| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā |
๑๓. อุทยมาณวสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
13. Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
๗๔. เตรสเม อุทยสุเตฺต – อญฺญาวิโมกฺขนฺติ ปญฺญานุภาวนิชฺฌานํ ตํ วิโมกฺขํ ปุจฺฉติฯ
74. Terasame udayasutte – aññāvimokkhanti paññānubhāvanijjhānaṃ taṃ vimokkhaṃ pucchati.
ปฐเมนปิ ฌาเนน ฌายีติ วิตกฺกวิจารปีติสุขจิเตฺตกคฺคตาสมฺปยุเตฺตน ปญฺจงฺคิเกน ปฐมชฺฌาเนน ฌายตีติ ฌายีฯ ทุติเยนาติ ปีติสุขจิเตฺตกคฺคตาสมฺปยุเตฺตนฯ ตติเยนาติ สุขจิเตฺตกคฺคตาสมฺปยุเตฺตนฯ จตุเตฺถนาติ อุเปกฺขาจิเตฺตกคฺคตาสมฺปยุเตฺตนฯ สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายีติ จตุกฺกนยปญฺจกนเยสุ ปฐมชฺฌาเนน สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายตีติ ฌายีฯ อวิตกฺกวิจารมเตฺตนาติ ปญฺจกนเย ทุติเยน ฌาเนนฯ อวิตกฺกอวิจาเรนาติ ทุติยตติยาทิอวเสสฌาเนนฯ สปฺปีติเกนาติ ปีติสมฺปยุเตฺตน ทุกติกฌาเนนฯ นิปฺปีติเกนาติ ปีติวิรหิเตน ตทวเสสฌาเนนฯ สาตสหคเตนาติ สุขสหคเตน ติกจตุกฺกฌาเนนฯ อุเปกฺขาสหคเตนาติ จตุกฺกปญฺจเกนฯ สุญฺญเตนปีติ สุญฺญตวิโมกฺขสมฺปยุเตฺตนฯ อนิมิเตฺตนปีติ อนิจฺจนิมิตฺตํ ธุวนิมิตฺตํ อนิมิตฺตญฺจ อุคฺฆาเฎตฺวา ปฎิลเทฺธน อนิมิเตฺตนปิ ฌาเนน ฌายตีติ ฌายีฯ อปฺปณิหิเตนปีติ มคฺคาคมนวเสน ปณิธิํ โสเธตฺวา ปริยาทิยิตฺวา ผลสมาปตฺติวเสน อปฺปณิหิเตนปิฯ โลกิเยนปีติ โลกิเยน ปฐมทุติยตติยจตุเตฺถนฯ
Paṭhamenapi jhānena jhāyīti vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttena pañcaṅgikena paṭhamajjhānena jhāyatīti jhāyī. Dutiyenāti pītisukhacittekaggatāsampayuttena. Tatiyenāti sukhacittekaggatāsampayuttena. Catutthenāti upekkhācittekaggatāsampayuttena. Savitakkasavicārenapi jhānena jhāyīti catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānena savitakkasavicārenapi jhānena jhāyatīti jhāyī. Avitakkavicāramattenāti pañcakanaye dutiyena jhānena. Avitakkaavicārenāti dutiyatatiyādiavasesajhānena. Sappītikenāti pītisampayuttena dukatikajhānena. Nippītikenāti pītivirahitena tadavasesajhānena. Sātasahagatenāti sukhasahagatena tikacatukkajhānena. Upekkhāsahagatenāti catukkapañcakena. Suññatenapīti suññatavimokkhasampayuttena. Animittenapīti aniccanimittaṃ dhuvanimittaṃ animittañca ugghāṭetvā paṭiladdhena animittenapi jhānena jhāyatīti jhāyī. Appaṇihitenapīti maggāgamanavasena paṇidhiṃ sodhetvā pariyādiyitvā phalasamāpattivasena appaṇihitenapi. Lokiyenapīti lokiyena paṭhamadutiyatatiyacatutthena.
โลกุตฺตเรนปีติ เตเนว โลกุตฺตรสมฺปยุเตฺตนฯ ฌานรโตติ ฌาเนสุ อภิรโตฯ เอกตฺตมนุยุโตฺตติ เอกตฺตํ เอกีภาวํ อนุยุโตฺต ปยุโตฺตฯ สทตฺถครุโกติ สกตฺถครุโก, ก-การสฺสายํ ท-กาโร กโตฯ สทโตฺถติ จ อรหตฺตํ เวทิตพฺพํฯ ตญฺหิ อตฺตูปนิพทฺธเฎฺฐน อตฺตานํ อวิชหนเฎฺฐน อตฺตโน ปรมตฺถเฎฺฐน จ อตฺตโน อตฺถตฺตา สกโตฺถติ วุจฺจติฯ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนวเสน สกตฺถครุโก, ‘‘นิพฺพานครุโก’’ติ เอเกฯ อรโชติ นิกฺกิเลโสฯ วิรโชติ วิคตกิเลโสฯ นิรโชติ อปนีตกิเลโส , ‘‘วิตรโช’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวโตฺถฯ รชาปคโตติ กิเลเสหิ ทูรีภูโตฯ รชวิปฺปหีโนติ กิเลสปฺปหีโนฯ รชวิปฺปยุโตฺตติ กิเลเสหิ มุโตฺตฯ
Lokuttarenapīti teneva lokuttarasampayuttena. Jhānaratoti jhānesu abhirato. Ekattamanuyuttoti ekattaṃ ekībhāvaṃ anuyutto payutto. Sadatthagarukoti sakatthagaruko, ka-kārassāyaṃ da-kāro kato. Sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attūpanibaddhaṭṭhena attānaṃ avijahanaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano atthattā sakatthoti vuccati. Phalasamāpattisamāpajjanavasena sakatthagaruko, ‘‘nibbānagaruko’’ti eke. Arajoti nikkileso. Virajoti vigatakileso. Nirajoti apanītakileso , ‘‘vitarajo’’tipi pāṭho, soyevattho. Rajāpagatoti kilesehi dūrībhūto. Rajavippahīnoti kilesappahīno. Rajavippayuttoti kilesehi mutto.
ปาสาณเก เจติเยติ ปาสาณปิเฎฺฐ ปารายนสุตฺตนฺตเทสิตฎฺฐาเนฯ สโพฺพสฺสุกฺกปฎิปฺปสฺสทฺธตฺตาติ สเพฺพสํ กิเลสอุสฺสุกฺกานํ ปฎิปฺปสฺสทฺธตฺตา, นาสิตตฺตา อาสีโนฯ
Pāsāṇake cetiyeti pāsāṇapiṭṭhe pārāyanasuttantadesitaṭṭhāne. Sabbossukkapaṭippassaddhattāti sabbesaṃ kilesaussukkānaṃ paṭippassaddhattā, nāsitattā āsīno.
กิจฺจากิจฺจนฺติ ‘‘อิทํ กตฺตพฺพํ, อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ เอวํ มนสา จิเนฺตตพฺพํฯ กรณียากรณียนฺติ กายทฺวาเรน อวสฺสํ อิทํ กรณียํ, อิทํ น กรณียนฺติ เอวํ กรณียากรณียํฯ ปหีนนฺติ วิสฺสฎฺฐํฯ วสิปฺปโตฺตติ ปคุณภาวปฺปโตฺตฯ
Kiccākiccanti ‘‘idaṃ kattabbaṃ, idaṃ na kattabba’’nti evaṃ manasā cintetabbaṃ. Karaṇīyākaraṇīyanti kāyadvārena avassaṃ idaṃ karaṇīyaṃ, idaṃ na karaṇīyanti evaṃ karaṇīyākaraṇīyaṃ. Pahīnanti vissaṭṭhaṃ. Vasippattoti paguṇabhāvappatto.
๗๕. อถ ภควา ยสฺมา อุทโย จตุตฺถชฺฌานลาภี, ตสฺมาสฺส ปฎิลทฺธฌานวเสน นานปฺปการโต อญฺญาวิโมกฺขํ ทเสฺสโนฺต อุปรูปริคาถมาหฯ ตตฺถ ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติ ยทิทํ ปฐมํ ฌานํ นิพฺพเตฺตนฺตสฺส กามจฺฉนฺทปหานํ, ตมฺปิ อญฺญาวิโมกฺขนฺติ ปพฺรูมิฯ เอวํ สพฺพปทานิ โยเชตพฺพานิฯ
75. Atha bhagavā yasmā udayo catutthajjhānalābhī, tasmāssa paṭiladdhajhānavasena nānappakārato aññāvimokkhaṃ dassento uparūparigāthamāha. Tattha pahānaṃ kāmacchandānanti yadidaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattentassa kāmacchandapahānaṃ, tampi aññāvimokkhanti pabrūmi. Evaṃ sabbapadāni yojetabbāni.
ยา จิตฺตสฺส อกลฺยตาติ จิตฺตสฺส คิลานภาโวฯ คิลาโน หิ อกลฺลโกติ วุจฺจติฯ วินเยปิ วุตฺตํ – ‘‘นาหํ, ภเนฺต, อกลฺลโก’’ติ (ปารา. ๑๕๑)ฯ อกมฺมญฺญตาติ จิตฺตเคลญฺญสงฺขาโตว อกมฺมญฺญตากาโรฯ โอลียนาติ โอลียนากาโรฯ อิริยาปถิกจิตฺตญฺหิ อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสโกฺกนฺตํ รุเกฺข วคฺคุลิ วิย ขีเล ลคฺคิตผาณิตวารโก วิย จ โอลียติ, ตสฺส ตํ อาการํ สนฺธาย ‘‘โอลียนา’’ติ วุตฺตํฯ ทุติยปทํ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตํฯ ลีนาติ อวิปฺผาริกตาย ปฎิกุฎิตํฯ อิตเร เทฺว อาการภาวนิเทฺทสาฯ ถินนฺติ สปฺปิปิโณฺฑ วิย อวิปฺผาริกตาย ฆนภาเวน ฐิตํฯ ถิยนาติ อาการนิเทฺทโสฯ ถิยิตภาโว ถิยิตตฺตํ, อวิปฺผารวเสเนว ถทฺธตาติ อโตฺถ (ธ. ส. อฎฺฐ. ๑๑๖๒)ฯ
Yā cittassa akalyatāti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti (pārā. 151). Akammaññatāti cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. Olīyanāti olīyanākāro. Iriyāpathikacittañhi iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ rukkhe vagguli viya khīle laggitaphāṇitavārako viya ca olīyati, tassa taṃ ākāraṃ sandhāya ‘‘olīyanā’’ti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnāti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitabhāvo thiyitattaṃ, avipphāravaseneva thaddhatāti attho (dha. sa. aṭṭha. 1162).
๗๖. อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานอุเปกฺขาสตีหิ สํสุทฺธํฯ ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ อิมินา ตสฺมิํ จตุตฺถชฺฌานวิโมเกฺข ฐตฺวา ฌานงฺคานิ วิปสฺสิตฺวา อธิคตํ อรหตฺตวิโมกฺขํ วทติฯ อรหตฺตวิโมกฺขสฺส หิ มคฺคสมฺปยุตฺตสมฺมาสงฺกปฺปาทิเภโท ธมฺมตโกฺก ปุเรชโว โหติฯ เตนาห ‘‘ธมฺมตกฺกปุเรชว’’นฺติฯ อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ เอตเมว จ อญฺญาวิโมกฺขํ อวิชฺชาปเภทนสงฺขาตํ นิพฺพานํ นิสฺสาย ชาตตฺตา การโณปจาเรน ‘‘อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติ พฺรูมีติฯ
76.Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthajjhānaupekkhāsatīhi saṃsuddhaṃ. Dhammatakkapurejavanti iminā tasmiṃ catutthajjhānavimokkhe ṭhatvā jhānaṅgāni vipassitvā adhigataṃ arahattavimokkhaṃ vadati. Arahattavimokkhassa hi maggasampayuttasammāsaṅkappādibhedo dhammatakko purejavo hoti. Tenāha ‘‘dhammatakkapurejava’’nti. Avijjāya pabhedananti etameva ca aññāvimokkhaṃ avijjāpabhedanasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nissāya jātattā kāraṇopacārena ‘‘avijjāya pabhedana’’nti brūmīti.
ยา จตุเตฺถ ฌาเน อุเปกฺขาติ เอตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สมํ ปสฺสติ อปกฺขปติตา หุตฺวา ปสฺสตีติ อโตฺถฯ อุเปกฺขนาติ อาการนิเทฺทโสฯ อชฺฌุเปกฺขนาติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํฯ จิตฺตสมตาติ จิตฺตเสฺสกคฺคภาโวฯ จิตฺตปฺปสฺสทฺธตาติ จิตฺตสฺส อูนาติริตฺตวชฺชิตภาโวฯ มชฺฌตฺตตาติ จิตฺตสฺส มเชฺฌ ฐิตภาโวฯ
Yā catutthe jhāne upekkhāti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Upekkhanāti ākāraniddeso. Ajjhupekkhanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cittasamatāti cittassekaggabhāvo. Cittappassaddhatāti cittassa ūnātirittavajjitabhāvo. Majjhattatāti cittassa majjhe ṭhitabhāvo.
๗๗. เอวํ อวิชฺชาปเภทวจเนน วุตฺตํ นิพฺพานํ สุตฺวา ‘‘ตํ กิสฺส วิปฺปหาเนน วุจฺจตี’’ติ ปุจฺฉโนฺต ‘‘กิํสุ สํโยชโน’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ กิํสุ สํโยชโนติ กิํสํโยชโนฯ วิจารณนฺติ วิจารณการณํฯ กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนนาติ กิํนามกสฺส อสฺส ธมฺมสฺส วิปฺปหาเนนฯ
77. Evaṃ avijjāpabhedavacanena vuttaṃ nibbānaṃ sutvā ‘‘taṃ kissa vippahānena vuccatī’’ti pucchanto ‘‘kiṃsu saṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha kiṃsu saṃyojanoti kiṃsaṃyojano. Vicāraṇanti vicāraṇakāraṇaṃ. Kissassa vippahānenāti kiṃnāmakassa assa dhammassa vippahānena.
๗๘. อถสฺส ภควา ตมตฺถํ พฺยากโรโนฺต ‘‘นนฺทิสํโยชโน’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ วิตกฺกสฺสาติ กามวิตกฺกาทิโก วิตโกฺก อสฺสฯ
78. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto ‘‘nandisaṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha vitakkassāti kāmavitakkādiko vitakko assa.
๗๙. อิทานิ ตสฺส นิพฺพานสฺส มคฺคํ ปุจฺฉโนฺต ‘‘กถํ สตสฺสา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํฯ
79. Idāni tassa nibbānassa maggaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ satassā’’ti gāthamāha. Tattha viññāṇanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ.
๘๐.
80.
อถสฺส มคฺคํ กเถโนฺต ภควา ‘‘อชฺฌตฺตญฺจา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ เอวํ สตสฺสาติ เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺสฯ เสสํ สพฺพตฺถ ปากฎเมวฯ
Athassa maggaṃ kathento bhagavā ‘‘ajjhattañcā’’ti gāthamāha. Tattha evaṃ satassāti evaṃ satassa sampajānassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฎเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ ปุพฺพสทิโสว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติฯ
Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadisova dhammābhisamayo ahosīti.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya
อุทยมาณวสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / จูฬนิเทฺทสปาฬิ • Cūḷaniddesapāḷi
๑๓. อุทยมาณวปุจฺฉา • 13. Udayamāṇavapucchā
๑๓. อุทยมาณวปุจฺฉานิเทฺทโส • 13. Udayamāṇavapucchāniddeso
