| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ขุทฺทกนิกาเย
Khuddakanikāye
จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถา
Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā
ปารายนวคฺคนิเทฺทโส
Pārāyanavagganiddeso
๑. อชิตมาณวสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
1. Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
ปารายนวคฺคสฺส ปฐเม อชิตสุตฺตนิเทฺทเส –
Pārāyanavaggassa paṭhame ajitasuttaniddese –
๑.
1.
‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, (อิจฺจายสฺมา อชิโต,)
‘‘Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito,)
เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;
Kenassu nappakāsati;
กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กิํสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติฯ –
Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti. –
อชิตมาณวสฺส ปุจฺฉิเต ปฐมปเญฺห จ อุปรูปริปเญฺห จ นิเทฺทเสสุ จ วุตฺตญฺจ อุตฺตานญฺจ วเชฺชตฺวา วิเสสเมว วกฺขามฯ ตตฺถ นิวุโตติ ปฎิจฺฉาทิโตฯ กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ กิํ อสฺส โลกสฺส อภิเลปนํ วเทสิ?
Ajitamāṇavassa pucchite paṭhamapañhe ca uparūparipañhe ca niddesesu ca vuttañca uttānañca vajjetvā visesameva vakkhāma. Tattha nivutoti paṭicchādito. Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadesi?
อาวุโตติ อาวริโตฯ นิวุโตติ ปฎิจฺฉาทิโตฯ โอวุโตติ เหฎฺฐา ปฎิจฺฉาทิโตฯ ปิหิโตติ อุปริภาเคน ฉาทิโตฯ ปฎิจฺฉโนฺนติ อวิวโฎฯ ปฎิกุชฺชิโตติ อโธมุขํ ฉาทิโตฯ
Āvutoti āvarito. Nivutoti paṭicchādito. Ovutoti heṭṭhā paṭicchādito. Pihitoti uparibhāgena chādito. Paṭicchannoti avivaṭo. Paṭikujjitoti adhomukhaṃ chādito.
นปฺปกาสตีติ นปฺปกาโส โหติฯ นปฺปภาสตีติ ญาณปฺปภาสํ น กโรติฯ น ตปตีติ ญาณตปํ น กโรติฯ น วิโรจตีติ ญาณวิโรจนํ น กโรติฯ น ญายตีติ น ชานียติฯ น ปญฺญายตีติ นปฺปญฺญายเตฯ
Nappakāsatīti nappakāso hoti. Nappabhāsatīti ñāṇappabhāsaṃ na karoti. Na tapatīti ñāṇatapaṃ na karoti. Na virocatīti ñāṇavirocanaṃ na karoti. Na ñāyatīti na jānīyati. Na paññāyatīti nappaññāyate.
เกน ลิโตฺตติ เกน ลิมฺปิโตฯ สํลิโตฺต อุปลิโตฺตติ อุปสเคฺคน ปทํ วฑฺฒิตํฯ อาจิกฺขสิ นิเทฺทสวเสนฯ เทเสสิ ปฎินิเทฺทสวเสน ฯ ปญฺญเปสิ เตน เตน ปกาเรนฯ อตฺถํ โพเธโนฺต ปฎฺฐเปสิฯ ตสฺสตฺถสฺส การณํ ทเสฺสโนฺต วิวรสิฯ พฺยญฺชนภาวํ ทเสฺสโนฺต วิภชสิฯ นิกุชฺชิตภาวํ คมฺภีรภาวญฺจ หริตฺวา โสตูนํ ญาณสฺส ปติฎฺฐํ ชนยโนฺต อุตฺตานีกโรสิฯ สเพฺพหิปิ อิเมหิ อากาเรหิ โสตูนํ อญฺญาณนฺธการํ วิธเมโนฺต ปกาเสสีติ เอวํ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ
Kenalittoti kena limpito. Saṃlitto upalittoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Ācikkhasi niddesavasena. Desesi paṭiniddesavasena . Paññapesi tena tena pakārena. Atthaṃ bodhento paṭṭhapesi. Tassatthassa kāraṇaṃ dassento vivarasi. Byañjanabhāvaṃ dassento vibhajasi. Nikujjitabhāvaṃ gambhīrabhāvañca haritvā sotūnaṃ ñāṇassa patiṭṭhaṃ janayanto uttānīkarosi. Sabbehipi imehi ākārehi sotūnaṃ aññāṇandhakāraṃ vidhamento pakāsesīti evaṃ attho daṭṭhabbo.
๒. เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ มจฺฉริยเหตุ จ ปมาทเหตุ จ นปฺปกาสติฯ มจฺฉริยํ หิสฺส ทานาทีหิ คุเณหิ ปกาสิตุํ น เทติ, ปมาโท สีลาทีหิฯ ชปฺปาภิเลปนนฺติ ตณฺหา อสฺส โลกสฺส มกฺกฎเลโป วิย มกฺกฎสฺส อภิเลปนํฯ ทุกฺขนฺติ ชาติอาทิกํ ทุกฺขํฯ
2.Vevicchā pamādā nappakāsatīti macchariyahetu ca pamādahetu ca nappakāsati. Macchariyaṃ hissa dānādīhi guṇehi pakāsituṃ na deti, pamādo sīlādīhi. Jappābhilepananti taṇhā assa lokassa makkaṭalepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ. Dukkhanti jātiādikaṃ dukkhaṃ.
เยสํ ธมฺมานนฺติ เยสํ รูปาทิธมฺมานํฯ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายตีติ ปฐมโต อุปฺปาโท ปญฺญายติฯ อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายตีติ ภงฺคโต นิรุชฺฌนํ ปญฺญายติฯ กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ กุสลากุสลวิปาโก กมฺมํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ วุจฺจติฯ วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมนฺติ กุสลากุสลํ กมฺมํ วิปากสฺส โอกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมนฺติ วุจฺจติฯ นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ ปญฺจโวกาเร รูปํ นามํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ วุจฺจติฯ รูปสนฺนิสฺสิตํ นามนฺติ ปญฺจโวกาเร นามํ รูปํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต รูปสนฺนิสฺสิตํ นามนฺติ วุจฺจติฯ
Yesaṃ dhammānanti yesaṃ rūpādidhammānaṃ. Ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti paṭhamato uppādo paññāyati. Atthaṅgamato nirodho paññāyatīti bhaṅgato nirujjhanaṃ paññāyati. Kammasannissito vipākoti kusalākusalavipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato kammasannissito vipākoti vuccati. Vipākasannissitaṃ kammanti kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa okāsaṃ katvā ṭhitattā vipākasannissitaṃ kammanti vuccati. Nāmasannissitaṃ rūpanti pañcavokāre rūpaṃ nāmaṃ amuñcitvā pavattanato nāmasannissitaṃ rūpanti vuccati. Rūpasannissitaṃ nāmanti pañcavokāre nāmaṃ rūpaṃ amuñcitvā pavattanato rūpasannissitaṃ nāmanti vuccati.
๓. สวนฺติ สพฺพธิ โสตาติ สเพฺพสุ รูปาทิอายตเนสุ ตณฺหาทิกา โสตา สนฺทนฺติฯ กิํ นิวารณนฺติ เตสํ กิํ อาวรณํ กา รกฺขาฯ สํวรํ พฺรูหีติ ตํ เตสํ นิวารณสงฺขาตํ สํวรํ พฺรูหิฯ เอเตน สาวเสสปฺปหานํ ปุจฺฉติฯ เกน โสตา ปิธียเรติ เกน ธเมฺมน เอเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติฯ เอเตน อนวเสสปฺปหานํ ปุจฺฉติฯ
3.Savanti sabbadhi sotāti sabbesu rūpādiāyatanesu taṇhādikā sotā sandanti. Kiṃ nivāraṇanti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhā. Saṃvaraṃ brūhīti taṃ tesaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ brūhi. Etena sāvasesappahānaṃ pucchati. Kena sotā pidhīyareti kena dhammena ete sotā pidhīyanti pacchijjanti. Etena anavasesappahānaṃ pucchati.
สวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติฯ อาสวนฺตีติ อโธคามิโน หุตฺวา สวนฺติฯ สนฺทนฺตีติ นิรนฺตรคามิโน หุตฺวา สนฺทมานา ปวตฺตนฺติฯ ปวตฺตนฺตีติ ปุนปฺปุนํ วตฺตนฺติฯ
Savantīti uppajjanti. Āsavantīti adhogāmino hutvā savanti. Sandantīti nirantaragāmino hutvā sandamānā pavattanti. Pavattantīti punappunaṃ vattanti.
๔. สติ เตสํ นิวารณนฺติ วิปสฺสนายุตฺตา กุสลากุสลธมฺมานํ คติโย สมเนฺวสมานา สติ เตสํ โสตานํ นิวารณํ ฯ โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ ตเมวาหํ สติํ โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ อธิปฺปาโยฯ ปญฺญาเยเต ปิธียเรติ รูปาทีสุ ปน อนิจฺจตาทิปฎิเวธสาธิกาย มคฺคปญฺญาย เอเต โสตา สพฺพโส ปิธียนฺติฯ
4.Satitesaṃ nivāraṇanti vipassanāyuttā kusalākusaladhammānaṃ gatiyo samanvesamānā sati tesaṃ sotānaṃ nivāraṇaṃ . Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tamevāhaṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti adhippāyo. Paññāyete pidhīyareti rūpādīsu pana aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhīyanti.
ปจฺฉิชฺชนฺตีติ อุจฺฉิชฺชนฺติฯ สมุทยญฺจาติ ปจฺจยญฺจฯ อตฺถงฺคมญฺจาติ อุปฺปนฺนานํ อภาวคมนญฺจ, อนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทํ วาฯ อสฺสาทญฺจาติ อานิสํสญฺจฯ อาทีนวญฺจาติ โทสญฺจฯ นิสฺสรณญฺจาติ นิกฺขมนญฺจฯ
Pacchijjantīti ucchijjanti. Samudayañcāti paccayañca. Atthaṅgamañcāti uppannānaṃ abhāvagamanañca, anuppannānaṃ anuppādaṃ vā. Assādañcāti ānisaṃsañca. Ādīnavañcāti dosañca. Nissaraṇañcāti nikkhamanañca.
๕. ปญฺญา เจวาติ ปญฺหาคาถาย ยา จายํ ตยา วุตฺตา ปญฺญา, ยา จ สติ, ยญฺจ ตทวเสสํ นามรูปํ, เอตํ สพฺพมฺปิ กตฺถ นิรุชฺฌติฯ เอตํ เม ปญฺหํ ปุโฎฺฐ ปพฺรูหีติ เอวํ สเงฺขปโตฺถ เวทิตโพฺพฯ
5.Paññā cevāti pañhāgāthāya yā cāyaṃ tayā vuttā paññā, yā ca sati, yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ, etaṃ sabbampi kattha nirujjhati. Etaṃ me pañhaṃ puṭṭho pabrūhīti evaṃ saṅkhepattho veditabbo.
กเตฺถตํ อุปรุชฺฌตีติ เอตํ นามรูปํ กตฺถ น ภวติฯ วูปสมฺมตีติ นิพฺพาติฯ อตฺถํ คจฺฉตีติ อภาวํ คจฺฉติฯ ปฎิปฺปสฺสมฺภตีติ สนฺนิสีทติฯ
Katthetaṃ uparujjhatīti etaṃ nāmarūpaṃ kattha na bhavati. Vūpasammatīti nibbāti. Atthaṃ gacchatīti abhāvaṃ gacchati. Paṭippassambhatīti sannisīdati.
๖. วิสฺสชฺชนคาถาย ปนสฺส ยสฺมา ปญฺญาสติโย นาเมเนว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตา วิสุํ น วุตฺตาฯ อยเมตฺถ สเงฺขปโตฺถ – ยํ มํ ตฺวํ, อชิต, เอตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กเตฺถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ, ตเทตํ ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ, ตํ เต วทามิฯ ตสฺส ตสฺส หิ วิญฺญาณสฺส นิโรเธน สเหว อปุพฺพํ อจริมํ เอเตฺถตํ อุปรุชฺฌติ, เอเตฺถว วิญฺญาณนิโรเธน นิรุชฺฌติ เอตํ, วิญฺญาณนิโรธา ตสฺส ตสฺส นิโรโธ โหติ, ตํ นาติวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติฯ
6. Vissajjanagāthāya panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti, tasmā tā visuṃ na vuttā. Ayamettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ, ajita, etaṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti, tadetaṃ yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati, taṃ te vadāmi. Tassa tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati, ettheva viññāṇanirodhena nirujjhati etaṃ, viññāṇanirodhā tassa tassa nirodho hoti, taṃ nātivattatīti vuttaṃ hoti.
โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปยุตฺตปญฺญาย กุสลากุสลเจตนาสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อภพฺพุปฺปตฺติกวเสน นิรุชฺฌเนนฯ ตตฺถ ทุวิโธ นิโรโธ อนุปาทินฺนกนิโรโธ อุปาทินฺนกนิโรโธติฯ โสตาปตฺติมเคฺคน หิ จตฺตาริ ทิฎฺฐิสมฺปยุตฺตานิ วิจิกิจฺฉาสหคตนฺติ ปญฺจ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ, ตานิ รูปํ สมุฎฺฐาเปนฺติ ฯ ตํ อนุปาทินฺนกรูปกฺขโนฺธ , ตานิ จิตฺตานิ วิญฺญาณกฺขโนฺธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา สญฺญา สงฺขารา ตโย อรูปกฺขนฺธาฯ ตตฺถ สเจ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมโคฺค อภาวิโต อภวิสฺสา, ตานิ ปญฺจ จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฎฺฐานํ ปาปุเณยฺยุํฯ โสตาปตฺติมโคฺค ปน เนสํ ปริยุฎฺฐานุปฺปตฺติํ วารยมาโน เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมาโน อนุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นามฯ สกทาคามิมเคฺคน จตฺตาริ ทิฎฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ เทฺว โทมนสฺสสหคตานีติ โอฬาริกกามราคพฺยาปาทวเสน ฉ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติฯ อนาคามิมเคฺคน อณุสหคตกามราคพฺยาปาทวเสน ตานิ เอว ฉ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติฯ อรหตฺตมเคฺคน จตฺตาริ ทิฎฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ อุทฺธจฺจสหคตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติฯ ตตฺถ สเจ เตสํ อริยานํ เต มคฺคา อภาวิตา อสฺสุ, ตานิ จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฎฺฐานํ ปาปุเณยฺยุํฯ เต ปน เตสํ มคฺคา ปริยุฎฺฐานุปฺปตฺติํ วารยมานา เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมานา อนุปาทินฺนกํ นิโรเธนฺติ นามฯ เอวํ อนุปาทินฺนกนิโรโธ เวทิตโพฺพฯ
Sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenāti sotāpattimaggasampayuttapaññāya kusalākusalacetanāsampayuttacittassa abhabbuppattikavasena nirujjhanena. Tattha duvidho nirodho anupādinnakanirodho upādinnakanirodhoti. Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisampayuttāni vicikicchāsahagatanti pañca cittāni nirujjhanti, tāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti . Taṃ anupādinnakarūpakkhandho , tāni cittāni viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā saññā saṅkhārā tayo arūpakkhandhā. Tattha sace sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā, tāni pañca cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Sotāpattimaggo pana nesaṃ pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamāno setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumāno anupādinnakaṃ nirodheti nāma. Sakadāgāmimaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni dve domanassasahagatānīti oḷārikakāmarāgabyāpādavasena cha cittāni nirujjhanti. Anāgāmimaggena aṇusahagatakāmarāgabyāpādavasena tāni eva cha cittāni nirujjhanti. Arahattamaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni uddhaccasahagatañcāti pañca akusalacittāni nirujjhanti. Tattha sace tesaṃ ariyānaṃ te maggā abhāvitā assu, tāni cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Te pana tesaṃ maggā pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamānā setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumānā anupādinnakaṃ nirodhenti nāma. Evaṃ anupādinnakanirodho veditabbo.
สเจ ปน โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมโคฺค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตเคฺค สํสารวเฎฺฎ อุปาทินฺนกกฺขนฺธปฺปวตฺตํ ปวเตฺตยฺยฯ กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตายฯ ตีณิ สํโยชนานิ ทิฎฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโยติ อิเม ปน ปญฺจ กิเลเส โส มโคฺค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติฯ อิทานิ กุโต โสตาปนฺนสฺส สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตเคฺค สํสารวเฎฺฎ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติฯ เอวํ โสตาปตฺติมโคฺค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นามฯ
Sace pana sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakakkhandhappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Tīṇi saṃyojanāni diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti ime pana pañca kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ sotāpattimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.
สเจ สกทาคามิสฺส สกทาคามิมโคฺค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา เทฺว ภเว ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวเตฺตยฺยฯ กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตายฯ โอฬาริกานิ กามราคปฎิฆสํโยชนานิ โอฬาริโก กามราคานุสโย ปฎิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มโคฺค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติฯ อิทานิ กุโต สกทาคามิสฺส เทฺว ภเว ฐเปตฺวา ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ ฯ เอวํ สกทาคามิมโคฺค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นามฯ
Sace sakadāgāmissa sakadāgāmimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā dve bhave pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Oḷārikāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavattissati . Evaṃ sakadāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.
สเจ อนาคามิสฺส อนาคามิมโคฺค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา เอกํ ภวํ ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวเตฺตยฺยฯ กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตายฯ อณุสหคตานิ กามราคปฎิฆสโญฺญชนานิ อณุสหคโต กามราคานุสโย ปฎิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มโคฺค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติฯ อิทานิ กุโต อนาคามิสฺส เอกํ ภวํ ฐเปตฺวา ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติฯ เอวํ อนาคามิมโคฺค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นามฯ
Sace anāgāmissa anāgāmimaggo abhāvito abhavissā, ṭhapetvā ekaṃ bhavaṃ dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Aṇusahagatāni kāmarāgapaṭighasaññojanāni aṇusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto anāgāmissa ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavattissati. Evaṃ anāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.
สเจ อรหโต อรหตฺตมโคฺค อภาวิโต อภวิสฺสา, รูปารูปภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวเตฺตยฺยฯ กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตายฯ รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชา มานานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ อิเม ปน อฎฺฐ กิเลเส โส มโคฺค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติฯ อิทานิ กุโต ขีณาสวสฺส ปุนพฺภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ? เอวํ อรหตฺตมโคฺค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นามฯ
Sace arahato arahattamaggo abhāvito abhavissā, rūpārūpabhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti ime pana aṭṭha kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto khīṇāsavassa punabbhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ arahattamaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma.
โสตาปตฺติมโคฺค เจตฺถ อปายภวํ นิโรเธติฯ สกทาคามิมโคฺค สุคติกามภเวกเทสํฯ อนาคามิมโคฺค กามภวํฯ อรหตฺตมโคฺค รูปารูปภวํ, สพฺพภเวปิ นิโรเธติ เอวาติ วทนฺติฯ เอวํ อุปาทินฺนกนิโรโธ เวทิตโพฺพฯ
Sotāpattimaggo cettha apāyabhavaṃ nirodheti. Sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesaṃ. Anāgāmimaggo kāmabhavaṃ. Arahattamaggo rūpārūpabhavaṃ, sabbabhavepi nirodheti evāti vadanti. Evaṃ upādinnakanirodho veditabbo.
ตตฺถ ‘‘อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนา’’ติ เอเตน อนุปาทินฺนกนิโรธํ ทเสฺสติฯ ‘‘เย อุปฺปเชฺชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอเตฺถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ อิมินา ปน อุปาทินฺนกนิโรธํ ทเสฺสติฯ
Tattha ‘‘abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenā’’ti etena anupādinnakanirodhaṃ dasseti. ‘‘Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī’’ti iminā pana upādinnakanirodhaṃ dasseti.
ตตฺถ สตฺต ภเว ฐเปตฺวาติ กามภวโต กามภวํ สํสรนฺตสฺส สตฺต ภเว วเชฺชตฺวาฯ อนมตเคฺค สํสาเรติ –
Tattha satta bhave ṭhapetvāti kāmabhavato kāmabhavaṃ saṃsarantassa satta bhave vajjetvā. Anamatagge saṃsāreti –
‘‘ขนฺธานญฺจ ปฎิปาฎิ, ธาตุอายตนาน จ;
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;
อโพฺพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, ‘สํสาโร’ติ ปวุจฺจตี’’ติฯ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๙; ธ. ส. อฎฺฐ. นิทานกถา; อ. นิ. อฎฺฐ. ๒.๔.๑๙๙; ปฎิ. ม. อฎฺฐ. ๒.๑.๑๑๗; อิติวุ. อฎฺฐ. ๑๔, ๕๘; อุทา. อฎฺฐ. ๓๙) –
Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.619; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; itivu. aṭṭha. 14, 58; udā. aṭṭha. 39) –
เอวํ วณฺณิเต สํสารวเฎฺฎฯ เย อุปฺปเชฺชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจาติ นมนลกฺขณํ จตุกฺขนฺธสงฺขาตํ นามญฺจ รุปฺปนลกฺขณํ ภูโตปาทายสงฺขาตํ รูปญฺจ เอเต ธมฺมา อุปฺปเชฺชยฺยุํฯ เอเตฺถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตสฺมิํ โสตาปตฺติมเคฺค เอเต นามรูปธมฺมา อภพฺพุปฺปตฺติกวเสน นิโรธํ คจฺฉนฺติฯ สกทาคามิมคฺคญาเณนาติ เอตฺถ ปฎิสนฺธิวเสน สกิํเยว อิมํ โลกํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี , ตสฺส มโคฺค สกทาคามิมโคฺคฯ เตน มเคฺคน สมฺปยุตฺตญาเณนฯ เทฺว ภเว ฐเปตฺวาติ กามธาตุยาเยว ปฎิสนฺธิวเสน เทฺว ภเว วเชฺชตฺวาฯ ปญฺจสุ ภเวสูติ ตทวสิเฎฺฐสุ ปญฺจสุ ภเวสุฯ เอเตฺถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ สกทาคามิมเคฺค เอเต ธมฺมา วุตฺตนเยน นิรุชฺฌนฺติฯ เอกํ ภวํ ฐเปตฺวาติ อุกฺกฎฺฐวเสน รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา เอกํ ภวํ วเชฺชตฺวาฯ รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ ทุติยกภเว รูปธาตุยา เจว อรูปธาตุยา จฯ นามญฺจ รูปญฺจาติ เอตฺถ รูปภเว นามรูปํ, อรูปภเว นามเมวฯ เอเตฺถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ อนาคามิมเคฺค เอเต นามรูปธมฺมา วุตฺตนเยน นิรุชฺฌนฺติฯ
Evaṃ vaṇṇite saṃsāravaṭṭe. Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañcāti namanalakkhaṇaṃ catukkhandhasaṅkhātaṃ nāmañca ruppanalakkhaṇaṃ bhūtopādāyasaṅkhātaṃ rūpañca ete dhammā uppajjeyyuṃ. Etthete nirujjhantīti etasmiṃ sotāpattimagge ete nāmarūpadhammā abhabbuppattikavasena nirodhaṃ gacchanti. Sakadāgāmimaggañāṇenāti ettha paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī , tassa maggo sakadāgāmimaggo. Tena maggena sampayuttañāṇena. Dve bhave ṭhapetvāti kāmadhātuyāyeva paṭisandhivasena dve bhave vajjetvā. Pañcasu bhavesūti tadavasiṭṭhesu pañcasu bhavesu. Etthete nirujjhantīti ettha sakadāgāmimagge ete dhammā vuttanayena nirujjhanti. Ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvāti ukkaṭṭhavasena rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ekaṃ bhavaṃ vajjetvā. Rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti dutiyakabhave rūpadhātuyā ceva arūpadhātuyā ca. Nāmañca rūpañcāti ettha rūpabhave nāmarūpaṃ, arūpabhave nāmameva. Etthete nirujjhantīti ettha anāgāmimagge ete nāmarūpadhammā vuttanayena nirujjhanti.
อรหโตติ กิเลเสหิ อารกตฺตา ‘‘อรหา’’ติ ลทฺธนามสฺส ขีณาสวสฺสฯ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยาติ ทุวิธา หิ นิพฺพานธาตุ สอุปาทิเสสา จ อนุปาทิเสสา จฯ ตตฺถ อุปาทียติ ‘‘อหํ มมา’’ติ ภุสํ คณฺหียตีติ อุปาทิ, ขนฺธปญฺจกเสฺสตํ อธิวจนํฯ อุปาทิเยว เสโส อวสิโฎฺฐ อุปาทิเสโส, สห อุปาทิเสเสน วตฺตตีติ สอุปาทิเสสาฯ นเตฺถตฺถ อุปาทิเสโสติ อนุปาทิเสสาฯ ตาย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยาฯ ปรินิพฺพายนฺตสฺสาติ นิรินฺธนสฺส วิย ชาตเวทสฺส นิพฺพายนฺตสฺส อปฺปวตฺตํ ปวิสนฺตสฺสฯ จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ เอตฺถ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิโรธวเสนฯ ตโย จริมา ภวจริโม ฌานจริโม จุติจริโมติฯ ภเวสุ หิ กามภเว อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ, รูปารูปภเวสุ นปฺปวตฺตนฺติฯ ตสฺมา โส ภวจริโมฯ ฌาเนสุ ปุริมฌานตฺตเยว ปวตฺตนฺติ, จตุเตฺถ นปฺปวตฺตนฺติฯ ตสฺมา โส ฌานจริโมฯ เย ปน จุติจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสเมน จิเตฺตน สหุปฺปนฺนา, เต จุติจิเตฺตน สห นิรุชฺฌนฺติฯ โส จุติจริโม นามฯ อยํ อิธ จริโมติ อธิเปฺปโตฯ เย หิ เกจิ พุทฺธา วา ปเจฺจกพุทฺธา วา อริยสาวกา วา อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย สเพฺพ ภวงฺคจิเตฺตเนว อพฺยากเตน ทุกฺขสเจฺจน กาลํ กโรนฺติฯ ตสฺมา จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ จุติจิตฺตสฺส นิโรเธนาติ อโตฺถฯ
Arahatoti kilesehi ārakattā ‘‘arahā’’ti laddhanāmassa khīṇāsavassa. Anupādisesāya nibbānadhātuyāti duvidhā hi nibbānadhātu saupādisesā ca anupādisesā ca. Tattha upādīyati ‘‘ahaṃ mamā’’ti bhusaṃ gaṇhīyatīti upādi, khandhapañcakassetaṃ adhivacanaṃ. Upādiyeva seso avasiṭṭho upādiseso, saha upādisesena vattatīti saupādisesā. Natthettha upādisesoti anupādisesā. Tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā. Parinibbāyantassāti nirindhanassa viya jātavedassa nibbāyantassa appavattaṃ pavisantassa. Carimaviññāṇassa nirodhenāti ettha assāsapassāsānaṃ nirodhavasena. Tayo carimā bhavacarimo jhānacarimo cuticarimoti. Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti, rūpārūpabhavesu nappavattanti. Tasmā so bhavacarimo. Jhānesu purimajhānattayeva pavattanti, catutthe nappavattanti. Tasmā so jhānacarimo. Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena sahuppannā, te cuticittena saha nirujjhanti. So cuticarimo nāma. Ayaṃ idha carimoti adhippeto. Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṃ karonti. Tasmā carimaviññāṇassa nirodhenāti cuticittassa nirodhenāti attho.
ปญฺญา จ สติ จ นามญฺจาติ เอเตหิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ คหณํ ปเจฺจตพฺพํฯ รูปญฺจาติ เอเตน จตุนฺนํ มหาภูตานํ จตุวีสติอุปาทารูปานญฺจ คหณํ ปเจฺจตพฺพํฯ อิทานิ ตสฺส นิรุชฺฌนูปายํ ทเสฺสโนฺต ‘‘วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอเตฺถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อาหฯ ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ จริมวิญฺญาณมฺปิ อภิสงฺขารวิญฺญาณมฺปิฯ อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ปหีนนิโรเธน เอเตฺถตํ อุปรุชฺฌติ นิรุชฺฌติ ทีปสิขา วิย อปณฺณตฺติกภาวํ ยาติ, จริมวิญฺญาณสฺส อนุปฺปาทปจฺจยตฺตา อนุปฺปาทนิโรเธน อนุปฺปาทวเสเนว อุปรุชฺฌตีติ (ที. นิ. อฎฺฐ. ๑.๔๙๙)ฯ
Paññāca sati ca nāmañcāti etehi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ gahaṇaṃ paccetabbaṃ. Rūpañcāti etena catunnaṃ mahābhūtānaṃ catuvīsatiupādārūpānañca gahaṇaṃ paccetabbaṃ. Idāni tassa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi. Abhisaṅkhāraviññāṇassa pahīnanirodhena etthetaṃ uparujjhati nirujjhati dīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti, carimaviññāṇassa anuppādapaccayattā anuppādanirodhena anuppādavaseneva uparujjhatīti (dī. ni. aṭṭha. 1.499).
๗. เอตฺตาวตา จ ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ อิมินา ปกาสิตํ ทุกฺขสจฺจํ, ‘‘ยานิ โสตานี’’ติ อิมินา สมุทยสจฺจํ, ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ อิมินา มคฺคสจฺจํ, ‘‘อเสสํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อิมินา นิโรธสจฺจนฺติ เอวํ จตฺตาริ สจฺจานิ สุตฺวาปิ อริยภูมิํ อนธิคโต ปุน เสกฺขาเสกฺขปฎิปทํ ปุจฺฉโนฺต ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ สงฺขาตธมฺมาติ อนิจฺจาทิวเสน ปริวีมํสิตธมฺมา, อรหนฺตานเมตํ อธิวจนํฯ เสกฺขาติ สีลาทีนิ สิกฺขมานา อวเสสา อริยปุคฺคลาฯ ปุถูติ พหู สตฺตชนาฯ เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุโฎฺฐ ปพฺรูหีติ เตสํ เม เสกฺขาเสกฺขานํ นิปโก ปณฺฑิโต ตฺวํ ปุโฎฺฐ ปฎิปตฺติํ พฺรูหีติฯ
7. Ettāvatā ca ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti iminā pakāsitaṃ dukkhasaccaṃ, ‘‘yāni sotānī’’ti iminā samudayasaccaṃ, ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti iminā maggasaccaṃ, ‘‘asesaṃ uparujjhatī’’ti iminā nirodhasaccanti evaṃ cattāri saccāni sutvāpi ariyabhūmiṃ anadhigato puna sekkhāsekkhapaṭipadaṃ pucchanto ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse’’ti gāthamāha. Tattha saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā, arahantānametaṃ adhivacanaṃ. Sekkhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā. Puthūti bahū sattajanā. Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhīti tesaṃ me sekkhāsekkhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ puṭṭho paṭipattiṃ brūhīti.
เตสํ ขนฺธา สงฺขาตาติ เตสํ ปญฺจกฺขนฺธา อปฺปฎิสนฺธิกํ กตฺวา เทสิตา, สเงฺขปํ กตฺวา ฐปิตา วาฯ ธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ อิริยนฺติ ปโยคํฯ จริยนฺติ กิริยํฯ วุตฺตินฺติ ปวตฺติํฯ อาจรนฺติ จรณํฯ โคจรนฺติ ปจฺจยํฯ วิหารนฺติ อิริยาปถปวตฺตนํฯ ปฎิปทนฺติ วิปสฺสนํฯ
Tesaṃ khandhā saṅkhātāti tesaṃ pañcakkhandhā appaṭisandhikaṃ katvā desitā, saṅkhepaṃ katvā ṭhapitā vā. Dhātuādīsupi eseva nayo. Iriyanti payogaṃ. Cariyanti kiriyaṃ. Vuttinti pavattiṃ. Ācaranti caraṇaṃ. Gocaranti paccayaṃ. Vihāranti iriyāpathapavattanaṃ. Paṭipadanti vipassanaṃ.
๘. อถสฺส ภควา ยสฺมา เสเกฺขน กามจฺฉนฺทนีวรณํ อาทิํ กตฺวา สพฺพกิเลสา ปหาตพฺพา เอว, ตสฺมา ‘‘กาเมสูติ อุปฑฺฒคาถาย เสกฺขปฎิปทํ ทเสฺสติฯ ตสฺสโตฺถ – วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน นาภิคิเชฺฌยฺย, กายทุจฺจริตาทโย จ มนโส อาวิลภาวกเร ธเมฺม ปชหโนฺต มนสานาวิโล สิยาติฯ ยสฺมา ปน อเสโกฺข อนิจฺจาทิวเสน สพฺพสงฺขาราทีนํ ปริตุลิตตฺตา กุสโล สพฺพธเมฺมสุ กายานุปสฺสนาสติอาทีหิ จ สโต สกฺกายทิฎฺฐิอาทีนํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขุภาวํ ปโตฺต หุตฺวา สพฺพอิริยาปเถสุ ปริพฺพชติ, ตสฺมา ‘‘กุสโล’’ติ อุปฑฺฒคาถาย อเสกฺขปฎิปทํ ทเสฺสติฯ
8. Athassa bhagavā yasmā sekkhena kāmacchandanīvaraṇaṃ ādiṃ katvā sabbakilesā pahātabbā eva, tasmā ‘‘kāmesūti upaḍḍhagāthāya sekkhapaṭipadaṃ dasseti. Tassattho – vatthukāmesu kilesakāmena nābhigijjheyya, kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto manasānāvilo siyāti. Yasmā pana asekkho aniccādivasena sabbasaṅkhārādīnaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ bhinnattā bhikkhubhāvaṃ patto hutvā sabbairiyāpathesu paribbajati, tasmā ‘‘kusalo’’ti upaḍḍhagāthāya asekkhapaṭipadaṃ dasseti.
นาภิคิเชฺฌยฺยาติ เคธํ นาปเชฺชยฺยฯ น ปลิคิเชฺฌยฺยาติ โลภํ นาปเชฺชยฺยฯ น ปลิพุเนฺธยฺยาติ โลภวเสน น อลฺลีเยยฺยฯ
Nābhigijjheyyāti gedhaṃ nāpajjeyya. Na paligijjheyyāti lobhaṃ nāpajjeyya. Na palibundheyyāti lobhavasena na allīyeyya.
อาวิลกเร กิเลเส ชเหยฺยาติ จิตฺตาลุฬกเร อุปตาปสงฺขาเต กิเลเส ชเหยฺยฯ
Āvilakare kilese jaheyyāti cittāluḷakare upatāpasaṅkhāte kilese jaheyya.
สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตาติ นิพฺพานํ อโนฺตกริตฺวา วุตฺตํฯ ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมนฺติ ยํ กิญฺจิ สปฺปจฺจยสภาวํฯ
Sabbe dhammā anattāti nibbānaṃ antokaritvā vuttaṃ. Yaṃ kiñci samudayadhammanti yaṃ kiñci sappaccayasabhāvaṃ.
สห คาถาปริโยสานาติ คาถาวสาเนเนว สทฺธิํฯ เยเต พฺราหฺมเณน สทฺธิํ เอกจฺฉนฺทาติ เย เอเต อชิตมาณเวน กลฺยาณฉเนฺทน เอกชฺฌาสยาฯ เอกปฺปโยคาติ กายวจีมโนปโยเคหิ เอกปฺปโยคาฯ เอกาธิปฺปายาติ เอโก อธิปฺปาโย รุจิ เอเตสนฺติ เอกาธิปฺปายา, เอกรุจิกาติ อโตฺถฯ เอกวาสนวาสิตาติ อตีตพุทฺธสาสเน เตน สทฺธิํ ภาวิตภาวนาฯ อเนกปาณสหสฺสานนฺติ อเนเกสํ เทวมนุสฺสสงฺขาตานํ ปาณสหสฺสานํฯ วิรชํ วีตมลนฺติ ราคาทิรชวิรหิตํ ราคาทิมลวิรหิตญฺจฯ
Saha gāthāpariyosānāti gāthāvasāneneva saddhiṃ. Yete brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandāti ye ete ajitamāṇavena kalyāṇachandena ekajjhāsayā. Ekappayogāti kāyavacīmanopayogehi ekappayogā. Ekādhippāyāti eko adhippāyo ruci etesanti ekādhippāyā, ekarucikāti attho. Ekavāsanavāsitāti atītabuddhasāsane tena saddhiṃ bhāvitabhāvanā. Anekapāṇasahassānanti anekesaṃ devamanussasaṅkhātānaṃ pāṇasahassānaṃ. Virajaṃ vītamalanti rāgādirajavirahitaṃ rāgādimalavirahitañca.
ธมฺมจกฺขุนฺติ อิธ โสตาปตฺติมโคฺค อธิเปฺปโตฯ อญฺญตฺถ เหฎฺฐามคฺคตฺตยํฯ ตสฺส อุปฺปตฺติการณทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาหฯ ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฎิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติฯ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ ตสฺส จ อชิตพฺราหฺมณสฺส อเนฺตวาสิกสหสฺสานญฺจ ตณฺหาทีหิ อคฺคเหตฺวา กามาสวาทีหิ มคฺคกฺขเณ จิตฺตํ วิมุจฺจมานํ ผลกฺขเณ วิมุจฺจิฯ สห อรหตฺตปฺปตฺตาติ อรหตฺตปฺปตฺติยา จ สเหว อายสฺมโต อชิตสฺส จ อเนฺตวาสิกสหสฺสสฺส จ อชินชฎาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุอาทโย อนฺตรธายิํสุฯ สเพฺพว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา ทฺวงฺคุลเกสา เอหิภิกฺขู หุตฺวา ภควนฺตํ นมสฺสมานา ปญฺชลิกา นิสีทิํสุฯ ปาฬิยํ ปน อชิตเตฺถโรว ปญฺญายติฯ ตตฺถ อนฺวตฺถปฎิปตฺติยาติ สยํ ปจฺจาสีสิตลทฺธปฎิปตฺติยา, นิพฺพานลทฺธภาเวนาติ อโตฺถฯ เสสํ สพฺพตฺถ ปากฎเมวฯ เอวํ ภควา อรหตฺตนิกูเฎน เทสนํ นิฎฺฐาเปสีติฯ
Dhammacakkhunti idha sotāpattimaggo adhippeto. Aññattha heṭṭhāmaggattayaṃ. Tassa uppattikāraṇadassanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti tassa ca ajitabrāhmaṇassa antevāsikasahassānañca taṇhādīhi aggahetvā kāmāsavādīhi maggakkhaṇe cittaṃ vimuccamānaṃ phalakkhaṇe vimucci. Saha arahattappattāti arahattappattiyā ca saheva āyasmato ajitassa ca antevāsikasahassassa ca ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍaluādayo antaradhāyiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā dvaṅgulakesā ehibhikkhū hutvā bhagavantaṃ namassamānā pañjalikā nisīdiṃsu. Pāḷiyaṃ pana ajitattherova paññāyati. Tattha anvatthapaṭipattiyāti sayaṃ paccāsīsitaladdhapaṭipattiyā, nibbānaladdhabhāvenāti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya
อชิตมาณวสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / จูฬนิเทฺทสปาฬิ • Cūḷaniddesapāḷi
๑. อชิตมาณวปุจฺฉา • 1. Ajitamāṇavapucchā
๑. อชิตมาณวปุจฺฉานิเทฺทโส • 1. Ajitamāṇavapucchāniddeso
