Only Dharma. Since 1992
Yoga / Yoga Sutra

पातञ्जलयोगसूत्राणि

pātañjalayogasūtrāṇi

कैवल्य-पादः

Kaivalya-pādaḥ

॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥
॥ कैवल्य-पादः ॥

॥ caturtho'dhyāyaḥ ॥
॥ kaivalya-pādaḥ ॥

जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ ४.१॥

janmauṣadhimantratapaḥsamādhijāḥ siddhayaḥ ॥ 4.1॥

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥ ४.२॥

jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ॥ 4.2॥

निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु
ततः क्षेत्रिकवत् ॥ ४.३॥

nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃ varaṇabhedastu
tataḥ kṣetrikavat ॥ 4.3॥

निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥ ४.४॥

nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ॥ 4.4॥

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥ ४.५॥

pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām ॥ 4.5॥

तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ४.६॥

tatra dhyānajamanāśayam ॥ 4.6॥

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् ॥ ४.७॥

karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginastrividhamitareṣām ॥ 4.7॥

ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥ ४.८॥

tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ॥ 4.8॥

जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं
स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् ॥ ४.९॥

jātideśakālavyavahitānāmapyānantaryaṃ
smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt ॥ 4.9॥

तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥ ४.१०॥

tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt ॥ 4.10॥

हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः ॥ ४.११॥

hetuphalāśrayālambanaiḥ saṃgṛhītatvādeṣāmabhāve tadabhāvaḥ ॥ 4.11॥

अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥ ४.१२॥

atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ॥ 4.12॥

ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ ४.१३॥

te vyaktasūkṣmā guṇātmānaḥ ॥ 4.13॥

परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ॥ ४.१४॥

pariṇāmaikatvādvastutattvam ॥ 4.14॥

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥ ४.१५॥

vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ॥ 4.15॥

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥ ४.१६॥

na caikacittatantraṃ vastu tadapramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ॥ 4.16॥

तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥ ४.१७॥

taduparāgāpekṣitvāccittasya vastu jñātājñātam ॥ 4.17॥

सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥ ४.१८॥

sadā jñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ॥ 4.18॥

न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ ४.१९॥

na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt ॥ 4.19॥

एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ ४.२०॥

ekasamaye cobhayānavadhāraṇam ॥ 4.20॥

चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च ॥ ४.२१॥

cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca ॥ 4.21॥

चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् ॥ ४.२२॥

citerapratisaṃkramāyāstadākārāpattau svabuddhisaṃvedanam ॥ 4.22॥

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ ४.२३॥

draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham ॥ 4.23॥

तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥ ४.२४॥

tadasaṃkhyeyavāsanābhiścitramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt ॥ 4.24॥

विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥ ४.२५॥

viśeṣadarśina ātmabhāvabhāvanāvinivṛttiḥ ॥ 4.25॥

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥ ४.२६॥

tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ॥ 4.26॥

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥ ४.२७॥

tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ॥ 4.27॥

हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥ ४.२८॥

hānameṣāṃ kleśavaduktam ॥ 4.28॥

प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा
विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः ॥ ४.२९॥

prasaṃkhyāne'pyakusīdasya sarvathā
vivekakhyāterdharmameghaḥ samādhiḥ ॥ 4.29॥

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥ ४.३०॥

tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ॥ 4.30॥

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ॥ ४.३१॥

tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyājjñeyamalpam ॥ 4.31॥

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ॥ ४.३२॥

tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām ॥ 4.32॥

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः ॥ ४.३३॥

kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ kramaḥ ॥ 4.33॥

पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं
स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥ ४.३४॥

puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāṃ pratiprasavaḥ kaivalyaṃ
svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ॥ 4.34॥

॥ इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे चतुर्थः कैवल्य-पादः ॥

॥ iti patañjali-viracite yoga-sūtre caturthaḥ kaivalya-pādaḥ ॥

॥ इति श्री पातञ्जल-योग-सूत्राणि ॥

॥ iti śrī pātañjala-yoga-sūtrāṇi ॥


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact