| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เถรคาถา-อฎฺฐกถา • Theragāthā-aṭṭhakathā |
๕. วฑฺฒเตฺถรคาถาวณฺณนา
5. Vaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā
สาธู หีติอาทิกา อายสฺมโต วฑฺฒเตฺถรสฺส คาถาฯ กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปุริมพุเทฺธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฎฺฎูปนิสฺสยานิ ปุญฺญานิ อุปจินโนฺต อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท ภารุกจฺฉนคเร คหปติกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วโฑฺฒติ ลทฺธนาโม อนุปุเพฺพน วฑฺฒติฯ อถสฺส มาตา สํสาเร สญฺชาตสํเวคา ปุตฺตํ ญาตีนํ นิยฺยาเทตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา อปเรน สมเยน ปุตฺตมฺปิ วิญฺญุตํ ปตฺตํ เวฬุทนฺตเตฺถรสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชสิฯ โส ปพฺพชิโต พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา พหุสฺสุโต ธมฺมกถิโก หุตฺวา คนฺถธุรํ วหโนฺต เอกทิวสํ ‘‘เอกโก สนฺตรุตฺตโรว มาตรํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ภิกฺขุนุปสฺสยํ อคมาสิฯ ตํ ทิสฺวา มาตา ‘‘กสฺมา ตฺวํ เอกโก สนฺตรุตฺตโรว อิธาคโต’’ติ โจเทสิฯ โส มาตรา โจทิยมาโน ‘‘อยุตฺตํ มยา กต’’นฺติ อุปฺปนฺนสํเวโค วิหารํ คนฺตฺวา ทิวาฎฺฐาเน นิสิโนฺน วิปสฺสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา มาตุ โอวาทสมฺปตฺติปกาสนมุเขน อญฺญํ พฺยากโรโนฺต –
Sādhūhītiādikā āyasmato vaḍḍhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto imasmiṃ buddhuppāde bhārukacchanagare gahapatikule nibbattitvā vaḍḍhoti laddhanāmo anupubbena vaḍḍhati. Athassa mātā saṃsāre sañjātasaṃvegā puttaṃ ñātīnaṃ niyyādetvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī arahattaṃ pāpuṇitvā aparena samayena puttampi viññutaṃ pattaṃ veḷudantattherassa santike pabbājesi. So pabbajito buddhavacanaṃ uggahetvā bahussuto dhammakathiko hutvā ganthadhuraṃ vahanto ekadivasaṃ ‘‘ekako santaruttarova mātaraṃ passissāmī’’ti bhikkhunupassayaṃ agamāsi. Taṃ disvā mātā ‘‘kasmā tvaṃ ekako santaruttarova idhāgato’’ti codesi. So mātarā codiyamāno ‘‘ayuttaṃ mayā kata’’nti uppannasaṃvego vihāraṃ gantvā divāṭṭhāne nisinno vipassitvā arahattaṃ patvā mātu ovādasampattipakāsanamukhena aññaṃ byākaronto –
๓๓๕.
335.
‘‘สาธู หิ กิร เม มาตา, ปโตทํ อุปทํสยิ;
‘‘Sādhū hi kira me mātā, patodaṃ upadaṃsayi;
ยสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, อนุสิโฎฺฐ ชเนตฺติยา;
Yassāhaṃ vacanaṃ sutvā, anusiṭṭho janettiyā;
อารทฺธวีริโย ปหิตโตฺต, ปโตฺต สโมฺพธิมุตฺตมํฯ
Āraddhavīriyo pahitatto, patto sambodhimuttamaṃ.
๓๓๖.
336.
‘‘อรหา ทกฺขิเณโยฺยมฺหิ, เตวิโชฺช อมตทฺทโส;
‘‘Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso;
เชตฺวา นมุจิโน เสนํ, วิหรามิ อนาสโวฯ
Jetvā namucino senaṃ, viharāmi anāsavo.
๓๓๗.
337.
‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เย เม วิชฺชิํสุ อาสวา;
‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā;
สเพฺพ อเสสา อุจฺฉินฺนา, น จ อุปฺปชฺชเร ปุนฯ
Sabbe asesā ucchinnā, na ca uppajjare puna.
๓๓๘.
338.
‘‘วิสารทา โข ภคินี, เอวมตฺถํ อภาสยิ;
‘‘Visāradā kho bhaginī, evamatthaṃ abhāsayi;
อปิหา นูน มยิปิ, วนโถ เต น วิชฺชติฯ
Apihā nūna mayipi, vanatho te na vijjati.
๓๓๙.
339.
‘‘ปริยนฺตกตํ ทุกฺขํ, อนฺติโมยํ สมุสฺสโย;
‘‘Pariyantakataṃ dukkhaṃ, antimoyaṃ samussayo;
ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติฯ – อิมา คาถา อภาสิ;
Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. – imā gāthā abhāsi;
ตตฺถ สาธู หิ กิร เม มาตา, ปโตทํ อุปทํสยีติ สาธุ วต มาตา มยฺหํ โอวาทสงฺขาตํ ปโตทํ ทเสฺสติ, เตน เม วีริยํ อุเตฺตเชนฺตี อุตฺตมเงฺค ปญฺญาสีเส วิชฺฌิฯ ยสฺสาติ ยสฺสา เม มาตุยาฯ สโมฺพธินฺติ อรหตฺตํฯ อยเญฺหตฺถ โยชนา – ชเนตฺติยา เม อนุสิโฎฺฐ ยสฺสา อนุสาสนีภูตํ วจนํ สุตฺวา อหํ อารทฺธวีริโย ปหิตโตฺต วิหรโนฺต อุตฺตมํ อคฺคผลํ สโมฺพธิํ อรหตฺตํ ปโตฺตฯ
Tattha sādhū hi kira me mātā, patodaṃ upadaṃsayīti sādhu vata mātā mayhaṃ ovādasaṅkhātaṃ patodaṃ dasseti, tena me vīriyaṃ uttejentī uttamaṅge paññāsīse vijjhi. Yassāti yassā me mātuyā. Sambodhinti arahattaṃ. Ayañhettha yojanā – janettiyā me anusiṭṭho yassā anusāsanībhūtaṃ vacanaṃ sutvā ahaṃ āraddhavīriyo pahitatto viharanto uttamaṃ aggaphalaṃ sambodhiṃ arahattaṃ patto.
ตโต เอว อารกตฺตา กิเลเสหิ อรหา ปุญฺญเกฺขตฺตตาย ทกฺขิเณโยฺย ทกฺขิณารโห อมฺหิฯ ปุเพฺพนิวาสญาณาทิวิชฺชาตฺตยสฺส อธิคตตฺตา เตวิโชฺช นิพฺพานสฺส สจฺฉิกตตฺตา อมตทฺทโส นมุจิโน มารสฺส เสนํ กิเลสวาหินิํ โพธิปกฺขิยเสนาย ชินิตฺวา ตสฺส ชิตตฺตาเยว อนาสโว สุขํ วิหรามีติฯ
Tato eva ārakattā kilesehi arahā puññakkhettatāya dakkhiṇeyyo dakkhiṇāraho amhi. Pubbenivāsañāṇādivijjāttayassa adhigatattā tevijjo nibbānassa sacchikatattā amataddaso namucino mārassa senaṃ kilesavāhiniṃ bodhipakkhiyasenāya jinitvā tassa jitattāyeva anāsavo sukhaṃ viharāmīti.
อิทานิ ‘‘อนาสโว’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปากฎตรํ กาตุํ ‘‘อชฺฌตฺตญฺจา’’ ติ คาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – อชฺฌตฺตํ อชฺฌตฺตวตฺถุกา จ พหิทฺธา พหิทฺธวตฺถุกา จ อาสวา เย มยฺหํ อริยมคฺคาธิคมโต ปุเพฺพ วิชฺชิํสุ อุปลพฺภิํสุ, เต สเพฺพ อนวเสสา อุจฺฉินฺนา อริยมเคฺคน สมุจฺฉินฺนา ปหีนา ปุน ทานิ กทาจิปิ น จ อุปฺปเชฺชยฺยุํ น อุปฺปชฺชิสฺสนฺติเยวาติฯ
Idāni ‘‘anāsavo’’ti vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ajjhattañcā’’ ti gāthamāha. Tassattho – ajjhattaṃ ajjhattavatthukā ca bahiddhā bahiddhavatthukā ca āsavā ye mayhaṃ ariyamaggādhigamato pubbe vijjiṃsu upalabbhiṃsu, te sabbe anavasesā ucchinnā ariyamaggena samucchinnā pahīnā puna dāni kadācipi na ca uppajjeyyuṃ na uppajjissantiyevāti.
อิทานิ มาตุ วจนํ องฺกุสํ กตฺวา อตฺตนา อรหตฺตสฺส อธิคตตฺตา มาตรํ โถเมโนฺต ‘‘วิสารทา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ วิสารทา โขติ เอกํเสน วิคตสารชฺชาฯ เอวํ มาตุ อตฺตโน จ อรหตฺตาธิคเมน สตฺถุ โอรสปุตฺตภาวํ อุลฺลเปโนฺต มาตรํ ‘‘ภคินี’’ติ อาหฯ เอตมตฺถํ อภาสยีติ เอตํ มม โอวาทภูตํ อตฺถํ อภณิฯ เอวํ ปน มํ โอวทนฺตี น เกวลํ วิสารทา เอว, อถ โข อปิหา นูน มยิปิ ตว ปุตฺตเกปิ อปิหา อสนฺถวา มเญฺญ, กิํ วา เอเตน ปริกปฺปเนน? วนโถ เต น วิชฺชติ อวิชฺชาทิโก วนโถ ตว สนฺตาเน นเตฺถว, ยา มํ ภวกฺขเย นิโยเชสีติ อธิปฺปาโยฯ
Idāni mātu vacanaṃ aṅkusaṃ katvā attanā arahattassa adhigatattā mātaraṃ thomento ‘‘visāradā’’ti gāthamāha. Tattha visāradā khoti ekaṃsena vigatasārajjā. Evaṃ mātu attano ca arahattādhigamena satthu orasaputtabhāvaṃ ullapento mātaraṃ ‘‘bhaginī’’ti āha. Etamatthaṃ abhāsayīti etaṃ mama ovādabhūtaṃ atthaṃ abhaṇi. Evaṃ pana maṃ ovadantī na kevalaṃ visāradā eva, atha kho apihā nūna mayipi tava puttakepi apihā asanthavā maññe, kiṃ vā etena parikappanena? Vanatho te na vijjati avijjādiko vanatho tava santāne nattheva, yā maṃ bhavakkhaye niyojesīti adhippāyo.
อิทานิ ‘‘ตยา นิโยชิตากาเรเนว มยา ปฎิปนฺน’’นฺติ ทเสฺสโนฺต ‘‘ปริยนฺตกต’’นฺติ โอสานคาถมาห, ตสฺสโตฺถ สุวิเญฺญโยฺยวฯ
Idāni ‘‘tayā niyojitākāreneva mayā paṭipanna’’nti dassento ‘‘pariyantakata’’nti osānagāthamāha, tassattho suviññeyyova.
วฑฺฒเตฺถรคาถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Vaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / เถรคาถาปาฬิ • Theragāthāpāḷi / ๕. วฑฺฒเตฺถรคาถา • 5. Vaḍḍhattheragāthā
