| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / จูฬนิเทฺทสปาฬิ • Cūḷaniddesapāḷi |
๑๓. อุทยมาณวปุจฺฉานิเทฺทโส
13. Udayamāṇavapucchāniddeso
๗๔.
74.
ฌายิํ วิรชมาสีนํ, [อิจฺจายสฺมา อุทโย]
Jhāyiṃvirajamāsīnaṃ, [iccāyasmā udayo]
กตกิจฺจํ อนาสวํ;
Katakiccaṃ anāsavaṃ;
ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํ;
Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;
ฌายิํ วิรชมาสีนนฺติฯ ฌายินฺติ ฌายี ภควาฯ ปฐเมนปิ ฌาเนน ฌายี, ทุติเยนปิ ฌาเนน ฌายี, ตติเยนปิ ฌาเนน ฌายี, จตุเตฺถนปิ ฌาเนน ฌายี, สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายี, อวิตกฺกวิจารมเตฺตนปิ ฌาเนน ฌายี, อวิตกฺกอวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายี, สปฺปีติเกนปิ ฌาเนน ฌายี, นิปฺปีติเกนปิ ฌาเนน ฌายี, สาตสหคเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อุเปกฺขาสหคเตนปิ ฌาเนน ฌายี, สุญฺญเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อนิมิเตฺตนปิ ฌาเนน ฌายี, อปฺปณิหิเตนปิ ฌาเนน ฌายี, โลกิเยนปิ ฌาเนน ฌายี, โลกุตฺตเรนปิ ฌาเนน ฌายี ฌานรโต เอกตฺตมนุยุโตฺต สทตฺถครุโกติ – ฌายิํฯ วิรชนฺติ ราโค รโช, โทโส รโช, โมโห รโช, โกโธ รโช, อุปนาโห รโช…เป.… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา รชาฯ เต รชา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ ตสฺมา พุโทฺธ อรโช วิรโช นิรโช รชาปคโต รชวิปฺปหีโน รชวิปฺปยุโตฺต สพฺพรชวีติวโตฺตฯ
Jhāyiṃ virajamāsīnanti. Jhāyinti jhāyī bhagavā. Paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi jhānena jhāyī, tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenapi jhānena jhāyī, avitakkavicāramattenapi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenapi jhānena jhāyī, sappītikenapi jhānena jhāyī, nippītikenapi jhānena jhāyī, sātasahagatenapi jhānena jhāyī, upekkhāsahagatenapi jhānena jhāyī, suññatenapi jhānena jhāyī, animittenapi jhānena jhāyī, appaṇihitenapi jhānena jhāyī, lokiyenapi jhānena jhāyī, lokuttarenapi jhānena jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti – jhāyiṃ. Virajanti rāgo rajo, doso rajo, moho rajo, kodho rajo, upanāho rajo…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā rajā. Te rajā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho arajo virajo nirajo rajāpagato rajavippahīno rajavippayutto sabbarajavītivatto.
ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,
Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,
ราคเสฺสตํ อธิวจนํ รโชติ;
Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา 3 จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจติฯ
Etaṃ rajaṃ vippajahitvā 4 cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccati.
โทโส รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, โทสเสฺสตํ อธิวจนํ รโชติ;
Doso rajo na ca pana reṇu vuccati, dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจติฯ
Etaṃ rajaṃ vippajahitvā cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccati.
โมโห รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, โมหเสฺสตํ อธิวจนํ รโชติ;
Moho rajo na ca pana reṇu vuccati, mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจตีติฯ –
Etaṃ rajaṃ vippajahitvā cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccatīti. –
วิรชํ …เป.…ฯ
Virajaṃ …pe….
อาสีนนฺติ นิสิโนฺน ภควา ปาสาณเก เจติเยติ – อาสีโนฯ
Āsīnanti nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti – āsīno.
สาวกา ปยิรุปาสนฺติ, เตวิชฺชา มจฺจุหายิโนติฯ
Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyinoti.
เอวมฺปิ ภควา อาสีโนฯ อถ วา, ภควา สโพฺพสฺสุกฺกปฎิปฺปสฺสทฺธตฺตา อาสีโน วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป.… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติฯ เอวมฺปิ ภควา อาสีโนติ – ฌายิํ วิรชมาสีนํ ฯ
Evampi bhagavā āsīno. Atha vā, bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti. Evampi bhagavā āsīnoti – jhāyiṃ virajamāsīnaṃ .
อิจฺจายสฺมา อุทโยติฯ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป.… อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป.… อุทโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป.… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุทโยฯ
Iccāyasmā udayoti. Iccāti padasandhi…pe… āyasmāti piyavacanaṃ…pe… udayoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā udayo.
กตกิจฺจํ อนาสวนฺติ พุทฺธสฺส ภควโต กิจฺจากิจฺจํ กรณียากรณียํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวํกตํ อายติํ อนุปฺปาทธมฺมํฯ ตสฺมา พุโทฺธ กตกิโจฺจฯ
Katakiccaṃ anāsavanti buddhassa bhagavato kiccākiccaṃ karaṇīyākaraṇīyaṃ pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Tasmā buddho katakicco.
กิจฺจากิจฺจปฺปหีนสฺส, ปริฬาโห น วิชฺชตีติฯ
Kiccākiccappahīnassa, pariḷāho na vijjatīti.
กตกิจฺจํ อนาสวนฺติฯ อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฎฺฐาสโว, อวิชฺชาสโวฯ เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ ตสฺมา พุโทฺธ อนาสโวติ – กตกิจฺจํ อนาสวํฯ
Katakiccaṃ anāsavanti. Āsavāti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavoti – katakiccaṃ anāsavaṃ.
ปารคุํ สพฺพธมฺมานนฺติ ภควา สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู ปริญฺญาปารคู ปหานปารคู ภาวนาปารคู สจฺฉิกิริยาปารคู สมาปตฺติปารคูฯ อภิญฺญาปารคู สพฺพธมฺมานํ, ปริญฺญาปารคู สพฺพทุกฺขานํ, ปหานปารคู สพฺพกิเลสานํ, ภาวนาปารคู จตุนฺนํ มคฺคานํ, สจฺฉิกิริยาปารคู นิโรธสฺส, สมาปตฺติปารคู สพฺพสมาปตฺตีนํฯ โส วสิปฺปโตฺต ปารมิปฺปโตฺต อริยสฺมิํ สีลสฺมิํ; วสิปฺปโตฺต ปารมิปฺปโตฺต อริยสฺมิํ สมาธิสฺมิํ; วสิปฺปโตฺต ปารมิปฺปโตฺต อริยาย ปญฺญาย; วสิปฺปโตฺต ปารมิปฺปโตฺต อริยาย วิมุตฺติยาฯ โส ปารคโต ปารปฺปโตฺต อนฺตคโต อนฺตปฺปโตฺต โกฎิคโต โกฎิปฺปโตฺต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปโตฺต โวสานคโต โวสานปฺปโตฺต ตาณคโต ตาณปฺปโตฺต เลณคโต เลณปฺปโตฺต สรณคโต สรณปฺปโตฺต อภยคโต อภยปฺปโตฺต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปโตฺต อมตคโต อมตปฺปโตฺต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปโตฺตฯ โส วุตฺตวาโส จิณฺณจรโณ…เป.… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – ปารคุํ สพฺพธมฺมานํฯ
Pāraguṃ sabbadhammānanti bhagavā sabbadhammānaṃ abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū. Abhiññāpāragū sabbadhammānaṃ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ maggānaṃ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṃ. So vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ; vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ; vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya; vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. So vuttavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – pāraguṃ sabbadhammānaṃ.
อตฺถิ ปเญฺหน อาคมนฺติ ปเญฺหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ โสตุกาโม อาคโตมฺหีติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํฯ อถ วา, ปญฺหตฺถิกานํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามานํ ปญฺหํ โสตุกามานํ อาคมนํ อภิกฺกมนํ อุปสงฺกมนํ ปยิรุปาสนํ อตฺถีติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํฯ อถ วา, ปญฺหาคโม ตุยฺหํ อตฺถิ, ตฺวมฺปิ ปหุ ตฺวมสิ อลมโตฺต มยา ปุจฺฉิตํ กเถตุํ วิสเชฺชตุํ, วหเสฺสตํ ภารนฺติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํฯ
Atthi pañhena āgamanti pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṃ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṃ sotukāmo āgatomhīti, evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhatthikānaṃ pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ payirupāsanaṃ atthīti, evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi pahu tvamasi alamatto mayā pucchitaṃ kathetuṃ visajjetuṃ, vahassetaṃ bhāranti, evampi atthi pañhena āgamaṃ.
อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหีติ อญฺญาวิโมโกฺข วุจฺจติ อรหตฺตวิโมโกฺขฯ อรหตฺตวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฎฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิฯ
Aññāvimokkhaṃ pabrūhīti aññāvimokkho vuccati arahattavimokkho. Arahattavimokkhaṃ pabrūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – aññāvimokkhaṃ pabrūhi.
อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย เภทนํ ปเภทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฎินิสฺสคฺคํ ปฎิปฺปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อวิชฺชาย ปเภทนํฯ เตนาห โส พฺราหฺมโณ –
Avijjāyapabhedananti avijjāya bhedanaṃ pabhedanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – avijjāya pabhedanaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘ฌายิํ วิรชมาสีนํ, [อิจฺจายสฺมา อุทโย]
‘‘Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ, [iccāyasmā udayo]
กตกิจฺจํ อนาสวํ;
Katakiccaṃ anāsavaṃ;
ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํ;
Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;
อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ, อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติฯ
Aññāvimokkhaṃ pabrūhi, avijjāya pabhedana’’nti.
๗๕.
75.
ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ, [อุทยาติ ภควา]
Pahānaṃkāmacchandānaṃ, [udayāti bhagavā]
โทมนสฺสาน จูภยํ;
Domanassāna cūbhayaṃ;
ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติฯ ฉโนฺทติ โย กาเมสุ กามจฺฉโนฺท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปิปาสา กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามโชฺฌสานํ กาโมโฆ กามโยโค กามุปาทานํ กามจฺฉนฺทนีวรณํฯ ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติ กามจฺฉนฺทานํ ปหานํ วูปสมํ ปฎินิสฺสคฺคํ ปฎิปฺปสฺสทฺธิํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ปหานํ กามจฺฉนฺทานํฯ อุทยาติ ภควาติฯ อุทยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติฯ ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุทยาติ ภควาฯ
Pahānaṃ kāmacchandānanti. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Pahānaṃ kāmacchandānanti kāmacchandānaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – pahānaṃ kāmacchandānaṃ. Udayāti bhagavāti. Udayāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – udayāti bhagavā.
โทมนสฺสาน จูภยนฺติฯ โทมนสฺสาติ ยํ เจตสิกํ อสาตํ เจตสิกํ ทุกฺขํ เจโตสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ, เจโตสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนาฯ โทมนสฺสาน จูภยนฺติ กามจฺฉนฺทสฺส จ โทมนสฺสสฺส จ อุภินฺนํ ปหานํ วูปสมํ ปฎินิสฺสคฺคํ ปฎิปฺปสฺสทฺธิํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – โทมนสฺสาน จูภยํฯ
Domanassāna cūbhayanti. Domanassāti yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ, cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā. Domanassāna cūbhayanti kāmacchandassa ca domanassassa ca ubhinnaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – domanassāna cūbhayaṃ.
ถินสฺส จ ปนูทนนฺติฯ ถินนฺติ ยา จิตฺตสฺส อกลฺยตา อกมฺมญฺญตา โอลียนา สลฺลียนา ลีนา ลียนา ลียิตตฺตํ ถินํ ถิยนา 11 ถิยิตตฺตํ จิตฺตสฺสฯ ปนูทนนฺติ ถินสฺส จ ปนูทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฎินิสฺสคฺคํ ปฎิปฺปสฺสทฺธิํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ถินสฺส จ ปนูทนํฯ
Thinassa ca panūdananti. Thinanti yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnā līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā 12 thiyitattaṃ cittassa. Panūdananti thinassa ca panūdanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – thinassa ca panūdanaṃ.
กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติฯ กุกฺกุจฺจนฺติ หตฺถกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํ, ปาทกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํ, หตฺถปาทกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํฯ อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา…เป.… อวเชฺช วชฺชสญฺญิตา, วเชฺช อวชฺชสญฺญิตาฯ ยํ เอวรูปํ กุกฺกุจฺจํ กุกฺกุจฺจายนา กุกฺกุจฺจายิตตฺตํ เจตโส วิปฺปฎิสาโร มโนวิเลโข, อิทํ วุจฺจติ กุกฺกุจฺจํฯ อปิ จ, ทฺวีหิ การเณหิ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฎิสาโร มโนวิเลโข – กตตฺตา จ อกตตฺตา จฯ กถํ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฎิสาโร มโนวิเลโข? ‘‘กตํ เม กายทุจฺจริตํ, อกตํ เม กายสุจริต’’นฺติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฎิสาโร มโนวิเลโข ฯ ‘‘กตํ เม วจีทุจฺจริตํ, อกตํ เม วจีสุจริต’’นฺติ…เป.… ‘‘กตํ เม มโนทุจฺจริตํ, อกตํ เม มโนสุจริต’’นฺติ…เป.… ‘‘กโต เม ปาณาติปาโต, อกตา เม ปาณาติปาตา เวรมณี’’ติ…เป.… ‘‘กตํ เม อทินฺนาทานํ, อกตา เม อทินฺนาทานา เวรมณี’’ติ…เป.… ‘‘กโต เม กาเมสุมิจฺฉาจาโร, อกตา เม กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณี’’ติ…เป.… ‘‘กโต เม มุสาวาโท, อกตา เม มุสาวาทา เวรมณี’’ติ…เป.… ‘‘กตา เม ปิสุณา วาจา 13, อกตา เม ปิสุณาย วาจาย เวรมณี’’ติ…เป.… ‘‘กตา เม ผรุสา วาจา, อกตา เม ผรุสาย วาจาย เวรมณี’’ติ…เป.… ‘‘กโต เม สมฺผปฺปลาโป, อกตา เม สมฺผปฺปลาปา เวรมณี’’ติ…เป.… ‘‘กตา เม อภิชฺฌา, อกตา เม อนภิชฺฌา’’ติ…เป.… ‘‘กโต เม พฺยาปาโท, อกโต เม อพฺยาปาโท’’ติ…เป.… ‘‘กตา เม มิจฺฉาทิฎฺฐิ, อกตา เม สมฺมาทิฎฺฐี’’ติ , อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฎิสาโร มโนวิเลโขฯ เอวํ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฎิสาโร มโนวิเลโขฯ
Kukkuccānaṃ nivāraṇanti. Kukkuccanti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ, pādakukkuccampi kukkuccaṃ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ. Akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā…pe… avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. Yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho, idaṃ vuccati kukkuccaṃ. Api ca, dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho? ‘‘Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita’’nti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho . ‘‘Kataṃ me vacīduccaritaṃ, akataṃ me vacīsucarita’’nti…pe… ‘‘kataṃ me manoduccaritaṃ, akataṃ me manosucarita’’nti…pe… ‘‘kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kataṃ me adinnādānaṃ, akatā me adinnādānā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me pisuṇā vācā 14, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhā’’ti…pe… ‘‘kato me byāpādo, akato me abyāpādo’’ti…pe… ‘‘katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī’’ti , uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.
อถ วา, ‘‘สีเลสุมฺหิ อปริปูรการี’’ติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฎิสาโร มโนวิเลโข; ‘‘อินฺทฺริเยสุมฺหิ อคุตฺตทฺวาโร’’ติ…เป.… ‘‘โภชเน อมตฺตญฺญุมฺหี’’ติ… ‘‘ชาคริยํ อนนุยุโตฺตมฺหี’’ติ… ‘‘น สติสมฺปชเญฺญน สมนฺนาคโตมฺหี’’ติ… ‘‘อภาวิตา เม จตฺตาโร สติปฎฺฐานาติ, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติ, ปญฺจินฺทฺริยานีติ, ปญฺจ พลานีติ, สตฺต โพชฺฌงฺคาติ, อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค’’ติ… ‘‘ทุกฺขํ เม อปริญฺญาตํ, สมุทโย เม อปฺปหีโน, มโคฺค เม อภาวิโต, นิโรโธ เม อสจฺฉิกโต’’ติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฎิสาโร มโนวิเลโขฯ
Atha vā, ‘‘sīlesumhi aparipūrakārī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘indriyesumhi aguttadvāro’’ti…pe… ‘‘bhojane amattaññumhī’’ti… ‘‘jāgariyaṃ ananuyuttomhī’’ti… ‘‘na satisampajaññena samannāgatomhī’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti, cattāro sammappadhānāti cattāro iddhipādāti, pañcindriyānīti, pañca balānīti, satta bojjhaṅgāti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti… ‘‘dukkhaṃ me apariññātaṃ, samudayo me appahīno, maggo me abhāvito, nirodho me asacchikato’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.
กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ กุกฺกุจฺจานํ อาวรณํ นีวรณํ ปหานํ อุปสมํ วูปสมํ ปฎินิสฺสคฺคํ ปฎิปฺปสฺสทฺธิํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํฯ เตนาห ภควา –
Kukkuccānaṃ nivāraṇanti kukkuccānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ pahānaṃ upasamaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ. Tenāha bhagavā –
‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ, [อุทยาติ ภควา]
‘‘Pahānaṃ kāmacchandānaṃ, [udayāti bhagavā]
โทมนสฺสาน จูภยํ;
Domanassāna cūbhayaṃ;
ถินสฺส จ ปนูทนํ, กุกฺกุจฺจานํ นิวารณ’’นฺติฯ
Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇa’’nti.
๗๖.
76.
อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ , ธมฺมตกฺกปุเรชวํ;
Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ, dhammatakkapurejavaṃ;
อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ, อวิชฺชาย ปเภทนํฯ
Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedanaṃ.
อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติฯ อุเปกฺขาติ ยา จตุเตฺถ ฌาเน อุเปกฺขา อุเปกฺขนา อชฺฌุเปกฺขนา จิตฺตสมตา 15 จิตฺตปฺปสฺสทฺธตา มชฺฌตฺตตา จิตฺตสฺสฯ สตีติ ยา จตุเตฺถ ฌาเน อุเปกฺขํ อารพฺภ สติ อนุสฺสติ…เป.… สมฺมาสติฯ อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุเตฺถ ฌาเน อุเปกฺขา จ สติ จ สุทฺธา โหนฺติ วิสุทฺธา สํสุทฺธา ปริสุทฺธา ปริโยทาตา อนงฺคณา วิคตูปกฺกิเลสา มุทุภูตา กมฺมนิยา ฐิตา อาเนญฺชปฺปตฺตาติ – อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํฯ
Upekkhāsatisaṃsuddhanti. Upekkhāti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā 16 cittappassaddhatā majjhattatā cittassa. Satīti yā catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbha sati anussati…pe… sammāsati. Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthe jhāne upekkhā ca sati ca suddhā honti visuddhā saṃsuddhā parisuddhā pariyodātā anaṅgaṇā vigatūpakkilesā mudubhūtā kammaniyā ṭhitā āneñjappattāti – upekkhāsatisaṃsuddhaṃ.
ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ ธมฺมตโกฺก วุจฺจติ สมฺมาสงฺกโปฺปฯ โส อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ, เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํฯ อถ วา, ธมฺมตโกฺก วุจฺจติ สมฺมาทิฎฺฐิฯ สา อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ , เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํฯ อถ วา, ธมฺมตโกฺก วุจฺจติ จตุนฺนํ มคฺคานํ ปุพฺพภาควิปสฺสนาฯ สา อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ – เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํฯ
Dhammatakkapurejavanti dhammatakko vuccati sammāsaṅkappo. So ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti, evampi dhammatakkapurejavaṃ. Atha vā, dhammatakko vuccati sammādiṭṭhi. Sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti , evampi dhammatakkapurejavaṃ. Atha vā, dhammatakko vuccati catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāgavipassanā. Sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti – evampi dhammatakkapurejavaṃ.
อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมีติ อญฺญาวิโมโกฺข วุจฺจติ อรหตฺตวิโมโกฺขฯ อรหตฺตวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฎฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิฯ
Aññāvimokkhaṃ pabrūmīti aññāvimokkho vuccati arahattavimokkho. Arahattavimokkhaṃ pabrūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – aññāvimokkhaṃ pabrūmi.
อวิชฺชาย ปเภทนนฺติฯ อวิชฺชาติ ทุเกฺข อญฺญาณํ…เป.… อวิชฺชา โมโห อกุสลมูลํฯ ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย ปเภทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฎินิสฺสคฺคํ ปฎิปฺปสฺสทฺธิํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อวิชฺชาย ปเภทนํฯ เตนาห ภควา –
Avijjāya pabhedananti. Avijjāti dukkhe aññāṇaṃ…pe… avijjā moho akusalamūlaṃ. Pabhedananti avijjāya pabhedanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – avijjāya pabhedanaṃ. Tenāha bhagavā –
‘‘อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ, ธมฺมตกฺกปุเรชวํ;
‘‘Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ, dhammatakkapurejavaṃ;
อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ, อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติฯ
Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedana’’nti.
๗๗.
77.
กิํสุ สํโยชโน โลโก, กิํสุ ตสฺส วิจารณํ;
Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;
กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติฯ
Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati.
กิํสุ สํโยชโน โลโกติ โลกสฺส สํโยชนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโสฯ เกน โลโก ยุโตฺต ปยุโตฺต อายุโตฺต สมายุโตฺต ลโคฺค ลคฺคิโต ปลิพุโทฺธติ – กิํสุ สํโยชโน โลโกฯ
Kiṃsusaṃyojano lokoti lokassa saṃyojanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso. Kena loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito palibuddhoti – kiṃsu saṃyojano loko.
กิํสุ ตสฺส วิจารณนฺติ กิํสุ ตสฺส จารณํ วิจารณํ ปฎิวิจารณํฯ เกน โลโก จรติ วิจรติ ปฎิวิจรตีติ – กิํสุ ตสฺส วิจารณํฯ กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติ กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน วูปสเมน ปฎินิสฺสเคฺคน ปฎิปฺปสฺสทฺธิยา นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ ปวุจฺจติ กถียติ ภณียติ ทีปียติ โวหรียตีติ – กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติฯ เตนาห โส พฺราหฺมโณ –
Kiṃsu tassa vicāraṇanti kiṃsu tassa cāraṇaṃ vicāraṇaṃ paṭivicāraṇaṃ. Kena loko carati vicarati paṭivicaratīti – kiṃsu tassa vicāraṇaṃ. Kissassa vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti kissassa vippahānena vūpasamena paṭinissaggena paṭippassaddhiyā nibbānaṃ iti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – kissassa vippahānena nibbānaṃ iti vuccati. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘กิํสุ สํโยชโน โลโก, กิํสุ ตสฺส วิจารณํ;
‘‘Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;
กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตี’’ติฯ
Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccatī’’ti.
๗๘.
78.
นนฺทิสํโยชโน โลโก, วิตกฺกสฺส วิจารณา;
Nandisaṃyojanoloko, vitakkassa vicāraṇā;
ตณฺหาย วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติฯ
Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati.
นนฺทิสํโยชโน โลโกติ นนฺที วุจฺจติ ตณฺหาฯ โย ราโค สาราโค…เป.… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ, อยํ วุจฺจติ นนฺทีฯ ยา นนฺที โลกสฺส สํโยชนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส, อิมาย นนฺทิยา โลโก ยุโตฺต ปยุโตฺต อายุโตฺต สมายุโตฺต ลโคฺค ลคฺคิโต ปลิพุโทฺธติ – นนฺทิสํโยชโน โลโกฯ
Nandisaṃyojano lokoti nandī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ, ayaṃ vuccati nandī. Yā nandī lokassa saṃyojanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso, imāya nandiyā loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito palibuddhoti – nandisaṃyojano loko.
วิตกฺกสฺส วิจารณาติฯ วิตกฺกาติ นว วิตกฺกา – กามวิตโกฺก, พฺยาปาทวิตโกฺก, วิหิํสาวิตโกฺก, ญาติวิตโกฺก ชนปทวิตโกฺก , อมราวิตโกฺก, ปรานุทยตาปฎิสํยุโตฺต วิตโกฺก, ลาภสกฺการสิโลกปฎิสํยุโตฺต วิตโกฺก, อนวญฺญตฺติปฎิสํยุโตฺต วิตโกฺกฯ อิเม วุจฺจนฺติ นว วิตกฺกาฯ อิเม นว วิตกฺกา โลกสฺส จารณา วิจารณา ปฎิวิจารณาฯ อิเมหิ นวหิ วิตเกฺกหิ โลโก จรติ วิจรติ ปฎิวิจรตีติ – วิตกฺกสฺส วิจารณาฯ
Vitakkassa vicāraṇāti. Vitakkāti nava vitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko, ñātivitakko janapadavitakko , amarāvitakko, parānudayatāpaṭisaṃyutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko, anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko. Ime vuccanti nava vitakkā. Ime nava vitakkā lokassa cāraṇā vicāraṇā paṭivicāraṇā. Imehi navahi vitakkehi loko carati vicarati paṭivicaratīti – vitakkassa vicāraṇā.
ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติฯ ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป.… ธมฺมตณฺหาฯ ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติ ตณฺหาย วิปฺปหาเนน วูปสเมน ปฎินิสฺสเคฺคน ปฎิปฺปสฺสทฺธิยา นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ ปวุจฺจติ กถียติ ภณียติ ทีปียติ โวหรียตีติ – ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติฯ เตนาห ภควา –
Taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti taṇhāya vippahānena vūpasamena paṭinissaggena paṭippassaddhiyā nibbānaṃ iti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccati. Tenāha bhagavā –
‘‘นนฺทิสํโยชโน โลโก, วิตกฺกสฺส วิจารณา;
‘‘Nandisaṃyojano loko, vitakkassa vicāraṇā;
ตณฺหาย วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตี’’ติฯ
Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccatī’’ti.
๗๙.
79.
กถํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ;
Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;
ภควนฺตํ ปุฎฺฐุมาคมา, ตํ สุโณม วโจ ตวฯ
Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā, taṃ suṇoma vaco tava.
กถํ สตสฺส จรโตติ กถํ สตสฺส สมฺปชานสฺส จรโต วิหรโต อิริยโต วตฺตยโต ปาลยโต ยปยโต ยาปยโตติ – กถํ สตสฺส จรโตฯ
Kathaṃ satassa caratoti kathaṃ satassa sampajānassa carato viharato iriyato vattayato pālayato yapayato yāpayatoti – kathaṃ satassa carato.
วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีติ วิญฺญาณํ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฎิปฺปสฺสมฺภตีติ – วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติฯ
Viññāṇaṃuparujjhatīti viññāṇaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti – viññāṇaṃ uparujjhati.
ภควนฺตํ ปุฎฺฐุมาคมาติ พุทฺธํ ภควนฺตํ ปุฎฺฐุํ ปุจฺฉิตุํ ยาจิตุํ อเชฺฌสิตุํ ปสาเทตุํ อาคมฺหา อาคตมฺหา อุปาคตมฺหา สมฺปตฺตมฺหา, ‘‘ตยา สทฺธิํ สมาคตมฺหา’’ติ – ภควนฺตํ ปุฎฺฐุมาคมาฯ
Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamāti buddhaṃ bhagavantaṃ puṭṭhuṃ pucchituṃ yācituṃ ajjhesituṃ pasādetuṃ āgamhā āgatamhā upāgatamhā sampattamhā, ‘‘tayā saddhiṃ samāgatamhā’’ti – bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā.
ตํ สุโณม วโจ ตวาติฯ ตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฎฺฐํ สุโณม อุคฺคณฺหาม ธาเรม อุปธาเรม อุปลเกฺขมาติ – ตํ สุโณม วโจ ตวฯ เตนาห โส พฺราหฺมโณ –
Taṃ suṇoma vaco tavāti. Tanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ suṇoma uggaṇhāma dhārema upadhārema upalakkhemāti – taṃ suṇoma vaco tava. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘กถํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ;
‘‘Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;
ภควนฺตํ ปุฎฺฐุมาคมา, ตํ สุโณม วโจ ตวา’’ติฯ
Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā, taṃ suṇoma vaco tavā’’ti.
๘๐.
80.
อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เวทนํ นาภินนฺทโต;
Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;
เอวํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติฯ
Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati.
อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโตติ อชฺฌตฺตํ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ 17, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; พหิทฺธา เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; อชฺฌตฺตพหิทฺธา เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติฯ อชฺฌตฺตํ สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี 18 วิหรโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; อชฺฌตฺตํ วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต…เป.… อชฺฌตฺตํ สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต…เป.… พหิทฺธา สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; พหิทฺธา วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต…เป.… พหิทฺธา สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต…เป.… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต…เป.… อชฺฌตฺตพหิทฺธา วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต…เป.… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติฯ อิเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต…เป.… อนภาวํ คเมติฯ
Ajjhattañca bahiddhā ca vedanaṃ nābhinandatoti ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti 19, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Ajjhattaṃ samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī 20 viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; ajjhattaṃ vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattaṃ samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… bahiddhā samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; bahiddhā vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… bahiddhā samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Imehi dvādasahi ākārehi vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… anabhāvaṃ gameti.
อถ วา, เวทนํ อนิจฺจโต ปสฺสโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติฯ เวทนํ ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต…เป.… นิสฺสรณโต ปสฺสโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติฯ อิเมหิ จตฺตาลีสาย 21 อากาเรหิ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรโนฺต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อโชฺฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อโชฺฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ – อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโตฯ
Atha vā, vedanaṃ aniccato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato…pe… nissaraṇato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Imehi cattālīsāya 22 ākārehi vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti – ajjhattañca bahiddhā ca vedanaṃ nābhinandato.
เอวํ สตสฺส จรโตติ เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส จรโต วิหรโต อิริยโต วตฺตยโต ปาลยโต ยปยโต ยาปยโตติ – เอวํ สตสฺส จรโตฯ
Evaṃsatassa caratoti evaṃ satassa sampajānassa carato viharato iriyato vattayato pālayato yapayato yāpayatoti – evaṃ satassa carato.
วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีติ ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฎิปฺปสฺสมฺภตีติ – วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีฯ เตนาห ภควา –
Viññāṇaṃ uparujjhatīti puññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti – viññāṇaṃ uparujjhatī. Tenāha bhagavā –
‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เวทนํ นาภินนฺทโต;
‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;
เอวํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตี’’ติฯ
Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhatī’’ti.
สห คาถาปริโยสานา…เป.… สตฺถา เม, ภเนฺต ภควา, สาวโกหมสฺมีติฯ
Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.
อุทยมาณวปุจฺฉานิเทฺทโส เตรสโมฯ
Udayamāṇavapucchāniddeso terasamo.
Footnotes:
Related texts:
อฎฺฐกถา • Aṭṭhakathā / สุตฺตปิฎก (อฎฺฐกถา) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ขุทฺทกนิกาย (อฎฺฐกถา) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā / ๑๓. อุทยมาณวสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา • 13. Udayamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
