| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / នេត្តិប្បករណ-ដីកា • Nettippakaraṇa-ṭīkā |
៨. វិភត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា
8. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā
៣៣. ធម្មេសូតិ បុញ្ញាទិទានាទិភេទភិន្នេសុ សភាវធម្មេសុ។ តត្ថ លព្ភមានោតិ តេសុ យថាវុត្តេសុ ធម្មេសុ លព្ភមានោ។ ភូមិវិភាគោតិ កាមាវចរាទិទស្សនាទិភូមិប្បភេទោ។ បទដ្ឋានវិភាគោតិ តេ បុញ្ញាទិធម្មា យេសំ បទដ្ឋានំ, តេសំ វា យេ ធម្មា បទដ្ឋានំ, តព្ពិភាគោ។ យេសំ សុត្តានន្តិ មូលបទដ្ឋានភូតានំ សំកិលេសភាគិយាទីនំ ចតុន្នំ សុត្តានំ វសេន។ អសង្ករវវត្ថានេន ហិ ឯតេសុ សុត្តេសុ សាតិសយំ ធម្មា វិភត្តា នាម ហោន្តិ។ តេនាហ ‘‘វិសេសតោ’’តិ។ យទិ ឯវំ កស្មា វាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយសុត្តានិ ឯវេត្ថ គហិតានីតិ? នយិទមេវំ និក្ខមនបរិយោសានភាវេន ឥតរេសម្បិ គហិតត្តា។ យតោ ហិ និស្សដា វាសនាភាគិយា ធម្មា, តេ សំកិលេសភាគិយា។ យំបរិយោសានា និព្ពេធភាគិយា ធម្មា, តេ អសេក្ខភាគិយាតិ ទ្វយគ្គហណេនេវ ឥតរម្បិ ទ្វយំ គហិតមេវ ហោតិ។ តេនាហ ‘‘ឥមេសំ ចតុន្នំ សុត្តានំ ទេសនាយា’’តិ។ ឥមានិ ចត្តារិ សុត្តានីតិ បាឡិយា, វក្ខមានាយ ទេសនាយ វា ឥតរទ្វយសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, ន បដិក្ខេបោ។
33.Dhammesūti puññādidānādibhedabhinnesu sabhāvadhammesu. Tattha labbhamānoti tesu yathāvuttesu dhammesu labbhamāno. Bhūmivibhāgoti kāmāvacarādidassanādibhūmippabhedo. Padaṭṭhānavibhāgoti te puññādidhammā yesaṃ padaṭṭhānaṃ, tesaṃ vā ye dhammā padaṭṭhānaṃ, tabbibhāgo. Yesaṃ suttānanti mūlapadaṭṭhānabhūtānaṃ saṃkilesabhāgiyādīnaṃ catunnaṃ suttānaṃ vasena. Asaṅkaravavatthānena hi etesu suttesu sātisayaṃ dhammā vibhattā nāma honti. Tenāha ‘‘visesato’’ti. Yadi evaṃ kasmā vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttāni evettha gahitānīti? Nayidamevaṃ nikkhamanapariyosānabhāvena itaresampi gahitattā. Yato hi nissaṭā vāsanābhāgiyā dhammā, te saṃkilesabhāgiyā. Yaṃpariyosānā nibbedhabhāgiyā dhammā, te asekkhabhāgiyāti dvayaggahaṇeneva itarampi dvayaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘imesaṃ catunnaṃ suttānaṃ desanāyā’’ti. Imāni cattāri suttānīti pāḷiyā, vakkhamānāya desanāya vā itaradvayasaṅgaho daṭṭhabbo, na paṭikkhepo.
តេនេវាតិ និយមស្ស អកតត្តា, តតោ ច តេន តន្និស្សិតេន ច ព្រហ្មចារី ភវតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ។ ឯវ-សទ្ទោ វា សមុច្ចយត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ សិយា តស្ស បដិក្ខេបោតិ តស្ស អដ្ឋសមាបត្តិព្រហ្មចរិយស្ស សិយា បដិក្ខេបោ។ ឯវំ សតិ សាវសេសា ទេសនា សិយា។
Tenevāti niyamassa akatattā, tato ca tena tannissitena ca brahmacārī bhavatīti siddhaṃ hoti. Eva-saddo vā samuccayattho daṭṭhabbo. Siyā tassa paṭikkhepoti tassa aṭṭhasamāpattibrahmacariyassa siyā paṭikkhepo. Evaṃ sati sāvasesā desanā siyā.
តទង្គាទិប្បហានទ្វយំ បទដ្ឋានភូតំ ឥធ គណនូបគំ ន ហោតីតិ ‘‘សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិប្បហានានំ វសេនា’’តិ វុត្តំ។ តថា ហេត្ថ កេចិ ‘‘តេនេវា’’តិ បឋន្តិ។ ‘‘តេនេវ ព្រហ្មចរិយេនាតិ បឋន្តី’’តិ ឥទំ ‘‘សំវរសីលេ ឋិតោ’’តិ (នេត្តិ. ៣៣) ឯត្ថ វុត្តំ បាឡិវិកប្បំ សន្ធាយ វទតិ។ ‘‘យស្មា…បេ.… វក្ខតី’’តិ ឥទំ បច្ឆិមបាឋស្សេវ យុត្តតាយ ការណវចនំ។
Tadaṅgādippahānadvayaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ idha gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘samucchedapaṭippassaddhippahānānaṃ vasenā’’ti vuttaṃ. Tathā hettha keci ‘‘tenevā’’ti paṭhanti. ‘‘Teneva brahmacariyenāti paṭhantī’’ti idaṃ ‘‘saṃvarasīle ṭhito’’ti (netti. 33) ettha vuttaṃ pāḷivikappaṃ sandhāya vadati. ‘‘Yasmā…pe… vakkhatī’’ti idaṃ pacchimapāṭhasseva yuttatāya kāraṇavacanaṃ.
កថំ មន្តាតិ? អនិព្ពេធសភាវត្តា មហគ្គតបុញ្ញានំ ន និព្ពេធភាគិយសុត្តេន សង្គហោ, វាសនាភាគិយត្តា បន វាសនាភាគិយសុត្តេនេវ សង្គហោតិ។ តទុបសង្គា ហិ បច្ឆិមោ ឯវ បាឋោ យុត្តតរោ។ ឥតរថា សាវសេសា ទេសនា ភវេយ្យ។ តេនាហ ‘‘ន ហិ…បេ.… ទេសេតី’’តិ។
Kathaṃ mantāti? Anibbedhasabhāvattā mahaggatapuññānaṃ na nibbedhabhāgiyasuttena saṅgaho, vāsanābhāgiyattā pana vāsanābhāgiyasutteneva saṅgahoti. Tadupasaṅgā hi pacchimo eva pāṭho yuttataro. Itarathā sāvasesā desanā bhaveyya. Tenāha ‘‘na hi…pe… desetī’’ti.
សំកិលេសភាគិយអសេក្ខភាគិយានំ បរតោ វក្ខមានត្តា វុត្តំ ‘‘វក្ខមានានំ…បេ.… វសេនា’’តិ។ ‘‘សព្ពតោ’’តិ ឥទំ បុព្ពបរាបេក្ខំ។ តស្ស បរាបេក្ខតាយ ‘‘សព្ពតោភាគេន ឯកាទសសុ ឋានេសុ បក្ខិបិត្វា’’តិ អដ្ឋកថាយំ យោជិតំ។ តត្ថ បទាទិកេ វិចយហារបទត្ថេ សន្ធាយ ‘‘ឯកាទសសុ ឋានេសូ’’តិ វុត្តំ។ បុព្ពបេក្ខតាយ បន ‘‘សព្ពតោភាគេន ទេសនាយ ផលេនា’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ។
Saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyānaṃ parato vakkhamānattā vuttaṃ ‘‘vakkhamānānaṃ…pe… vasenā’’ti. ‘‘Sabbato’’ti idaṃ pubbaparāpekkhaṃ. Tassa parāpekkhatāya ‘‘sabbatobhāgena ekādasasu ṭhānesu pakkhipitvā’’ti aṭṭhakathāyaṃ yojitaṃ. Tattha padādike vicayahārapadatthe sandhāya ‘‘ekādasasu ṭhānesū’’ti vuttaṃ. Pubbapekkhatāya pana ‘‘sabbatobhāgena desanāya phalenā’’tiādinā yojetabbaṃ.
សំកិលេសភាគិយានំ តណ្ហាសំកិលេសាទិនា ទេសនានយោ វេទិតព្ពោ។ ផលំ អបាយទុក្ខេន មនុស្សេសុ ទោភគ្គិយេន។ អសេក្ខភាគិយានំ អសេក្ខេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ ទេសនានយោ។ ផលំ អគ្គផលេន ច អនុបាទិសេសាយ ច និព្ពានធាតុយា វេទិតព្ពំ។ ឥតរេសំ បាឡិយំ វុត្តមេវ។ កាមរាគព្យាបាទឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនគ្គហណេន សំកិលេសភាគិយានំ, វិរាគគ្គហណេន អសេក្ខគ្គហណេនេវ ច អសេក្ខភាគិយានំ វក្ខមានត្តា វុត្តំ ‘‘វក្ខមានានំ…បេ.… វសេនា’’តិ។ បទបទត្ថវិចារយុត្តិនិទ្ធារណមុខេន ធម្មវិភត្តិអាទិវិចារោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘វិចយេន…បេ.… តព្ពានី’’តិ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិចយេន…បេ.… ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ។
Saṃkilesabhāgiyānaṃ taṇhāsaṃkilesādinā desanānayo veditabbo. Phalaṃ apāyadukkhena manussesu dobhaggiyena. Asekkhabhāgiyānaṃ asekkhehi sīlakkhandhādīhi desanānayo. Phalaṃ aggaphalena ca anupādisesāya ca nibbānadhātuyā veditabbaṃ. Itaresaṃ pāḷiyaṃ vuttameva. Kāmarāgabyāpādauddhambhāgiyasaṃyojanaggahaṇena saṃkilesabhāgiyānaṃ, virāgaggahaṇena asekkhaggahaṇeneva ca asekkhabhāgiyānaṃ vakkhamānattā vuttaṃ ‘‘vakkhamānānaṃ…pe… vasenā’’ti. Padapadatthavicārayuttiniddhāraṇamukhena dhammavibhattiādivicāro kātabboti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘vicayena…pe… tabbānī’’ti vuttanti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vicayena…pe… dassetī’’ti vuttaṃ.
៣៤. ឯវន្តិ ឥតិ។ ធម្មេតិ វុត្តសភាគធម្មេ។ សាធារណាសាធារណភាវេហីតិ សាមញ្ញវិសេសេន វិសិដ្ឋេហិ។ ទ្វេ ធម្មា សាធារណាតិ ទ្វេ ឥមេ ធម្មា យេហិ សភាគធម្មា សាធារណា នាម ហោន្តិ។ កតមេ ទ្វេ? នាមំ, វត្ថុ ច។ តត្ថ នាមំ នាមបញ្ញត្តិ, តំមុខេនេវ សទ្ទតោ តទត្ថាវគមោ។ សទ្ទេន ច សាមញ្ញរូបេនេវ តថារូបស្ស អត្ថស្ស គហណំ, ន វិសេសរូបេន, តស្មា សទ្ទវចនីយា អត្ថា សាធារណរូបនាមាយត្តគហណីយតាយ នាមសាធារណា វុត្តា។ វត្ថូតិ បវត្តិដ្ឋានំ។ យត្ថ ហិ យេ ធម្មា បវត្តន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ តេ ធម្មា សាធារណាតិ បវត្តិដ្ឋានសង្ខាតានំ វត្ថូនំ សាធារណា។ យស្មា បនិទំ ទ្វយំ តេសំ ធម្មានំ សាធារណភាវេ បកតិភូតំ សភាវភូតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទ្វេ ធម្មាតិ ទុវេ បកតិយោ’’តិ។ ឯកសន្តតិបតិតតាយាតិ សមានសន្តតិបវត្តិយា។ តេនាហ ‘‘សមានវត្ថុកា’’តិ។ ទស្សនបហាតព្ពានញ្ហិ យថា មិច្ឆត្តនិយតសត្តា បវត្តិដ្ឋានំ, ឯវំ អនិយតាបីតិ ឧភយេ ហិ តេ សមានវត្ថុកា។ ឯស នយោ ឥតរេសុបិ។ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសា ហិ ភិន្នសភាវាបេតេ ធម្មា ទស្សនេន បហាតព្ពតំ នាតិវត្តន្តីតិ តេ នាមសាមញ្ញតំ បត្តា, រូបរាគាទយោ ច ភាវនាយ បហាតព្ពតន្តិ អាហ ‘‘បហានេកដ្ឋា នាមសាធារណា’’តិ។ យថា បន ‘‘វត្ថូនំ សាធារណា វត្ថុសាធារណា’’តិ អយមត្ថោ លព្ភតិ, ឯវំ ‘‘វត្ថុនា សាធារណា វត្ថុសាធារណា’’តិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សហជេកដ្ឋា វត្ថុសាធារណា’’តិ អាហ។ តេ ហិ អញ្ញមញ្ញំ ផុសនាទិសភាវតោ ភិន្នាបិ យស្មិំ បវត្តន្តិ, តេន វត្ថុនា សាធារណា នាម ហោន្តិ។ ឯត្ថ ច លព្ភមានម្បិ កុសលាទិនាមសាធារណំ អនាមសិត្វា វត្ថុសាធារណា តាវ យោជិតាតិ វេទិតព្ពា។ បដិបក្ខាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន សមានផលតាសហព្យតាទិកេ សង្គណ្ហាតិ។ សេសបទេសូតិ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិវាក្យេសុ។ កថំ? តត្ថ ហិ បុថុជ្ជនស្ស, សោតាបន្នស្ស ច សម្ភវតោ អនាគាមិនោ, អរហតោ ច អសម្ភវតោតិអាទិនា យោជេតព្ពំ។
34.Evanti iti. Dhammeti vuttasabhāgadhamme. Sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehīti sāmaññavisesena visiṭṭhehi. Dve dhammā sādhāraṇāti dve ime dhammā yehi sabhāgadhammā sādhāraṇā nāma honti. Katame dve? Nāmaṃ, vatthu ca. Tattha nāmaṃ nāmapaññatti, taṃmukheneva saddato tadatthāvagamo. Saddena ca sāmaññarūpeneva tathārūpassa atthassa gahaṇaṃ, na visesarūpena, tasmā saddavacanīyā atthā sādhāraṇarūpanāmāyattagahaṇīyatāya nāmasādhāraṇā vuttā. Vatthūti pavattiṭṭhānaṃ. Yattha hi ye dhammā pavattanti, tesaṃ sabbesaṃ te dhammā sādhāraṇāti pavattiṭṭhānasaṅkhātānaṃ vatthūnaṃ sādhāraṇā. Yasmā panidaṃ dvayaṃ tesaṃ dhammānaṃ sādhāraṇabhāve pakatibhūtaṃ sabhāvabhūtaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘dve dhammāti duve pakatiyo’’ti. Ekasantatipatitatāyāti samānasantatipavattiyā. Tenāha ‘‘samānavatthukā’’ti. Dassanapahātabbānañhi yathā micchattaniyatasattā pavattiṭṭhānaṃ, evaṃ aniyatāpīti ubhaye hi te samānavatthukā. Esa nayo itaresupi. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā hi bhinnasabhāvāpete dhammā dassanena pahātabbataṃ nātivattantīti te nāmasāmaññataṃ pattā, rūparāgādayo ca bhāvanāya pahātabbatanti āha ‘‘pahānekaṭṭhā nāmasādhāraṇā’’ti. Yathā pana ‘‘vatthūnaṃ sādhāraṇā vatthusādhāraṇā’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘vatthunā sādhāraṇā vatthusādhāraṇā’’ti ayampi attho labbhatīti dassento ‘‘sahajekaṭṭhā vatthusādhāraṇā’’ti āha. Te hi aññamaññaṃ phusanādisabhāvato bhinnāpi yasmiṃ pavattanti, tena vatthunā sādhāraṇā nāma honti. Ettha ca labbhamānampi kusalādināmasādhāraṇaṃ anāmasitvā vatthusādhāraṇā tāva yojitāti veditabbā. Paṭipakkhādīhīti ādisaddena samānaphalatāsahabyatādike saṅgaṇhāti. Sesapadesūti ‘‘puthujjanassā’’tiādivākyesu. Kathaṃ? Tattha hi puthujjanassa, sotāpannassa ca sambhavato anāgāmino, arahato ca asambhavatotiādinā yojetabbaṃ.
កថំ តេ ឱធិសោ គហិតាតិ កេនាការេន តេ ‘‘សាធារណា’’តិ វុត្តធម្មា ភាគសោ គហិតា។ ‘‘អមុកស្ស, អមុកស្ស ចា’’តិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ។ សាមញ្ញភូតា ធម្មា សាធារណា នាម, ឯវំ សន្តេ កថំ តេសំ មិច្ឆត្តនិយតានិយតាទិវសេន វិភាគេន បវត្តិដ្ឋានតា វុច្ចតិ, ន វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ។ អថ វិភាគេន តំ វត្តព្ពំ, ននុ តេ សាធារណាតិ ន វត្តព្ពមេវាតិ? ឯវំ សាធារណាតិ មិច្ឆត្តនិយតានំ, អនិយតានន្តិ ឥមេសំ ឧភយេសំយេវ តេ ធម្មា សាធារណា។ តេនាហ – ‘‘ន សព្ពសត្តានំ សាធារណតាយ សាធារណា’’តិ។ ‘‘យស្មា’’តិអាទិនា តត្ថ ការណមាហ, តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘កេចិ ធម្មា កេសញ្ចិទេវ ធម្មានំ សាធារណា ហោន្តិ, អញ្ញេសំ អសាធារណា’’តិ។ តេនាហ ‘‘បដិនិយតញ្ហិ តេសំ បវត្តិដ្ឋាន’’ន្តិ។
Kathaṃ te odhiso gahitāti kenākārena te ‘‘sādhāraṇā’’ti vuttadhammā bhāgaso gahitā. ‘‘Amukassa, amukassa cā’’ti ayañhettha attho. Sāmaññabhūtā dhammā sādhāraṇā nāma, evaṃ sante kathaṃ tesaṃ micchattaniyatāniyatādivasena vibhāgena pavattiṭṭhānatā vuccati, na vattabbanti adhippāyo. Atha vibhāgena taṃ vattabbaṃ, nanu te sādhāraṇāti na vattabbamevāti? Evaṃ sādhāraṇāti micchattaniyatānaṃ, aniyatānanti imesaṃ ubhayesaṃyeva te dhammā sādhāraṇā. Tenāha – ‘‘na sabbasattānaṃ sādhāraṇatāya sādhāraṇā’’ti. ‘‘Yasmā’’tiādinā tattha kāraṇamāha, tenetaṃ dasseti ‘‘keci dhammā kesañcideva dhammānaṃ sādhāraṇā honti, aññesaṃ asādhāraṇā’’ti. Tenāha ‘‘paṭiniyatañhi tesaṃ pavattiṭṭhāna’’nti.
ឥតរថាតិ អនិយតបវត្តិដ្ឋានតាយ សព្ពេសំ សាធារណា, អសាធារណា វា សិយុំ, តថា សតិ។ តថា វោហារោតិ ‘‘សាធារណា, អសាធារណា’’តិ ច អយំ វោហារោ សាមញ្ញា ឯវ ន ភវេយ្យ។ ឯតេ ឯវ ធម្មាតិ ‘‘សាធារណា’’តិ វុត្តធម្មា ឯវ។ ឯវន្តិ ‘‘មិច្ឆត្តនិយតាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការេន។ និយតវិសយា បរិច្ឆិន្នប្បវត្តិដ្ឋានា។ ‘‘យោបី’’តិអាទិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ។ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច តមេវត្ថំ វិភាវេតិ។ សេសេបីតិ ‘‘ភាវនាបហាតព្ពា’’តិ ឯវមាទិម្ហិបិ។
Itarathāti aniyatapavattiṭṭhānatāya sabbesaṃ sādhāraṇā, asādhāraṇā vā siyuṃ, tathā sati. Tathā vohāroti ‘‘sādhāraṇā, asādhāraṇā’’ti ca ayaṃ vohāro sāmaññā eva na bhaveyya. Ete eva dhammāti ‘‘sādhāraṇā’’ti vuttadhammā eva. Evanti ‘‘micchattaniyatāna’’ntiādinā vuttappakārena. Niyatavisayā paricchinnappavattiṭṭhānā. ‘‘Yopī’’tiādi puggalādhiṭṭhānena vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. ‘‘Na hī’’tiādinā anvayato, byatirekato ca tamevatthaṃ vibhāveti. Sesepīti ‘‘bhāvanāpahātabbā’’ti evamādimhipi.
បច្ចត្តនិយតោតិ បាដិបុគ្គលិកោ។ ឥតរស្សាតិ អបច្ចត្តនិយតស្ស។ តថាតិ អសាធារណភាវេន។ កោចិ ធម្មោ កញ្ចិ ធម្មំ ឧបាទាយ សាធារណោបិ សមានោ តទញ្ញំ ឧបាទាយ អសាធារណោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘សាធារណាវិធុរតាយា’’តិ។ តេនាហ ‘‘តំ តំ ឧបាទាយា’’តិអាទិ។ តថា ហិ ‘‘ធម្មតា’’តិ វុត្តបឋមមគ្គដ្ឋតា ទីបិតា, តាទិសានំ ឯវ អនេកេសំ អរិយានំ វសេន សាធារណាតិ ។ បឋមស្សាតិ អដ្ឋមកស្ស។ ទុតិយស្សាតិ សោតាបន្នស្ស។ បុន អដ្ឋមកស្សាតិ ‘‘អដ្ឋមកស្ស, អនាគាមិស្ស ចា’’តិ ឯត្ថ វុត្តអដ្ឋមកស្ស។ តេនាហ ‘‘អនាគាមិមគ្គដ្ឋស្សា’’តិ។ អគ្គផលដ្ឋតោ បដ្ឋាយ បដិលោមតោ គណិយមានោ បឋមមគ្គដ្ឋោ អដ្ឋមកោ, មគ្គដ្ឋតាយ, បហីយមានកិលេសតាយ ច សព្ពេបិ មគ្គដ្ឋា អដ្ឋមកា វិយាតិ អដ្ឋមកា, ‘‘ឯកចិត្តក្ខណតោ ឧទ្ធំ ន តិដ្ឋតីតិ អដ្ឋមកោ’’តិ អបរេ និរុត្តិនយេន។ ‘‘សេក្ខា’’តិ នាមំ សាធារណន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឥតរេសូតិ ‘‘ភព្ពាភព្ពា’’តិ វុត្តេសុ អនរិយេសុ។ តេនាហ បាឡិយំ ‘‘ហីនុក្កដ្ឋមជ្ឈិមំ ឧបាទាយា’’តិ។
Paccattaniyatoti pāṭipuggaliko. Itarassāti apaccattaniyatassa. Tathāti asādhāraṇabhāvena. Koci dhammo kañci dhammaṃ upādāya sādhāraṇopi samāno tadaññaṃ upādāya asādhāraṇopi hotīti āha ‘‘sādhāraṇāvidhuratāyā’’ti. Tenāha ‘‘taṃ taṃ upādāyā’’tiādi. Tathā hi ‘‘dhammatā’’ti vuttapaṭhamamaggaṭṭhatā dīpitā, tādisānaṃ eva anekesaṃ ariyānaṃ vasena sādhāraṇāti . Paṭhamassāti aṭṭhamakassa. Dutiyassāti sotāpannassa. Puna aṭṭhamakassāti ‘‘aṭṭhamakassa, anāgāmissa cā’’ti ettha vuttaaṭṭhamakassa. Tenāha ‘‘anāgāmimaggaṭṭhassā’’ti. Aggaphalaṭṭhato paṭṭhāya paṭilomato gaṇiyamāno paṭhamamaggaṭṭho aṭṭhamako, maggaṭṭhatāya, pahīyamānakilesatāya ca sabbepi maggaṭṭhā aṭṭhamakā viyāti aṭṭhamakā, ‘‘ekacittakkhaṇato uddhaṃ na tiṭṭhatīti aṭṭhamako’’ti apare niruttinayena. ‘‘Sekkhā’’ti nāmaṃ sādhāraṇanti sambandho. Itaresūti ‘‘bhabbābhabbā’’ti vuttesu anariyesu. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāyā’’ti.
និយាមាវក្កន្តិយាតិ អវក្កន្តនិយាមតាយ។ ញាណុត្ថរស្សាតិ ញាណាធិកស្ស។ តថាវិធបច្ចយសមាយោគេតិ ញាណវិសេសបច្ចយសមវាយេ។ យថា ហិ ញាណពលេន ទន្ធាភិញ្ញតា ន ហោតិ, ឯវំ បដិបទាបដិបន្នោបិ សុខេន វិសោសីយតីតិ។ សា ហិ សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា តំសមង្គិនោ ញាណុត្តរត្តា វិបស្សនាយ បទដ្ឋានន្តិ វុត្តា។
Niyāmāvakkantiyāti avakkantaniyāmatāya. Ñāṇuttharassāti ñāṇādhikassa. Tathāvidhapaccayasamāyogeti ñāṇavisesapaccayasamavāye. Yathā hi ñāṇabalena dandhābhiññatā na hoti, evaṃ paṭipadāpaṭipannopi sukhena visosīyatīti. Sā hi sukhāpaṭipadā khippābhiññā taṃsamaṅgino ñāṇuttarattā vipassanāya padaṭṭhānanti vuttā.
ធម្មតោ អនបេតា ចិន្តា ធម្មចិន្តា, យោនិសោមនសិការេន បវត្តិតត្តា ធម្មេសុ ចិន្តា, ធម្មោ វា ញាណំ, តស្មា ធម្មាវហា ចិន្តា ធម្មចិន្តា, ចិន្តាមយញាណស្ស ហេតុភូតា ចិន្តាតិ អត្ថោ។
Dhammato anapetā cintā dhammacintā, yonisomanasikārena pavattitattā dhammesu cintā, dhammo vā ñāṇaṃ, tasmā dhammāvahā cintā dhammacintā, cintāmayañāṇassa hetubhūtā cintāti attho.
បាឡិយំ សុតមយបញ្ញាគ្គហណេន ‘‘យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា…បេ.… តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តី’’តិអាទិ (អ. និ. ៨.២) សុត្តបទសង្គហោ អត្ថោ បរិគ្គហិតោ, តថា យោនិសោមនសិការគ្គហណេន ‘‘សោ ‘អនិច្ច’ន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិនា វុត្តោ ឧបាយមនសិការោ បរិគ្គហិតោ។ សម្មាទិដ្ឋិគ្គហណេន ‘‘សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទិនា វុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ បរិគ្គហិតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ ខោ…បេ.… ទស្សេតុ’’ន្តិ។ សេសន្តិ ‘‘ធម្មស្វាក្ខាតតា’’តិ ឯវមាទិ។
Pāḷiyaṃ sutamayapaññāggahaṇena ‘‘ye te dhammā ādikalyāṇā…pe… tathārūpāssa dhammā bahussutā hontī’’tiādi (a. ni. 8.2) suttapadasaṅgaho attho pariggahito, tathā yonisomanasikāraggahaṇena ‘‘so ‘anicca’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā vutto upāyamanasikāro pariggahito. Sammādiṭṭhiggahaṇena ‘‘sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissita’’ntiādinā vuttā sammādiṭṭhi pariggahitāti dassento āha ‘‘atha kho…pe… dassetu’’nti. Sesanti ‘‘dhammasvākkhātatā’’ti evamādi.
យស្ស ច បុព្ពេ អត្ថោ ន សំវណ្ណិតោ, តត្ថ កល្យាណមិត្តតាយ អាយតនគតោ បសាទោ, ចិត្តវូបសមោ ច ផលន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សប្បុរិស…បេ.… បទដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ។ អត្តសម្មាបណិហិតត្តា បាបជេគុច្ឆិនិព្ពិទាទិពហុលោវ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថ…បេ.… បទដ្ឋាន’’ន្តិ។ ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា សព្ពសម្បត្តិបារិបូរិហេតូតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មស្វាក្ខាតតា…បេ.… បទដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ។ កុសលមូលរោបនា ហិ សមាបត្តិបរិយោសានាតិ ។ សង្ឃសុដ្ឋុតាយ សង្ឃស្ស សុដ្ឋុភាវាយ សង្ឃស្ស សប្បតិស្សតាយ ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ វចនសម្បដិច្ឆនភាវាយ។ ឥតរំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
Yassa ca pubbe attho na saṃvaṇṇito, tattha kalyāṇamittatāya āyatanagato pasādo, cittavūpasamo ca phalanti dassento ‘‘sappurisa…pe… padaṭṭhāna’’nti āha. Attasammāpaṇihitattā pāpajegucchinibbidādibahulova hotīti dassento āha ‘‘attha…pe… padaṭṭhāna’’nti. Dhammo svākkhāto ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā sabbasampattipāripūrihetūti dassento ‘‘dhammasvākkhātatā…pe… padaṭṭhāna’’nti āha. Kusalamūlaropanā hi samāpattipariyosānāti . Saṅghasuṭṭhutāya saṅghassa suṭṭhubhāvāya saṅghassa sappatissatāya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanabhāvāya. Itaraṃ suviññeyyameva.
វិភត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / នេត្តិប្បករណបាឡិ • Nettippakaraṇapāḷi / ៨. វិភត្តិហារវិភង្គោ • 8. Vibhattihāravibhaṅgo
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ខុទ្ទកនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / នេត្តិប្បករណ-អដ្ឋកថា • Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā / ៨. វិភត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា • 8. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / សុត្តបិដក (ដីកា) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ខុទ្ទកនិកាយ (ដីកា) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / នេត្តិវិភាវិនី • Nettivibhāvinī / ៨. វិភត្តិហារវិភង្គវិភាវនា • 8. Vibhattihāravibhaṅgavibhāvanā
