| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / អបទាន-អដ្ឋកថា • Apadāna-aṭṭhakathā |
៣-៦. ឧបាលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា
3-6. Upālittheraapadānavaṇṇanā
នគរេ ហំសវតិយាតិអាទិកំ អាយស្មតោ ឧបាលិត្ថេរស្ស អបទានំ។ អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ វិភវសម្បន្នេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ។ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មកថំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ។
Nagarehaṃsavatiyātiādikaṃ āyasmato upālittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare vibhavasampanne brāhmaṇakule nibbatto. Ekadivasaṃ satthu santike dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.
សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កប្បកគេហេ និព្ពត្តោ។ ឧបាលីតិស្ស នាមំ អកំសុ។ សោ វយប្បត្តោ អនុរុទ្ធាទីនំ ឆន្នំ ខត្តិយានំ បិយសហាយោ ហុត្វា តថាគតេ អនុបិយម្ពវនេ វិហរន្តេ បព្ពជ្ជាយ និក្ខមន្តេហិ ឆហិ ខត្តិយេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ។ តស្ស បព្ពជ្ជាវិធានំ បាឡិយំ (ចូឡវ. ៣៣០ អាទយោ) អាគតមេវ។ សោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, អរញ្ញវាសំ អនុជានាថា’’តិ អាហ។ ‘‘ភិក្ខុ អរញ្ញេ វសន្តស្ស ឯកមេវ ធុរំ វឌ្ឍិស្សតិ, មយ្ហំ បន សន្តិកេ វសន្តស្ស វិបស្សនាធុរញ្ច គន្ថធុរញ្ច បរិបូរេស្សតី’’តិ។ សោ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ។ សត្ថាបិ នំ សយមេវ សកលំ វិនយបិដកំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ។ សោ អបរភាគេ ភារុកច្ឆវត្ថុំ អជ្ជុកវត្ថុំ កុមារកស្សបវត្ថុន្តិ ឥមានិ តីណិ វត្ថូនិ វិនិច្ឆិនិ។ សត្ថា ឯកេកស្មិំ វិនិច្ឆយេ សាធុការំ ទត្វា តយោ វិនិច្ឆយេ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ។
So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kappakagehe nibbatto. Upālītissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto anuruddhādīnaṃ channaṃ khattiyānaṃ piyasahāyo hutvā tathāgate anupiyambavane viharante pabbajjāya nikkhamantehi chahi khattiyehi saddhiṃ nikkhamitvā pabbaji. Tassa pabbajjāvidhānaṃ pāḷiyaṃ (cūḷava. 330 ādayo) āgatameva. So pabbajitvā upasampanno hutvā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ‘‘mayhaṃ, bhante, araññavāsaṃ anujānāthā’’ti āha. ‘‘Bhikkhu araññe vasantassa ekameva dhuraṃ vaḍḍhissati, mayhaṃ pana santike vasantassa vipassanādhurañca ganthadhurañca paripūressatī’’ti. So satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Satthāpi naṃ sayameva sakalaṃ vinayapiṭakaṃ uggaṇhāpesi. So aparabhāge bhārukacchavatthuṃ ajjukavatthuṃ kumārakassapavatthunti imāni tīṇi vatthūni vinicchini. Satthā ekekasmiṃ vinicchaye sādhukāraṃ datvā tayo vinicchaye aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.
៤៤១. ឯវំ សោ ឯតទគ្គដ្ឋានំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សប្បត្តោ តំ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ នគរេ ហំសវតិយាតិអាទិមាហ។ តត្ថ ហំសវតិយាតិ ហំសាវដ្ដអាការេន វតិ បាការបរិក្ខេបោ យស្មិំ នគរេ, តំ នគរំ ហំសវតី។ អថ វា អនេកសង្ខា ហំសា តឡាកបោក្ខរណីសរបល្លលាទីសុ និវសន្តា ឥតោ ចិតោ ច វិធាវមានា វសន្តិ ឯត្ថាតិ ហំសវតី, តស្សា ហំសវតិយា។ សុជាតោ នាម ព្រាហ្មណោតិ សុដ្ឋុ ជាតោតិ សុជាតោ, ‘‘អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ’’តិ វចនតោ អគរហិតោ ហុត្វា ជាតោតិ អត្ថោ។ អសីតិកោដិនិចយោតិ អសីតិកោដិធនរាសិកោ បហូតធនធញ្ញវា អសង្ខ្យេយ្យធនធញ្ញវា ព្រាហ្មណោ សុជាតោ នាម អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ។
441. Evaṃ so etadaggaṭṭhānaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassappatto taṃ pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nagare haṃsavatiyātiādimāha. Tattha haṃsavatiyāti haṃsāvaṭṭaākārena vati pākāraparikkhepo yasmiṃ nagare, taṃ nagaraṃ haṃsavatī. Atha vā anekasaṅkhā haṃsā taḷākapokkharaṇīsarapallalādīsu nivasantā ito cito ca vidhāvamānā vasanti etthāti haṃsavatī, tassā haṃsavatiyā. Sujāto nāma brāhmaṇoti suṭṭhu jātoti sujāto, ‘‘akkhitto anupakuṭṭho’’ti vacanato agarahito hutvā jātoti attho. Asītikoṭinicayoti asītikoṭidhanarāsiko pahūtadhanadhaññavā asaṅkhyeyyadhanadhaññavā brāhmaṇo sujāto nāma ahosinti sambandho.
៤៤២. បុនបិ តស្សេវ មហន្តភាវំ ទស្សេន្តោ អជ្ឈាយកោតិអាទិមាហ។ តត្ថ អជ្ឈាយកោតិ បរេសំ វេទត្តយាទិំ វាចេតា។ មន្តធរោតិ មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, អថព្ពនវេទព្យាករណាទិជាននបញ្ញវាតិ អត្ថោ។ តិណ្ណំ វេទាន បារគូតិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទសង្ខាតានំ តិណ្ណំ វេទានំ បរិយោសានំ បត្តោតិ អត្ថោ។ លក្ខណេតិ លក្ខណសត្ថេ, ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធចក្កវត្តិឥត្ថិបុរិសានំ ហត្ថបាទាទីសុ ទិស្សមានលក្ខណបកាសនកគន្ថេ ចាតិ អត្ថោ។ ឥតិហាសេតិ ‘‘ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសា’’តិ បោរាណកថាប្បកាសកេ គន្ថេ។ សធម្មេតិ សកធម្មេ ព្រាហ្មណធម្មេ បារមិំ គតោ បរិយោសានំ កោដិំ គតោ បត្តោតិ អត្ថោ។
442. Punapi tasseva mahantabhāvaṃ dassento ajjhāyakotiādimāha. Tattha ajjhāyakoti paresaṃ vedattayādiṃ vācetā. Mantadharoti mantā vuccati paññā, athabbanavedabyākaraṇādijānanapaññavāti attho. Tiṇṇaṃ vedāna pāragūti iruvedayajuvedasāmavedasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ pariyosānaṃ pattoti attho. Lakkhaṇeti lakkhaṇasatthe, buddhapaccekabuddhacakkavattiitthipurisānaṃ hatthapādādīsu dissamānalakkhaṇapakāsanakaganthe cāti attho. Itihāseti ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti porāṇakathāppakāsake ganthe. Sadhammeti sakadhamme brāhmaṇadhamme pāramiṃ gato pariyosānaṃ koṭiṃ gato pattoti attho.
៤៤៣. បរិព្ពាជាតិ យេ និគណ្ឋសាវកា, តេ សព្ពេ នានាទិដ្ឋិកា តទា មហិយា បថវីតលេ ចរន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
443.Paribbājāti ye nigaṇṭhasāvakā, te sabbe nānādiṭṭhikā tadā mahiyā pathavītale carantīti sambandho.
៤៤៥. យាវ យត្តកំ កាលំ ជិនោ នុប្បជ្ជតិ, តាវ តត្តកំ កាលំ ពុទ្ធោតិ វចនំ នត្ថីតិ អត្ថោ។
445. Yāva yattakaṃ kālaṃ jino nuppajjati, tāva tattakaṃ kālaṃ buddhoti vacanaṃ natthīti attho.
៤៤៦. អច្ចយេន អហោរត្តន្តិ អហោ ច រត្តិ ច អហោរត្តំ, ពហូនំ សំវច្ឆរានំ អតិក្កមេនាតិ អត្ថោ។ សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
446.Accayena ahorattanti aho ca ratti ca ahorattaṃ, bahūnaṃ saṃvaccharānaṃ atikkamenāti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.
៤៥៤. មន្តាណិបុត្តោតិ មន្តាណីនាមាយ កប្បកធីតុយា បុត្តោ, មាសបុណ្ណតាយ ទិវសបុណ្ណតាយ បុណ្ណោតិ លទ្ធនាមោតិ អត្ថោ។ តស្ស សត្ថុស្ស សាវកោ ហេស្សតិ ភវិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ។
454.Mantāṇiputtoti mantāṇīnāmāya kappakadhītuyā putto, māsapuṇṇatāya divasapuṇṇatāya puṇṇoti laddhanāmoti attho. Tassa satthussa sāvako hessati bhavissatīti sambandho.
៤៥៥. ឯវំ កិត្តយិ សោ ពុទ្ធោតិ សោ បទុមុត្តរោ ភគវា ឯវំ ឥមិនា បការេន សុនន្ទំ សុន្ទរាការេន សោមនស្សទាយកំ កិត្តយិ ព្យាករណមទាសីតិ អត្ថោ។ សព្ពំ ជនំ សកលជនសមូហំ សាធុកំ ហាសយន្តោ សោមនស្សំ ករោន្តោ សកំ ពលំ អត្តនោ ពលំ ទស្សយន្តោ បាកដំ ករោន្តោតិ សម្ពន្ធោ។
455.Evaṃ kittayi so buddhoti so padumuttaro bhagavā evaṃ iminā pakārena sunandaṃ sundarākārena somanassadāyakaṃ kittayi byākaraṇamadāsīti attho. Sabbaṃ janaṃ sakalajanasamūhaṃ sādhukaṃ hāsayanto somanassaṃ karonto sakaṃ balaṃ attano balaṃ dassayanto pākaṭaṃ karontoti sambandho.
៤៥៦. តតោ អនន្តរំ អត្តនោ អានុភាវំ អញ្ញាបទេសេន ទស្សេន្តោ កតញ្ជលីតិអាទិមាហ។ តទា តស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទតោ បុរិមកាលេ សុនន្ទំ តាបសំ កតញ្ជលិបុដា សព្ពេ ជនា នមស្សន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ ពុទ្ធេ ការំ ករិត្វានាតិ ឯវំ សោ សព្ពជនបូជិតោបិ សមានោ ‘‘បូជិតោម្ហី’’តិ មានំ អកត្វា ពុទ្ធសាសនេ អធិកំ កិច្ចំ កត្វា អត្តនោ គតិំ ជាតិំ សោធេសិ បរិសុទ្ធមកាសីតិ អត្ថោ។
456. Tato anantaraṃ attano ānubhāvaṃ aññāpadesena dassento katañjalītiādimāha. Tadā tasmiṃ buddhuppādato purimakāle sunandaṃ tāpasaṃ katañjalipuṭā sabbe janā namassantīti sambandho. Buddhe kāraṃ karitvānāti evaṃ so sabbajanapūjitopi samāno ‘‘pūjitomhī’’ti mānaṃ akatvā buddhasāsane adhikaṃ kiccaṃ katvā attano gatiṃ jātiṃ sodhesi parisuddhamakāsīti attho.
៤៥៧. សុត្វាន មុនិនោ វចន្តិ តស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វាចំ, គាថាពន្ធសុខត្ថំ អា-ការស្ស រស្សំ កត្វា ‘‘វច’’ន្តិ វុត្តំ។ ‘‘អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ គោតមោ នាម នាមេន សត្ថា លោកេ ភវិស្សតី’’តិ ឥមំ មុនិនោ វចនំ សុត្វា យថា យេន បការេន គោតមំ ភគវន្តំ បស្សាមិ, តថា តេន បការេន ការំ អធិកកិច្ចំ បុញ្ញសម្ភារំ កស្សាមិ ករិស្សាមីតិ មេ មយ្ហំ សង្កប្បោ ចេតនាមនសិការោ អហុ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ។
457.Sutvāna munino vacanti tassa sammāsambuddhassa vācaṃ, gāthābandhasukhatthaṃ ā-kārassa rassaṃ katvā ‘‘vaca’’nti vuttaṃ. ‘‘Anāgatamhi addhāne gotamo nāma nāmena satthā loke bhavissatī’’ti imaṃ munino vacanaṃ sutvā yathā yena pakārena gotamaṃ bhagavantaṃ passāmi, tathā tena pakārena kāraṃ adhikakiccaṃ puññasambhāraṃ kassāmi karissāmīti me mayhaṃ saṅkappo cetanāmanasikāro ahu ahosīti sambandho.
៤៥៨. ឯវាហំ ចិន្តយិត្វានាតិ ‘‘អហំ ការំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា។ កិរិយំ ចិន្តយិំ មមាតិ ‘‘មយា កីទិសំ បុញ្ញំ កត្តព្ពំ នុ ខោ’’តិ កិរិយំ កត្តព្ពកិច្ចំ ចិន្តយិន្តិ អត្ថោ។ ក្យាហំ កម្មំ អាចរាមីតិ អហំ កីទិសំ បុញ្ញកម្មំ អាចរាមិ បូរេមិ នុ ខោតិ អត្ថោ។ បុញ្ញក្ខេត្តេ អនុត្តរេតិ ឧត្តរវិរហិតេ សកលបុញ្ញស្ស ភាជនភូតេ រតនត្តយេតិ អត្ថោ។
458.Evāhaṃ cintayitvānāti ‘‘ahaṃ kāraṃ karissāmī’’ti evaṃ cintetvā. Kiriyaṃ cintayiṃ mamāti ‘‘mayā kīdisaṃ puññaṃ kattabbaṃ nu kho’’ti kiriyaṃ kattabbakiccaṃ cintayinti attho. Kyāhaṃ kammaṃ ācarāmīti ahaṃ kīdisaṃ puññakammaṃ ācarāmi pūremi nu khoti attho. Puññakkhette anuttareti uttaravirahite sakalapuññassa bhājanabhūte ratanattayeti attho.
៤៥៩. អយញ្ច បាឋិកោ ភិក្ខូតិ អយំ ភិក្ខុ សរភញ្ញវសេន គន្ថបាឋបឋនតោ វាចនតោ ‘‘បាឋិកោ’’តិ លទ្ធនាមោ ភិក្ខុ។ ពុទ្ធសាសនេ សព្ពេសំ បាឋីនំ បាឋកវាចកានំ អន្តរេ វិនយេ ច អគ្គនិក្ខិត្តោ អគ្គោ ឥតិ ឋបិតោ។ តំ ឋានំ តេន ភិក្ខុនា បត្តដ្ឋានន្តរំ អហំ បត្ថយេ បត្ថេមីតិ អត្ថោ។
459.Ayañca pāṭhiko bhikkhūti ayaṃ bhikkhu sarabhaññavasena ganthapāṭhapaṭhanato vācanato ‘‘pāṭhiko’’ti laddhanāmo bhikkhu. Buddhasāsane sabbesaṃ pāṭhīnaṃ pāṭhakavācakānaṃ antare vinaye ca agganikkhitto aggo iti ṭhapito. Taṃ ṭhānaṃ tena bhikkhunā pattaṭṭhānantaraṃ ahaṃ patthaye patthemīti attho.
៤៦០. តតោ បរំ អត្តនោ បុញ្ញករណូបាយំ ទស្សេន្តោ ឥទំ មេ អមិតំ ភោគន្តិអាទិមាហ។ មេ មយ្ហំ អមិតំ បមាណវិរហិតំ ភោគរាសិំ អក្ខោភំ ខោភេតុំ អសក្កុណេយ្យំ សាគរូបមំ សាគរសទិសំ តេន ភោគេន តាទិសេន ធនេន ពុទ្ធស្ស អារាមំ មាបយេតិ សម្ពន្ធោ។ សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ។
460. Tato paraṃ attano puññakaraṇūpāyaṃ dassento idaṃ me amitaṃ bhogantiādimāha. Me mayhaṃ amitaṃ pamāṇavirahitaṃ bhogarāsiṃ akkhobhaṃ khobhetuṃ asakkuṇeyyaṃ sāgarūpamaṃ sāgarasadisaṃ tena bhogena tādisena dhanena buddhassa ārāmaṃ māpayeti sambandho. Sesaṃ uttānatthameva.
៤៧៤. ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា សម្ពុទ្ធោ តេន សុដ្ឋុ មាបិតំ ការិតំ សង្ឃារាមំ បដិគ្គហេត្វា តស្សារាមស្សានិសំសទីបកំ ឥទំ វចនំ អព្រវិ កថេសីតិ សម្ពន្ធោ។
474. Bhikkhusaṅghe nisīditvā sambuddho tena suṭṭhu māpitaṃ kāritaṃ saṅghārāmaṃ paṭiggahetvā tassārāmassānisaṃsadīpakaṃ idaṃ vacanaṃ abravi kathesīti sambandho.
៤៧៥. កថំ? យោ សោតិ យោ សង្ឃារាមទាយកោ តាបសោ សុមាបិតំ កុដិលេណមណ្ឌបបាសាទហម្មិយបាការាទិនា សុដ្ឋុ សជ្ជិតំ សង្ឃារាមំ ពុទ្ធស្ស បាទាសិ ប-ការេន សោមនស្សសម្បយុត្តចិត្តេន អទាសិ។ តមហំ កិត្តយិស្សាមីតិ តំ តាបសំ អហំ បាកដំ ករិស្សាមិ, ឧត្តានិំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ។ សុណាថ មម ភាសតោតិ ភាសន្តស្ស មយ្ហំ វចនំ សុណាថ, ឱហិតសោតា អវិក្ខិត្តចិត្តា មនសិ ករោថាតិ អត្ថោ។
475. Kathaṃ? Yo soti yo saṅghārāmadāyako tāpaso sumāpitaṃ kuṭileṇamaṇḍapapāsādahammiyapākārādinā suṭṭhu sajjitaṃ saṅghārāmaṃ buddhassa pādāsi pa-kārena somanassasampayuttacittena adāsi. Tamahaṃ kittayissāmīti taṃ tāpasaṃ ahaṃ pākaṭaṃ karissāmi, uttāniṃ karissāmīti attho. Suṇātha mama bhāsatoti bhāsantassa mayhaṃ vacanaṃ suṇātha, ohitasotā avikkhittacittā manasi karothāti attho.
៤៧៦. តេន ទិន្នារាមស្ស ផលំ ទស្សេន្តោ ហត្ថី អស្សា រថា បត្តីតិអាទិមាហ។ តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
476. Tena dinnārāmassa phalaṃ dassento hatthī assā rathā pattītiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.
៤៧៧. សង្ឃារាមស្សិទំ ផលន្តិ ឥទំ អាយតិំ អនុភវិតព្ពសម្បត្តិសង្ខាតំ ឥដ្ឋផលំ សង្ឃារាមទានស្ស ផលំ វិបាកន្តិ អត្ថោ។
477.Saṅghārāmassidaṃ phalanti idaṃ āyatiṃ anubhavitabbasampattisaṅkhātaṃ iṭṭhaphalaṃ saṅghārāmadānassa phalaṃ vipākanti attho.
៤៧៨. ឆឡាសីតិសហស្សានីតិ ឆសហស្សានិ អសីតិសហស្សានិ សមលង្កតា សុដ្ឋុ អលង្កតា សជ្ជិតា នារិយោ ឥត្ថិយោ វិចិត្តវត្ថាភរណាតិ វិចិត្តេហិ អនេករូបេហិ វត្ថេហិ អាភរណេហិ ច សមន្នាគតា។ អាមុត្តមណិកុណ្ឌលាតិ ឱលម្ពិតមុត្តាហារមណិកញ្ចិតកណ្ណាតិ អត្ថោ។
478.Chaḷāsītisahassānīti chasahassāni asītisahassāni samalaṅkatā suṭṭhu alaṅkatā sajjitā nāriyo itthiyo vicittavatthābharaṇāti vicittehi anekarūpehi vatthehi ābharaṇehi ca samannāgatā. Āmuttamaṇikuṇḍalāti olambitamuttāhāramaṇikañcitakaṇṇāti attho.
៤៧៩. តាសំ ឥត្ថីនំ រូបសោភាតិសយំ វណ្ណេន្តោ អាឡារបម្ហាតិអាទិមាហ។ តត្ថ អាឡារានិ មហន្តានិ អក្ខីនិ មណិគុឡសទិសានិ យាសំ ឥត្ថីនំ តា អាឡារបម្ហា ភមរានមិវ មន្ទលោចនាតិ អត្ថោ។ ហសុលា ហាសបកតិ, លីលាវិលាសាតិ អត្ថោ។ សុសញ្ញាតិ សុន្ទរសញ្ញិតព្ពសរីរាវយវា។ តនុមជ្ឈិមាតិ ខុទ្ទកឧទរបទេសា។ សេសំ ឧត្តានមេវ។
479. Tāsaṃ itthīnaṃ rūpasobhātisayaṃ vaṇṇento āḷārapamhātiādimāha. Tattha āḷārāni mahantāni akkhīni maṇiguḷasadisāni yāsaṃ itthīnaṃ tā āḷārapamhā bhamarānamiva mandalocanāti attho. Hasulā hāsapakati, līlāvilāsāti attho. Susaññāti sundarasaññitabbasarīrāvayavā. Tanumajjhimāti khuddakaudarapadesā. Sesaṃ uttānameva.
៤៨៤. តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោតិ តស្ស គោតមស្ស ភគវតោ ធម្មេសុ ទាយាទោ ធម្មកោដ្ឋាសភាគី។ ឱរសោតិ ឧរសិ ជាតោ, សិថិលធនិតាទិទសវិធព្យញ្ជនពុទ្ធិសម្បន្នំ កណ្ឋតាលុឱដ្ឋាទិបញ្ចដ្ឋានេ ឃដ្ដេត្វា ទេសិតធម្មំ សុត្វា សោតាបត្តិមគ្គាទិមគ្គបដិបាដិយា សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា អរហត្តេ ឋិតភាវេន ឧរសិ ជាតបុត្តោតិ អត្ថោ។ ធម្មនិម្មិតោតិ ធម្មេន សមេន អទណ្ឌេន អសត្ថេន និម្មិតោ បាកដោ ភវិស្សសីតិ អត្ថោ។ ឧបាលិ នាម នាមេនាតិ កិញ្ចាបិ សោ មាតុ នាមេន មន្តាណិបុត្តនាមោ, អនុរុទ្ធាទីហិ បន សហ គន្ត្វា បព្ពជិតត្តា ខត្តិយានំ ឧបសមីបេ អល្លីនោ យុត្តោ កាយចិត្តេហិ សមង្គីភូតោតិ ឧបាលីតិ នាមេន សត្ថុ សាវកោ ហេស្សតិ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ។
484.Tassadhammesu dāyādoti tassa gotamassa bhagavato dhammesu dāyādo dhammakoṭṭhāsabhāgī. Orasoti urasi jāto, sithiladhanitādidasavidhabyañjanabuddhisampannaṃ kaṇṭhatāluoṭṭhādipañcaṭṭhāne ghaṭṭetvā desitadhammaṃ sutvā sotāpattimaggādimaggapaṭipāṭiyā sabbakilese khepetvā arahatte ṭhitabhāvena urasi jātaputtoti attho. Dhammanimmitoti dhammena samena adaṇḍena asatthena nimmito pākaṭo bhavissasīti attho. Upāli nāma nāmenāti kiñcāpi so mātu nāmena mantāṇiputtanāmo, anuruddhādīhi pana saha gantvā pabbajitattā khattiyānaṃ upasamīpe allīno yutto kāyacittehi samaṅgībhūtoti upālīti nāmena satthu sāvako hessati bhavissatīti attho.
៤៨៥. វិនយេ បារមិំ បត្វាតិ វិនយបិដកេ កោដិំ បរិយោសានំ បត្វា បាបុណិត្វា។ ឋានាដ្ឋានេ ច កោវិទោតិ ការណាការណេ ច ទក្ខោ ឆេកោតិ អត្ថោ។ ជិនសាសនំ ធារេន្តោតិ ជិនេន វុត្តានុសាសនិំ ជិនស្ស បិដកត្តយំ វាចនសវនចិន្តនធារណាទិវសេន ធារេន្តោ, សល្លក្ខេន្តោតិ អត្ថោ។ វិហរិស្សតិនាសវោតិ និក្កិលេសោ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរិស្សតិ បវត្តេស្សតីតិ អត្ថោ។
485.Vinaye pāramiṃ patvāti vinayapiṭake koṭiṃ pariyosānaṃ patvā pāpuṇitvā. Ṭhānāṭṭhāne ca kovidoti kāraṇākāraṇe ca dakkho chekoti attho. Jinasāsanaṃ dhārentoti jinena vuttānusāsaniṃ jinassa piṭakattayaṃ vācanasavanacintanadhāraṇādivasena dhārento, sallakkhentoti attho. Viharissatināsavoti nikkileso catūhi iriyāpathehi aparipatantaṃ attabhāvaṃ harissati pavattessatīti attho.
៤៨៧. អបរិមេយ្យុបាទាយាតិ អនេកសតសហស្សេ អាទិំ កត្វា។ បត្ថេមិ តវ សាសនន្តិ ‘‘គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ វិនយធរានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ តុយ្ហំ សាសនំ បត្ថេមិ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ។ សោ មេ អត្ថោតិ សោ ឯតទគ្គដ្ឋានន្តរសង្ខាតោ អត្ថោ មេ មយា អនុប្បត្តោតិ អត្ថោ។ សព្ពសំយោជនក្ខយោតិ សព្ពេសំ សំយោជនានំ ខយោ មយា អនុប្បត្តោតិ សម្ពន្ធោ, និព្ពានំ អធិគតន្តិ អត្ថោ។
487.Aparimeyyupādāyāti anekasatasahasse ādiṃ katvā. Patthemi tava sāsananti ‘‘gotamassa bhagavato sāsane vinayadharānaṃ aggo bhaveyya’’nti tuyhaṃ sāsanaṃ patthemi icchāmīti attho. So me atthoti so etadaggaṭṭhānantarasaṅkhāto attho me mayā anuppattoti attho. Sabbasaṃyojanakkhayoti sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khayo mayā anuppattoti sambandho, nibbānaṃ adhigatanti attho.
៤៨៨. រាជទណ្ឌេន តជ្ជិតោ បីឡិតោ សូលាវុតោ សូលេ អាវុតោ អាវុណិតោ បោសោ បុរិសោ សូលេ សាតំ មធុរសុខំ អវិន្ទន្តោ នានុភវន្តោ បរិមុត្តិំវ បរិមោចនមេវ ឥច្ឆតិ យថាតិ សម្ពន្ធោ។
488. Rājadaṇḍena tajjito pīḷito sūlāvuto sūle āvuto āvuṇito poso puriso sūle sātaṃ madhurasukhaṃ avindanto nānubhavanto parimuttiṃva parimocanameva icchati yathāti sambandho.
៤៨៩-៩០. មហាវីរ វីរានមន្តរេ វីរុត្តម អហំ ភវទណ្ឌេន ជាតិទណ្ឌេន, តជ្ជិតោ បីឡិតោ កម្មសូលាវុតោ កុសលាកុសលកម្មសូលស្មិំ អាវុតោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ, បិបាសាវេទនាយ បិបាសាតុរភាវេន អដ្ដិតោ អភិភូតោ ទុក្ខាបិតោ ភវេ សាតំ សំសារេ មធុរំ សុខំ ន វិន្ទាមិ ន លភាមិ។ រាគគ្គិទោសគ្គិមោហគ្គិសង្ខាតេហិ, នរកគ្គិកប្បុដ្ឋានគ្គិទុក្ខគ្គិសង្ខាតេហិ វា តីហិ អគ្គីហិ ឌយ្ហន្តោ បរិមុត្តិំ បរិមុច្ចនុបាយំ គវេសាមិ បរិយេសាមិ តថេវាតិ សម្ពន្ធោ។ យថា រាជទណ្ឌំ ឥតោ គតោ បត្តោ បរិមុត្តិំ គវេសតិ, តថា អហំ ភវទណ្ឌប្បត្តោ បរិមុត្តិំ គវេសាមីតិ សម្ពន្ធោ។
489-90.Mahāvīra vīrānamantare vīruttama ahaṃ bhavadaṇḍena jātidaṇḍena, tajjito pīḷito kammasūlāvuto kusalākusalakammasūlasmiṃ āvuto santo saṃvijjamāno, pipāsāvedanāya pipāsāturabhāvena aṭṭito abhibhūto dukkhāpito bhave sātaṃ saṃsāre madhuraṃ sukhaṃ na vindāmi na labhāmi. Rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi, narakaggikappuṭṭhānaggidukkhaggisaṅkhātehi vā tīhi aggīhi ḍayhanto parimuttiṃ parimuccanupāyaṃ gavesāmi pariyesāmi tathevāti sambandho. Yathā rājadaṇḍaṃ ito gato patto parimuttiṃ gavesati, tathā ahaṃ bhavadaṇḍappatto parimuttiṃ gavesāmīti sambandho.
៤៩១-២. បុន សំសារតោ មោចនំ ឧបមោបមេយ្យវសេន ទស្សេន្តោ យថា វិសាទោតិអាទិមាហ។ តត្ថ វិសេន សប្បវិសេន អា សមន្តតោ ទំសីយិត្ថ ទដ្ឋោ ហោតីតិ វិសាទោ, សប្បទដ្ឋោតិ អត្ថោ។ អថ វា វិសំ ហលាហលវិសំ អទតិ គិលតីតិ វិសាទោ, វិសខាទកោតិ អត្ថោ។ យោ បុរិសោ វិសាទោ, តេន តាទិសេន វិសេន បរិបីឡិតោ, តស្ស វិសស្ស វិឃាតាយ វិនាសាយ ឧបាយនំ ឧបាយភូតំ អគទំ ឱសធំ គវេសេយ្យ បរិយេសេយ្យ, តំ គវេសមានោ វិសឃាតកំ វិសនាសកំ អគទំ ឱសធំ បស្សេយ្យ ទក្ខេយ្យ។ សោ តំ អត្តនោ ទិដ្ឋំ ឱសធំ បិវិត្វា វិសម្ហា វិសតោ បរិមុត្តិយា បរិមោចនការណា សុខី អស្ស ភវេយ្យ យថាតិ សម្ពន្ធោ។
491-2. Puna saṃsārato mocanaṃ upamopameyyavasena dassento yathāvisādotiādimāha. Tattha visena sappavisena ā samantato daṃsīyittha daṭṭho hotīti visādo, sappadaṭṭhoti attho. Atha vā visaṃ halāhalavisaṃ adati gilatīti visādo, visakhādakoti attho. Yo puriso visādo, tena tādisena visena paripīḷito, tassa visassa vighātāya vināsāya upāyanaṃ upāyabhūtaṃ agadaṃ osadhaṃ gaveseyya pariyeseyya, taṃ gavesamāno visaghātakaṃ visanāsakaṃ agadaṃ osadhaṃ passeyya dakkheyya. So taṃ attano diṭṭhaṃ osadhaṃ pivitvā visamhā visato parimuttiyā parimocanakāraṇā sukhī assa bhaveyya yathāti sambandho.
៤៩៣. តថេវាហន្តិ យថា យេន បការេន សោ នរោ វិសហតោ, សវិសេន សប្បេន ទដ្ឋោ វិសខាទកោ វា ឱសធំ បិវិត្វា សុខី ភវេយ្យ, តថេវ តេន បការេន អហំ អវិជ្ជាយ មោហេន សំ សុដ្ឋុ បីឡិតោ។ សទ្ធម្មាគទមេសហន្តិ អហំ សទ្ធម្មសង្ខាតំ ឱសធំ ឯសំ បរិយេសន្តោតិ អត្ថោ។
493.Tathevāhanti yathā yena pakārena so naro visahato, savisena sappena daṭṭho visakhādako vā osadhaṃ pivitvā sukhī bhaveyya, tatheva tena pakārena ahaṃ avijjāya mohena saṃ suṭṭhu pīḷito. Saddhammāgadamesahanti ahaṃ saddhammasaṅkhātaṃ osadhaṃ esaṃ pariyesantoti attho.
៤៩៤-៥. ធម្មាគទំ គវេសន្តោតិ សំសារទុក្ខវិសស្ស វិនាសាយ ធម្មោសធំ គវេសន្តោ។ អទ្ទក្ខិំ សក្យសាសនន្តិ សក្យវំសបភវស្ស គោតមស្ស សាសនំ សទ្ទក្ខិន្តិ អត្ថោ។ អគ្គំ សព្ពោសធានំ តន្តិ សព្ពេសំ ឱសធានំ អន្តរេ តំ សក្យសាសនសង្ខាតំ ធម្មោសធំ អគ្គំ ឧត្តមន្តិ អត្ថោ។ សព្ពសល្លវិនោទនន្តិ រាគសល្លាទីនំ សព្ពេសំ សល្លានំ វិនោទនំ វូបសមករំ ធម្មោសធំ ធម្មសង្ខាតំ ឱសធំ បិវិត្វា សព្ពំ វិសំ សកលសំសារទុក្ខវិសំ សមូហនិំ នាសេសិន្តិ សម្ពន្ធោ។ អជរាមរន្តិ តំ ទុក្ខវិសំ សមូហនិត្វា អជរំ ជរាវិរហិតំ អមរំ មរណវិរហិតំ សីតិភាវំ រាគបរិឡាហាទិវិរហិតត្តា សីតលភូតំ និព្ពានំ អហំ ផស្សយិំ បច្ចក្ខមកាសិន្តិ សម្ពន្ធោ។
494-5.Dhammāgadaṃ gavesantoti saṃsāradukkhavisassa vināsāya dhammosadhaṃ gavesanto. Addakkhiṃ sakyasāsananti sakyavaṃsapabhavassa gotamassa sāsanaṃ saddakkhinti attho. Aggaṃ sabbosadhānaṃ tanti sabbesaṃ osadhānaṃ antare taṃ sakyasāsanasaṅkhātaṃ dhammosadhaṃ aggaṃ uttamanti attho. Sabbasallavinodananti rāgasallādīnaṃ sabbesaṃ sallānaṃ vinodanaṃ vūpasamakaraṃ dhammosadhaṃ dhammasaṅkhātaṃ osadhaṃ pivitvā sabbaṃ visaṃ sakalasaṃsāradukkhavisaṃ samūhaniṃ nāsesinti sambandho. Ajarāmaranti taṃ dukkhavisaṃ samūhanitvā ajaraṃ jarāvirahitaṃ amaraṃ maraṇavirahitaṃ sītibhāvaṃ rāgapariḷāhādivirahitattā sītalabhūtaṃ nibbānaṃ ahaṃ phassayiṃ paccakkhamakāsinti sambandho.
៤៩៦. បុន កិលេសតមស្ស ឧបមំ ទស្សេន្តោ យថា ភូតដ្ដិតោតិអាទិមាហ។ តត្ថ យថា យេន បការេន ភូតដ្ដិតោ ភូតេន យក្ខេន អដ្ដិតោ បីឡិតោ បោសោ បុរិសោ ភូតគ្គាហេន យក្ខគ្គាហេន បីឡិតោ ទុក្ខិតោ ភូតស្មា យក្ខគ្គាហតោ បរិមុត្តិយា មោចនត្ថាយ ភូតវេជ្ជំ គវេសេយ្យ។
496. Puna kilesatamassa upamaṃ dassento yathā bhūtaṭṭitotiādimāha. Tattha yathā yena pakārena bhūtaṭṭito bhūtena yakkhena aṭṭito pīḷito poso puriso bhūtaggāhena yakkhaggāhena pīḷito dukkhito bhūtasmā yakkhaggāhato parimuttiyā mocanatthāya bhūtavejjaṃ gaveseyya.
៤៩៧. តំ គវេសមានោ ច ភូតវិជ្ជាយ សុដ្ឋុ កោវិទំ ឆេកំ ភូតវេជ្ជំ បស្សេយ្យ, សោ ភូតវេជ្ជោ តស្ស យក្ខគ្គហិតស្ស បុរិសស្ស អាវេសភូតំ វិហនេ វិនាសេយ្យ, សមូលញ្ច មូលេន សហ អាយតិំ អនាសេវកំ កត្វា វិនាសយេ វិទ្ធំសេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ។
497. Taṃ gavesamāno ca bhūtavijjāya suṭṭhu kovidaṃ chekaṃ bhūtavejjaṃ passeyya, so bhūtavejjo tassa yakkhaggahitassa purisassa āvesabhūtaṃ vihane vināseyya, samūlañca mūlena saha āyatiṃ anāsevakaṃ katvā vināsaye viddhaṃseyyāti sambandho.
៤៩៨. មហាវីរ វីរុត្តម តមគ្គាហេន កិលេសន្ធការគ្គាហេន បីឡិតោ អហំ តថេវ តេន បការេនេវ តមតោ កិលេសន្ធការតោ បរិមុត្តិយា មោចនត្ថាយ ញាណាលោកំ បញ្ញាអាលោកំ គវេសាមីតិ សម្ពន្ធោ។
498.Mahāvīra vīruttama tamaggāhena kilesandhakāraggāhena pīḷito ahaṃ tatheva tena pakāreneva tamato kilesandhakārato parimuttiyā mocanatthāya ñāṇālokaṃ paññāālokaṃ gavesāmīti sambandho.
៤៩៩. អថ តទនន្តរំ កិលេសតមសោធនំ កិលេសន្ធការនាសកំ សក្យមុនិំ អទ្ទសន្តិ អត្ថោ។ សោ សក្យមុនិ មេ មយ្ហំ តមំ អន្ធការំ កិលេសតិមិរំ ភូតវេជ្ជោវ ភូតកំ យក្ខគ្គហិតំ ឥវ វិនោទេសិ ទូរី អកាសីតិ សម្ពន្ធោ។
499. Atha tadanantaraṃ kilesatamasodhanaṃ kilesandhakāranāsakaṃ sakyamuniṃ addasanti attho. So sakyamuni me mayhaṃ tamaṃ andhakāraṃ kilesatimiraṃ bhūtavejjova bhūtakaṃ yakkhaggahitaṃ iva vinodesi dūrī akāsīti sambandho.
៥០០. សោ អហំ ឯវំ វិមុត្តោ សំសារសោតំ សំសារបវាហំ សំ សុដ្ឋុ ឆិន្ទិំ ឆេទេសិំ, តណ្ហាសោតំ តណ្ហាមហោឃំ និវារយិំ និរវសេសំ អប្បវត្តិំ អកាសិន្តិ អត្ថោ។ ភវំ ឧគ្ឃាដយិំ សព្ពន្តិ កាមភវាទិកំ សព្ពំ នវភវំ ឧគ្ឃាដយិំ វិនាសេសិន្តិ អត្ថោ។ មូលតោ វិនាសេន្តោ ភូតវេជ្ជោ ឥវ មូលតោ ឧគ្ឃាដយិន្តិ សម្ពន្ធោ។
500. So ahaṃ evaṃ vimutto saṃsārasotaṃ saṃsārapavāhaṃ saṃ suṭṭhu chindiṃ chedesiṃ, taṇhāsotaṃ taṇhāmahoghaṃ nivārayiṃ niravasesaṃ appavattiṃ akāsinti attho. Bhavaṃ ugghāṭayiṃ sabbanti kāmabhavādikaṃ sabbaṃ navabhavaṃ ugghāṭayiṃ vināsesinti attho. Mūlato vināsento bhūtavejjo iva mūlato ugghāṭayinti sambandho.
៥០១. តតោ និព្ពានបរិយេសនាយ ឧបមំ ទស្សេន្តោ យថាតិអាទិមាហ។ តត្ថ គរុំ ភារិយំ នាគំ គិលតីតិ គរុឡោ។ គរុំ វា នាគំ លាតិ អាទទាតីតិ គរុឡោ, គរុឡរាជា។ អត្តនោ ភក្ខំ សកគោចរំ បន្នគំ បការេន បរហត្ថំ ន គច្ឆតីតិ បន្នគោតិ លទ្ធនាមំ នាគំ គហណត្ថាយ ឱបតតិ អវបតតិ, សមន្តា សមន្តតោ យោជនសតំ សតយោជនប្បមាណំ មហាសរំ មហាសមុទ្ទំ អត្តនោ បក្ខវាតេហិ វិក្ខោភេតិ អាលោឡេតិ យថាតិ សម្ពន្ធោ។
501. Tato nibbānapariyesanāya upamaṃ dassento yathātiādimāha. Tattha garuṃ bhāriyaṃ nāgaṃ gilatīti garuḷo. Garuṃ vā nāgaṃ lāti ādadātīti garuḷo, garuḷarājā. Attano bhakkhaṃ sakagocaraṃ pannagaṃ pakārena parahatthaṃ na gacchatīti pannagoti laddhanāmaṃ nāgaṃ gahaṇatthāya opatati avapatati, samantā samantato yojanasataṃ satayojanappamāṇaṃ mahāsaraṃ mahāsamuddaṃ attano pakkhavātehi vikkhobheti āloḷeti yathāti sambandho.
៥០២. សោ សុបណ្ណោ វិហង្គមោ វេហាសគមនសីលោ បន្នគំ នាមំ គហេត្វា អធោសីសំ ឱលម្ពេត្វា វិហេឋយំ តត្ថ តត្ថ វិវិធេន ហេឋនេន ហេឋេន្តោ អាទាយ ទឡ្ហំ គហេត្វា យេន កាមំ យត្ថ គន្តុកាមោ, តត្ថ បក្កមតិ គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ។
502.So supaṇṇo vihaṅgamo vehāsagamanasīlo pannagaṃ nāmaṃ gahetvā adhosīsaṃ olambetvā viheṭhayaṃ tattha tattha vividhena heṭhanena heṭhento ādāya daḷhaṃ gahetvā yena kāmaṃ yattha gantukāmo, tattha pakkamati gacchatīti sambandho.
៥០៣. ភន្តេ មហាវីរ, យថា គរុឡោ ពលី ពលវា បន្នគំ គហេត្វា បក្កមតិ, តថា ឯវ អហំ អសង្ខតំ បច្ចយេហិ អកតំ និព្ពានំ គវេសន្តោ បដិបត្តិបូរណវសេន បរិយេសន្តោ ទោសេ សកលទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សេ វិក្ខាលយិំ វិសេសេន សមុច្ឆេទប្បហានេន សោធេសិំ អហន្តិ សម្ពន្ធោ។
503. Bhante mahāvīra, yathā garuḷo balī balavā pannagaṃ gahetvā pakkamati, tathā eva ahaṃ asaṅkhataṃ paccayehi akataṃ nibbānaṃ gavesanto paṭipattipūraṇavasena pariyesanto dose sakaladiyaḍḍhakilesasahasse vikkhālayiṃ visesena samucchedappahānena sodhesiṃ ahanti sambandho.
៥០៤. យថា គរុឡោ បន្នគំ គហេត្វា ភុញ្ជិត្វា វិហរតិ, តថា អហំ ធម្មវរំ ឧត្តមធម្មំ ទិដ្ឋោ បស្សន្តោ ឯតំ សន្តិបទំ និព្ពានបទំ អនុត្តរំ ឧត្តរវិរហិតំ មគ្គផលេហិ អាទាយ គហេត្វា វឡញ្ជេត្វា វិហរាមីតិ សម្ពន្ធោ។
504. Yathā garuḷo pannagaṃ gahetvā bhuñjitvā viharati, tathā ahaṃ dhammavaraṃ uttamadhammaṃ diṭṭho passanto etaṃ santipadaṃ nibbānapadaṃ anuttaraṃ uttaravirahitaṃ maggaphalehi ādāya gahetvā vaḷañjetvā viharāmīti sambandho.
៥០៥. ឥទានិ និព្ពានស្ស ទុល្លភភាវំ ទស្សេន្តោ អាសាវតី នាម លតាតិអាទិមាហ។ តត្ថ សព្ពេសំ ទេវានំ អាសា ឥច្ឆា ឯតិស្សំ លតាយំ អត្ថីតិ អាសាវតី នាម លតា, ចិត្តលតាវនេ អនេកវិចិត្តាហិ លតាហិ គហនីភូតេ វនេ ឧយ្យានេ ជាតា និព្ពត្តាតិ អត្ថោ។ តស្សា លតាយ វស្សសហស្សេន វស្សសហស្សច្ចយេន ឯកំ ផលំ និព្ពត្តតេ ឯកំ ផលំ គណ្ហាតិ។
505. Idāni nibbānassa dullabhabhāvaṃ dassento āsāvatī nāma latātiādimāha. Tattha sabbesaṃ devānaṃ āsā icchā etissaṃ latāyaṃ atthīti āsāvatī nāma latā, cittalatāvane anekavicittāhi latāhi gahanībhūte vane uyyāne jātā nibbattāti attho. Tassā latāya vassasahassena vassasahassaccayena ekaṃ phalaṃ nibbattate ekaṃ phalaṃ gaṇhāti.
៥០៦. តំ ទេវាតិ តំ អាសាវតិំ លតំ តាវ ទូរផលំ តត្តកំ ចិរកាលំ អតិក្កមិត្វា ផលំ គណ្ហន្តំ សំវិជ្ជមានំ ទេវា តាវតិំសទេវតា បយិរុបាសន្តិ ភជន្តិ, សា អាសាវតី នាម លតុត្តមា លតានំ អន្តរេ ឧត្តមលតា ឯវំ ទេវានំ បិយា អហោសីតិ សម្ពន្ធោ។
506.Taṃ devāti taṃ āsāvatiṃ lataṃ tāva dūraphalaṃ tattakaṃ cirakālaṃ atikkamitvā phalaṃ gaṇhantaṃ saṃvijjamānaṃ devā tāvatiṃsadevatā payirupāsanti bhajanti, sā āsāvatī nāma latuttamā latānaṃ antare uttamalatā evaṃ devānaṃ piyā ahosīti sambandho.
៥០៧. សតសហស្សុបាទាយាតិ សតសហស្សសំវច្ឆរំ អាទិំ កត្វា។ តាហំ បរិចរេ មុនីតិ មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, ភន្តេ, មុនិ ញាណវន្ត សព្ពញ្ញុ, អហំ តំ ភគវន្តំ បរិចរេ បយិរុបាសាមិ។ សាយំបាតំ នមស្សាមីតិ សាយន្ហសមយញ្ច បុព្ពណ្ហសមយញ្ចាតិ ទ្វិក្ខត្តុំ នមស្សាមិ បណាមំ ករោមិ។ យថា ទេវា តាវតិំសា ទេវា វិយ អាសាវតីលតំ សាយំបាតញ្ច បយិរុបាសន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
507.Satasahassupādāyāti satasahassasaṃvaccharaṃ ādiṃ katvā. Tāhaṃ paricare munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, bhante, muni ñāṇavanta sabbaññu, ahaṃ taṃ bhagavantaṃ paricare payirupāsāmi. Sāyaṃpātaṃ namassāmīti sāyanhasamayañca pubbaṇhasamayañcāti dvikkhattuṃ namassāmi paṇāmaṃ karomi. Yathā devā tāvatiṃsā devā viya āsāvatīlataṃ sāyaṃpātañca payirupāsantīti sambandho.
៥០៨. អវញ្ឈា បារិចរិយាតិ យស្មា ពុទ្ធទស្សនហេតុ និព្ពានប្បត្តិ អហោសិ, តស្មា ពុទ្ធបារិចរិយា វត្តបដិបត្តិកិរិយា អវញ្ឈា អតុច្ឆា នមស្សនា បណាមកិរិយា ច អមោឃា អតុច្ឆា។ តថា ហិ ទូរាគតំ ទូរតោ សំសារទ្ធានតោ អាគតម្បិ, សន្តំ សំវិជ្ជមានំ ខណោយំ អយំ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណោ ន វិរាធយិ នាតិក្កមិ, មំ អតិក្កមិត្វា ន គតោតិ អត្ថោ។
508.Avañjhā pāricariyāti yasmā buddhadassanahetu nibbānappatti ahosi, tasmā buddhapāricariyā vattapaṭipattikiriyā avañjhā atucchā namassanā paṇāmakiriyā ca amoghā atucchā. Tathā hi dūrāgataṃ dūrato saṃsāraddhānato āgatampi, santaṃ saṃvijjamānaṃ khaṇoyaṃ ayaṃ buddhuppādakkhaṇo na virādhayi nātikkami, maṃ atikkamitvā na gatoti attho.
៥០៩. ពុទ្ធទស្សនហេតុ និព្ពានប្បត្តោ អហំ អាយតិំ ឧប្បជ្ជនកភវេ មម បដិសន្ធិំ វិចិនន្តោ ឧបបរិក្ខន្តោ ន បស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ។ និរូបធិ ខន្ធូបធិកិលេសូបធីហិ វិរហិតោ វិប្បមុត្តោ សព្ពកិលេសេហិ វិនាភូតោ ឧបសន្តោ កិលេសបរិឡាហាភាវេន សន្តមានសោ ចរាមិ អហន្តិ សម្ពន្ធោ។
509. Buddhadassanahetu nibbānappatto ahaṃ āyatiṃ uppajjanakabhave mama paṭisandhiṃ vicinanto upaparikkhanto na passāmīti sambandho. Nirūpadhi khandhūpadhikilesūpadhīhi virahito vippamutto sabbakilesehi vinābhūto upasanto kilesapariḷāhābhāvena santamānaso carāmi ahanti sambandho.
៥១០. បុន អត្តនោ ពុទ្ធទស្សនាយ ឧបមំ ទស្សេន្តោ យថាបិ បទុមំ នាមាតិអាទិមាហ។ សូរិយរំសេន សូរិយរំសិសម្ផស្សេន យថា បទុមំ នាម អបិ បុប្ផតិ វិកសតិ មហាវីរ វីរុត្តម អហំ តថា ឯវ ពុទ្ធរំសេន ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតធម្មរំសិប្បភាវេន បុប្ផិតោតិ អត្ថោ។
510. Puna attano buddhadassanāya upamaṃ dassento yathāpi padumaṃ nāmātiādimāha. Sūriyaraṃsena sūriyaraṃsisamphassena yathā padumaṃ nāma api pupphati vikasati mahāvīra vīruttama ahaṃ tathā eva buddharaṃsena buddhena bhagavatā desitadhammaraṃsippabhāvena pupphitoti attho.
៥១១-១២. បុន ពុទ្ធទស្សនេន និព្ពានទស្សនំ ទីបេន្តោ យថា ពលាកាតិអាទិមាហ។ តត្ថ ពលាកយោនិម្ហិ ពលាកជាតិយំ សទា សព្ពស្មិំ កាលេ បុមា បុរិសោ យថា ន វិជ្ជតិ។ បុមេ អវិជ្ជមានេ កថំ ពលាកានំ គព្ភគ្គហណំ ហោតីតិ ចេ? មេឃេសុ គជ្ជមានេសុ សទ្ទំ ករោន្តេសុ មេឃគជ្ជនំ សុត្វា តា ពលាកិនិយោ សទា សព្ពកាលេ គព្ភំ គណ្ហន្តិ អណ្ឌំ ធារេន្តីតិ អត្ថោ។ យាវ យត្តកំ កាលំ មេឃោ ន គជ្ជតិ មេឃោ សទ្ទំ ន ករោតិ, តាវ តត្តកំ កាលំ ចិរំ ចិរកាលេន គព្ភំ អណ្ឌំ ធារេន្តិ។ យទា យស្មិំ កាលេ មេឃោ បវស្សតិ បការេន គជ្ជិត្វា វស្សតិ វុដ្ឋិធារំ បគ្ឃរតិ, តទា តស្មិំ កាលេ ភារតោ គព្ភធារណតោ បរិមុច្ចន្តិ អណ្ឌំ បាតេន្តីតិ អត្ថោ។
511-12. Puna buddhadassanena nibbānadassanaṃ dīpento yathā balākātiādimāha. Tattha balākayonimhi balākajātiyaṃ sadā sabbasmiṃ kāle pumā puriso yathā na vijjati. Pume avijjamāne kathaṃ balākānaṃ gabbhaggahaṇaṃ hotīti ce? Meghesu gajjamānesu saddaṃ karontesu meghagajjanaṃ sutvā tā balākiniyo sadā sabbakāle gabbhaṃ gaṇhanti aṇḍaṃ dhārentīti attho. Yāva yattakaṃ kālaṃ megho na gajjati megho saddaṃ na karoti, tāva tattakaṃ kālaṃ ciraṃ cirakālena gabbhaṃ aṇḍaṃ dhārenti. Yadā yasmiṃ kāle megho pavassati pakārena gajjitvā vassati vuṭṭhidhāraṃ paggharati, tadā tasmiṃ kāle bhārato gabbhadhāraṇato parimuccanti aṇḍaṃ pātentīti attho.
៥១៣. តតោ បរំ ឧបមេយ្យសម្បទំ ទស្សេន្តោ បទុមុត្តរពុទ្ធស្សាតិអាទិមាហ។ បទុមុត្តរស្ស ពុទ្ធស្ស ធម្មមេឃេន វោហារបរមត្ថទេសនាសង្ខាតមេឃេន គជ្ជតោ គជ្ជន្តស្ស ទេសេន្តស្ស ធម្មមេឃស្ស សទ្ទេន ឃោសានុសារេន អហំ តទា ធម្មគព្ភំ វិវដ្ដូបនិស្សយំ ទានសីលាទិបុញ្ញសម្ភារគព្ភំ អគណ្ហិំ គហេសិំ តថាតិ សម្ពន្ធោ។
513. Tato paraṃ upameyyasampadaṃ dassento padumuttarabuddhassātiādimāha. Padumuttarassa buddhassa dhammameghena vohāraparamatthadesanāsaṅkhātameghena gajjato gajjantassa desentassa dhammameghassa saddena ghosānusārena ahaṃ tadā dhammagabbhaṃ vivaṭṭūpanissayaṃ dānasīlādipuññasambhāragabbhaṃ agaṇhiṃ gahesiṃ tathāti sambandho.
៥១៤. សតសហស្សុបាទាយ កប្បសតសហស្សំ អាទិំ កត្វា បុញ្ញគព្ភំ ទានសីលាទិបុញ្ញសម្ភារំ អហំ ធរេមិ បូរេមិ។ យាវ ធម្មមេឃោ ធម្មទេសនា ន គជ្ជតិ ពុទ្ធេន ន ទេសីយតិ, តាវ អហំ ភារតោ សំសារគព្ភភារតោ នប្បមុច្ចាមិ ន មោចេមិ ន វិសុំ ភវាមីតិ សម្ពន្ធោ។
514.Satasahassupādāya kappasatasahassaṃ ādiṃ katvā puññagabbhaṃ dānasīlādipuññasambhāraṃ ahaṃ dharemi pūremi. Yāva dhammamegho dhammadesanā na gajjati buddhena na desīyati, tāva ahaṃ bhārato saṃsāragabbhabhārato nappamuccāmi na mocemi na visuṃ bhavāmīti sambandho.
៥១៥. ភន្តេ, សក្យមុនិ សក្យវំសប្បភវ យទា យស្មិំ កាលេ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស តវ បិតុ រម្មេ រមណីយេ កបិលវត្ថវេ កបិលវត្ថុនាមកេ នគរេ តុវំ ធម្មមេឃេន គជ្ជតិ ឃោសេតិ, តទា តស្មិំ កាលេ អហំ ភារតោ សំសារគព្ភភារតោ បរិមុច្ចិំ មុត្តោ អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ។
515. Bhante, sakyamuni sakyavaṃsappabhava yadā yasmiṃ kāle suddhodanamahārājassa tava pitu ramme ramaṇīye kapilavatthave kapilavatthunāmake nagare tuvaṃ dhammameghena gajjati ghoseti, tadā tasmiṃ kāle ahaṃ bhārato saṃsāragabbhabhārato parimucciṃ mutto ahosinti sambandho.
៥១៦. តតោ បរំ អត្តនា អធិគតេ មគ្គផលេ ទស្សេន្តោ សុញ្ញតន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ អត្តអត្តនិយាទីនំ អភាវតោ សុញ្ញតំ វិមោក្ខញ្ច រាគទោសមោហសព្ពកិលេសនិមិត្តានំ អភាវតោ, អនិមិត្តំ វិមោក្ខញ្ច តណ្ហាបណិធិស្ស អភាវតោ, អប្បណិហិតំ វិមោក្ខញ្ច អរិយមគ្គំ អធិគញ្ឆិំ ភាវេសិន្តិ សម្ពន្ធោ។ ចតុរោ ច ផលេ សព្ពេតិ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ សព្ពានិ សច្ឆិ អកាសិន្តិ អត្ថោ។ ធម្មេវំ វិជដយិំ អហន្តិ អហំ ឯវំ សព្ពធម្មេ ជដំ គហនំ វិជដយិំ វិទ្ធំសេសិន្តិ អត្ថោ។
516. Tato paraṃ attanā adhigate maggaphale dassento suññatantiādimāha. Tattha attaattaniyādīnaṃ abhāvato suññataṃ vimokkhañca rāgadosamohasabbakilesanimittānaṃ abhāvato, animittaṃ vimokkhañca taṇhāpaṇidhissa abhāvato, appaṇihitaṃ vimokkhañca ariyamaggaṃ adhigañchiṃ bhāvesinti sambandho. Caturo ca phale sabbeti cattāri sāmaññaphalāni sabbāni sacchi akāsinti attho. Dhammevaṃ vijaṭayiṃ ahanti ahaṃ evaṃ sabbadhamme jaṭaṃ gahanaṃ vijaṭayiṃ viddhaṃsesinti attho.
ទុតិយភាណវារវណ្ណនា សមត្តា។
Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā samattā.
៥១៧. តតោ បរំ អត្តនា អធិគតវិសេសមេវ ទស្សេន្តោ អបរិមេយ្យុបាទាយាតិអាទិមាហ។ តត្ថ ន បរិមេយ្យោតិ អបរិមេយ្យោ, សំវច្ឆរគណនវសេន បមេតុំ សង្ខាតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អត្ថោ។ តំ អបរិមេយ្យំ កប្បំ ឧបាទាយ អាទិំ កត្វា តវ សាសនំ តុយ្ហំ សាសនំ ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ វិនយធរានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បត្ថេមិ។ អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ, បត្ថេសិន្តិ អត្ថោ។ សោ មេ អត្ថោតិ សោ បត្ថនាសង្ខាតោ អត្ថោ មេ មយា អនុប្បត្តោ និប្ផាទិតោតិ អត្ថោ។ អនុត្តរំ សន្តិបទំ និព្ពានំ អនុប្បត្តំ អធិគតន្តិ សម្ពន្ធោ។
517. Tato paraṃ attanā adhigatavisesameva dassento aparimeyyupādāyātiādimāha. Tattha na parimeyyoti aparimeyyo, saṃvaccharagaṇanavasena pametuṃ saṅkhātuṃ asakkuṇeyyoti attho. Taṃ aparimeyyaṃ kappaṃ upādāya ādiṃ katvā tava sāsanaṃ tuyhaṃ sāsanaṃ ‘‘anāgate gotamassa bhagavato sāsane vinayadharānaṃ aggo bhaveyya’’nti evaṃ patthemi. Atītatthe vattamānavacanaṃ, patthesinti attho. So me atthoti so patthanāsaṅkhāto attho me mayā anuppatto nipphāditoti attho. Anuttaraṃ santipadaṃ nibbānaṃ anuppattaṃ adhigatanti sambandho.
៥១៨. សោ អហំ អធិគតត្តា វិនយេ វិនយបិដកេ បារមិំ បត្តោ បរិយោសានប្បត្តោ។ យថាបិ បាឋិកោ ឥសីតិ យថា បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ សាសនេ វិនយធរានំ អគ្គោ ឥសិ ភិក្ខុ បាឋិកោ បាកដោ អហោសិ, តថេវាហន្តិ អត្ថោ។ ន មេ សមសមោ អត្ថីតិ វិនយធារិតាយ មេ មយា សមសមោ សមានោ អញ្ញោ ន អត្ថីតិ អត្ថោ។ សាសនំ ឱវាទានុសាសនីសង្ខាតំ សាសនំ ធារេមិ បូរេមីតិ អត្ថោ។
518. So ahaṃ adhigatattā vinaye vinayapiṭake pāramiṃ patto pariyosānappatto. Yathāpi pāṭhiko isīti yathā padumuttarassa bhagavato sāsane vinayadharānaṃ aggo isi bhikkhu pāṭhiko pākaṭo ahosi, tathevāhanti attho. Na me samasamo atthīti vinayadhāritāya me mayā samasamo samāno añño na atthīti attho. Sāsanaṃ ovādānusāsanīsaṅkhātaṃ sāsanaṃ dhāremi pūremīti attho.
៥១៩. បុនបិ អត្តនោ វិសេសំ ទស្សេន្តោ វិនយេ ខន្ធកេ ចាបីតិអាទិមាហ។ តត្ថ វិនយេតិ ឧភតោវិភង្គេ។ ខន្ធកេតិ មហាវគ្គចូឡវគ្គេ។ តិកច្ឆេទេ ចាតិ តិកសង្ឃាទិសេសតិកបាចិត្តិយាទិកេ ច។ បញ្ចមេតិ បរិវារេ ច។ ឯត្ថ ឯតស្មិំ សកលេ វិនយបិដកេ មយ្ហំ វិមតិ ទ្វេឡ្ហកំ នត្ថិ ន សំវិជ្ជតិ។ អក្ខរេតិ វិនយបិដកបរិយាបន្នេ អ-ការាទិកេ អក្ខរេ។ ព្យញ្ជនេតិ ក-ការាទិកេ ព្យញ្ជនេ វា មេ វិមតិ សំសយោ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ។
519. Punapi attano visesaṃ dassento vinaye khandhake cāpītiādimāha. Tattha vinayeti ubhatovibhaṅge. Khandhaketi mahāvaggacūḷavagge. Tikacchede cāti tikasaṅghādisesatikapācittiyādike ca. Pañcameti parivāre ca. Ettha etasmiṃ sakale vinayapiṭake mayhaṃ vimati dveḷhakaṃ natthi na saṃvijjati. Akkhareti vinayapiṭakapariyāpanne a-kārādike akkhare. Byañjaneti ka-kārādike byañjane vā me vimati saṃsayo natthīti sambandho.
៥២០. និគ្គហេ បដិកម្មេ ចាតិ បាបភិក្ខូនំ និគ្គហេ ច សាបត្តិកានំ ភិក្ខូនំ បរិវាសទានាទិកេ បដិកម្មេ ច ឋានាដ្ឋានេ ច ការណេ ច អការណេ ច កោវិទោ ឆេកោតិ អត្ថោ។ ឱសារណេ ច តជ្ជនីយាទិកម្មស្ស បដិប្បស្សទ្ធិវសេន ឱសារណេ បវេសនេ ច។ វុដ្ឋាបនេ ច អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបនេ និរាបត្តិករណេ ច ឆេកោតិ សម្ពន្ធោ។ សព្ពត្ថ បារមិំ គតោតិ សព្ពស្មិំ វិនយកម្មេ បរិយោសានំ បត្តោ, ទក្ខោ ឆេកោតិ អត្ថោ។
520.Niggahepaṭikamme cāti pāpabhikkhūnaṃ niggahe ca sāpattikānaṃ bhikkhūnaṃ parivāsadānādike paṭikamme ca ṭhānāṭṭhāne ca kāraṇe ca akāraṇe ca kovido chekoti attho. Osāraṇe ca tajjanīyādikammassa paṭippassaddhivasena osāraṇe pavesane ca. Vuṭṭhāpane ca āpattito vuṭṭhāpane nirāpattikaraṇe ca chekoti sambandho. Sabbattha pāramiṃ gatoti sabbasmiṃ vinayakamme pariyosānaṃ patto, dakkho chekoti attho.
៥២១. វិនយេ ខន្ធកេ ចាបីតិ វុត្តប្បការេ វិនយេ ច ខន្ធកេ ច, បទំ សុត្តបទំ និក្ខិបិត្វា បដ្ឋបេត្វា។ ឧភតោ វិនិវេឋេត្វាតិ វិនយតោ ខន្ធកតោ ចាតិ ឧភយតោ និព្ពត្តេត្វា វិជដេត្វា នយំ អាហរិត្វា។ រសតោតិ កិច្ចតោ។ ឱសរេយ្យំ ឱសារណំ ករោមីតិ អត្ថោ។
521.Vinaye khandhake cāpīti vuttappakāre vinaye ca khandhake ca, padaṃ suttapadaṃ nikkhipitvā paṭṭhapetvā. Ubhato viniveṭhetvāti vinayato khandhakato cāti ubhayato nibbattetvā vijaṭetvā nayaṃ āharitvā. Rasatoti kiccato. Osareyyaṃ osāraṇaṃ karomīti attho.
៥២២. និរុត្តិយា ច កុសលោតិ ‘‘រុក្ខោ បដោ កុម្ភោ មាលា ចិត្ត’’ន្តិអាទីសុ វោហារេសុ ឆេកោ។ អត្ថានត្ថេ ច កោវិទោតិ អត្ថេ វឌ្ឍិយំ អនត្ថេ ហានិយញ្ច កោវិទោ ទក្ខោតិ អត្ថោ។ អនញ្ញាតំ មយា នត្ថីតិ វិនយបិដកេ សកលេ វា បិដកត្តយេ មយា អនញ្ញាតំ អវិទិតំ អបាកដំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ អត្ថោ។ ឯកគ្គោ សត្ថុ សាសនេតិ ពុទ្ធសាសនេ អហមេវ ឯកោ វិនយធរានំ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោតិ អត្ថោ។
522.Niruttiyā ca kusaloti ‘‘rukkho paṭo kumbho mālā citta’’ntiādīsu vohāresu cheko. Atthānatthe ca kovidoti atthe vaḍḍhiyaṃ anatthe hāniyañca kovido dakkhoti attho. Anaññātaṃ mayā natthīti vinayapiṭake sakale vā piṭakattaye mayā anaññātaṃ aviditaṃ apākaṭaṃ kiñci natthīti attho. Ekaggo satthu sāsaneti buddhasāsane ahameva eko vinayadharānaṃ aggo seṭṭho uttamoti attho.
៥២៣. រូបទក្ខេ អហំ អជ្ជាតិ អជ្ជ ឯតរហិ កាលេ សក្យបុត្តស្ស ភគវតោ សាសនេ បាវចនេ អហំ រូបទក្ខេ រូបទស្សនេ វិនយវិនិច្ឆយទស្សនេ សព្ពំ កង្ខំ សកលំ សំសយំ វិនោទេមិ វិនាសេមីតិ សម្ពន្ធោ។ ឆិន្ទាមិ សព្ពសំសយន្តិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិកំ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) កាលត្តយំ អារព្ភ ឧប្បន្នំ សព្ពំ សោឡសវិធំ កង្ខំ ឆិន្ទាមិ វូបសមេមិ សព្ពសោ វិទ្ធំសេមីតិ អត្ថោ។
523.Rūpadakkhe ahaṃ ajjāti ajja etarahi kāle sakyaputtassa bhagavato sāsane pāvacane ahaṃ rūpadakkhe rūpadassane vinayavinicchayadassane sabbaṃ kaṅkhaṃ sakalaṃ saṃsayaṃ vinodemi vināsemīti sambandho. Chindāmi sabbasaṃsayanti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādikaṃ (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) kālattayaṃ ārabbha uppannaṃ sabbaṃ soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ chindāmi vūpasamemi sabbaso viddhaṃsemīti attho.
៥២៤. បទំ អនុបទញ្ចាបីតិ បទំ បុព្ពបទញ្ច អនុបទំ បរបទញ្ច អក្ខរំ ឯកេកមក្ខរញ្ច ព្យញ្ជនំ សិថិលធនិតាទិទសវិធំ ព្យញ្ជនវិធានញ្ច។ និទានេតិ តេន សមយេនាតិអាទិកេ និទានេ ច។ បរិយោសានេតិ និគមនេ។ សព្ពត្ថ កោវិទោតិ សព្ពេសុ ឆសុ ឋានេសុ ឆេកោតិ អត្ថោ។
524.Padaṃ anupadañcāpīti padaṃ pubbapadañca anupadaṃ parapadañca akkharaṃ ekekamakkharañca byañjanaṃ sithiladhanitādidasavidhaṃ byañjanavidhānañca. Nidāneti tena samayenātiādike nidāne ca. Pariyosāneti nigamane. Sabbattha kovidoti sabbesu chasu ṭhānesu chekoti attho.
៥២៥. តតោ បរំ ភគវតោយេវ គុណេ បកាសេន្តោ យថាបិ រាជា ពលវាតិអាទិមាហ។ តត្ថ យថា ពលវា ថាមពលសម្បន្នោ សេនាពលសម្បន្នោ វា រាជា, បរំ បរេសំ បដិរាជូនំ សេនំ និគ្គណ្ហិត្វា និស្សេសតោ គហេត្វា បលាបេត្វា វា, តបេ តបេយ្យ សន្តបេយ្យ ទុក្ខាបេយ្យ។ វិជិនិត្វាន សង្គាមន្តិ សង្គាមំ បរសេនាយ សមាគមំ យុទ្ធំ វិជិនិត្វា វិសេសេន ជិនិត្វា ជយំ បត្វា។ នគរំ តត្ថ មាបយេតិ តត្ថ តស្មិំ វិជិតដ្ឋានេ នគរំ បាសាទហម្មិយាទិវិភូសិតំ វសនដ្ឋានំ មាបយេ ការាបេយ្យាតិ អត្ថោ។
525. Tato paraṃ bhagavatoyeva guṇe pakāsento yathāpi rājā balavātiādimāha. Tattha yathā balavā thāmabalasampanno senābalasampanno vā rājā, paraṃ paresaṃ paṭirājūnaṃ senaṃ niggaṇhitvā nissesato gahetvā palāpetvā vā, tape tapeyya santapeyya dukkhāpeyya. Vijinitvāna saṅgāmanti saṅgāmaṃ parasenāya samāgamaṃ yuddhaṃ vijinitvā visesena jinitvā jayaṃ patvā. Nagaraṃ tattha māpayeti tattha tasmiṃ vijitaṭṭhāne nagaraṃ pāsādahammiyādivibhūsitaṃ vasanaṭṭhānaṃ māpaye kārāpeyyāti attho.
៥២៦. បាការំ បរិខញ្ចាបីតិ តត្ថ មាបិតនគរេ បាការំ សុធាធវលឥដ្ឋកាមយបាការញ្ច ការយេតិ សម្ពន្ធោ។ បរិខញ្ចាបិ កទ្ទមបរិខំ, ឧទកបរិខំ, សុក្ខបរិខញ្ច អបិ ការយេ។ ឯសិកំ ទ្វារកោដ្ឋកន្តិ នគរសោភនត្ថំ ឧស្សាបិតឯសិកាថម្ភញ្ច មហន្តំ កោដ្ឋកញ្ច ចតុភូមកាទិទ្វារកោដ្ឋកញ្ច ការយេ។ អដ្ដាលកេ ច វិវិធេតិ ចតុភូមកាទិភេទេ អតិឧច្ចអដ្ដាលកេ ច វិវិធេ នានប្បការកេ ពហូ ការយេ ការាបេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ។
526.Pākāraṃ parikhañcāpīti tattha māpitanagare pākāraṃ sudhādhavalaiṭṭhakāmayapākārañca kārayeti sambandho. Parikhañcāpi kaddamaparikhaṃ, udakaparikhaṃ, sukkhaparikhañca api kāraye. Esikaṃ dvārakoṭṭhakanti nagarasobhanatthaṃ ussāpitaesikāthambhañca mahantaṃ koṭṭhakañca catubhūmakādidvārakoṭṭhakañca kāraye. Aṭṭālake ca vividheti catubhūmakādibhede atiuccaaṭṭālake ca vividhe nānappakārake bahū kāraye kārāpeyyāti sambandho.
៥២៧. សិង្ឃាដកំ ចច្ចរញ្ចាតិ ន កេវលំ បាការាទយោ ការយេ, សិង្ឃាដកំ ចតុមគ្គសន្ធិញ្ច ចច្ចរំ អន្តរាវីថិញ្ច ការយេតិ សម្ពន្ធោ។ សុវិភត្តន្តរាបណន្តិ សុដ្ឋុ វិភត្តំ វិភាគតោ កោដ្ឋាសវន្តំ អន្តរាបណំ អនេកាបណសហស្សំ ការាបេយ្យាតិ អត្ថោ។ ការយេយ្យ សភំ តត្ថាតិ តស្មិំ មាបិតនគរេ សភំ ធម្មាធិករណសាលំ ការយេ។ អត្ថានត្ថវិនិច្ឆយំ វឌ្ឍិញ្ច អវឌ្ឍិញ្ច វិនិច្ឆយករណត្ថំ វិនិច្ឆយសាលំ ការយេតិ សម្ពន្ធោ។
527.Siṅghāṭakaṃ caccarañcāti na kevalaṃ pākārādayo kāraye, siṅghāṭakaṃ catumaggasandhiñca caccaraṃ antarāvīthiñca kārayeti sambandho. Suvibhattantarāpaṇanti suṭṭhu vibhattaṃ vibhāgato koṭṭhāsavantaṃ antarāpaṇaṃ anekāpaṇasahassaṃ kārāpeyyāti attho. Kārayeyya sabhaṃ tatthāti tasmiṃ māpitanagare sabhaṃ dhammādhikaraṇasālaṃ kāraye. Atthānatthavinicchayaṃ vaḍḍhiñca avaḍḍhiñca vinicchayakaraṇatthaṃ vinicchayasālaṃ kārayeti sambandho.
៥២៨. និគ្ឃាតត្ថំ អមិត្តានន្តិ បដិរាជូនំ បដិពាហនត្ថំ។ ឆិទ្ទាឆិទ្ទញ្ច ជានិតុន្តិ ទោសញ្ច អទោសញ្ច ជានិតុំ។ ពលកាយស្ស រក្ខាយាតិ ហត្ថិអស្សរថបត្តិសង្ខាតស្ស ពលកាយស្ស សេនាសមូហស្ស អារក្ខណត្ថាយ សោ នគរសាមិកោ រាជា, សេនាបច្ចំ សេនាបតិំ សេនានាយកំ មហាមត្តំ ឋបេតិ ឋានន្តរេ បតិដ្ឋបេតីតិ អត្ថោ។
528.Nigghātatthaṃ amittānanti paṭirājūnaṃ paṭibāhanatthaṃ. Chiddāchiddañca jānitunti dosañca adosañca jānituṃ. Balakāyassa rakkhāyāti hatthiassarathapattisaṅkhātassa balakāyassa senāsamūhassa ārakkhaṇatthāya so nagarasāmiko rājā, senāpaccaṃ senāpatiṃ senānāyakaṃ mahāmattaṃ ṭhapeti ṭhānantare patiṭṭhapetīti attho.
៥២៩. អារក្ខត្ថាយ ភណ្ឌស្សាតិ ជាតរូបរជតមុត្តាមណិអាទិរាជភណ្ឌស្ស អារក្ខណត្ថាយ សមន្តតោ គោបនត្ថាយ មេ មយ្ហំ ភណ្ឌំ មា វិនស្សីតិ និធានកុសលំ រក្ខណេ កុសលំ ឆេកំ នរំ បុរិសំ ភណ្ឌរក្ខំ ភណ្ឌរក្ខន្តំ សោ រាជា ភណ្ឌាគារេ ឋបេតីតិ សម្ពន្ធោ។
529.Ārakkhatthāyabhaṇḍassāti jātarūparajatamuttāmaṇiādirājabhaṇḍassa ārakkhaṇatthāya samantato gopanatthāya me mayhaṃ bhaṇḍaṃ mā vinassīti nidhānakusalaṃ rakkhaṇe kusalaṃ chekaṃ naraṃ purisaṃ bhaṇḍarakkhaṃ bhaṇḍarakkhantaṃ so rājā bhaṇḍāgāre ṭhapetīti sambandho.
៥៣០. មមត្តោ ហោតិ យោ រញ្ញោតិ យោ បណ្ឌិតោ រញ្ញោ មមត្តោ មាមកោ បក្ខបាតោ ហោតិ។ វុទ្ធិំ យស្ស ច ឥច្ឆតីតិ អស្ស រញ្ញោ វុទ្ធិញ្ច វិរូឡ្ហិំ យោ ឥច្ឆតិ កាមេតិ, តស្ស ឥត្ថម្ភូតស្ស បណ្ឌិតស្ស រាជា អធិករណំ វិនិច្ឆយាធិបច្ចំ ទេតិ មិត្តស្ស មិត្តភាវស្ស បដិបជ្ជិតុន្តិ សម្ពន្ធោ។
530.Mamatto hoti yo raññoti yo paṇḍito rañño mamatto māmako pakkhapāto hoti. Vuddhiṃ yassa ca icchatīti assa rañño vuddhiñca virūḷhiṃ yo icchati kāmeti, tassa itthambhūtassa paṇḍitassa rājā adhikaraṇaṃ vinicchayādhipaccaṃ deti mittassa mittabhāvassa paṭipajjitunti sambandho.
៥៣១. ឧប្បាតេសូតិ ឧក្កាបាតទិសាឌាហាទិឧប្បាតេសុ ច។ និមិត្តេសូតិ មូសិកច្ឆិន្នាទីសុ ‘‘ឥទំ និមិត្តំ សុភំ, ឥទំ និមិត្តំ អសុភ’’ន្តិ ឯវំ និមិត្តជាននសត្ថេសុ ច។ លក្ខណេសុ ចាតិ ឥត្ថិបុរិសានំ ហត្ថបាទលក្ខណជាននសត្ថេសុ ច កោវិទំ ឆេកំ អជ្ឈាយកំ អនេកេសំ សិស្សានំ ព្យាករណវាចកំ មន្តធរំ វេទត្តយសង្ខាតមន្តធារកំ បណ្ឌិតំ សោ រាជា បោរោហិច្ចេ បុរោហិតដ្ឋានន្តរេ ឋបេតីតិ សម្ពន្ធោ។
531.Uppātesūti ukkāpātadisāḍāhādiuppātesu ca. Nimittesūti mūsikacchinnādīsu ‘‘idaṃ nimittaṃ subhaṃ, idaṃ nimittaṃ asubha’’nti evaṃ nimittajānanasatthesu ca. Lakkhaṇesu cāti itthipurisānaṃ hatthapādalakkhaṇajānanasatthesu ca kovidaṃ chekaṃ ajjhāyakaṃ anekesaṃ sissānaṃ byākaraṇavācakaṃ mantadharaṃ vedattayasaṅkhātamantadhārakaṃ paṇḍitaṃ so rājā porohicce purohitaṭṭhānantare ṭhapetīti sambandho.
៥៣២. ឯតេហង្គេហិ សម្បន្នោតិ ឯតេហិ វុត្តប្បការេហិ អង្គេហិ អវយវេហិ សម្បន្នោ សមង្គីភូតោ សោ រាជា ‘‘ខត្តិយោ’’តិ បវុច្ចតិ កថីយតីតិ សម្ពន្ធោ។ សទា រក្ខន្តិ រាជានន្តិ ឯតេ សេនាបច្ចាទយោ អមច្ចា សទា សព្ពកាលំ តំ រាជានំ រក្ខន្តិ គោបេន្តិ។ កិមិវ? ចក្កវាកោវ ទុក្ខិតំ ទុក្ខប្បត្តំ សកញាតិំ រក្ខន្តោ ចក្កវាកោ បក្ខី ឥវាតិ អត្ថោ។
532.Etehaṅgehi sampannoti etehi vuttappakārehi aṅgehi avayavehi sampanno samaṅgībhūto so rājā ‘‘khattiyo’’ti pavuccati kathīyatīti sambandho. Sadā rakkhanti rājānanti ete senāpaccādayo amaccā sadā sabbakālaṃ taṃ rājānaṃ rakkhanti gopenti. Kimiva? Cakkavākova dukkhitaṃ dukkhappattaṃ sakañātiṃ rakkhanto cakkavāko pakkhī ivāti attho.
៥៣៣. តថេវ ត្វំ មហាវីរាតិ វីរុត្តម, យថា សោ រាជា សេនាបច្ចាទិអង្គសម្បន្នោ នគរទ្វារំ ថកេត្វា បដិវសតិ, តថេវ តុវំ ហតាមិត្តោ និហតបច្ចត្ថិកោ ខត្តិយោ ឥវ សទេវកស្ស លោកស្ស សហ ទេវេហិ បវត្តមានស្ស លោកស្ស ធម្មរាជា ធម្មេន សមេន រាជា ទសបារមិតាធម្មបរិបូរណេន រាជភូតត្តា ‘‘ធម្មរាជា’’តិ បវុច្ចតិ កថីយតីតិ សម្ពន្ធោ។
533.Tatheva tvaṃ mahāvīrāti vīruttama, yathā so rājā senāpaccādiaṅgasampanno nagaradvāraṃ thaketvā paṭivasati, tatheva tuvaṃ hatāmitto nihatapaccatthiko khattiyo iva sadevakassa lokassa saha devehi pavattamānassa lokassa dhammarājā dhammena samena rājā dasapāramitādhammaparipūraṇena rājabhūtattā ‘‘dhammarājā’’ti pavuccati kathīyatīti sambandho.
៥៣៤. តិត្ថិយេ នីហរិត្វានាតិ ធម្មរាជភាវេន បដិបក្ខភូតេ សកលតិត្ថិយេ នីហរិត្វា និស្សេសេន ហរិត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា សសេនកំ ធារញ្ចាបិ សេនាយ សហ វសវត្តិមារម្បិ នីហរិត្វា ។ តមន្ធការំ វិធមិត្វាតិ តមសង្ខាតំ មោហន្ធការំ វិធមិត្វា វិទ្ធំសេត្វា។ ធម្មនគរំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មសង្ខាតំ, ខន្ធាយតនធាតុបដិច្ចសមុប្បាទពលពោជ្ឈង្គគម្ភីរនយសមន្តបដ្ឋានធម្មសង្ខាតំ វា នគរំ អមាបយិ និម្មិនិ បតិដ្ឋាបេសីតិ អត្ថោ។
534.Titthiye nīharitvānāti dhammarājabhāvena paṭipakkhabhūte sakalatitthiye nīharitvā nissesena haritvā nibbisevanaṃ katvā sasenakaṃ dhārañcāpi senāya saha vasavattimārampi nīharitvā . Tamandhakāraṃvidhamitvāti tamasaṅkhātaṃ mohandhakāraṃ vidhamitvā viddhaṃsetvā. Dhammanagaraṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhātaṃ, khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādabalabojjhaṅgagambhīranayasamantapaṭṭhānadhammasaṅkhātaṃ vā nagaraṃ amāpayi nimmini patiṭṭhāpesīti attho.
៥៣៥. សីលំ បាការកំ តត្ថាតិ តស្មិំ បតិដ្ឋាបិតេ ធម្មនគរេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បាការំ។ ញាណំ តេ ទ្វារកោដ្ឋកន្តិ តេ តុយ្ហំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណអាសយានុសយញាណអនាគតំសញាណអតីតំសញាណាទិកមេវ ញាណំ ទ្វារកោដ្ឋកន្តិ អត្ថោ។ សទ្ធា តេ ឯសិកា វីរាតិ, ភន្តេ, អសិថិលបរក្កម តេ តុយ្ហំ ទីបង្ករបាទមូលតោ បភុតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណការណា សទ្ទហនសទ្ធា ឧស្សាបិតអលង្ការអលង្កតថម្ភោតិ អត្ថោ។ ទ្វារបាលោ ច សំវរោតិ តេ តុយ្ហំ ឆទ្វារិកសំវរោ រក្ខាវរណគុត្តិ ទ្វារបាលោ ទ្វាររក្ខកោតិ អត្ថោ។
535.Sīlaṃ pākārakaṃ tatthāti tasmiṃ patiṭṭhāpite dhammanagare catupārisuddhisīlaṃ pākāraṃ. Ñāṇaṃ te dvārakoṭṭhakanti te tuyhaṃ sabbaññutaññāṇaāsayānusayañāṇaanāgataṃsañāṇaatītaṃsañāṇādikameva ñāṇaṃ dvārakoṭṭhakanti attho. Saddhā te esikā vīrāti, bhante, asithilaparakkama te tuyhaṃ dīpaṅkarapādamūlato pabhuti sabbaññutaññāṇakāraṇā saddahanasaddhā ussāpitaalaṅkāraalaṅkatathambhoti attho. Dvārapālo ca saṃvaroti te tuyhaṃ chadvārikasaṃvaro rakkhāvaraṇagutti dvārapālo dvārarakkhakoti attho.
៥៣៦. សតិបដ្ឋានមដ្ដាលន្តិ តេ តុយ្ហំ ចតុសតិបដ្ឋានអដ្ដាលមុណ្ឌច្ឆទនំ។ បញ្ញា តេ ចច្ចរំ មុនេតិ, ភន្តេ, មុនេ ញាណវន្ត តេ តុយ្ហំ បាដិហារិយាទិអនេកវិធា បញ្ញា ចច្ចរំ មគ្គសមោធានំ នគរវីថីតិ អត្ថោ។ ឥទ្ធិបាទញ្ច សិង្ឃាដន្តិ តុយ្ហំ ឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសសង្ខាតា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា សិង្ឃាដំ ចតុមគ្គសន្តិ។ ធម្មវីថិ សុមាបិតន្តិ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មសង្ខាតាយ វីថិយា សុដ្ឋុ មាបិតំ សជ្ជិតំ, តំ ធម្មនគរន្តិ អត្ថោ។
536.Satipaṭṭhānamaṭṭālanti te tuyhaṃ catusatipaṭṭhānaaṭṭālamuṇḍacchadanaṃ. Paññā te caccaraṃ muneti, bhante, mune ñāṇavanta te tuyhaṃ pāṭihāriyādianekavidhā paññā caccaraṃ maggasamodhānaṃ nagaravīthīti attho. Iddhipādañca siṅghāṭanti tuyhaṃ chandavīriyacittavīmaṃsasaṅkhātā cattāro iddhipādā siṅghāṭaṃ catumaggasanti. Dhammavīthi sumāpitanti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhātāya vīthiyā suṭṭhu māpitaṃ sajjitaṃ, taṃ dhammanagaranti attho.
៥៣៧. សុត្តន្តំ អភិធម្មញ្ចាតិ តវ តុយ្ហំ ឯត្ថ ធម្មនគរេ សុត្តន្តំ អភិធម្មំ វិនយញ្ច កេវលំ សកលំ សុត្តគេយ្យាទិកំ នវង្គំ ពុទ្ធវចនំ ធម្មសភា ធម្មាធិករណសាលាតិ អត្ថោ។
537.Suttantaṃ abhidhammañcāti tava tuyhaṃ ettha dhammanagare suttantaṃ abhidhammaṃ vinayañca kevalaṃ sakalaṃ suttageyyādikaṃ navaṅgaṃ buddhavacanaṃ dhammasabhā dhammādhikaraṇasālāti attho.
៥៣៨. សុញ្ញតំ អនិមិត្តញ្ចាតិ អនត្តានុបស្សនាវសេន បដិលទ្ធំ សុញ្ញតវិហារញ្ច, អនិច្ចានុបស្សនាវសេន បដិលទ្ធំ អនិមិត្តវិហារញ្ច។ វិហារញ្ចប្បណិហិតន្តិ ទុក្ខានុបស្សនាវសេន បដិលទ្ធំ អប្បណិហិតវិហារញ្ច។ អានេញ្ជញ្ចាតិ អចលំ អផន្ទិតំ ចតុសាមញ្ញផលសង្ខាតំ អានេញ្ជវិហារញ្ច។ និរោធោ ចាតិ សព្ពទុក្ខនិរោធំ និព្ពានញ្ច។ ឯសា ធម្មកុដី តវាតិ ឯសា សព្ពនវលោកុត្តរធម្មសង្ខាតា តវ តុយ្ហំ ធម្មកុដិ វសនគេហន្តិ អត្ថោ។
538.Suññataṃ animittañcāti anattānupassanāvasena paṭiladdhaṃ suññatavihārañca, aniccānupassanāvasena paṭiladdhaṃ animittavihārañca. Vihārañcappaṇihitanti dukkhānupassanāvasena paṭiladdhaṃ appaṇihitavihārañca. Āneñjañcāti acalaṃ aphanditaṃ catusāmaññaphalasaṅkhātaṃ āneñjavihārañca. Nirodho cāti sabbadukkhanirodhaṃ nibbānañca. Esā dhammakuṭī tavāti esā sabbanavalokuttaradhammasaṅkhātā tava tuyhaṃ dhammakuṭi vasanagehanti attho.
៥៣៩. បញ្ញាយ អគ្គោ និក្ខិត្តោតិ បញ្ញាវសេន បញ្ញវន្តានំ អគ្គោ។ ឥតិ ភគវតា និក្ខិត្តោ ឋបិតោ ថេរោ បដិភានេ ច បញ្ញាយ កត្តព្ពេ កិច្ចេ, យុត្តមុត្តបដិភានេ វា កោវិទោ ឆេកោ នាមេន សារិបុត្តោតិ បាកដោ តវ តុយ្ហំ ធម្មសេនាបតិ តយា ទេសិតស្ស បិដកត្តយធម្មសមូហស្ស ធារណតោ បតិ បធានោ ហុត្វា សេនាកិច្ចំ ករោតីតិ អត្ថោ។
539.Paññāyaaggo nikkhittoti paññāvasena paññavantānaṃ aggo. Iti bhagavatā nikkhitto ṭhapito thero paṭibhāne ca paññāya kattabbe kicce, yuttamuttapaṭibhāne vā kovido cheko nāmena sāriputtoti pākaṭo tava tuyhaṃ dhammasenāpati tayā desitassa piṭakattayadhammasamūhassa dhāraṇato pati padhāno hutvā senākiccaṃ karotīti attho.
៥៤០. ចុតូបបាតកុសលោតិ ភន្តេ មុនិ, ចុតូបបាតេ ចុតិយា ឧបបត្តិយា ច កុសលោ ឆេកោ។ ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោតិ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៣៨; បដិ. ម. ១.១០២) វុត្តាយ ឥទ្ធិប្បភេទាយ បារមិំ បរិយោសានំ គតោ បត្តោ នាមេន កោលិតោ នាម មោគ្គល្លានត្ថេរោ បោរោហិច្ចោ តវ តុយ្ហំ បុរោហិតោតិ សម្ពន្ធោ។
540.Cutūpapātakusaloti bhante muni, cutūpapāte cutiyā upapattiyā ca kusalo cheko. Iddhiyā pāramiṃ gatoti ‘‘ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.238; paṭi. ma. 1.102) vuttāya iddhippabhedāya pāramiṃ pariyosānaṃ gato patto nāmena kolito nāma moggallānatthero porohicco tava tuyhaṃ purohitoti sambandho.
៥៤១. បោរាណកវំសធរោតិ ភន្តេ មុនេ, ញាណវន្តំ បោរាណស្ស វំសស្ស ធារកោ, បរម្បរជាននកោ វា ឧគ្គតេជោ បាកដតេជោ, ទុរាសទោ អាសាទេតុំ ឃដ្ដេតុំ ទុក្ខោ អសក្កុណេយ្យោតិ អត្ថោ។ ធុតវាទិគុណេនគ្គោតិ តេចីវរិកង្គាទីនិ តេរស ធុតង្គានិ វទតិ ឱវទតីតិ ធុតវាទីគុណេន ធុតង្គគុណេន អគ្គោ សេដ្ឋោ មហាកស្សបត្ថេរោ តវ តុយ្ហំ អក្ខទស្សោ វោហារករណេ បធានោតិ អត្ថោ។
541.Porāṇakavaṃsadharoti bhante mune, ñāṇavantaṃ porāṇassa vaṃsassa dhārako, paramparajānanako vā uggatejo pākaṭatejo, durāsado āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ dukkho asakkuṇeyyoti attho. Dhutavādiguṇenaggoti tecīvarikaṅgādīni terasa dhutaṅgāni vadati ovadatīti dhutavādīguṇena dhutaṅgaguṇena aggo seṭṭho mahākassapatthero tava tuyhaṃ akkhadasso vohārakaraṇe padhānoti attho.
៥៤២. ពហុស្សុតោ ធម្មធរោតិ ភន្តេ មុនេ, ពហូនំ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សានំ សុតត្តា ភគវតា ភិក្ខុសង្ឃតោ ច ឧគ្គហិតត្តា ពហុស្សុតោ អនេកេសំ ឆសតសហស្សសង្ខ្យានំ អាគមធម្មានំ សតិបដ្ឋានាទីនញ្ច បរមត្ថធម្មានំ ធារណតោ ធម្មធរោ អានន្ទោ។ សព្ពបាឋី ច សាសនេតិ ពុទ្ធសាសនេ សព្ពេសំ បាឋីនំ បឋន្តានំ សជ្ឈាយន្តានំ ភិក្ខូនំ អគ្គោ សេដ្ឋោតិ សព្ពបាឋី នាមេន អានន្ទោ នាម ថេរោ។ ធម្មារក្ខោ តវាតិ តវ តុយ្ហំ ធម្មស្ស បិដកត្តយធម្មភណ្ឌស្ស អារក្ខោ រក្ខកោ បាលកោ, ធម្មភណ្ឌាគារិកោតិ អត្ថោ។
542.Bahussuto dhammadharoti bhante mune, bahūnaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānaṃ sutattā bhagavatā bhikkhusaṅghato ca uggahitattā bahussuto anekesaṃ chasatasahassasaṅkhyānaṃ āgamadhammānaṃ satipaṭṭhānādīnañca paramatthadhammānaṃ dhāraṇato dhammadharo ānando. Sabbapāṭhī ca sāsaneti buddhasāsane sabbesaṃ pāṭhīnaṃ paṭhantānaṃ sajjhāyantānaṃ bhikkhūnaṃ aggo seṭṭhoti sabbapāṭhī nāmena ānando nāma thero. Dhammārakkho tavāti tava tuyhaṃ dhammassa piṭakattayadhammabhaṇḍassa ārakkho rakkhako pālako, dhammabhaṇḍāgārikoti attho.
៥៤៣. ឯតេ សព្ពេ អតិក្កម្មាតិ ភគវា ភគ្យវា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯតេ សារិបុត្តាទយោ មហានុភាវេបិ ថេរេ អតិក្កម្ម វជ្ជេត្វា មមំយេវ បមេសិ បមាណំ អកាសិ, មនសិ អកាសីតិ អត្ថោ។ វិនិច្ឆយំ មេ បាទាសីតិ វិនយញ្ញូហិ បណ្ឌិតេហិ ទេសិតំ បកាសិតំ វិនយេ វិនិច្ឆយំ ទោសវិចារណំ មេ មយ្ហំ ភគវា បាទាសិ បការេន អទាសិ, មយ្ហមេវ ភារំ អកាសីតិ សម្ពន្ធោ។
543.Etesabbe atikkammāti bhagavā bhagyavā sammāsambuddho ete sāriputtādayo mahānubhāvepi there atikkamma vajjetvā mamaṃyeva pamesi pamāṇaṃ akāsi, manasi akāsīti attho. Vinicchayaṃ me pādāsīti vinayaññūhi paṇḍitehi desitaṃ pakāsitaṃ vinaye vinicchayaṃ dosavicāraṇaṃ me mayhaṃ bhagavā pādāsi pakārena adāsi, mayhameva bhāraṃ akāsīti sambandho.
៥៤៤. យោ កោចិ វិនយេ បញ្ហន្តិ យោ កោចិ ភិក្ខុ ពុទ្ធសាវកោ វិនយនិស្សិតំ បញ្ហំ មំ បុច្ឆតិ, តត្ថ តស្មិំ បុច្ឆិតបញ្ហេ មេ មយ្ហំ ចិន្តនា វិមតិ កង្ខា នត្ថិ។ តញ្ហេវត្ថំ តំ ឯវ បុច្ឆិតំ អត្ថំ អហំ កថេមីតិ សម្ពន្ធោ។
544.Yo koci vinaye pañhanti yo koci bhikkhu buddhasāvako vinayanissitaṃ pañhaṃ maṃ pucchati, tattha tasmiṃ pucchitapañhe me mayhaṃ cintanā vimati kaṅkhā natthi. Tañhevatthaṃ taṃ eva pucchitaṃ atthaṃ ahaṃ kathemīti sambandho.
៥៤៥. យាវតា ពុទ្ធខេត្តម្ហីតិ យាវតា យត្តកេ ឋានេ ពុទ្ធស្ស អាណាខេត្តេ តំ មហាមុនិំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឋបេត្វា វិនយេ វិនយបិដកេ វិនយវិនិច្ឆយករណេ វា មាទិសោ មយា សទិសោ នត្ថិ, អហមេវ អគ្គោ, ភិយ្យោ មមាធិកោ កុតោ ភវិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ។
545.Yāvatā buddhakhettamhīti yāvatā yattake ṭhāne buddhassa āṇākhette taṃ mahāmuniṃ sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā vinaye vinayapiṭake vinayavinicchayakaraṇe vā mādiso mayā sadiso natthi, ahameva aggo, bhiyyo mamādhiko kuto bhavissatīti sambandho.
៥៤៦. ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ គោតមោ ភគវា ឯវំ គជ្ជតិ សីហនាទំ ករោតិ។ កថំ? វិនយេ ឧភតោវិភង្គេ, ខន្ធកេសុ មហាវគ្គចូឡវគ្គេសុ, ច-សទ្ទេន បរិវារេ, ឧបាលិស្ស ឧបាលិនា សមោ សទិសោ នត្ថីតិ ឯវំ គជ្ជតិ។
546.Bhikkhusaṅghe nisīditvā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno gotamo bhagavā evaṃ gajjati sīhanādaṃ karoti. Kathaṃ? Vinaye ubhatovibhaṅge, khandhakesu mahāvaggacūḷavaggesu, ca-saddena parivāre, upālissa upālinā samo sadiso natthīti evaṃ gajjati.
៥៤៧. យាវតាតិ យត្តកំ ពុទ្ធភណិតំ ពុទ្ធេន ទេសិតំ នវង្គំ សុត្តគេយ្យាទិសត្ថុសាសនំ សត្ថុនា បកាសិតំ សព្ពំ វិនយោគធំ តំ វិនយេ អន្តោបវិដ្ឋំ វិនយមូលកំ ឥច្ចេវំ បស្សិនោ បស្សន្តស្ស។
547.Yāvatāti yattakaṃ buddhabhaṇitaṃ buddhena desitaṃ navaṅgaṃ suttageyyādisatthusāsanaṃ satthunā pakāsitaṃ sabbaṃ vinayogadhaṃ taṃ vinaye antopaviṭṭhaṃ vinayamūlakaṃ iccevaṃ passino passantassa.
៥៤៨. មម កម្មំ សរិត្វានាតិ គោតមោ សក្យបុង្គវោ សក្យវំសប្បធានោ, មម កម្មំ មយ្ហំ បុព្ពបត្ថនាកម្មំ អតីតំសញាណេន សរិត្វាន បច្ចក្ខតោ ញត្វា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ គតោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលី’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៨) មំ ឯតទគ្គេ ឋានេ ឋបេសីតិ សម្ពន្ធោ។
548.Mama kammaṃ saritvānāti gotamo sakyapuṅgavo sakyavaṃsappadhāno, mama kammaṃ mayhaṃ pubbapatthanākammaṃ atītaṃsañāṇena saritvāna paccakkhato ñatvā bhikkhusaṅghamajjhe gato ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.219, 228) maṃ etadagge ṭhāne ṭhapesīti sambandho.
៥៤៩. សតសហស្សុបាទាយាតិ សតសហស្សកប្បេ អាទិំ កត្វា យំ ឥមំ ឋានំ អបត្ថយិំ បត្ថេសិំ, សោ មេ អត្ថោ មយា អនុប្បត្តោ អធិគតោ បដិលទ្ធោ វិនយេ បារមិំ គតោ កោដិំ បត្តោតិ អត្ថោ។
549.Satasahassupādāyāti satasahassakappe ādiṃ katvā yaṃ imaṃ ṭhānaṃ apatthayiṃ patthesiṃ, so me attho mayā anuppatto adhigato paṭiladdho vinaye pāramiṃ gato koṭiṃ pattoti attho.
៥៥០. សក្យានំ សក្យវំសរាជូនំ នន្ទិជននោ សោមនស្សការកោ អហំ បុរេ បុព្ពេ កប្បកោ អាសិំ អហោសិំ, តំ ជាតិំ តំ កុលំ តំ យោនិំ វិជហិត្វា វិសេសេន ជហិត្វា ឆឌ្ឌេត្វា មហេសិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុត្តោ ជាតោ សក្យបុត្តោតិ សង្ខ្យំ គតោ សាសនធារណតោតិ អត្ថោ។
550.Sakyānaṃ sakyavaṃsarājūnaṃ nandijanano somanassakārako ahaṃ pure pubbe kappako āsiṃ ahosiṃ, taṃ jātiṃ taṃ kulaṃ taṃ yoniṃ vijahitvā visesena jahitvā chaḍḍetvā mahesino sammāsambuddhassa putto jāto sakyaputtoti saṅkhyaṃ gato sāsanadhāraṇatoti attho.
៥៥១. តតោ បរំ អត្តនោ ទាសកុលេ និព្ពត្តនាបទានំ ទស្សេន្តោ ឥតោ ទុតិយកេ កប្បេតិអាទិមាហ។ តត្ថ ឥតោ ភទ្ទកប្បតោ ហេដ្ឋា ទុតិយេ កប្បេ នាមេន អញ្ជសោ នាម ខត្តិយោ ឯកោ រាជា អនន្តតេជោ សង្ខ្យាតិក្កន្តតេជោ អមិតយសោ បមាណាតិក្កន្តបរិវារោ មហទ្ធនោ អនេកកោដិសតសហស្សធនវា ភូមិបាលោ បថវីបាលកោ រក្ខកោ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ។
551. Tato paraṃ attano dāsakule nibbattanāpadānaṃ dassento ito dutiyake kappetiādimāha. Tattha ito bhaddakappato heṭṭhā dutiye kappe nāmena añjaso nāma khattiyo eko rājā anantatejo saṅkhyātikkantatejo amitayaso pamāṇātikkantaparivāro mahaddhano anekakoṭisatasahassadhanavā bhūmipālo pathavīpālako rakkhako ahosīti sambandho.
៥៥២. តស្ស រញ្ញោតិ តស្ស តាទិសស្ស រាជិនោ បុត្តោ អហំ ចន្ទនោ នាម ខត្តិយោ ខត្តិយកុមារោ អហោសិន្តិ សម្ពន្ធោ។ សោ អហំ ជាតិមទេន ច យសមទេន ច ភោគមទេន ច ឧបត្ថទ្ធោ ថម្ភិតោ ឧន្នតោតិ អត្ថោ។
552.Tassa raññoti tassa tādisassa rājino putto ahaṃ candano nāma khattiyo khattiyakumāro ahosinti sambandho. So ahaṃ jātimadena ca yasamadena ca bhogamadena ca upatthaddho thambhito unnatoti attho.
៥៥៣. នាគសតសហស្សានីតិ សតសហស្សហត្ថិនោ មាតង្គា មាតង្គកុលេ ជាតា តិធា បភិន្នា អក្ខិកណ្ណកោសសង្ខាតេហិ តីហិ ឋានេហិ បភិន្នា មទគឡិតា សព្ពាលង្ការភូសិតា សព្ពេហិ ហត្ថាលង្ការេហិ អលង្កតា សទា សព្ពកាលំ មំ បរិវារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
553.Nāgasatasahassānīti satasahassahatthino mātaṅgā mātaṅgakule jātā tidhā pabhinnā akkhikaṇṇakosasaṅkhātehi tīhi ṭhānehi pabhinnā madagaḷitā sabbālaṅkārabhūsitā sabbehi hatthālaṅkārehi alaṅkatā sadā sabbakālaṃ maṃ parivārentīti sambandho.
៥៥៤. សពលេហិ បរេតោហន្តិ តទា តស្មិំ កាលេ អហំ សពលេហិ អត្តនោ សេនាពលេហិ បរេតោ បរិវារិតោ ឧយ្យានំ គន្តុកាមកោ ឥច្ឆន្តោ សិរិកំ នាម នាគំ ហត្ថិំ អារុយ្ហ អភិរុហិត្វា នគរតោ និក្ខមិន្តិ សម្ពន្ធោ។
554.Sabalehi paretohanti tadā tasmiṃ kāle ahaṃ sabalehi attano senābalehi pareto parivārito uyyānaṃ gantukāmako icchanto sirikaṃ nāma nāgaṃ hatthiṃ āruyha abhiruhitvā nagarato nikkhaminti sambandho.
៥៥៥. ចរណេន ច សម្បន្នោតិ សីលសំវរាទិបន្នរសចរណធម្មេន សមន្នាគតោ គុត្តទ្វារោ បិហិតចក្ខាទិឆទ្វារោ សុសំវុតោ សុដ្ឋុ រក្ខិតកាយចិត្តោ ទេវលោ នាម សម្ពុទ្ធោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ, មម មយ្ហំ បុរតោ សម្មុខេ អាគច្ឆិ បាបុណីតិ អត្ថោ។
555.Caraṇena ca sampannoti sīlasaṃvarādipannarasacaraṇadhammena samannāgato guttadvāro pihitacakkhādichadvāro susaṃvuto suṭṭhu rakkhitakāyacitto devalo nāma sambuddho paccekasambuddho, mama mayhaṃ purato sammukhe āgacchi pāpuṇīti attho.
៥៥៦. បេសេត្វា សិរិកំ នាគន្តិ តំ អាគតំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា អហំ សិរិកំ នាម នាគំ អភិមុខំ បេសេត្វា ពុទ្ធំ អាសាទយិំ ឃដ្ដេសិំ បទុស្សេសិន្តិ អត្ថោ។ តតោ សញ្ជាតកោបោ សោតិ តតោ តស្មា មយា អតីវ បីឡេត្វា បេសិតត្តា សោ ហត្ថិនាគោ មយិ សញ្ជាតកោបោ បទំ អត្តនោ បាទំ នុទ្ធរតេ ន ឧទ្ធរតិ, និច្ចលោវ ហោតីតិ អត្ថោ។
556.Pesetvāsirikaṃ nāganti taṃ āgataṃ paccekabuddhaṃ disvā ahaṃ sirikaṃ nāma nāgaṃ abhimukhaṃ pesetvā buddhaṃ āsādayiṃ ghaṭṭesiṃ padussesinti attho. Tato sañjātakopo soti tato tasmā mayā atīva pīḷetvā pesitattā so hatthināgo mayi sañjātakopo padaṃ attano pādaṃ nuddharate na uddharati, niccalova hotīti attho.
៥៥៧. នាគំ ទុដ្ឋមនំ ទិស្វាតិ ទុដ្ឋមនំ កុទ្ធចិត្តំ នាទំ ទិស្វា អហំ ពុទ្ធេ បច្ចេកពុទ្ធេ កោបំ អកាសិំ ទោសំ ឧប្បាទេសិន្តិ អត្ថោ។ វិហេសយិត្វា សម្ពុទ្ធន្តិ ទេវលំ បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ វិហេសយិត្វា វិហេឋេត្វា អហំ ឧយ្យានំ អគមាសិន្តិ សម្ពន្ធោ។
557.Nāgaṃ duṭṭhamanaṃ disvāti duṭṭhamanaṃ kuddhacittaṃ nādaṃ disvā ahaṃ buddhe paccekabuddhe kopaṃ akāsiṃ dosaṃ uppādesinti attho. Vihesayitvā sambuddhanti devalaṃ paccekasambuddhaṃ vihesayitvā viheṭhetvā ahaṃ uyyānaṃ agamāsinti sambandho.
៥៥៨. សាតំ តត្ថ ន វិន្ទាមីតិ តស្មិំ អាសាទនេ សាតំ ន វិន្ទាមិ។ អាសាទននិមិត្តំ មធុរំ សុខំ ន លភាមីតិ អត្ថោ។ សិរោ បជ្ជលិតោ យថាតិ សិរោ មម សីសំ បជ្ជលិតោ យថា បជ្ជលមានំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ។ បរិឡាហេន ឌយ្ហាមីតិ បច្ចេកពុទ្ធេ កោបស្ស កតត្តា បច្ឆានុតាបបរិឡាហេន ឌយ្ហាមិ ឧណ្ហចិត្តោ ហោមីតិ អត្ថោ។
558.Sātaṃ tattha na vindāmīti tasmiṃ āsādane sātaṃ na vindāmi. Āsādananimittaṃ madhuraṃ sukhaṃ na labhāmīti attho. Siro pajjalito yathāti siro mama sīsaṃ pajjalito yathā pajjalamānaṃ viya hotīti attho. Pariḷāhena ḍayhāmīti paccekabuddhe kopassa katattā pacchānutāpapariḷāhena ḍayhāmi uṇhacitto homīti attho.
៥៥៩. សសាគរន្តាតិ តេនេវ បាបកម្មពលេន សសាគរន្តា សាគរបរិយោសានា សកលមហាបថវី មេ មយ្ហំ អាទិត្តា វិយ ជលិតា វិយ ហោតិ ខាយតីតិ អត្ថោ។ បិតុ សន្តិកុបាគម្មាតិ ឯវំ ភយេ ឧប្បន្នេ អហំ អត្តនោ បិតុ រញ្ញោ សន្តិកំ ឧបាគម្ម ឧបគន្ត្វា ឥទំ វចនំ អព្រវិំ កថេសិន្តិ អត្ថោ។
559.Sasāgarantāti teneva pāpakammabalena sasāgarantā sāgarapariyosānā sakalamahāpathavī me mayhaṃ ādittā viya jalitā viya hoti khāyatīti attho. Pitu santikupāgammāti evaṃ bhaye uppanne ahaṃ attano pitu rañño santikaṃ upāgamma upagantvā idaṃ vacanaṃ abraviṃ kathesinti attho.
៥៦០. អាសីវិសំវ កុបិតន្តិ អាសីវិសំ សព្ពំ កុបិតំ កុទ្ធំ ឥវ ជលមានំ អគ្គិក្ខន្ធំ ឥវ មត្តំ តិធា បភិន្នំ ទន្តិំ ទន្តវន្តំ កុញ្ជរំ ឧត្តមំ ហត្ថិំ ឥវ ច អាគតំ យំ បច្ចេកពុទ្ធំ សយម្ភុំ សយមេវ ពុទ្ធភូតំ អហំ អាសាទយិំ ឃដ្ដេសិន្តិ សម្ពន្ធោ។
560.Āsīvisaṃvakupitanti āsīvisaṃ sabbaṃ kupitaṃ kuddhaṃ iva jalamānaṃ aggikkhandhaṃ iva mattaṃ tidhā pabhinnaṃ dantiṃ dantavantaṃ kuñjaraṃ uttamaṃ hatthiṃ iva ca āgataṃ yaṃ paccekabuddhaṃ sayambhuṃ sayameva buddhabhūtaṃ ahaṃ āsādayiṃ ghaṭṭesinti sambandho.
៥៦១. អាសាទិតោ មយា ពុទ្ធោតិ សោ បច្ចេកពុទ្ធោ មយា អាសាទិតោ ឃដ្ដិតោ ឃោរោ អញ្ញេហិ ឃដ្ដេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ឃោរោ, ឧគ្គតបោ បាកដតបោ ជិនោ បញ្ច មារេ ជិតវា ឯវំគុណសម្បន្នោ បច្ចេកពុទ្ធោ មយា ឃដ្ដិតោតិ អត្ថោ។ បុរា សព្ពេ វិនស្សាមាតិ តស្មិំ បច្ចេកពុទ្ធេ កតអនាទរេន សព្ពេ មយំ វិនស្សាម វិវិធេនាការេន នស្សាម, ភស្មា វិយ ភវាមាតិ អត្ថោ។ ខមាបេស្សាម តំ មុនិន្តិ តំ បច្ចេកពុទ្ធំ មុនិំ យាវ ន វិនស្សាម, តាវ ខមាបេស្សាមាតិ សម្ពន្ធោ។
561.Āsādito mayā buddhoti so paccekabuddho mayā āsādito ghaṭṭito ghoro aññehi ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyattā ghoro, uggatapo pākaṭatapo jino pañca māre jitavā evaṃguṇasampanno paccekabuddho mayā ghaṭṭitoti attho. Purā sabbe vinassāmāti tasmiṃ paccekabuddhe kataanādarena sabbe mayaṃ vinassāma vividhenākārena nassāma, bhasmā viya bhavāmāti attho. Khamāpessāma taṃ muninti taṃ paccekabuddhaṃ muniṃ yāva na vinassāma, tāva khamāpessāmāti sambandho.
៥៦២. នោ ចេ តំ និជ្ឈាបេស្សាមាតិ អត្តទន្តំ ទមិតចិត្តំ សមាហិតំ ឯកគ្គចិត្តំ តំ បច្ចេកពុទ្ធំ នោ ចេ និជ្ឈាបេស្សាម ខមាបេស្សាម។ ឱរេន សត្តទិវសា សត្តទិវសតោ ឱរភាគេ សត្តទិវសេ អនតិក្កមិត្វា សម្បុណ្ណំ រដ្ឋំ មេ សព្ពំ វិធមិស្សតិ វិនស្សិស្សតិ។
562.No ce taṃ nijjhāpessāmāti attadantaṃ damitacittaṃ samāhitaṃ ekaggacittaṃ taṃ paccekabuddhaṃ no ce nijjhāpessāma khamāpessāma. Orena sattadivasā sattadivasato orabhāge sattadivase anatikkamitvā sampuṇṇaṃ raṭṭhaṃ me sabbaṃ vidhamissati vinassissati.
៥៦៣. សុមេខលោ កោសិយោ ចាតិ ឯតេ សុមេខលាទយោ ចត្តារោ រាជានោ ឥសយោ អាសាទយិត្វា ឃដ្ដេត្វា អនាទរំ កត្វា សរដ្ឋកា សហ រដ្ឋជនបទវាសីហិ ទុគ្គតា វិនាសំ គតាតិ អត្ថោ។
563.Sumekhalo kosiyo cāti ete sumekhalādayo cattāro rājāno isayo āsādayitvā ghaṭṭetvā anādaraṃ katvā saraṭṭhakā saha raṭṭhajanapadavāsīhi duggatā vināsaṃ gatāti attho.
៥៦៤. យទា កុប្បន្តិ ឥសយោតិ យទា យស្មិំ កាលេ សញ្ញតា កាយសញ្ញមាទីហិ សញ្ញតា សន្តា ព្រហ្មចារិនោ ឧត្តមចារិនោ សេដ្ឋចារិនោ ឥសយោ កុប្បន្តិ ទោមនស្សា ភវន្តិ, តទា សសាគរំ សបព្ពតំ សទេវកំ លោកំ វិនាសេន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
564.Yadākuppanti isayoti yadā yasmiṃ kāle saññatā kāyasaññamādīhi saññatā santā brahmacārino uttamacārino seṭṭhacārino isayo kuppanti domanassā bhavanti, tadā sasāgaraṃ sapabbataṃ sadevakaṃ lokaṃ vināsentīti sambandho.
៥៦៥. តិយោជនសហស្សម្ហីតិ តេសំ ឥសីនំ អានុភាវំ ញត្វា តេ ខមាបេតុំ អច្ចយំ អបរាធំ ទេសនត្ថាយ បកាសនត្ថាយ តិយោជនសហស្សប្បមាណេ បទេសេ បុរិសេ សន្និបាតយិន្តិ សម្ពន្ធោ។ សយម្ភុំ ឧបសង្កមិន្តិ សយម្ភុំ បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបសង្កមិំ សមីបំ អគមាសិន្តិ អត្ថោ។
565.Tiyojanasahassamhīti tesaṃ isīnaṃ ānubhāvaṃ ñatvā te khamāpetuṃ accayaṃ aparādhaṃ desanatthāya pakāsanatthāya tiyojanasahassappamāṇe padese purise sannipātayinti sambandho. Sayambhuṃ upasaṅkaminti sayambhuṃ paccekabuddhaṃ upasaṅkamiṃ samīpaṃ agamāsinti attho.
៥៦៦. អល្លវត្ថាតិ មយា សទ្ធិំ រាសិភូតា សព្ពេ ជនា អល្លវត្ថា ឧទកេន តិន្តវត្ថឧត្តរាសង្គា អល្លសិរា តិន្តកេសា បញ្ជលីកតា មុទ្ធនិ កតអញ្ជលិបុដា ពុទ្ធស្ស បច្ចេកមុនិនោ បាទេ បាទសមីបេ និបតិត្វា និបជ្ជិត្វា ឥទំ វចនមព្រវុន្តិ ‘‘ខមស្សុ ត្វំ, មហាវីរា’’តិអាទិកំ វចនំ អព្រវុំ កថេសុន្តិ អត្ថោ។
566.Allavatthāti mayā saddhiṃ rāsibhūtā sabbe janā allavatthā udakena tintavatthauttarāsaṅgā allasirā tintakesā pañjalīkatā muddhani kataañjalipuṭā buddhassa paccekamunino pāde pādasamīpe nipatitvā nipajjitvā idaṃ vacanamabravunti ‘‘khamassu tvaṃ, mahāvīrā’’tiādikaṃ vacanaṃ abravuṃ kathesunti attho.
៥៦៧. មហាវីរ វីរុត្តម ភន្តេ បច្ចេកពុទ្ធ, មយា តុម្ហេសុ អញ្ញាណេន កតំ អបរាធំ ខមស្សុ ត្វំ វិនោទេហិ, មា មនសិ ករោហីតិ អត្ថោ ។ ជនោ ជនសមូហោ តំ ភគវន្តំ អភិ វិសេសេន យាចតិ។ បរិឡាហំ ទោសមោហេហិ កតចិត្តទុក្ខបរិឡាហំ អម្ហាកំ វិនោទេហិ តនុំ ករោហិ, នោ អម្ហាកំ រដ្ឋំ សកលរដ្ឋជនបទវាសិនោ មា វិនាសយ មា វិនាសេហីតិ អត្ថោ។
567.Mahāvīra vīruttama bhante paccekabuddha, mayā tumhesu aññāṇena kataṃ aparādhaṃ khamassu tvaṃ vinodehi, mā manasi karohīti attho . Jano janasamūho taṃ bhagavantaṃ abhi visesena yācati. Pariḷāhaṃ dosamohehi katacittadukkhapariḷāhaṃ amhākaṃ vinodehi tanuṃ karohi, no amhākaṃ raṭṭhaṃ sakalaraṭṭhajanapadavāsino mā vināsaya mā vināsehīti attho.
៥៦៨. សទេវមានុសា សព្ពេតិ សព្ពេ មានុសា សទេវា សទានវា បហារាទាទីហិ អសុរេហិ សហ សរក្ខសា អយោមយេន កូដេន មហាមុគ្គរេន សទា សព្ពកាលំ មេ សិរំ មយ្ហំ មត្ថកំ ភិន្ទេយ្យុំ បទាលេយ្យុំ។
568.Sadevamānusā sabbeti sabbe mānusā sadevā sadānavā pahārādādīhi asurehi saha sarakkhasā ayomayena kūṭena mahāmuggarena sadā sabbakālaṃ me siraṃ mayhaṃ matthakaṃ bhindeyyuṃ padāleyyuṃ.
៥៦៩. តតោ បរំ ពុទ្ធានំ ខមិតភាវញ្ច កោបាភាវញ្ច បកាសេន្តោ ទកេ អគ្គិ ន សណ្ឋាតីតិអាទិមាហ។ តត្ថ យថា ឧទកេ អគ្គិ ន សណ្ឋាតិ ន បតិដ្ឋាតិ, យថា ពីជំ សេលេ សិលាមយេ បព្ពតេ ន វិរុហតិ, យថា អគទេ ឱសធេ កិមិ បាណកោ ន សណ្ឋាតិ។ តថា កោបោ ចិត្តប្បកោបោ ទុម្មនតា ពុទ្ធេ បដិវិទ្ធសច្ចេ បច្ចេកពុទ្ធេ ន ជាយតិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ។
569. Tato paraṃ buddhānaṃ khamitabhāvañca kopābhāvañca pakāsento dake aggi na saṇṭhātītiādimāha. Tattha yathā udake aggi na saṇṭhāti na patiṭṭhāti, yathā bījaṃ sele silāmaye pabbate na viruhati, yathā agade osadhe kimi pāṇako na saṇṭhāti. Tathā kopo cittappakopo dummanatā buddhe paṭividdhasacce paccekabuddhe na jāyati na uppajjatīti attho.
៥៧០. បុនបិ ពុទ្ធានំ អានុភាវំ បកាសេន្តោ យថា ច ភូមីតិអាទិមាហ។ តត្ថ យថា ច ភូមិ បថវី អចលា និច្ចលា, តថា ពុទ្ធោ អចលោតិ អត្ថោ។ យថា សាគរោ មហាសមុទ្ទោ អប្បមេយ្យោ បមេតុំ បមាណំ គហេតុំ អសក្កុណេយ្យោ, តថា ពុទ្ធោ អប្បមេយ្យោតិ អត្ថោ។ យថា អាកាសោ អផុដ្ឋាកាសោ អនន្តកោ បរិយោសានរហិតោ, ឯវំ តថា ពុទ្ធោ អក្ខោភិយោ ខោភេតុំ អាលោឡេតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អត្ថោ។
570. Punapi buddhānaṃ ānubhāvaṃ pakāsento yathā ca bhūmītiādimāha. Tattha yathā ca bhūmi pathavī acalā niccalā, tathā buddho acaloti attho. Yathā sāgaro mahāsamuddo appameyyo pametuṃ pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyo, tathā buddho appameyyoti attho. Yathā ākāso aphuṭṭhākāso anantako pariyosānarahito, evaṃ tathā buddho akkhobhiyo khobhetuṃ āloḷetuṃ asakkuṇeyyoti attho.
៥៧១. តតោ បរំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ខមនវចនំ ទស្សេន្តោ សទា ខន្តា មហាវីរាតិអាទិមាហ។ តត្ថ មហាវីរា ឧត្តមវីរិយវន្តា ពុទ្ធា តបស្សិនោ បាបានំ តបនតោ ‘‘តបោ’’តិ លទ្ធនាមេន វីរិយេន សមន្នាគតា ខន្តា ច ខន្តិយា ច សម្បន្នា ខមិតា ច បរេសំ អបរាធំ ខមិតា សហិតា សទា សព្ពកាលំ ភវន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ ខន្តានំ ខមិតានញ្ចាតិ តេសំ ពុទ្ធានំ ខន្តានំ ខន្តិយា យុត្តានំ ខមិតានំ បរាបរាធខមិតានំ សហិតានញ្ច គមនំ ឆន្ទាទីហិ អគតិគមនំ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ។
571. Tato paraṃ paccekabuddhassa khamanavacanaṃ dassento sadākhantā mahāvīrātiādimāha. Tattha mahāvīrā uttamavīriyavantā buddhā tapassino pāpānaṃ tapanato ‘‘tapo’’ti laddhanāmena vīriyena samannāgatā khantā ca khantiyā ca sampannā khamitā ca paresaṃ aparādhaṃ khamitā sahitā sadā sabbakālaṃ bhavantīti sambandho. Khantānaṃ khamitānañcāti tesaṃ buddhānaṃ khantānaṃ khantiyā yuttānaṃ khamitānaṃ parāparādhakhamitānaṃ sahitānañca gamanaṃ chandādīhi agatigamanaṃ na vijjatīti attho.
៥៧២. ឥតិ ឥទំ វចនំ វត្វា សម្ពុទ្ធោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បរិឡាហំ សត្តានំ ឧប្បន្នទាហំ វិនោទយំ វិនោទយន្តោ មហាជនស្ស បុរតោ សន្និបតិតស្ស សរាជកស្ស មហតោ ជនកាយស្ស សម្មុខតោ តទា តស្មិំ កាលេ នភំ អាកាសំ អព្ភុគ្គមិ ឧគ្គញ្ឆីតិ អត្ថោ។
572. Iti idaṃ vacanaṃ vatvā sambuddho paccekasambuddho pariḷāhaṃ sattānaṃ uppannadāhaṃ vinodayaṃ vinodayanto mahājanassa purato sannipatitassa sarājakassa mahato janakāyassa sammukhato tadā tasmiṃ kāle nabhaṃ ākāsaṃ abbhuggami uggañchīti attho.
៥៧៣. តេន កម្មេនហំ ធីរាតិ ធីរ ធិតិសម្បន្ន អហំ តេន កម្មេន បច្ចេកពុទ្ធេ កតេន អនាទរកម្មេន ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភវេ ហីនត្តំ លាមកភាវំ រាជូនំ កប្បកកម្មករណជាតិំ អជ្ឈុបាគតោ សម្បត្តោតិ អត្ថោ។ សមតិក្កម្ម តំ ជាតិន្តិ តំ បរាយត្តជាតិំ សំ សុដ្ឋុ អតិក្កម្ម អតិក្កមិត្វា។ បាវិសិំ អភយំ បុរន្តិ ភយរហិតំ និព្ពានបុរំ និព្ពានមហានគរំ បាវិសិំ បវិដ្ឋោ អាសិន្តិ អត្ថោ។
573.Tena kammenahaṃ dhīrāti dhīra dhitisampanna ahaṃ tena kammena paccekabuddhe katena anādarakammena imasmiṃ pacchimattabhave hīnattaṃ lāmakabhāvaṃ rājūnaṃ kappakakammakaraṇajātiṃ ajjhupāgato sampattoti attho. Samatikkamma taṃ jātinti taṃ parāyattajātiṃ saṃ suṭṭhu atikkamma atikkamitvā. Pāvisiṃ abhayaṃ puranti bhayarahitaṃ nibbānapuraṃ nibbānamahānagaraṃ pāvisiṃ paviṭṭho āsinti attho.
៥៧៤. តទាបិ មំ មហាវីរាតិ វីរុត្តម តទាបិ តស្មិំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស អាសាទនសមយេ អបិ សយម្ភូ បច្ចេកពុទ្ធោ បរិឡាហំ អាសាទនហេតុ ឧប្បន្នំ កាយចិត្តទរថំ វិនោទេសិ ទូរីអកាសិ។ ឌយ្ហមានំ តតោ ឯវ បច្ឆានុតាបេន កុក្កុច្ចេន ឌយ្ហមានំ សន្តបន្តំ មំ សុសណ្ឋិតំ ទោសំ ទោសតោ ទស្សនេ សុដ្ឋុ សណ្ឋិតំ ទិស្វា ខមាបយិ តំ អបរាធំ អធិវាសេសីតិ សម្ពន្ធោ។
574.Tadāpi maṃ mahāvīrāti vīruttama tadāpi tasmiṃ paccekabuddhassa āsādanasamaye api sayambhū paccekabuddho pariḷāhaṃ āsādanahetu uppannaṃ kāyacittadarathaṃ vinodesi dūrīakāsi. Ḍayhamānaṃ tato eva pacchānutāpena kukkuccena ḍayhamānaṃ santapantaṃ maṃ susaṇṭhitaṃ dosaṃ dosato dassane suṭṭhu saṇṭhitaṃ disvā khamāpayi taṃ aparādhaṃ adhivāsesīti sambandho.
៥៧៥. អជ្ជាបិ មំ មហាវីរាតិ វីរុត្តម, អជ្ជាបិ តុយ្ហំ សមាគមកាលេ អបិ, តិហគ្គីភិ រាគគ្គិទោសគ្គិមោហគ្គិសង្ខាតេហិ វា និរយគ្គិបេតគ្គិសំសារគ្គិសង្ខាតេហិ វា តីហិ អគ្គីហិ ឌយ្ហមានំ ទុក្ខមនុភវន្តំ មំ ភគវា សីតិភាវំ ទោមនស្សវិនាសេន សន្តកាយចិត្តសង្ខាតំ សីតិភាវំ និព្ពានមេវ វា អបាបយិ សម្បាបេសិ។ តយោ អគ្គី វុត្តប្បការេ តេ តយោ អគ្គី និព្ពាបេសិ វូបសមេសីតិ សម្ពន្ធោ។
575.Ajjāpi maṃ mahāvīrāti vīruttama, ajjāpi tuyhaṃ samāgamakāle api, tihaggībhi rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi vā nirayaggipetaggisaṃsāraggisaṅkhātehi vā tīhi aggīhi ḍayhamānaṃ dukkhamanubhavantaṃ maṃ bhagavā sītibhāvaṃ domanassavināsena santakāyacittasaṅkhātaṃ sītibhāvaṃ nibbānameva vā apāpayi sampāpesi. Tayo aggī vuttappakāre te tayo aggī nibbāpesi vūpasamesīti sambandho.
៥៧៦. ឯវំ អត្តនោ ហីនាបទានំ ភគវតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញេបិ តស្ស សវនេ និយោជេត្វា ឱវទន្តោ ‘‘យេសំ សោតាវធានត្ថី’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ យេសំ តុម្ហាកំ សោតាវធានំ សោតស្ស អវធានំ ឋបនំ អត្ថិ វិជ្ជតិ, តេ តុម្ហេ ភាសតោ សាសន្តស្ស មម វចនំ សុណាថ មនសិ ករោថ។ អត្ថំ តុម្ហំ បវក្ខាមីតិ យថា យេន បការេន មម មយា ទិដ្ឋំ បទំ និព្ពានំ, តថា តេន បការេន និព្ពានសង្ខាតំ បរមត្ថំ តុម្ហាកំ បវក្ខាមីតិ សម្ពន្ធោ។
576. Evaṃ attano hīnāpadānaṃ bhagavato dassetvā idāni aññepi tassa savane niyojetvā ovadanto ‘‘yesaṃ sotāvadhānatthī’’tiādimāha. Tattha yesaṃ tumhākaṃ sotāvadhānaṃ sotassa avadhānaṃ ṭhapanaṃ atthi vijjati, te tumhe bhāsato sāsantassa mama vacanaṃ suṇātha manasi karotha. Atthaṃ tumhaṃ pavakkhāmīti yathā yena pakārena mama mayā diṭṭhaṃ padaṃ nibbānaṃ, tathā tena pakārena nibbānasaṅkhātaṃ paramatthaṃ tumhākaṃ pavakkhāmīti sambandho.
៥៧៧. តំ ទស្សេន្តោ សយម្ភុំ តំ វិមានេត្វាតិអាទិមាហ។ តត្ថ សយម្ភុំ សយមេវ ភូតំ អរិយាយ ជាតិយា ជាតំ សន្តចិត្តំ សមាហិតំ បច្ចេកពុទ្ធំ វិមានេត្វា អនាទរំ កត្វា តេន កម្មេន កតេនាកុសលេន អជ្ជ ឥមស្មិំ វត្តមានកាលេ អហំ នីចយោនិយំ បរាយត្តជាតិយំ កប្បកជាតិយំ ជាតោ និព្ពត្តោ អម្ហិ ភវាមិ។
577. Taṃ dassento sayambhuṃ taṃ vimānetvātiādimāha. Tattha sayambhuṃ sayameva bhūtaṃ ariyāya jātiyā jātaṃ santacittaṃ samāhitaṃ paccekabuddhaṃ vimānetvā anādaraṃ katvā tena kammena katenākusalena ajja imasmiṃ vattamānakāle ahaṃ nīcayoniyaṃ parāyattajātiyaṃ kappakajātiyaṃ jāto nibbatto amhi bhavāmi.
៥៧៨. មា វោ ខណំ វិរាធេថាតិ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណំ វោ តុម្ហេ មា វិរាធេថ គឡិតំ មា ករោថ, ហិ សច្ចំ ខណាតីតា ពុទ្ធុប្បាទក្ខណំ អតីតា អតិក្កន្តា សត្តា សោចរេ សោចន្តិ, ‘‘មយំ អលក្ខិកា ទុម្មេធា ភវាមា’’តិ ឯវំ សោចន្តីតិ អត្ថោ។ សទត្ថេ អត្តនោ អត្ថេ វុឌ្ឍិយំ វាយមេយ្យាថ វីរិយំ ករោថ។ វោ តុម្ហេហិ ខណោ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណោ សមយោ បដិបាទិតោ និប្ផាទិតោ បត្តោតិ អត្ថោ។
578.Mā vo khaṇaṃ virādhethāti buddhuppādakkhaṇaṃ vo tumhe mā virādhetha gaḷitaṃ mā karotha, hi saccaṃ khaṇātītā buddhuppādakkhaṇaṃ atītā atikkantā sattā socare socanti, ‘‘mayaṃ alakkhikā dummedhā bhavāmā’’ti evaṃ socantīti attho. Sadatthe attano atthe vuḍḍhiyaṃ vāyameyyātha vīriyaṃ karotha. Vo tumhehi khaṇo buddhuppādakkhaṇo samayo paṭipādito nipphādito pattoti attho.
៥៧៩. តតោ បរំ សំសារគតានំ អាទីនវំ ឧបមាឧបមេយ្យវសេន ទស្សេន្តោ ឯកច្ចានញ្ច វមនន្តិអាទិមាហ។ ឯកច្ចានំ កេសញ្ចិ បុគ្គលានំ វមនំ ឧទ្ធំ ឧគ្គិរណំ ឯកច្ចានំ វិរេចនំ អធោបគ្ឃរណំ ឯកេ ឯកច្ចានំ ហលាហលំ វិសំ មុច្ឆាករណវិសំ, ឯកច្ចានំ បុគ្គលានំ ឱសធំ រក្ខនុបាយំ ភគវា ឯវំ បដិបាដិយា អក្ខាសីតិ សម្ពន្ធោ។
579. Tato paraṃ saṃsāragatānaṃ ādīnavaṃ upamāupameyyavasena dassento ekaccānañca vamanantiādimāha. Ekaccānaṃ kesañci puggalānaṃ vamanaṃ uddhaṃ uggiraṇaṃ ekaccānaṃ virecanaṃ adhopaggharaṇaṃ eke ekaccānaṃ halāhalaṃ visaṃ mucchākaraṇavisaṃ, ekaccānaṃ puggalānaṃ osadhaṃ rakkhanupāyaṃ bhagavā evaṃ paṭipāṭiyā akkhāsīti sambandho.
៥៨០. វមនំ បដិបន្នានន្តិ បដិបន្នានំ មគ្គសមង្គីនំ វមនំ សំសារឆឌ្ឌនំ សំសារមោចនំ ភគវា អក្ខាសីតិ សម្ពន្ធោ។ ផលដ្ឋានំ ផលេ ឋិតានំ វិរេចនំ សំសារបគ្ឃរណំ អក្ខាសិ។ ផលលាភីនំ ផលំ លភិត្វា ឋិតានំ និព្ពានឱសធំ អក្ខាសិ។ គវេសីនំ មនុស្សទេវនិព្ពានសម្បត្តិំ គវេសីនំ បរិយេសន្តានំ បុញ្ញខេត្តភូតំ សង្ឃំ អក្ខាសីតិ សម្ពន្ធោ។
580.Vamanaṃ paṭipannānanti paṭipannānaṃ maggasamaṅgīnaṃ vamanaṃ saṃsārachaḍḍanaṃ saṃsāramocanaṃ bhagavā akkhāsīti sambandho. Phalaṭṭhānaṃ phale ṭhitānaṃ virecanaṃ saṃsārapaggharaṇaṃ akkhāsi. Phalalābhīnaṃ phalaṃ labhitvā ṭhitānaṃ nibbānaosadhaṃ akkhāsi. Gavesīnaṃ manussadevanibbānasampattiṃ gavesīnaṃ pariyesantānaṃ puññakhettabhūtaṃ saṅghaṃ akkhāsīti sambandho.
៥៨១. សាសនេន វិរុទ្ធានន្តិ សាសនស្ស បដិបក្ខានំ ហលាហលំ កុតូហលំ បាបំ អកុសលំ អក្ខាសីតិ សម្ពន្ធោ។ យថា អាសីវិសោតិ អស្សទ្ធានំ កតបាបានំ បុគ្គលានំ សំសារេ ទុក្ខាវហនតោ អាសីវិសសទិសំ យថា អាសីវិសោ ទិដ្ឋមត្តេន ភស្មករណតោ ទិដ្ឋវិសោ សប្បោ អត្តនា ទដ្ឋំ នរំ ឈាបេតិ ឌយ្ហតិ ទុក្ខាបេតិ។ តំ នរំ តំ អស្សទ្ធំ កតបាបំ នរំ ហលាហលវិសំ ឯវំ ឈាបេតិ ចតូសុ អបាយេសុ ឌយ្ហតិ សោសេសីតិ សម្ពន្ធោ។
581.Sāsanena viruddhānanti sāsanassa paṭipakkhānaṃ halāhalaṃ kutūhalaṃ pāpaṃ akusalaṃ akkhāsīti sambandho. Yathā āsīvisoti assaddhānaṃ katapāpānaṃ puggalānaṃ saṃsāre dukkhāvahanato āsīvisasadisaṃ yathā āsīviso diṭṭhamattena bhasmakaraṇato diṭṭhaviso sappo attanā daṭṭhaṃ naraṃ jhāpeti ḍayhati dukkhāpeti. Taṃ naraṃ taṃ assaddhaṃ katapāpaṃ naraṃ halāhalavisaṃ evaṃ jhāpeti catūsu apāyesu ḍayhati sosesīti sambandho.
៥៨២. សកិំ បីតំ ហលាហលន្តិ វិសំ ហលាហលំ បីតំ សកិំ ឯកវារំ ជីវិតំ ឧបរុន្ធតិ នាសេតិ។ សាសនេន សាសនម្ហិ វិរជ្ឈិត្វា អបរាធំ កត្វា បុគ្គលោ កប្បកោដិម្ហិ កោដិសង្ខ្យេ កប្បេបិ ឌយ្ហតិ និជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ។
582.Sakiṃpītaṃ halāhalanti visaṃ halāhalaṃ pītaṃ sakiṃ ekavāraṃ jīvitaṃ uparundhati nāseti. Sāsanena sāsanamhi virajjhitvā aparādhaṃ katvā puggalo kappakoṭimhi koṭisaṅkhye kappepi ḍayhati nijjhāyatīti attho.
៥៨៣. ឯវំ អស្សទ្ធានំ បុគ្គលានំ ផលវិបាកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ពុទ្ធានំ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ ខន្តិយាតិអាទិមាហ។ តត្ថ យោ ពុទ្ធោ វមនាទីនិ អក្ខាសិ, សោ ពុទ្ធោ ខន្តិយា ខមនេន ច អវិហិំសាយ សត្តានំ អវិហិំសនេន ច មេត្តចិត្តវតាយ ច មេត្តចិត្តវន្តភាវេន ច សទេវកំ សហ ទេវេហិ វត្តមានំ លោកំ តារេតិ អតិក្កមាបេតិ និព្ពាបេតិ, តស្មា ការណា ពុទ្ធា វោ តុម្ហេហិ អវិរាធិយា វិរុជ្ឈិតុំ ន សក្កុណេយ្យា, ពុទ្ធសាសនេ បដិបជ្ជេយ្យាថាតិ អត្ថោ។
583. Evaṃ assaddhānaṃ puggalānaṃ phalavipākaṃ dassetvā idāni buddhānaṃ ānubhāvaṃ dassento khantiyātiādimāha. Tattha yo buddho vamanādīni akkhāsi, so buddho khantiyā khamanena ca avihiṃsāya sattānaṃ avihiṃsanena ca mettacittavatāya ca mettacittavantabhāvena ca sadevakaṃ saha devehi vattamānaṃ lokaṃ tāreti atikkamāpeti nibbāpeti, tasmā kāraṇā buddhā vo tumhehi avirādhiyā virujjhituṃ na sakkuṇeyyā, buddhasāsane paṭipajjeyyāthāti attho.
៥៨៤. លាភេ ច អលាភេ ច ន សជ្ជន្តិ ន ភជន្តិ ន លគ្គន្តិ។ សម្មាននេ អាទរករណេ ច វិមាននេ អនាទរករណេ ច អចលា បថវីសទិសា ពុទ្ធា ភវន្តិ, តស្មា ការណា តេ ពុទ្ធា តុម្ហេហិ ន វិរោធិយា ន វិរោធេតព្ពា វិរុជ្ឈិតុំ អសក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ។
584. Lābhe ca alābhe ca na sajjanti na bhajanti na lagganti. Sammānane ādarakaraṇe ca vimānane anādarakaraṇe ca acalā pathavīsadisā buddhā bhavanti, tasmā kāraṇā te buddhā tumhehi na virodhiyā na virodhetabbā virujjhituṃ asakkuṇeyyāti attho.
៥៨៥. ពុទ្ធានំ មជ្ឈត្តតំ ទស្សេន្តោ ទេវទត្តេតិអាទិមាហ។ តត្ថ វធកាវធកេសុ សព្ពេសុ សត្តេសុ សមកោ សមមានសោ មុនិ ពុទ្ធមុនីតិ អត្ថោ។
585. Buddhānaṃ majjhattataṃ dassento devadattetiādimāha. Tattha vadhakāvadhakesu sabbesu sattesu samako samamānaso muni buddhamunīti attho.
៥៨៦. ឯតេសំ បដិឃោ នត្ថីតិ ឯតេសំ ពុទ្ធានំ បដិឃោ ចណ្ឌិក្កំ ទោសចិត្តតំ នត្ថិ ន សំវិជ្ជតិ។ រាគោមេសំ ន វិជ្ជតីតិ ឥមេសំ ពុទ្ធានំ រាគោបិ រជ្ជនំ អល្លីយនំ ន វិជ្ជតិ, ន ឧបលព្ភតិ, តស្មា ការណា, វធកស្ស ច ឱរសស្ស ចាតិ សព្ពេសំ សមកោ សមចិត្តោ ពុទ្ធោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ។
586.Etesaṃ paṭigho natthīti etesaṃ buddhānaṃ paṭigho caṇḍikkaṃ dosacittataṃ natthi na saṃvijjati. Rāgomesaṃ na vijjatīti imesaṃ buddhānaṃ rāgopi rajjanaṃ allīyanaṃ na vijjati, na upalabbhati, tasmā kāraṇā, vadhakassa ca orasassa cāti sabbesaṃ samako samacitto buddho hotīti sambandho.
៥៨៧. បុនបិ ពុទ្ធានំយេវ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ បន្ថេ ទិស្វាន កាសាវន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ មីឡ្ហមក្ខិតំ គូថសម្មិស្សំ កាសាវំ កសាវេន រជិតំ ចីវរំ ឥសិទ្ធជំ អរិយានំ ធជំ បរិក្ខារំ, បន្ថេ មគ្គេ ឆឌ្ឌិតំ ទិស្វាន បស្សិត្វា អញ្ជលិំ កត្វា ទសង្គុលិសមោធានំ អញ្ជលិបុដំ សិរសិ កត្វា សិរសា សិរេន វន្ទិតព្ពំ ឥសិទ្ធជំ អរហត្តទ្ធជំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកទីបកំ ចីវរំ នមស្សិតព្ពំ មានេតព្ពំ បូជេតព្ពន្តិ អត្ថោ។
587. Punapi buddhānaṃyeva ānubhāvaṃ dassento panthe disvāna kāsāvantiādimāha. Tattha mīḷhamakkhitaṃ gūthasammissaṃ kāsāvaṃ kasāvena rajitaṃ cīvaraṃ isiddhajaṃ ariyānaṃ dhajaṃ parikkhāraṃ, panthe magge chaḍḍitaṃ disvāna passitvā añjaliṃ katvā dasaṅgulisamodhānaṃ añjalipuṭaṃ sirasi katvā sirasā sirena vanditabbaṃ isiddhajaṃ arahattaddhajaṃ buddhapaccekabuddhasāvakadīpakaṃ cīvaraṃ namassitabbaṃ mānetabbaṃ pūjetabbanti attho.
៥៨៨. អព្ភតីតាតិ អភិ អត្ថង្គតា និព្ពុតា។ យេ ច ពុទ្ធា វត្តមានា ឥទានិ ជាតា ច យេ ពុទ្ធា អនាគតា អជាតា អភូតា អនិព្ពត្តា អបាតុភូតា ច យេ ពុទ្ធា។ ធជេនានេន សុជ្ឈន្តីតិ អនេន ឥសិទ្ធជេន ចីវរេន ឯតេ ពុទ្ធា សុជ្ឈន្តិ វិសុទ្ធា ភវន្តិ សោភន្តិ។ តស្មា តេន ការណេន ឯតេ ពុទ្ធា នមស្សិយា នមស្សិតព្ពា វន្ទិតព្ពាតិ អត្ថោ។ ‘‘ឯតំ នមស្សិយ’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស ឯតំ ឥសិទ្ធជំ នមស្សិតព្ពន្តិ អត្ថោ។
588.Abbhatītāti abhi atthaṅgatā nibbutā. Ye ca buddhā vattamānā idāni jātā ca ye buddhā anāgatā ajātā abhūtā anibbattā apātubhūtā ca ye buddhā. Dhajenānena sujjhantīti anena isiddhajena cīvarena ete buddhā sujjhanti visuddhā bhavanti sobhanti. Tasmā tena kāraṇena ete buddhā namassiyā namassitabbā vanditabbāti attho. ‘‘Etaṃ namassiya’’ntipi pāṭho, tassa etaṃ isiddhajaṃ namassitabbanti attho.
៥៨៩. តតោ បរំ អត្តនោ គុណំ ទស្សេន្តោ សត្ថុកប្បន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ សត្ថុកប្បំ ពុទ្ធសទិសំ សុវិនយំ សុន្ទរវិនយំ សុន្ទរាការេន ទ្វារត្តយទមនំ ហទយេន ចិត្តេន អហំ ធារេមិ សវនធារណាទិនា បច្ចវេក្ខាមីតិ អត្ថោ។ វិនយំ វិនយបិដកំ នមស្សមានោ វន្ទមានោ វិនយេ អាទរំ កុរុមានោ វិហរិស្សាមិ សព្ពទា សព្ពស្មិំ កាលេ វាសំ កប្បេមីតិ អត្ថោ។
589. Tato paraṃ attano guṇaṃ dassento satthukappantiādimāha. Tattha satthukappaṃ buddhasadisaṃ suvinayaṃ sundaravinayaṃ sundarākārena dvārattayadamanaṃ hadayena cittena ahaṃ dhāremi savanadhāraṇādinā paccavekkhāmīti attho. Vinayaṃ vinayapiṭakaṃ namassamāno vandamāno vinaye ādaraṃ kurumāno viharissāmi sabbadā sabbasmiṃ kāle vāsaṃ kappemīti attho.
៥៩០. វិនយោ អាសយោ មយ្ហន្តិ វិនយបិដកំ មយ្ហំ ឱកាសភូតំ សវនធារណមនសិករណឧគ្គហបរិបុច្ឆាបវត្តនវសេន ឱកាសភូតំ គេហភូតន្តិ អត្ថោ។ វិនយោ ឋានចង្កមន្តិ វិនយោ មយ្ហំ សវនាទិកិច្ចករណេន ឋិតដ្ឋានញ្ច ចង្កមនដ្ឋានញ្ច។ កប្បេមិ វិនយេ វាសន្តិ វិនយបិដកេ វិនយតន្តិយា សវនធារណបវត្តនវសេន វាសំ សយនំ កប្បេមិ ករោមិ។ វិនយោ មម គោចរោតិ វិនយបិដកំ មយ្ហំ គោចរោ អាហារោ ភោជនំ និច្ចំ ធារណមនសិករណវសេនាតិ អត្ថោ។
590.Vinayo āsayo mayhanti vinayapiṭakaṃ mayhaṃ okāsabhūtaṃ savanadhāraṇamanasikaraṇauggahaparipucchāpavattanavasena okāsabhūtaṃ gehabhūtanti attho. Vinayo ṭhānacaṅkamanti vinayo mayhaṃ savanādikiccakaraṇena ṭhitaṭṭhānañca caṅkamanaṭṭhānañca. Kappemi vinaye vāsanti vinayapiṭake vinayatantiyā savanadhāraṇapavattanavasena vāsaṃ sayanaṃ kappemi karomi. Vinayo mama gocaroti vinayapiṭakaṃ mayhaṃ gocaro āhāro bhojanaṃ niccaṃ dhāraṇamanasikaraṇavasenāti attho.
៥៩១. វិនយេ បារមិប្បត្តោតិ សកលេ វិនយបិដកេ បារមិំ បរិយោសានំ បត្តោ។ សមថេ ចាបិ កោវិទោតិ បារាជិកាទិសត្តាបត្តិក្ខន្ធានំ សមថេ វូបសមេ ច វុដ្ឋានេ ច កោវិទោ ឆេកោ, អធិករណសមថេ វា –
591.Vinaye pāramippattoti sakale vinayapiṭake pāramiṃ pariyosānaṃ patto. Samathe cāpi kovidoti pārājikādisattāpattikkhandhānaṃ samathe vūpasame ca vuṭṭhāne ca kovido cheko, adhikaraṇasamathe vā –
‘‘វិវាទំ អនុវាទញ្ច, អាបត្តាធិករណំ តថា;
‘‘Vivādaṃ anuvādañca, āpattādhikaraṇaṃ tathā;
កិច្ចាធិករណញ្ចេវ, ចតុរាធិករណា មតា’’តិ។ –
Kiccādhikaraṇañceva, caturādhikaraṇā matā’’ti. –
វុត្តាធិករណេសុ ច –
Vuttādhikaraṇesu ca –
‘‘សម្មុខា សតិវិនយោ, អមូឡ្ហបដិញ្ញាករណំ;
‘‘Sammukhā sativinayo, amūḷhapaṭiññākaraṇaṃ;
យេភុយ្យ តស្សបាបិយ្យ, តិណវត្ថារកោ តថា’’តិ។ –
Yebhuyya tassapāpiyya, tiṇavatthārako tathā’’ti. –
ឯវំ វុត្តេសុ ច សត្តសុ អធិករណសមថេសុ អតិកោវិទោ ឆេកោតិ អត្ថោ។ ឧបាលិ តំ មហាវីរាតិ ភន្តេ មហាវីរ, ចតូសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុ កប្បសតសហស្សេសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមាយ វីរិយវន្ត សត្ថុនោ ទេវមនុស្សានំ អនុសាសកស្ស តំ តវ បាទេ បាទយុគេ ឧបាលិ ភិក្ខុ វន្ទតិ បណាមំ ករោតីតិ អត្ថោ។
Evaṃ vuttesu ca sattasu adhikaraṇasamathesu atikovido chekoti attho. Upāli taṃ mahāvīrāti bhante mahāvīra, catūsu asaṅkhyeyyesu kappasatasahassesu sabbaññutaññāṇādhigamāya vīriyavanta satthuno devamanussānaṃ anusāsakassa taṃ tava pāde pādayuge upāli bhikkhu vandati paṇāmaṃ karotīti attho.
៥៩២. សោ អហំ បព្ពជិត្វា សម្ពុទ្ធំ នមស្សមានោ បណាមំ កុរុមានោ ធម្មស្ស ច តេន ភគវតា ទេសិតស្ស នវលោកុត្តរធម្មស្ស សុធម្មតំ សុន្ទរធម្មភាវំ ជានិត្វា ធម្មញ្ច នមស្សមានោ គាមតោ គាមំ បុរតោ បុនំ នគរតោ នគរំ វិចរិស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ។
592. So ahaṃ pabbajitvā sambuddhaṃ namassamāno paṇāmaṃ kurumāno dhammassa ca tena bhagavatā desitassa navalokuttaradhammassa sudhammataṃ sundaradhammabhāvaṃ jānitvā dhammañca namassamāno gāmato gāmaṃ purato punaṃ nagarato nagaraṃ vicarissāmīti sambandho.
៥៩៣. កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហន្តិ មយា បដិវិទ្ធអរហត្តមគ្គញាណេន មយ្ហំ ចិត្តសន្តានគតា សព្ពេ ទិយឌ្ឍសហស្សសង្ខា កិលេសា ឈាបិតា សោសិតា វិសោសិតា វិទ្ធំសិតា។ ភវា សព្ពេ សមូហតាតិ កាមភវាទយោ សព្ពេ នវ ភវា មយា សមូហតា សំ សុដ្ឋុ ឩហតា ខេបិតា វិទ្ធំសិតា។ សព្ពាសវា បរិក្ខីណាតិ កាមាសវោ, ភវាសវោ, ទិដ្ឋាសវោ, អវិជ្ជាសវោតិ សព្ពេ ចត្តារោ អាសវា បរិក្ខីណា បរិសមន្តតោ ខយំ បាបិតា។ ឥទានិ ឥមស្មិំ អរហត្តប្បត្តកាលេ បុនព្ភវោ បុនុប្បត្តិសង្ខាតោ ភវោ ភវនំ ជាតិ នត្ថីតិ អត្ថោ។
593.Kilesājhāpitā mayhanti mayā paṭividdhaarahattamaggañāṇena mayhaṃ cittasantānagatā sabbe diyaḍḍhasahassasaṅkhā kilesā jhāpitā sositā visositā viddhaṃsitā. Bhavā sabbe samūhatāti kāmabhavādayo sabbe nava bhavā mayā samūhatā saṃ suṭṭhu ūhatā khepitā viddhaṃsitā. Sabbāsavā parikkhīṇāti kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavoti sabbe cattāro āsavā parikkhīṇā parisamantato khayaṃ pāpitā. Idāni imasmiṃ arahattappattakāle punabbhavo punuppattisaṅkhāto bhavo bhavanaṃ jāti natthīti attho.
៥៩៤. ឧត្តរិ សោមនស្សវសេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ស្វាគតន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស ឧត្តមពុទ្ធស្ស សន្តិកេ សមីបេ ឯកនគរេ វា មម អាគមនំ ស្វាគតំ សុដ្ឋុ អាគមនំ សុន្ទរាគមនំ វត ឯកន្តេន អាសិ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ។ តិស្សោ វិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយវិជ្ជា អនុប្បត្តា សម្បត្តា, បច្ចក្ខំ កតាតិ អត្ថោ។ កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនន្តិ ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតំ អនុសិដ្ឋិ សាសនំ កតំ និប្ផាទិតំ វត្តបដិបត្តិំ បូរេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករិត្វា អរហត្តមគ្គញាណាធិគមេន សម្បាទិតន្តិ អត្ថោ។
594. Uttari somanassavasena udānaṃ udānento svāgatantiādimāha. Tattha buddhaseṭṭhassa uttamabuddhassa santike samīpe ekanagare vā mama āgamanaṃ svāgataṃ suṭṭhu āgamanaṃ sundarāgamanaṃ vata ekantena āsi ahosīti sambandho. Tisso vijjāti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayavijjā anuppattā sampattā, paccakkhaṃ katāti attho. Kataṃ buddhassa sāsananti buddhena bhagavatā desitaṃ anusiṭṭhi sāsanaṃ kataṃ nipphāditaṃ vattapaṭipattiṃ pūretvā kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā arahattamaggañāṇādhigamena sampāditanti attho.
៥៩៥. បដិសម្ភិទា ចតស្សោតិ អត្ថបដិសម្ភិទាទយោ ចតស្សោ បញ្ញាយោ សច្ឆិកតា បច្ចក្ខំ កតា។ វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេតិ ចត្តារិ មគ្គញាណានិ ចត្តារិ ផលញាណានីតិ ឥមេ អដ្ឋ វិមោក្ខា សំសារតោ មុច្ចនូបាយា សច្ឆិកតាតិ សម្ពន្ធោ។ ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតាតិ –
595.Paṭisambhidā catassoti atthapaṭisambhidādayo catasso paññāyo sacchikatā paccakkhaṃ katā. Vimokkhāpi ca aṭṭhimeti cattāri maggañāṇāni cattāri phalañāṇānīti ime aṭṭha vimokkhā saṃsārato muccanūpāyā sacchikatāti sambandho. Chaḷabhiññā sacchikatāti –
‘‘ឥទ្ធិវិធំ ទិព្ពសោតំ, ចេតោបរិយញាណកំ;
‘‘Iddhividhaṃ dibbasotaṃ, cetopariyañāṇakaṃ;
បុព្ពេនិវាសញាណញ្ច, ទិព្ពចក្ខាសវក្ខយ’’ន្តិ។ –
Pubbenivāsañāṇañca, dibbacakkhāsavakkhaya’’nti. –
ឥមា ឆ អភិញ្ញា សច្ឆិកតា បច្ចក្ខំ កតា។ ឥមេសំ ញាណានំ សច្ឆិករណេន ពុទ្ធស្ស សាសនំ កតន្តិ អត្ថោ។
Imā cha abhiññā sacchikatā paccakkhaṃ katā. Imesaṃ ñāṇānaṃ sacchikaraṇena buddhassa sāsanaṃ katanti attho.
ឥត្ថន្តិ ឥមិនា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេន។ សុទន្តិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ។ អាយស្មា ឧបាលិ ថេរោតិ ថិរសីលាទិគុណយុត្តោ សាវកោ ឥមា បុព្ពចរិតាបទានទីបិកា គាថាយោ អភាសិត្ថ កថយិត្ថាតិ អត្ថោ។
Itthanti iminā heṭṭhā vuttappakārena. Sudanti padapūraṇamatte nipāto. Āyasmā upāli theroti thirasīlādiguṇayutto sāvako imā pubbacaritāpadānadīpikā gāthāyo abhāsittha kathayitthāti attho.
ឧបាលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា។
Upālittheraapadānavaṇṇanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / អបទានបាឡិ • Apadānapāḷi / ៣-៦. ឧបាលិត្ថេរអបទានំ • 3-6. Upālittheraapadānaṃ
