ នានាជវនវារេហិបិ សិក្ខតិ នាមាតិ ទីបិតំ ហោតិ, យេន បន មនសិការេន វា។ ញាណុប្បាទនាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន យាវ បរិយោសានំ វេទិតព្ពំ។ ‘‘តត្រាតិ តស្មិំ អានាបានារម្មណេ។ ឯវន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពនយេនា’’តិ លិខិតំ។ តត្រាតិ តេសំ អស្សាសបស្សាសានំ វា។ តញ្ហិ ‘‘បុព្ពេ អបរិគ្គហិតកាលេ’’តិ ឥមិនា សុដ្ឋុ សមេតិ។ ‘‘បឋមវាទោ ទីឃភាណកានំ។ តេ ហិ ‘បឋមជ្ឈានំ លភិត្វា នានាសនេ និសីទិត្វា ទុតិយត្ថាយ វាយាមតោ ឧបចារេ វិតក្កវិចារវសេន ឱឡារិកចិត្តប្បវត្តិកាលេ បវត្តអស្សាសបស្សាសវសេន ឱឡារិកា’តិ វទន្តិ។ ‘មជ្ឈិមភាណកា ឈានលាភិស្ស សមាបជ្ជនកាលេ, ឯកាសនបដិលាភេ ច ឧបរូបរិ ចិត្តប្បវត្តិយា សន្តភាវតោ បឋមតោ ទុតិយស្សុបចារេ សុខុមតំ វទន្តី’’’តិ លិខិតំ។
Tathābhūtassāti ānāpānassatiṃ bhāvayato. Saṃvaroti satisaṃvaro. Atha vā paṭhamena jhānena nīvaraṇānaṃ, dutiyena vitakkavicārānaṃ, tatiyena pītiyā, catutthena sukhadukkhānaṃ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāya, paṭighasaññāya, nānattasaññāya vā pahānaṃ. ‘‘Sīlanti veramaṇi sīlaṃ, cetanā sīlaṃ, saṃvaro sīlaṃ, avītikkamo sīla’’nti (paṭi. ma. 1.39 thokaṃ visadisaṃ) vuttavidhināpettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Atthato tathā tathā pavattadhammā upadhāraṇasamādhānasaṅkhātena sīlanaṭṭhena sīlanti vuccantī’’ti vuttaṃ. Tathā ‘‘ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti etthāpi cetanāsīlameva, katthaci viratisīlampīti attho daṭṭhabbo. Aññathā paṇṇattivajjesupi sikkhāpadesu viratippasaṅgo ahosi , pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatīti katvā tassāpi viratippasaṅgo. Tasmiṃ ārammaṇeti ānāpānārammaṇe. Tāya satiyāti tattha uppannasatiyā. ‘‘Tena manasikārenāti āvajjanenā’’ti likhitaṃ. Etena nānāvajjanappavattidīpanato nānājavanavārehipi sikkhati nāmāti dīpitaṃ hoti, yena pana manasikārena vā. Ñāṇuppādanādīsūti ettha ādisaddena yāva pariyosānaṃ veditabbaṃ. ‘‘Tatrāti tasmiṃ ānāpānārammaṇe. Evanti idāni vattabbanayenā’’ti likhitaṃ. Tatrāti tesaṃ assāsapassāsānaṃ vā. Tañhi ‘‘pubbe apariggahitakāle’’ti iminā suṭṭhu sameti. ‘‘Paṭhamavādo dīghabhāṇakānaṃ. Te hi ‘paṭhamajjhānaṃ labhitvā nānāsane nisīditvā dutiyatthāya vāyāmato upacāre vitakkavicāravasena oḷārikacittappavattikāle pavattaassāsapassāsavasena oḷārikā’ti vadanti. ‘Majjhimabhāṇakā jhānalābhissa samāpajjanakāle, ekāsanapaṭilābhe ca uparūpari cittappavattiyā santabhāvato paṭhamato dutiyassupacāre sukhumataṃ vadantī’’’ti likhitaṃ.
វិបស្សនាយំ បនាតិ ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន អភិនិវិដ្ឋស្ស អយំ កមោ, អញ្ញស្ស ចាតិ វេទិតព្ពំ។ ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ អញ្ញន្តិ ទស្សនំ សន្ធាយ ‘‘សកលរូបបរិគ្គហេ’’តិ វុត្តំ។ រូបារូបបរិគ្គហេតិ ឯត្ថ អនិច្ចតាទិលក្ខណារម្មណិកភង្គានុបស្សនតោ បភុតិ ពលវតី វិបស្សនា។ បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ សព្ពេសំយេវ បន មតេន អបរិគ្គហិតកាលេតិអាទិនា។ សោធនា នាម វិស្សជ្ជនំ។ អស្សាតិ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារ’’ន្តិ បទស្ស។
Vipassanāyaṃ panāti catudhātuvavatthānamukhena abhiniviṭṭhassa ayaṃ kamo, aññassa cāti veditabbaṃ. Ettakaṃ rūpaṃ, na ito aññanti dassanaṃ sandhāya ‘‘sakalarūpapariggahe’’ti vuttaṃ. Rūpārūpapariggaheti ettha aniccatādilakkhaṇārammaṇikabhaṅgānupassanato pabhuti balavatī vipassanā. Pubbe vuttanayenāti sabbesaṃyeva pana matena apariggahitakāletiādinā. Sodhanā nāma vissajjanaṃ. Assāti ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti padassa.
បុរតោ នមនា អានមនា។ តិរិយំ នមនា វិនមនា។ សុដ្ឋុ នមនា សន្នមនា។ បច្ឆា នមនា បណមនា។ ជាណុកេ គហេត្វា ឋានំ វិយ ឥញ្ជនាតិ អានមនាទីនំ អាវិភាវត្ថមុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ យថារូបេហិ អានមនាទិ វា កម្បនាទិ វា ហោតិ, តថារូបេ បស្សម្ភយន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឥតិ កិរាតិ ឥតិ ចេ។ ឯវំ សន្តេតិ សន្តសុខុមម្បិ ចេ បស្សម្ភតិ។ បភាវនាតិ ឧប្បាទនំ។ អស្សាសបស្សាសានំ វូបសន្តត្តា អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ភាវនា ន ហោតិ។ យស្មា តំ នត្ថិ, តស្មា ន សមាបជ្ជតិ, សមាបត្តិយា អភាវេន ន វុដ្ឋហន្តិ។ ឥតិ កិរាតិ ឯវមេតំ តាវ វចនន្តិ តទេតំ ។ សទ្ទោវ សទ្ទនិមិត្តំ, ‘‘សតោ អស្សសតិ សតោ បស្សសតី’’តិ បទានិ បតិដ្ឋបេត្វា ទ្វត្តិំសបទានិ ចត្តារិ ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ។
Purato namanā ānamanā. Tiriyaṃ namanā vinamanā. Suṭṭhu namanā sannamanā. Pacchā namanā paṇamanā. Jāṇuke gahetvā ṭhānaṃ viya iñjanāti ānamanādīnaṃ āvibhāvatthamuttanti veditabbaṃ. Yathārūpehi ānamanādi vā kampanādi vā hoti, tathārūpe passambhayanti sambandho. Iti kirāti iti ce. Evaṃ santeti santasukhumampi ce passambhati. Pabhāvanāti uppādanaṃ. Assāsapassāsānaṃ vūpasantattā ānāpānassatisamādhissa bhāvanā na hoti. Yasmā taṃ natthi, tasmā na samāpajjati, samāpattiyā abhāvena na vuṭṭhahanti. Iti kirāti evametaṃ tāva vacananti tadetaṃ . Saddova saddanimittaṃ, ‘‘sato assasati sato passasatī’’ti padāni patiṭṭhapetvā dvattiṃsapadāni cattāri catukkāni veditabbāni.
អប្បដិបីឡនន្តិ តេសំ កិលេសានំ អនុប្បាទនំ កិញ្ចាបិ ចេតិយង្គណវត្តាទីនិបិ អត្ថតោ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) វចនតោ។ តថាបិ ‘‘ន តាវ, សារិបុត្ត, សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ ឧទ្ទិសតិ បាតិមោក្ខំ, យាវ ន ឥធេកច្ចេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា សង្ឃេ បាតុភវន្តី’’តិ ឯត្ថ អនធិប្បេតត្តា ‘‘អាភិសមាចារិក’’ន្តិ វុត្តំ។ ‘‘យំ បនេត្ថ អាបត្តិដ្ឋានិយំ ន ហោតិ, តំ អមិស្សមេវា’’តិ វុត្តំ។
Appaṭipīḷananti tesaṃ kilesānaṃ anuppādanaṃ kiñcāpi cetiyaṅgaṇavattādīnipi atthato pātimokkhasaṃvarasīle saṅgahaṃ gacchanti ‘‘yassa siyā āpattī’’ti (mahāva. 134) vacanato. Tathāpi ‘‘na tāva, sāriputta, satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti uddisati pātimokkhaṃ, yāva na idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavantī’’ti ettha anadhippetattā ‘‘ābhisamācārika’’nti vuttaṃ. ‘‘Yaṃ panettha āpattiṭṭhāniyaṃ na hoti, taṃ amissamevā’’ti vuttaṃ.
យថាវុត្តេនាតិ យោគានុយោគកម្មស្ស បទដ្ឋានត្តា។ សល្លហុកវុត្តិ អដ្ឋបរិក្ខារិកោ។ បញ្ចសន្ធិកំ កម្មដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ ឈានម្បិ និមិត្តម្បិ តទត្ថជោតិកាបិ បរិយត្តិ ឥធ កម្មដ្ឋានំ នាម។ គមនាគមនសម្បន្នតាទិ សេនាសនំ។ សំកិលិដ្ឋចីវរធោវនាទយោ ខុទ្ទកបលិពោធា។ ‘‘អន្តរា បតិតំ នុ ខោ’’តិ វិកម្បតិ។
Yathāvuttenāti yogānuyogakammassa padaṭṭhānattā. Sallahukavutti aṭṭhaparikkhāriko. Pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānanti ettha jhānampi nimittampi tadatthajotikāpi pariyatti idha kammaṭṭhānaṃ nāma. Gamanāgamanasampannatādi senāsanaṃ. Saṃkiliṭṭhacīvaradhovanādayo khuddakapalibodhā. ‘‘Antarā patitaṃ nu kho’’ti vikampati.
អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបគតេនាតិ និយកជ្ឈត្តេ វិក្ខេបគតេន។ សារទ្ធា អសមាហិតត្តា។ ឧបនិពន្ធនថម្ភមូលំ នាម នាសិកគ្គំ, មុខនិមិត្តំ វា។ តត្ថេវាតិ នាសិកគ្គាទិនិមិត្តេ។ ‘‘ទោលាផលកស្ស ឯកបស្សេ ឯវ ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈញ្ច បស្សតី’’តិ វទន្តិ។
Ajjhattaṃ vikkhepagatenāti niyakajjhatte vikkhepagatena. Sāraddhā asamāhitattā. Upanibandhanathambhamūlaṃ nāma nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā. Tatthevāti nāsikaggādinimitte. ‘‘Dolāphalakassa ekapasse eva ubho koṭiyo majjhañca passatī’’ti vadanti.
ឥធ បនាតិ កកចូបមេ។ ទេសតោតិ ផុសនកដ្ឋានតោ។ ‘‘និមិត្តំ បដ្ឋបេតព្ពន្តិ និមិត្តេ សតិ បដ្ឋបេតព្ពា’’តិ វុត្តំ។ គរូហិ ភាវេតព្ពត្តា គរុកភាវនំ។ ឯកច្ចេ អាហូតិ ឯកច្ចេ ឈាយិនោ អាហុ។
Idha panāti kakacūpame. Desatoti phusanakaṭṭhānato. ‘‘Nimittaṃ paṭṭhapetabbanti nimitte sati paṭṭhapetabbā’’ti vuttaṃ. Garūhi bhāvetabbattā garukabhāvanaṃ. Ekacce āhūti ekacce jhāyino āhu.
‘‘សញ្ញានានតាយា’’តិ វចនតោ ឯកច្ចេហិ វុត្តម្បិ បមាណមេវ, សង្គីតិតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋកថាយ អនាគតត្តា តថា វុត្តំ។ ‘‘មយ្ហំ តារករូបំ នុ ខោ ឧបដ្ឋាតី’’តិអាទិបរិកប្បេ អសតិបិ ធាតុនានត្តេន ឯតាសំ ធាតូនំ ឧប្បត្តិ វិយ កេវលំ ភាវយតោ តថា តថា ឧបដ្ឋាតិ។ ‘‘ន និមិត្ត’ន្តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ សម្បជានមុសាវាទត្តា’’តិ វុត្តំ។ កម្មដ្ឋានន្តិ ឥធ វុត្តបដិភាគនិមិត្តមេវ។
‘‘Saññānānatāyā’’ti vacanato ekaccehi vuttampi pamāṇameva, saṅgītito paṭṭhāya aṭṭhakathāya anāgatattā tathā vuttaṃ. ‘‘Mayhaṃ tārakarūpaṃ nu kho upaṭṭhātī’’tiādiparikappe asatipi dhātunānattena etāsaṃ dhātūnaṃ uppatti viya kevalaṃ bhāvayato tathā tathā upaṭṭhāti. ‘‘Na nimitta’nti vattuṃ na vaṭṭati sampajānamusāvādattā’’ti vuttaṃ. Kammaṭṭhānanti idha vuttapaṭibhāganimittameva.
និមិត្តេ បដិភាគេ។ នានាការន្តិ ‘‘ចត្តារោ វណ្ណា វត្តន្តី’’តិ វុត្តនានាវិធតំ។ វិភាវយន្តិ ជានំ បកាសយំ។ អស្សាសបស្សាសេតិ តតោ សម្ភូតេ និមិត្តេ, អស្សាសបស្សាសេ វា នានាការំ។ និមិត្តេ ហិ ចិត្តំ ឋបេន្តោវ នានាការតញ្ច វិភាវេតិ, អស្សាសបស្សាសេ វា សកំ ចិត្តំ និពន្ធតីតិ វុច្ចតិ។ តារករូបាទិវណ្ណតោ។ កក្ខឡត្តាទិលក្ខណតោ។
Nimitte paṭibhāge. Nānākāranti ‘‘cattāro vaṇṇā vattantī’’ti vuttanānāvidhataṃ. Vibhāvayanti jānaṃ pakāsayaṃ. Assāsapassāseti tato sambhūte nimitte, assāsapassāse vā nānākāraṃ. Nimitte hi cittaṃ ṭhapentova nānākāratañca vibhāveti, assāsapassāse vā sakaṃ cittaṃ nibandhatīti vuccati. Tārakarūpādivaṇṇato. Kakkhaḷattādilakkhaṇato.
អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តន្តិ អាសន្នភវង្គត្តាតិ ការណំ វត្វា សីហឡដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តំ។ កស្មា? យស្មា ឆដ្ឋេ, សត្តមេ វា អប្បនាយ សតិ មគ្គវីថិយំ ផលស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ, តស្មា។ ឥធ ហោតូតិ ចេ? ន, លោកិយប្បនាបិ ហិ អប្បនាវីថិម្ហិ លោកុត្តរេន សមានគតិកាវាតិ បដិលទ្ធជ្ឈានោបិ ភិក្ខុ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថាយ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា សត្តាហំ និសីទិតុកាមោ ចតុត្ថេ, បញ្ចមេ វា អប្បេត្វា និសីទតិ, ន ឆដ្ឋេ, សត្តមេ វា។ តត្ថ ហិ អប្បនា។ តតោ បរំ អប្បនាយ អាធារភាវំ ន គច្ឆតិ។ អាសន្នភវង្គត្តា ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា គច្ឆតិ ថលេ ឋិតឃដោ វិយ ជវនានមន្តរេ ឋិតត្តាតិ កិរ អាចរិយោ។
Aṭṭhakathāsu paṭikkhittanti āsannabhavaṅgattāti kāraṇaṃ vatvā sīhaḷaṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. Kasmā? Yasmā chaṭṭhe, sattame vā appanāya sati maggavīthiyaṃ phalassa okāso na hoti, tasmā. Idha hotūti ce? Na, lokiyappanāpi hi appanāvīthimhi lokuttarena samānagatikāvāti paṭiladdhajjhānopi bhikkhu diṭṭhadhammasukhavihāratthāya jhānaṃ samāpajjitvā sattāhaṃ nisīditukāmo catutthe, pañcame vā appetvā nisīdati, na chaṭṭhe, sattame vā. Tattha hi appanā. Tato paraṃ appanāya ādhārabhāvaṃ na gacchati. Āsannabhavaṅgattā catutthaṃ, pañcamaṃ vā gacchati thale ṭhitaghaṭo viya javanānamantare ṭhitattāti kira ācariyo.
បុថុត្តារម្មណានិ អនាវជ្ជិត្វា ឈានង្គានេវ អាវជ្ជនំ អាវជ្ជនវសី នាម។ តតោ បរំ ចតុន្នំ, បញ្ចន្នំ វា បច្ចវេក្ខណចិត្តានំ ឧប្បជ្ជនំ, តំ បច្ចវេក្ខណវសី នាម។ តេនេវ ‘‘បច្ចវេក្ខណវសី បន អាវជ្ជនវសិយា ឯវ វុត្តា’’តិ វុត្តំ។ សមាបជ្ជនវសី នាម យត្តកំ កាលំ ឥច្ឆតិ តត្តកំ សមាបជ្ជនំ, តំ បន ឥច្ឆិតកាលបរិច្ឆេទំ បតិដ្ឋាបេតុំ សមត្ថតាតិ។ ‘‘អធិដ្ឋានវសិយា វុដ្ឋានវសិនោ អយំ នានត្តំ អធិដ្ឋានានុភាវេន ជវនំ ជវតិ, វុដ្ឋានានុភាវេន បន អធិប្បេតតោ អធិកំ ជវតី’’តិបិ វទន្តិ។ អបិច បថវីកសិណាទិអារម្មណំ អាវជ្ជិត្វា ជវនញ្ច ជវិត្វា បុន អាវជ្ជិត្វា តតោ បញ្ចមំ ឈានំ ចិត្តំ ហោតិ, អយំ កិរ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ។ ភគវតោ បន អាវជ្ជនសមនន្តរមេវ ឈានំ ហោតីតិ សព្ពំ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ។
Puthuttārammaṇāni anāvajjitvā jhānaṅgāneva āvajjanaṃ āvajjanavasī nāma. Tato paraṃ catunnaṃ, pañcannaṃ vā paccavekkhaṇacittānaṃ uppajjanaṃ, taṃ paccavekkhaṇavasī nāma. Teneva ‘‘paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā’’ti vuttaṃ. Samāpajjanavasī nāma yattakaṃ kālaṃ icchati tattakaṃ samāpajjanaṃ, taṃ pana icchitakālaparicchedaṃ patiṭṭhāpetuṃ samatthatāti. ‘‘Adhiṭṭhānavasiyā vuṭṭhānavasino ayaṃ nānattaṃ adhiṭṭhānānubhāvena javanaṃ javati, vuṭṭhānānubhāvena pana adhippetato adhikaṃ javatī’’tipi vadanti. Apica pathavīkasiṇādiārammaṇaṃ āvajjitvā javanañca javitvā puna āvajjitvā tato pañcamaṃ jhānaṃ cittaṃ hoti, ayaṃ kira ukkaṭṭhaparicchedo. Bhagavato pana āvajjanasamanantarameva jhānaṃ hotīti sabbaṃ anugaṇṭhipade vuttaṃ.
‘‘វត្ថុន្តិ ហទយវត្ថុំ។ ទ្វារន្តិ ចក្ខាទិ។ អារម្មណន្តិ រូបាទី’’តិ លិខិតំ។ យថាបរិគ្គហិតរូបារម្មណំ វា វិញ្ញាណំ បស្សតិ, អញ្ញថាបិ បស្សតិ។ កថំ? ‘‘យថាបរិគ្គហិតរូបវត្ថុទ្វារារម្មណំ វា’’តិ វុត្តំ។ យថាបរិគ្គហិតរូបេសុ វត្ថុទ្វារារម្មណានិ យស្ស វិញ្ញាណស្ស, តំ វិញ្ញាណំ យថាបរិគ្គហិតរូបវត្ថុទ្វារារម្មណំ តម្បិ បស្សតិ, ឯកស្ស វា អារម្មណសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោតិ ច មម តក្កោ វិចារេត្វាវ គហេតព្ពោ។
‘‘Vatthunti hadayavatthuṃ. Dvāranti cakkhādi. Ārammaṇanti rūpādī’’ti likhitaṃ. Yathāpariggahitarūpārammaṇaṃ vā viññāṇaṃ passati, aññathāpi passati. Kathaṃ? ‘‘Yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā’’ti vuttaṃ. Yathāpariggahitarūpesu vatthudvārārammaṇāni yassa viññāṇassa, taṃ viññāṇaṃ yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ tampi passati, ekassa vā ārammaṇasaddassa lopo daṭṭhabboti ca mama takko vicāretvāva gahetabbo.
តតោ បរំ តីសុ ចតុក្កេសុ ទ្វេ ទ្វេ បទានិ ឯកមេកំ កត្វា គណេតព្ពំ។ សមថេន អារម្មណតោ វិបស្សនាវសេន អសម្មោហតោ បីតិបដិសំវេទនមេត្ថ វេទិតព្ពំ។ ‘‘ទុក្ខមេតំ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ បន ‘‘អារម្មណតោ អសម្មោហតោ’’តិ យំ វុត្តំ, ឥធ តតោ វុត្តនយតោ ឧប្បដិបាដិយា វុត្តំ។ តត្ថ ហិ យេន មោហេន តំ ទុក្ខំ បដិច្ឆន្នំ, ន ឧបដ្ឋាតិ, តស្ស វិហតត្តា វា ឯវំ បវត្តេ ញាណេ យថារុចិ បច្ចវេក្ខិតុំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតកាលេ សមត្ថភាវតោ វា ទុក្ខាទីសុ តីសុ អសម្មោហតោ ញាណំ វុត្តំ។ និរោធេ អារម្មណតោ តំសម្បយុត្តា បីតិបដិសំវេទនា អសម្មោហតោ ន សម្ភវតិ មោហប្បហានាភាវា, បដិសម្ភិទាបាឡិវិរោធតោ ច។ តត្ថ ‘‘ទីឃំ អស្សាសវសេនា’’តិអាទិ អារម្មណតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ។ តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ តទារម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តាតិ ឯត្ថ អធិប្បាយោ។ ‘‘អាវជ្ជតោ’’តិអាទិ អសម្មោហតោ បីតិបដិសំវេទនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ។ អនិច្ចាទិវសេន ជានតោ, បស្សតោ, បច្ចវេក្ខតោ ច។ តទធិមុត្តតាវសេន អធិដ្ឋហតោ, អធិមុច្ចតោ, តថា វីរិយាទិំ សមាទហតោ ខណិកសមាធិនា។
Tato paraṃ tīsu catukkesu dve dve padāni ekamekaṃ katvā gaṇetabbaṃ. Samathena ārammaṇato vipassanāvasena asammohato pītipaṭisaṃvedanamettha veditabbaṃ. ‘‘Dukkhametaṃ ñāṇa’’ntiādīsu pana ‘‘ārammaṇato asammohato’’ti yaṃ vuttaṃ, idha tato vuttanayato uppaṭipāṭiyā vuttaṃ. Tattha hi yena mohena taṃ dukkhaṃ paṭicchannaṃ, na upaṭṭhāti, tassa vihatattā vā evaṃ pavatte ñāṇe yathāruci paccavekkhituṃ icchiticchitakāle samatthabhāvato vā dukkhādīsu tīsu asammohato ñāṇaṃ vuttaṃ. Nirodhe ārammaṇato taṃsampayuttā pītipaṭisaṃvedanā asammohato na sambhavati mohappahānābhāvā, paṭisambhidāpāḷivirodhato ca. Tattha ‘‘dīghaṃ assāsavasenā’’tiādi ārammaṇato dassetuṃ vuttaṃ. Tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti tadārammaṇassa paṭisaṃviditattāti ettha adhippāyo. ‘‘Āvajjato’’tiādi asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Aniccādivasena jānato, passato, paccavekkhato ca. Tadadhimuttatāvasena adhiṭṭhahato, adhimuccato, tathā vīriyādiṃ samādahato khaṇikasamādhinā.
អភិញ្ញេយ្យន្តិ ញាតបរិញ្ញាយ។ បរិញ្ញេយ្យន្តិ តីរណបរិញ្ញាយ។ សព្ពញ្ហិ ទុក្ខសច្ចំ អភិញ្ញេយ្យំ, បរិញ្ញេយ្យញ្ច។ តត្រ ចាយំ បីតីតិ លិខិតំ។ អភិញ្ញេយ្យន្តិអាទិ មគ្គក្ខណំ សន្ធាយាហាតិ វុត្តំ។ មគ្គេន អសម្មោហសង្ខាតវិបស្សនាកិច្ចនិប្ផត្តិតោ មគ្គោបិ អភិញ្ញេយ្យាទិអារម្មណំ ករោន្តោ វិយ វុត្តោ។ វិបស្សនាភូមិទស្សនត្ថន្តិ សមថេ កាយិកសុខាភាវា វុត្តំ។ ទ្វីសុ ចិត្តសង្ខារបទេសូតិ ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី…បេ.… សិក្ខតិ បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី…បេ.… សិក្ខតីតិ ឯតេសុ។ មោទនាទិ សព្ពំ បីតិវេវចនំ។ អនិច្ចានុបស្សនាទិ កិលេសេ, តម្មូលកេ ខន្ធាភិសង្ខារេ។ ឯវំ ភាវិតោតិ ន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈាននិព្ពត្តនេន ភាវិតោ។ ឯវំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ កត្វា ភាវិតោ។ វិបស្សនាមគ្គបច្ចវេក្ខណកាលេសុបិ បវត្តអស្សាសមុខេនេវ សព្ពំ ទស្សិតំ ឧបាយកុសលេន ភគវតា។
Abhiññeyyanti ñātapariññāya. Pariññeyyanti tīraṇapariññāya. Sabbañhi dukkhasaccaṃ abhiññeyyaṃ, pariññeyyañca. Tatra cāyaṃ pītīti likhitaṃ. Abhiññeyyantiādi maggakkhaṇaṃ sandhāyāhāti vuttaṃ. Maggena asammohasaṅkhātavipassanākiccanipphattito maggopi abhiññeyyādiārammaṇaṃ karonto viya vutto. Vipassanābhūmidassanatthanti samathe kāyikasukhābhāvā vuttaṃ. Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī…pe… sikkhati passambhayaṃ cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī…pe… sikkhatīti etesu. Modanādi sabbaṃ pītivevacanaṃ. Aniccānupassanādi kilese, tammūlake khandhābhisaṅkhāre. Evaṃ bhāvitoti na catukkapañcakajjhānanibbattanena bhāvito. Evaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ katvā bhāvito. Vipassanāmaggapaccavekkhaṇakālesupi pavattaassāsamukheneva sabbaṃ dassitaṃ upāyakusalena bhagavatā.
១៦៨. កស្មា ឥទំ វុច្ចតិ អម្ហេហីតិ អធិប្បាយោ។
168.Kasmā idaṃ vuccati amhehīti adhippāyo.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / ៣. តតិយបារាជិកំ • 3. Tatiyapārājikaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ៣. តតិយបារាជិកំ • 3. Tatiyapārājikaṃ
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā
អានាបានស្សតិសមាធិកថាវណ្ណនា • Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā
អនុបញ្ញត្តិកថាវណ្ណនា • Anupaññattikathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / អានាបានស្សតិសមាធិកថាវណ្ណនា • Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā
