| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
๑๔. ตุวฎกสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
14. Tuvaṭakasuttaniddesavaṇṇanā
๑๕๐. จุทฺทสเม ตุวฎกสุตฺตนิเทฺทเส ปุจฺฉามิ ตนฺติ อิทมฺปิ ตสฺมิํเยว มหาสมเย ‘‘กา นุ โข อรหตฺตปฺปตฺติยา ปฎิปตฺตี’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺตานํ เอกจฺจานํ เทวตานํ ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ปุริมนเยเนว นิมฺมิตพุเทฺธน อตฺตานํ ปุจฺฉาเปตฺวา วุตฺตํฯ
150. Cuddasame tuvaṭakasuttaniddese pucchāmi tanti idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kā nu kho arahattappattiyā paṭipattī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ.
ตตฺถ อาทิปุจฺฉาคาถาย ตาว ปุจฺฉามีติ เอตฺถ อทิฎฺฐโชตนาทิวเสน ปุจฺฉา วิภชิตาฯ อาทิจฺจพนฺธูติ อาทิจฺจสฺส โคตฺตพนฺธุฯ วิเวกํ สนฺติปทญฺจาติ วิเวกญฺจ สนฺติปทญฺจฯ กถํ ทิสฺวาติ เกน การเณน ทิสฺวา, กถํ ปวตฺตทสฺสโน หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติฯ
Tattha ādipucchāgāthāya tāva pucchāmīti ettha adiṭṭhajotanādivasena pucchā vibhajitā. Ādiccabandhūti ādiccassa gottabandhu. Vivekaṃsantipadañcāti vivekañca santipadañca. Kathaṃ disvāti kena kāraṇena disvā, kathaṃ pavattadassano hutvāti vuttaṃ hoti.
ติโสฺส ปุจฺฉาติ คณนปริเจฺฉโทฯ อทิฎฺฐโชตนาติ ยํ น ทิฎฺฐํ น ปฎิวิทฺธํ, ตสฺส ปากฎกรณตฺถาย ปุจฺฉาฯ ทิฎฺฐสํสนฺทนาติ ยํ ญาณจกฺขุนา ทิฎฺฐํ, ตสฺส ฆฎนตฺถายฯ วิมติเจฺฉทนาติ ยา กงฺขา, ตสฺสาเจฺฉทนตฺถํฯ ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตนฺติ ธมฺมานํ ตถลกฺขณํ ปกติยา น ญาตํฯ อทิฎฺฐนฺติ น ทิฎฺฐํฯ ‘‘น นิฎฺฐ’’นฺติปิ ปาโฐฯ อตุลิตนฺติ ตุลาย ตุลิตํ วิย น ตุลิตํฯ อตีริตนฺติ ตีรณาย น ตีริตํฯ อวิภูตนฺติ น ปากฎํฯ อวิภาวิตนฺติ ปญฺญาย น วฑฺฒิตํฯ ตสฺส ญาณายาติ ตสฺส ธมฺมสฺส ลกฺขณชานนตฺถายฯ ทสฺสนายาติ ทสฺสนตฺถายฯ ตุลนายาติ ตุลนตฺถายฯ ตีรณายาติ ตีรณตฺถายฯ วิภาวนายาติ วิภาคกรณตฺถายฯ อเญฺญหิ ปณฺฑิเตหีติ อเญฺญหิ พุทฺธิสมฺปเนฺนหิฯ สํสยปกฺขโนฺทติ สเนฺทหํ ปวิโฎฺฐฯ
Tisso pucchāti gaṇanaparicchedo. Adiṭṭhajotanāti yaṃ na diṭṭhaṃ na paṭividdhaṃ, tassa pākaṭakaraṇatthāya pucchā. Diṭṭhasaṃsandanāti yaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhaṃ, tassa ghaṭanatthāya. Vimaticchedanāti yā kaṅkhā, tassācchedanatthaṃ. Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātanti dhammānaṃ tathalakkhaṇaṃ pakatiyā na ñātaṃ. Adiṭṭhanti na diṭṭhaṃ. ‘‘Na niṭṭha’’ntipi pāṭho. Atulitanti tulāya tulitaṃ viya na tulitaṃ. Atīritanti tīraṇāya na tīritaṃ. Avibhūtanti na pākaṭaṃ. Avibhāvitanti paññāya na vaḍḍhitaṃ. Tassa ñāṇāyāti tassa dhammassa lakkhaṇajānanatthāya. Dassanāyāti dassanatthāya. Tulanāyāti tulanatthāya. Tīraṇāyāti tīraṇatthāya. Vibhāvanāyāti vibhāgakaraṇatthāya. Aññehi paṇḍitehīti aññehi buddhisampannehi. Saṃsayapakkhandoti sandehaṃ paviṭṭho.
มนุสฺสปุจฺฉาติ มนุสฺสานํ ปุจฺฉาฯ อมนุสฺสปุจฺฉาติ นาคสุปณฺณาทีนํ ปุจฺฉาฯ คหฎฺฐาติ อวเสสคหฎฺฐาฯ ปพฺพชิตาติ ลิงฺควเสน วุตฺตาฯ นาคาติ สุผสฺสาทโย นาคาฯ สุปณฺณาติ สุปณฺณสํยุตฺตวเสน (สํ. นิ. ๓.๓๙๒ อาทโย)ฯ ยกฺขาติ ยกฺขสํยุตฺตวเสน (สํ. นิ. ๑๐.๒๓๕ อาทโย) จ เวทิตพฺพา ฯ อสุราติ ปหาราทาทโยฯ คนฺธพฺพาติ ปญฺจสิขคนฺธพฺพปุตฺตาทโย ฯ มหาราชาโนติ จตฺตาโร มหาราชาโนฯ อหีนินฺทฺริยนฺติ สณฺฐานวเสน อวิกลินฺทฺริยํฯ โส นิมฺมิโตติ โส ภควตา นิมฺมิโต พุโทฺธฯ
Manussapucchāti manussānaṃ pucchā. Amanussapucchāti nāgasupaṇṇādīnaṃ pucchā. Gahaṭṭhāti avasesagahaṭṭhā. Pabbajitāti liṅgavasena vuttā. Nāgāti suphassādayo nāgā. Supaṇṇāti supaṇṇasaṃyuttavasena (saṃ. ni. 3.392 ādayo). Yakkhāti yakkhasaṃyuttavasena (saṃ. ni. 10.235 ādayo) ca veditabbā . Asurāti pahārādādayo. Gandhabbāti pañcasikhagandhabbaputtādayo . Mahārājānoti cattāro mahārājāno. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. So nimmitoti so bhagavatā nimmito buddho.
โวทานตฺถปุจฺฉาติ วิเสสธมฺมปุจฺฉาฯ อตีตปุจฺฉาติ อตีเต ธเมฺม อารพฺภ ปุจฺฉาฯ อนาคตาทีสุปิ เอเสว นโยฯ กุสลปุจฺฉาติ อนวชฺชธมฺมปุจฺฉาฯ อกุสลปุจฺฉาติ สาวชฺชธมฺมปุจฺฉาฯ อพฺยากตปุจฺฉาติ ตทุภยวิปรีตธมฺมปุจฺฉาฯ
Vodānatthapucchāti visesadhammapucchā. Atītapucchāti atīte dhamme ārabbha pucchā. Anāgatādīsupi eseva nayo. Kusalapucchāti anavajjadhammapucchā. Akusalapucchāti sāvajjadhammapucchā. Abyākatapucchāti tadubhayaviparītadhammapucchā.
อเชฺฌสามิ ตนฺติ ตํ อาณาเปมิฯ กถยสฺสุ เมติ มยฺหํ กเถหิฯ โคตฺตญาตโกติ โคเตฺตน ญาตโกฯ โคตฺตพนฺธูติ โคตฺตชฺฌตฺติโกฯ เอเกนากาเรนาติ เอเกน โกฎฺฐาเสนฯ
Ajjhesāmi tanti taṃ āṇāpemi. Kathayassu meti mayhaṃ kathehi. Gottañātakoti gottena ñātako. Gottabandhūti gottajjhattiko. Ekenākārenāti ekena koṭṭhāsena.
สนฺติปทนฺติ สนฺติสงฺขาตํ นิพฺพานปทํฯ เย ธมฺมา สนฺตาธิคมายาติ เย สติปฎฺฐานาทโย ธมฺมา นิพฺพานปฎิลาภตฺถายฯ สนฺติผุสนายาติ ญาณผเสฺสน นิพฺพานผุสนตฺถายฯ สจฺฉิกิริยายาติ ปจฺจกฺขกรณตฺถายฯ มหนฺตํ สีลกฺขนฺธนฺติ มหนฺตํ สีลราสิํฯ สมาธิกฺขนฺธาทีสุปิ เอเสว นโยฯ สีลกฺขนฺธาทโย โลกิยโลกุตฺตรา, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ โลกิยเมวฯ
Santipadanti santisaṅkhātaṃ nibbānapadaṃ. Ye dhammā santādhigamāyāti ye satipaṭṭhānādayo dhammā nibbānapaṭilābhatthāya. Santiphusanāyāti ñāṇaphassena nibbānaphusanatthāya. Sacchikiriyāyāti paccakkhakaraṇatthāya. Mahantaṃ sīlakkhandhanti mahantaṃ sīlarāsiṃ. Samādhikkhandhādīsupi eseva nayo. Sīlakkhandhādayo lokiyalokuttarā, vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva.
ตโมกายสฺส ปทาลนนฺติ อวิชฺชาราสิสฺส วิทฺธํสนํฯ วิปลฺลาสสฺส เภทนนฺติ จตุพฺพิธวิปลฺลาสสฺส เภทนํฯ ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพุหนนฺติ ตณฺหากณฺฎกสฺส ลุญฺจนํฯ อภิสงฺขารสฺส วูปสมนฺติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารสฺส นิพฺพาปนํฯ ภารสฺส นิเกฺขปนนฺติ ปญฺจกฺขนฺธภารสฺส ฐปนํฯ สํสารวฎฺฎสฺส อุปเจฺฉทนนฺติ สํสารปวตฺตสฺส เฉทนํฯ สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนนฺติ กิเลสสนฺตาปสฺส นิพฺพุติฯ ปริฬาหสฺส ปฎิปสฺสทฺธินฺติ กิเลสทรถสฺส สนฺนิสีทนํฯ เทวเทโวติ เทวานํ อติเทโวฯ
Tamokāyassa padālananti avijjārāsissa viddhaṃsanaṃ. Vipallāsassa bhedananti catubbidhavipallāsassa bhedanaṃ. Taṇhāsallassa abbuhananti taṇhākaṇṭakassa luñcanaṃ. Abhisaṅkhārassa vūpasamanti puññādiabhisaṅkhārassa nibbāpanaṃ. Bhārassa nikkhepananti pañcakkhandhabhārassa ṭhapanaṃ. Saṃsāravaṭṭassa upacchedananti saṃsārapavattassa chedanaṃ. Santāpassa nibbāpananti kilesasantāpassa nibbuti. Pariḷāhassa paṭipassaddhinti kilesadarathassa sannisīdanaṃ. Devadevoti devānaṃ atidevo.
๑๕๑. อถ ภควา ยสฺมา ยถา ปสฺสโนฺต กิเลเส อุปรุนฺธติ, ตถา ทิสฺวา ตถา ปวตฺตทสฺสโน หุตฺวา ปรินิพฺพาติ, ตสฺมา ตมตฺถํ อาวิกโรโนฺต นานปฺปกาเรน ตํ เทวปริสํ กิเลสปฺปหาเน นิโยเชโนฺต ‘‘มูลํ ปปญฺจสงฺขายา’’ติ อารภิตฺวา ปญฺจ คาถา อภาสิฯ
151. Atha bhagavā yasmā yathā passanto kilese uparundhati, tathā disvā tathā pavattadassano hutvā parinibbāti, tasmā tamatthaṃ āvikaronto nānappakārena taṃ devaparisaṃ kilesappahāne niyojento ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’ti ārabhitvā pañca gāthā abhāsi.
ตตฺถ อาทิคาถาย ตาว สเงฺขปโตฺถ – ปปญฺจสงฺขาติ ปปญฺจาติ สงฺขาตตฺตา ปปญฺจา เอว ปปญฺจสงฺขาฯ ตสฺสา อวิชฺชาทโย กิเลสา มูลํ, ตํ ปปญฺจสงฺขาย มูลํ อสฺมีติ ปวตฺตมานญฺจ สพฺพํ มนฺตาย อุปรุเนฺธฯ ยา กาจิ อชฺฌตฺตํ ตณฺหา อุปฺปเชฺชยฺยุํฯ ตาสํ วินยาย ปหานาย สทา สโต สิเกฺข อุปฎฺฐิตสฺสติ หุตฺวา สิเกฺขยฺยาติฯ
Tattha ādigāthāya tāva saṅkhepattho – papañcasaṅkhāti papañcāti saṅkhātattā papañcā eva papañcasaṅkhā. Tassā avijjādayo kilesā mūlaṃ, taṃ papañcasaṅkhāya mūlaṃ asmīti pavattamānañca sabbaṃ mantāya uparundhe. Yā kāci ajjhattaṃ taṇhā uppajjeyyuṃ. Tāsaṃ vinayāya pahānāya sadā sato sikkhe upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti.
อชฺฌตฺตสมุฎฺฐานา วาติ จิเตฺต อุปฺปนฺนา วาฯ ปุเรภตฺตนฺติ ทิวาภตฺตโต ปุเรกาลํฯ อจฺจนฺตสํโยคเตฺถ อุปโยควจนํ, อตฺถโต ปน ภุมฺมเมว ปุเรภเตฺตติ, เอส นโย ปจฺฉาภตฺตาทีสุฯ ปจฺฉาภตฺตนฺติ ทิวาภตฺตโต ปจฺฉากาลํฯ ปุริมํ ยามนฺติ รตฺติยา ปฐมโกฎฺฐาสํฯ มชฺฌิมํ ยามนฺติ รตฺติยา ทุติยโกฎฺฐาสํฯ ปจฺฉิมํ ยามนฺติ รตฺติยา ตติยโกฎฺฐาสํฯ กาเฬติ กาฬปเกฺขฯ ชุเณฺหติ สุกฺกปเกฺขฯ วเสฺสติ จตฺตาโร วสฺสานมาเสฯ เหมเนฺตติ จตฺตาโร เหมนฺตมาเสฯ คิเมฺหติ จตฺตาโร คิมฺหานมาเสฯ ปุริเม วโยขเนฺธติ ปฐเม วโยโกฎฺฐาเส, ปฐมวเยติ อโตฺถฯ ตีสุ จ วเยสุ วสฺสสตายุกสฺส ปุริสสฺส เอเกกสฺมิํ วเย จตุมาสาธิกานิ เตตฺติํส วสฺสานิ โหนฺติฯ
Ajjhattasamuṭṭhānā vāti citte uppannā vā. Purebhattanti divābhattato purekālaṃ. Accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ, atthato pana bhummameva purebhatteti, esa nayo pacchābhattādīsu. Pacchābhattanti divābhattato pacchākālaṃ. Purimaṃ yāmanti rattiyā paṭhamakoṭṭhāsaṃ. Majjhimaṃ yāmanti rattiyā dutiyakoṭṭhāsaṃ. Pacchimaṃ yāmanti rattiyā tatiyakoṭṭhāsaṃ. Kāḷeti kāḷapakkhe. Juṇheti sukkapakkhe. Vasseti cattāro vassānamāse. Hemanteti cattāro hemantamāse. Gimheti cattāro gimhānamāse. Purime vayokhandheti paṭhame vayokoṭṭhāse, paṭhamavayeti attho. Tīsu ca vayesu vassasatāyukassa purisassa ekekasmiṃ vaye catumāsādhikāni tettiṃsa vassāni honti.
๑๕๒. เอวํ ปฐมคาถาย ตาว ตีหิ สิกฺขาหิ ยุตฺตํ เทสนํ อรหตฺตนิกูเฎน เทเสตฺวา ปุน มานปฺปหานวเสน เทเสตุํ ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ ยํ กิญฺจิ ธมฺมมภิชญฺญา อชฺฌตฺตนฺติ ยํ กิญฺจิ อุจฺจากุลีนตาทิกํ อตฺตโน คุณํ ชาเนยฺยฯ อถ วาปิ พหิทฺธาติ อถ วา พหิทฺธาปิ อาจริยุปชฺฌายานํ วา คุณํ ชาเนยฺยฯ น เตน ถามํ กุเพฺพถาติ เตน คุเณน มานํ น กเรยฺยฯ
152. Evaṃ paṭhamagāthāya tāva tīhi sikkhāhi yuttaṃ desanaṃ arahattanikūṭena desetvā puna mānappahānavasena desetuṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti gāthamāha. Tattha yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattanti yaṃ kiñci uccākulīnatādikaṃ attano guṇaṃ jāneyya. Atha vāpi bahiddhāti atha vā bahiddhāpi ācariyupajjhāyānaṃ vā guṇaṃ jāneyya. Na tena thāmaṃ kubbethāti tena guṇena mānaṃ na kareyya.
สตานนฺติ สนฺตคุณวนฺตานํฯ สนฺตานนฺติ นิพฺพุตสนฺตานํฯ น วุตฺตาติ น กถิตาฯ นปฺปวุตฺตาติ น วิสฺสชฺชิตาฯ
Satānanti santaguṇavantānaṃ. Santānanti nibbutasantānaṃ. Na vuttāti na kathitā. Nappavuttāti na vissajjitā.
๑๕๓. อิทานิสฺส อกรณวิธิํ ทเสฺสโนฺต ‘‘เสโยฺย น เตนา’’ติ คาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – เตน จ มาเนน ‘‘เสโยฺยห’’นฺติ วา ‘‘นีโจห’’นฺติ วา ‘‘สริโกฺขห’’นฺติ วาปิ น มเญฺญยฺยฯ เตหิ จ อุจฺจากุลีนตาทีหิ คุเณหิ ผุโฎฺฐ อเนกรูเปหิ ‘‘อหํ อุจฺจา กุลา ปพฺพชิโต’’ติอาทินา นเยน อตฺตานํ วิกเปฺปโนฺต น ติเฎฺฐยฺยาติฯ
153. Idānissa akaraṇavidhiṃ dassento ‘‘seyyo na tenā’’ti gāthamāha. Tassattho – tena ca mānena ‘‘seyyoha’’nti vā ‘‘nīcoha’’nti vā ‘‘sarikkhoha’’nti vāpi na maññeyya. Tehi ca uccākulīnatādīhi guṇehi phuṭṭho anekarūpehi ‘‘ahaṃ uccā kulā pabbajito’’tiādinā nayena attānaṃ vikappento na tiṭṭheyyāti.
๑๕๔. เอวํ มานปฺปหานวเสนปิ เทเสตฺวา อิทานิ สพฺพกิเลสูปสมวเสน เทเสตุํ ‘‘อชฺฌตฺตเมวา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ อชฺฌตฺตเมวุปสเมติ อตฺตนิ เอว ราคาทิสพฺพกิเลเส อุปสเมยฺยฯ น อญฺญโต ภิกฺขุ สนฺติเมเสยฺยาติ ฐเปตฺวา จ สติปฎฺฐานาทีนิ อเญฺญน อุปาเยน สนฺติํ น ปริเยเสยฺยฯ กุโต นิรตฺตา วาติ นิรตฺตา กุโตเยวฯ
154. Evaṃ mānappahānavasenapi desetvā idāni sabbakilesūpasamavasena desetuṃ ‘‘ajjhattamevā’’ti gāthamāha. Tattha ajjhattamevupasameti attani eva rāgādisabbakilese upasameyya. Na aññato bhikkhu santimeseyyāti ṭhapetvā ca satipaṭṭhānādīni aññena upāyena santiṃ na pariyeseyya. Kuto nirattā vāti nirattā kutoyeva.
น เอเสยฺยาติ สีลพฺพตาทีหิ น มเคฺคยฺยฯ น คเวเสยฺยาติ น โอโลเกยฺยฯ น ปริเยเสยฺยาติ ปุนปฺปุนํ น อิเกฺขยฺยฯ
Naeseyyāti sīlabbatādīhi na maggeyya. Na gaveseyyāti na olokeyya. Na pariyeseyyāti punappunaṃ na ikkheyya.
๑๕๕. อิทานิ อชฺฌตฺตํ อุปสนฺตสฺส ขีณาสวสฺส ตาทิภาวํ ทเสฺสโนฺต ‘‘มเชฺฌ ยถา’’ติ คาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – ยถา มหาสมุทฺทสฺส อุปริเหฎฺฐิมภาคานํ เวมชฺฌสงฺขาเต จตุโยชนสหสฺสปฺปมาเณ มเชฺฌ ปพฺพตนฺตเร ฐิตสฺส วา มเชฺฌ สมุทฺทสฺส อูมิ โน ชายติ, ฐิโตว โส โหติ อวิกมฺปมาโน, เอวํ อเนโช ขีณาสโว ลาภาทีสุ ฐิโต อสฺส อวิกมฺปมาโน, โส ตาทิโส ราคาทิอุสฺสทํ ภิกฺขุ น กเรยฺย กุหิญฺจีติฯ
155. Idāni ajjhattaṃ upasantassa khīṇāsavassa tādibhāvaṃ dassento ‘‘majjhe yathā’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā mahāsamuddassa upariheṭṭhimabhāgānaṃ vemajjhasaṅkhāte catuyojanasahassappamāṇe majjhe pabbatantare ṭhitassa vā majjhe samuddassa ūmi no jāyati, ṭhitova so hoti avikampamāno, evaṃ anejo khīṇāsavo lābhādīsu ṭhito assa avikampamāno, so tādiso rāgādiussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti.
อุเพฺพเธนาติ เหฎฺฐาภาเคนฯ คมฺภีโรติ อุทกปิฎฺฐิโต ปฎฺฐาย จตุราสีติโยชนสหสฺสานิ คมฺภีโรฯ ‘‘อุเพฺพโธ’’ติปิ ปาโฐ, ตํ น สุนฺทรํฯ เหฎฺฐาติ อโนฺตอุทกํฯ อุปรีติ อุทฺธํอุทกํฯ มเชฺฌติ เวมเชฺฌฯ น กมฺปตีติ ฐิตฎฺฐานโต น จลติฯ น วิกมฺปตีติ อิโต จิโต จ น จลติฯ น จลตีติ นิจฺจลํ โหติฯ น เวธตีติ น ผนฺทติฯ นปฺปเวธตีติ น ปริวตฺตติฯ น สมฺปเวธตีติ น ปริพฺภมติฯ อเนริโตติ น เอริโตฯ อฆฎฺฎิโตติ อโกฺขโภฯ อจลิโตติ น กมฺปิโตฯ อลุฬิโตติ น กลลีภูโตฯ ตตฺร อูมิ โน ชายตีติ ตสฺมิํ ฐาเน วีจิ น อุปฺปชฺชติฯ
Ubbedhenāti heṭṭhābhāgena. Gambhīroti udakapiṭṭhito paṭṭhāya caturāsītiyojanasahassāni gambhīro. ‘‘Ubbedho’’tipi pāṭho, taṃ na sundaraṃ. Heṭṭhāti antoudakaṃ. Uparīti uddhaṃudakaṃ. Majjheti vemajjhe. Na kampatīti ṭhitaṭṭhānato na calati. Na vikampatīti ito cito ca na calati. Na calatīti niccalaṃ hoti. Na vedhatīti na phandati. Nappavedhatīti na parivattati. Na sampavedhatīti na paribbhamati. Aneritoti na erito. Aghaṭṭitoti akkhobho. Acalitoti na kampito. Aluḷitoti na kalalībhūto. Tatra ūmi no jāyatīti tasmiṃ ṭhāne vīci na uppajjati.
สตฺตนฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตริกาสูติ ยุคนฺธราทีนํ สตฺตนฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตรนฺตราฯ สีทนฺตราติ อนฺตมโส สิมฺพลีตูลมฺปิ เตสุ ปติตปติตํ สีทตีติ สีทา, ปพฺพตนฺตเร ชาตตฺตา อนฺตราฯ ‘‘อนฺตรสีทา’’ติปิ ปาโฐฯ
Sattannaṃ pabbatānaṃ antarikāsūti yugandharādīnaṃ sattannaṃ pabbatānaṃ antarantarā. Sīdantarāti antamaso simbalītūlampi tesu patitapatitaṃ sīdatīti sīdā, pabbatantare jātattā antarā. ‘‘Antarasīdā’’tipi pāṭho.
๑๕๖. อิทานิ เอวํ อรหตฺตนิกูเฎน เทสิตํ ธมฺมเทสนํ อพฺภานุโมเทโนฺต ตสฺส จ อรหตฺตสฺส อาทิปฎิปทํ ปุจฺฉโนฺต นิมฺมิตพุโทฺธ ‘‘อกิตฺตยี’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ อกิตฺตยีติ อาจิกฺขิฯ วิวฎจกฺขูติ วิวเฎหิ อนาวรเณหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ สมนฺนาคโตฯ สกฺขิธมฺมนฺติ สกายตฺตํ สยํ อภิญฺญาตํ อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํฯ ปริสฺสยวินยนฺติ ปริสฺสยวินยนํฯ ปฎิปทํ วเทหีติ อิทานิ ปฎิปตฺติํ วเทหิฯ ภทฺทเนฺตติ ภทฺทํ ตว อตฺถูติ ภควนฺตํ อาลปโนฺต อาหฯ อถ วา ภทฺทํ สุนฺทรํ ตว ปฎิปทํ วเทหีติปิ วุตฺตํ โหติฯ ปาติโมกฺขํ อถ วาปิ สมาธินฺติ ตเมว ปฎิปทํ ภินฺทิตฺวา ปุจฺฉติฯ ปฎิปทนฺติ เอเตน วา มคฺคํ ปุจฺฉติฯ อิตเรหิ สีลํ สมาธิญฺจ ปุจฺฉติฯ
156. Idāni evaṃ arahattanikūṭena desitaṃ dhammadesanaṃ abbhānumodento tassa ca arahattassa ādipaṭipadaṃ pucchanto nimmitabuddho ‘‘akittayī’’ti gāthamāha. Tattha akittayīti ācikkhi. Vivaṭacakkhūti vivaṭehi anāvaraṇehi pañcahi cakkhūhi samannāgato. Sakkhidhammanti sakāyattaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ. Parissayavinayanti parissayavinayanaṃ. Paṭipadaṃ vadehīti idāni paṭipattiṃ vadehi. Bhaddanteti bhaddaṃ tava atthūti bhagavantaṃ ālapanto āha. Atha vā bhaddaṃ sundaraṃ tava paṭipadaṃ vadehītipi vuttaṃ hoti. Pātimokkhaṃ atha vāpi samādhinti tameva paṭipadaṃ bhinditvā pucchati. Paṭipadanti etena vā maggaṃ pucchati. Itarehi sīlaṃ samādhiñca pucchati.
มํสจกฺขุนาปีติ สสมฺภาริกมํสจกฺขุนาปิฯ ทิพฺพจกฺขุนาปีติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํฯ เทวานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตํ ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธํ อุปกฺกิเลสวินิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณสมฺปฎิจฺฉนสมตฺถํ ทิพฺพํ ปสาทจกฺขุ โหติฯ อิทญฺจาปิ วีริยภาวนาพลนิพฺพตฺตํ ญาณจกฺขุ ตาทิสเมวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํฯ ทิพฺพวิหารวเสน ปฎิลทฺธตฺตา, อตฺตนา จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพํฯ อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตาปิ ทิพฺพํฯ ติโรกุฎฺฎาทิคตรูปทสฺสเนน มหาคติกตฺตาปิ ทิพฺพํฯ ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพํฯ ทสฺสนเฎฺฐน จกฺขุ, จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ จกฺขุ, ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุ จาติ ทิพฺพจกฺขุฯ เตน ทิพฺพจกฺขุนาปิ วิวฎจกฺขุฯ อิทานิ ปญฺจวิธํ จกฺขุํ วิตฺถาเรน กเถตุํ ‘‘กถํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ วิวฎจกฺขู’’ติอาทิมาห ฯ มํสจกฺขุมฺหิ ภควโต ปญฺจวณฺณา สํวิชฺชนฺตีติ เอตฺถ สสมฺภาราทิกจกฺขุมฺหิ พุทฺธสฺส ภควโต ปญฺจ โกฎฺฐาสา ปเจฺจกํ ปเจฺจกํ อุปลพฺภนฺติฯ
Maṃsacakkhunāpīti sasambhārikamaṃsacakkhunāpi. Dibbacakkhunāpīti dibbasadisattā dibbaṃ. Devānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavinimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā, attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu, cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu, dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu. Tena dibbacakkhunāpi vivaṭacakkhu. Idāni pañcavidhaṃ cakkhuṃ vitthārena kathetuṃ ‘‘kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpivivaṭacakkhū’’tiādimāha . Maṃsacakkhumhi bhagavato pañcavaṇṇā saṃvijjantīti ettha sasambhārādikacakkhumhi buddhassa bhagavato pañca koṭṭhāsā paccekaṃ paccekaṃ upalabbhanti.
นีโล จ วโณฺณติ อุมาปุปฺผวโณฺณฯ ปีตโก จ วโณฺณติ กณิการปุปฺผวโณฺณฯ โลหิตโก จ วโณฺณติ อินฺทโคปกวโณฺณฯ กโณฺห จ วโณฺณติ อญฺชนวโณฺณฯ โอทาโต จ วโณฺณติ โอสธิตารกวโณฺณฯ ยตฺถ จ อกฺขิโลมานิ ปติฎฺฐิตานีติ ยสฺมิํ ฐาเน อกฺขิโลมานิ ปติฎฺฐหิตฺวา อุฎฺฐิตานิฯ ตํ นีลํ โหติ สุนีลนฺติ เอตฺถ นีลนฺติ สพฺพสงฺคาหกวเสน วุตฺตํฯ สุนีลนฺติ อนฺตรวิรหิตํ สุฎฺฐุ นีลํฯ ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํฯ ทสฺสเนยฺยนฺติ ทสฺสนียํฯ อุมาปุปฺผสมานนฺติ ทกสีตลปุปฺผสทิสํฯ ตสฺส ปรโตติ ตสฺส สมนฺตา พาหิรปเสฺสฯ ปีตกนฺติ สพฺพสงฺคาหกํฯ สุปีตกนฺติ อนฺตรวิรหิตํ สุฎฺฐุ ปีตกํฯ อุภยโต จ อกฺขิกูฎานีติ เทฺว จ อกฺขิโกฎิโยฯ โลหิตกานีติ สพฺพสงฺคาหกวเสน วุตฺตํฯ สุโลหิตกานีติ อปญฺญายมานวิวรานิ สุฎฺฐุ โลหิตกานิฯ มเชฺฌ กณฺหนฺติ อกฺขีนํ มชฺฌิมฎฺฐานํ อญฺชนสทิสํ กณฺหํฯ สุกณฺหนฺติ อนฺตรวิรหิตํ สุฎฺฐุ กณฺหํฯ อลูขนฺติ ปาสาทิกํฯ สินิทฺธนฺติ ปณีตํฯ ภทฺทาริฎฺฐกสมานนฺติ อปนีตตจภทฺทาริฎฺฐกผลสทิสํฯ ‘‘อทฺทาริฎฺฐกสมาน’’นฺติปิ ปาฬิ, ตสฺสา ตินฺตกากสทิสนฺติ อโตฺถฯ โอทาตนฺติ สพฺพสงฺคาหกวเสน วุตฺตํฯ สุโอทาตนฺติ อนฺตรวิรหิตํ รชตมณฺฑลสทิสํ สุฎฺฐุ โอทาตํฯ เสตํ ปณฺฑรนฺติ ทฺวีหิปิ อติโอทาตตํ ทเสฺสติฯ ปากติเกน มํสจกฺขุนาติ ปกติมํสจกฺขุนาฯ อตฺตภาวปริยาปเนฺนนาติ อตฺตภาวสนฺนิสฺสิเตนฯ ปุริมสุจริตกมฺมาภินิพฺพเตฺตนาติ ปุริเมสุ ตตฺถ ตตฺถุปฺปเนฺนสุ อตฺตภาเวสุ กายสุจริตาทิกมฺมุนา อุปฺปาทิเตนฯ สมนฺตา โยชนํ ปสฺสตีติ สมนฺตโต จตุคาวุตปฺปมาเณ โยชเน ติโรกุฎฺฎาทิคตํ รูปํ อาวรณวิรหิตํ ปกติมํสจกฺขุนา ทกฺขติฯ
Nīlo ca vaṇṇoti umāpupphavaṇṇo. Pītako ca vaṇṇoti kaṇikārapupphavaṇṇo. Lohitako ca vaṇṇoti indagopakavaṇṇo. Kaṇho ca vaṇṇoti añjanavaṇṇo. Odāto ca vaṇṇoti osadhitārakavaṇṇo. Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitānīti yasmiṃ ṭhāne akkhilomāni patiṭṭhahitvā uṭṭhitāni. Taṃ nīlaṃ hoti sunīlanti ettha nīlanti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Sunīlanti antaravirahitaṃ suṭṭhu nīlaṃ. Pāsādikanti pasādajanakaṃ. Dassaneyyanti dassanīyaṃ. Umāpupphasamānanti dakasītalapupphasadisaṃ. Tassa paratoti tassa samantā bāhirapasse. Pītakanti sabbasaṅgāhakaṃ. Supītakanti antaravirahitaṃ suṭṭhu pītakaṃ. Ubhayato ca akkhikūṭānīti dve ca akkhikoṭiyo. Lohitakānīti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Sulohitakānīti apaññāyamānavivarāni suṭṭhu lohitakāni. Majjhe kaṇhanti akkhīnaṃ majjhimaṭṭhānaṃ añjanasadisaṃ kaṇhaṃ. Sukaṇhanti antaravirahitaṃ suṭṭhu kaṇhaṃ. Alūkhanti pāsādikaṃ. Siniddhanti paṇītaṃ. Bhaddāriṭṭhakasamānanti apanītatacabhaddāriṭṭhakaphalasadisaṃ. ‘‘Addāriṭṭhakasamāna’’ntipi pāḷi, tassā tintakākasadisanti attho. Odātanti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Suodātanti antaravirahitaṃ rajatamaṇḍalasadisaṃ suṭṭhu odātaṃ. Setaṃ paṇḍaranti dvīhipi atiodātataṃ dasseti. Pākatikena maṃsacakkhunāti pakatimaṃsacakkhunā. Attabhāvapariyāpannenāti attabhāvasannissitena. Purimasucaritakammābhinibbattenāti purimesu tattha tatthuppannesu attabhāvesu kāyasucaritādikammunā uppāditena. Samantā yojanaṃ passatīti samantato catugāvutappamāṇe yojane tirokuṭṭādigataṃ rūpaṃ āvaraṇavirahitaṃ pakatimaṃsacakkhunā dakkhati.
ทิวา เจว รตฺติญฺจาติ ทิวสภาเค จ รตฺติภาเค จฯ จตุรงฺคสมนฺนาคโตติ จตูหิ อเงฺคหิ สมนฺนาคโต ปริปุณฺณอนฺธกาโร อาโลกวิรหิโตฯ สูริโย วา อตฺถงฺคโตติ สูรภาวํ ชนยโนฺต อุฎฺฐิโต สูริโย วิคโตฯ กาฬปโกฺข จ อุโปสโถติ กาฬปเกฺข จาตุทฺทสีอุโปสถทิวโส จฯ ติโพฺพ จ วนสโณฺฑติ คหโน จ รุกฺขราสิฯ มหา จ กาฬเมโฆ อพฺภุฎฺฐิโตติ มหโนฺต กาฬเมโฆ อพฺภปฎโล จ อุฎฺฐิโต โหติฯ กุโฎฺฎ วาติ อิฎฺฐกาจโย วาฯ กวาฎํ วาติ ทฺวารวาตปานาทิกวาฎํ วาฯ ปากาโร วาติ มตฺติกาทิปากาโร วาฯ ปพฺพโต วาติ ปํสุปพฺพตาทิปพฺพโต วาฯ คจฺฉํ วาติ ตรุณคจฺฉาทิคจฺฉํ วา ฯ ลตา วาติ กรวินฺทาทิ ลตา วาฯ อาวรณํ รูปานํ ทสฺสนายาติ รูปารมฺมณานํ ทสฺสนตฺถาย ปฎิเสธํ นตฺถิฯ เอกเญฺจ ติลผลํ นิมิตฺตํ กตฺวาติ สเจ เอกํ ติลพีชํ สญฺญาณํ กตฺวาฯ ติลวาเห ปกฺขิเปยฺยาติ เทฺว สกเฎ ติลราสิมฺหิ ขิเปยฺยฯ เกจิ ปน ‘‘วาโห นาม กุมฺภาติเรกเทฺวสกฎ’’นฺติ วทนฺติฯ ตเญฺญว ติลผลํ อุทฺธเรยฺยาติ ตํนิมิตฺตกตํ ติลพีชํเยว อุทฺธริตฺวา คเณฺหยฺยฯ
Divāceva rattiñcāti divasabhāge ca rattibhāge ca. Caturaṅgasamannāgatoti catūhi aṅgehi samannāgato paripuṇṇaandhakāro ālokavirahito. Sūriyo vā atthaṅgatoti sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito sūriyo vigato. Kāḷapakkho ca uposathoti kāḷapakkhe cātuddasīuposathadivaso ca. Tibbo ca vanasaṇḍoti gahano ca rukkharāsi. Mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhitoti mahanto kāḷamegho abbhapaṭalo ca uṭṭhito hoti. Kuṭṭo vāti iṭṭhakācayo vā. Kavāṭaṃ vāti dvāravātapānādikavāṭaṃ vā. Pākāro vāti mattikādipākāro vā. Pabbato vāti paṃsupabbatādipabbato vā. Gacchaṃ vāti taruṇagacchādigacchaṃ vā . Latā vāti karavindādi latā vā. Āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāyāti rūpārammaṇānaṃ dassanatthāya paṭisedhaṃ natthi. Ekañce tilaphalaṃ nimittaṃ katvāti sace ekaṃ tilabījaṃ saññāṇaṃ katvā. Tilavāhe pakkhipeyyāti dve sakaṭe tilarāsimhi khipeyya. Keci pana ‘‘vāho nāma kumbhātirekadvesakaṭa’’nti vadanti. Taññeva tilaphalaṃ uddhareyyāti taṃnimittakataṃ tilabījaṃyeva uddharitvā gaṇheyya.
ทิเพฺพน จกฺขุนาติ อิทํ วุตฺตตฺถเมวฯ วิสุเทฺธนาติ จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฎฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุเทฺธนฯ โย หิ จุติมตฺตเมว ปสฺสติ น อุปปาตํ, โส อุเจฺฉททิฎฺฐิํ คณฺหาติฯ โย อุปปาตเมว ปสฺสติ น จุติํ, โส นวสตฺตปาตุภาวสสฺสตทิฎฺฐิํ คณฺหาติฯ โย ปน ตทุภยํ ปสฺสติ, โส ยสฺมา ทุวิธมฺปิ ตํ ทิฎฺฐิคตํ อติวตฺตติ, ตสฺมาสฺส ตํ ทสฺสนํ ทิฎฺฐิวิสุทฺธิเหตุ โหติ, อุภยเญฺจตํ พุทฺธปุตฺตา ปสฺสนฺติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฎฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธ’’นฺติฯ มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา รูปทสฺสเนน อติกฺกนฺตมานุสกํ, มานุสกํ วา มํสจกฺขุํ อติกฺกนฺตตฺตา อติกฺกนฺตมานุสกนฺติ เวทิตพฺพํฯ
Dibbena cakkhunāti idaṃ vuttatthameva. Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhena. Yo hi cutimattameva passati na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvasassatadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti, ubhayañcetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ – ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ.
เตน ทิเพฺพน จกฺขุนา วิสุเทฺธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สเตฺต ปสฺสตีติ มนุสฺสมํสจกฺขุนา วิย สเตฺต โอโลเกติฯ จวมาเน อุปปชฺชมาเนติ เอตฺถ จุติกฺขเณ อุปปตฺติกฺขเณ วา ทิพฺพจกฺขุนา ทฎฺฐุํ น สกฺกาฯ เย ปน อาสนฺนจุติกา อิทานิ จวิสฺสนฺติ, เต จวมานาฯ เย จ คหิตปฎิสนฺธิกา สมฺปตินิพฺพตฺตาว, เต อุปปชฺชมานาติ อธิเปฺปตาฯ เต เอวรูเป จวมาเน อุปปชฺชมาเน จ ปสฺสตีติ ทเสฺสติฯ หีเนติ โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา หีเนฯ ตพฺพิปรีเต ปณีเตฯ สุวเณฺณติ อโทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อิฎฺฐกนฺตมนาปวณฺณยุเตฺตฯ ตพฺพิปรีเต ทุพฺพเณฺณ, อภิรูเป วิรูเปติ อโตฺถฯ สุคเตติ สุคติคเต, อโลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา อเฑฺฒ มหทฺธเนฯ ทุคฺคเตติ ทุคฺคติคเต, โลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา ทลิเทฺท อปฺปนฺนปาเนฯ ยถากมฺมูปเคติ ยํ ยํ กมฺมํ อุปจิตํ, เตน เตน อุปคเต ฯ ตตฺถ ปุริเมหิ ‘‘จวมาเน’’ติอาทีหิ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจํ วุตฺตํ ฯ อิมินา ปน ปเทน ยถากมฺมูปคญาณกิจฺจํฯ
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passatīti manussamaṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattāva, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīne. Tabbiparīte paṇīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Tabbiparīte dubbaṇṇe, abhirūpe virūpeti attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate . Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ . Iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ.
ตสฺส จ ญาณสฺส อยมุปฺปตฺติกฺกโม – อิธ ภิกฺขุ เหฎฺฐานิรยาภิมุขํ อาโลกํ วเฑฺฒตฺวา เนรยิเก สเตฺต ปสฺสติ มหาทุกฺขํ อนุภวมาเน, ตํ ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจเมวฯ โส เอวํ มนสิ กโรติ ‘‘กิํ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อิเม สตฺตา เอตํ ทุกฺขํ อนุภวนฺตี’’ติ, อถสฺส ‘‘อิทํ นาม กตฺวา’’ติ ตํ กมฺมารมฺมณํ ญาณํ อุปฺปชฺชติฯ ตถา อุปริเทวโลกาภิมุขํ อาโลกํ วเฑฺฒตฺวา นนฺทนวน มิสฺสกวน ผารุสกวนาทีสุ สเตฺต ปสฺสติ มหาสมฺปตฺติํ อนุภวมาเนฯ ตมฺปิ ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจเมวฯ โส เอวํ มนสิ กโรติ ‘‘กิํ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อิเม สตฺตา เอตํ สมฺปตฺติํ อนุภวนฺตี’’ติฯ อถสฺส ‘‘อิทํ นาม กตฺวา’’ติ ตํ กมฺมารมฺมณํ ญาณมุปฺปชฺชติฯ อิทํ ยถากมฺมูปคญาณํ นามฯ อิมสฺส วิสุํ ปริกมฺมํ นาม นตฺถิฯ ยถา จ อิมสฺส, เอวํ อนาคตํสญาณสฺสาปิฯ ทิพฺพจกฺขุปาทกาเนว หิ อิมานิ ทิพฺพจกฺขุนา สเหว อิชฺฌนฺติฯ
Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhānirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhaṃ anubhavamāne, taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhaṃ anubhavantī’’ti, athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavana missakavana phārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne. Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti. Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati. Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi. Yathā ca imassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti.
อิเม วต โภโนฺตติอาทีสุ อิเมติ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฎฺฐานํ นิทสฺสนวจนํฯ วตาติ อนุโสจนเตฺถ นิปาโตฯ โภโนฺตติ ภวโนฺตฯ ทุฎฺฐุ จริตํ, ทุฎฺฐุํ วา จริตํ กิเลสปูติกตฺตาติ ทุจฺจริตํ; กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา อุปฺปนฺนํ ทุจฺจริตนฺติ กายทุจฺจริตํฯ อิตเรสุปิ เอเสว นโยฯ สมนฺนาคตาติ สมงฺคีภูตาฯ
Ime vata bhontotiādīsu imeti dibbacakkhunā diṭṭhānaṃ nidassanavacanaṃ. Vatāti anusocanatthe nipāto. Bhontoti bhavanto. Duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhuṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ; kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgībhūtā.
อริยานํ อุปวาทกาติ พุทฺธปเจฺจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ อริยานํ อนฺตมโส คิหิโสตาปนฺนานมฺปิ อนตฺถกามา หุตฺวา อนฺติมวตฺถุนา วา คุณปริธํสเนน วา อุปวาทกา, อโกฺกสกา ครหกาติ วุตฺตํ โหติฯ ตตฺถ ‘‘นตฺถิ อิเมสํ สมณธโมฺม, อสฺสมณา เอเต’’ติ วทโนฺต อนฺติมวตฺถุนา อุปวทติฯ ‘‘นตฺถิ อิเมสํ ฌานํ วา วิโมโกฺข วา มโคฺค วา ผลํ วา’’ติอาทีนิ วทโนฺต คุณปริธํสเนน อุปวทตีติ เวทิตโพฺพฯ โส จ ฌานํ วา อุปวเทยฺย อฌานํ วา, อุภยถาปิ อริยูปวาโทว โหติ; อติภาริยํ กมฺมํ, อนนฺตริยกมฺมสทิสํ, สคฺคาวรณํ มคฺคาวรณญฺจ, สเตกิจฺฉํ ปน โหติฯ ตสฺมา โย อริยํ อุปวทติ, เตน คนฺตฺวา สเจ อตฺตนา วุฑฺฒตโร โหติ , อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา ‘‘อหํ อายสฺมนฺตํ อิทญฺจิทญฺจ อวจํ, ตํ เม ขมาหี’’ติ ขมาเปตโพฺพฯ สเจ ปน นวกตโร โหติ, วนฺทิตฺวา อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, ตุเมฺห อิทญฺจิทญฺจ อวจํ, ตํ เม ขมถา’’ติ ขมาเปตโพฺพฯ สเจ โส นกฺขมติ, ทิสาปกฺกโนฺต วา โหติ, สยํ วา คนฺตฺวา สทฺธิวิหาริเก วา เปเสตฺวา ขมาเปตโพฺพฯ สเจ นาปิ คนฺตุํ น เปเสตุํ สกฺกา โหติ, เย ตสฺมิํ วิหาเร ภิกฺขู วสนฺติ, เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา สเจ นวกตรา โหนฺติ, อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา สเจ วุฑฺฒตรา, วุเฑฺฒ วุตฺตนเยเนว ปฎิปชฺชิตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, อสุกํ นาม อายสฺมนฺตํ อิทญฺจิทญฺจ อวจํ, ตํ ขมตุ เม โส อายสฺมา’’ติ วตฺวา ขมาเปตโพฺพฯ สมฺมุขา อขมเนฺตปิ เอตเทว กาตพฺพํฯ สเจ เอกจาริกภิกฺขุ โหติ, เนว ตสฺส วสนฎฺฐานํ น คตฎฺฐานํ ปญฺญายติ, เอกสฺส ปณฺฑิตสฺส ภิกฺขุโน สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, อสุกํ นาม อายสฺมนฺตํ อิทญฺจิทญฺจ อวจํ, ตํ เม อนุสฺสรโต อนุสฺสรโต วิปฺปฎิสาโร โหติ, กิํ กโรมี’’ติ วตฺตพฺพํฯ โส วกฺขติ ‘‘ตุเมฺห มา จินฺตยิตฺถ, เถโร ตุมฺหากํ ขมติ, จิตฺตํ วูปสเมถา’’ติฯ เตนปิ อริยสฺส คตทิสาภิมุเขน อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา ‘‘ขมถา’’ติ วตฺตพฺพํฯ ยทิ โส ปรินิพฺพุโต โหติ, ปรินิพฺพุตมญฺจฎฺฐานํ คนฺตฺวา ยาว สิวถิกํ คนฺตฺวาปิ ขมาเปตโพฺพฯ เอวํ กเต เนว สคฺคาวรณํ น มคฺคาวรณํ โหติ, ปากติกเมว โหตีติฯ
Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo, assamaṇā ete’’ti vadanto antimavatthunā upavadati. ‘‘Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā’’tiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo. So ca jhānaṃ vā upavadeyya ajhānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova hoti; atibhāriyaṃ kammaṃ, anantariyakammasadisaṃ, saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca, satekicchaṃ pana hoti. Tasmā yo ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti , ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamāhī’’ti khamāpetabbo. Sace pana navakataro hoti, vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamathā’’ti khamāpetabbo. Sace so nakkhamati, disāpakkanto vā hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārike vā pesetvā khamāpetabbo. Sace nāpi gantuṃ na pesetuṃ sakkā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ nisīditvā sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ khamatu me so āyasmā’’ti vatvā khamāpetabbo. Sammukhā akhamantepi etadeva kātabbaṃ. Sace ekacārikabhikkhu hoti, neva tassa vasanaṭṭhānaṃ na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me anussarato anussarato vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī’’ti vattabbaṃ. So vakkhati ‘‘tumhe mā cintayittha, thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā’’ti. Tenapi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘‘khamathā’’ti vattabbaṃ. Yadi so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbo. Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ na maggāvaraṇaṃ hoti, pākatikameva hotīti.
มิจฺฉาทิฎฺฐิกาติ วิปรีตทสฺสนาฯ มิจฺฉาทิฎฺฐิกมฺมสมาทานาติ มิจฺฉาทิฎฺฐิวเสน สมาทินฺนนานาวิธกมฺมา, เย จ มิจฺฉาทิฎฺฐิมูลเกสุ กายกมฺมาทีสุ อเญฺญปิ สมาทเปนฺติฯ เอตฺถ จ วจีทุจฺจริตคฺคหเณเนว อริยูปวาเท, มโนทุจฺจริตคฺคหเณน จ มิจฺฉาทิฎฺฐิยา สงฺคหิตายปิ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปุนวจนํ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํฯ มหาสาวโชฺช หิ อริยูปวาโท อานนฺตริยสทิโสฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde, manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ punavacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso. Vuttampi cetaṃ –
‘‘เสยฺยถาปิ, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ สีลสมฺปโนฺน สมาธิสมฺปโนฺน ปญฺญาสมฺปโนฺน ทิเฎฺฐว ธเมฺม อญฺญํ อาราเธยฺย, เอวํสมฺปทมิทํ, สาริปุตฺต, วทามิฯ ตํ วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฎฺฐิํ อปฺปฎินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิโตฺต เอวํ นิรเย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๙)ฯ
‘‘Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi. Taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149).
มิจฺฉาทิฎฺฐิโต จ มหาสาวชฺชตรํ นาม อญฺญํ นตฺถิฯ ยถาห –
Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha –
‘‘นาหํ , ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํมหาสาวชฺชํ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฎฺฐิฯ มิจฺฉาทิฎฺฐิปรมานิ ภิกฺขเว, มหาสาวชฺชานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐)ฯ
‘‘Nāhaṃ , bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃmahāsāvajjaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni bhikkhave, mahāsāvajjānī’’ti (a. ni. 1.310).
กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคาฯ ปรํ มรณาติ ตทนนฺตราภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหเณ ฯ อถ วา กายสฺส เภทาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺสุปเจฺฉทาฯ ปรํ มรณาติ จุติจิตฺตโต อุทฺธํฯ อปายนฺติ เอวมาทิ สพฺพํ นิรยเววจนเมวฯ นิรโย หิ สคฺคโมกฺขเหตุภูตา ปุญฺญสมฺมตา อยา อเปตตฺตา, สุขานํ วา อายสฺส อภาวา อปาโยฯ ทุกฺขสฺส คติ ปฎิสรณนฺติ ทุคฺคติ, โทสพหุลตาย วา ทุเฎฺฐน กมฺมุนา นิพฺพตฺตา คตีติ ทุคฺคติฯ วิวสา นิปตนฺติ ตตฺถ ทุกฺกฎการิโนติ วินิปาโต, วินสฺสนฺตา วา เอตฺถ นิปตนฺติ สมฺภิชฺชมานงฺคปจฺจงฺคาติปิ วินิปาโตฯ นตฺถิ เอตฺถ อสฺสาทสญฺญิโต อโยติ นิรโยฯ
Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantarābhinibbattakkhandhaggahaṇe . Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.
อถ วา อปายคฺคหเณน ติรจฺฉานโยนิํ ทีเปติ, ติรจฺฉานโยนิ หิ อปาโย สุคติโต อเปตตฺตาฯ น ทุคฺคติ, มเหสกฺขานํ นาคราชาทีนํ สมฺภวโตฯ ทุคฺคติคฺคหเณน เปตฺติวิสยํ ทีเปติ, โส หิ อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สุขโต อเปตตฺตา ทุกฺขสฺส จ คติภูตตฺตา, น ตุ วินิปาโต, อสุรกายสทิสํ อวินิปติตตฺตาฯ วินิปาตคฺคหเณน อสุรกายํ ทีเปติฯ โส หิ ยถาวุเตฺตน อเตฺถน อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สพฺพสมุสฺสเยหิ จ วินิปติตตฺตา วินิปาโตติ วุจฺจติฯ นิรยคฺคหเณน อวีจิอาทิอเนกปฺปการํ นิรยเมว ทีเปตีติฯ อุปปนฺนาติ อุปคตา, ตตฺถ อภินิพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโยฯ วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปโกฺข เวทิตโพฺพฯ อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ สุคติคฺคหเณน มนุสฺสคติปิ สงฺคยฺหติฯ สคฺคคฺคหเณน เทวคติเยวฯ ตตฺถ สุนฺทรา คตีติ สุคติฯ รูปาทีหิ วิสเยหิ สุฎฺฐุ อโคฺคติ สโคฺคฯ โส สโพฺพปิ ลุชฺชนปลุชฺชนเฎฺฐน โลโกติ อยํ วจนโตฺถฯ อิติ ทิเพฺพน จกฺขุนาติอาทิ สพฺพํ นิคมนวจนํฯ
Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti, tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā. Na duggati, mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti, so hi apāyo ceva duggati ca sukhato apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto, asurakāyasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayameva dīpetīti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati. Saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Iti dibbena cakkhunātiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ.
เอวํ ทิเพฺพน จกฺขุนา ปสฺสตีติ อยเมตฺถ สเงฺขปโตฺถ – ทิพฺพจกฺขุญาณํ ปริตฺตปจฺจุปฺปนฺนอชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณวเสน จตูสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ ฯ ยถากมฺมูปคญาณํ ปริตฺตมหคฺคตาตีตอชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณวเสน ปญฺจสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติฯ อนาคตํสญาณํ ปริตฺตมหคฺคตอปฺปมาณมคฺคอนาคตอชฺฌตฺตพหิทฺธานวตฺตพฺพารมฺมณวเสน อฎฺฐสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตตีติฯ
Evaṃ dibbena cakkhunā passatīti ayamettha saṅkhepattho – dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati . Yathākammūpagañāṇaṃ parittamahaggatātītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati. Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattatīti.
อากงฺขมาโน จ ภควาติ ภควา อิจฺฉมาโนฯ เอกมฺปิ โลกธาตุํ ปเสฺสยฺยาติ เอกํ จกฺกวาฬํ โอโลเกยฺยฯ สหสฺสิมฺปิ จูฬนิกนฺติ เอตฺถ ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภานฺติ วิโรจมานา, ตาว สหสฺสธา โลโก, เอสา สหสฺสิจูฬนิกา นามฯ จูฬนิกนฺติ ขุทฺทกํฯ ทฺวิสหสฺสิมฺปิ มชฺฌิมิกํ โลกธาตุนฺติ เอตฺถ สหสฺสจกฺกวาฬานํ สหสฺสภาเคน คเณตฺวา ทสสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณา ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตุ นามฯ เอตฺตเกน พุทฺธานํ ชาติเกฺขตฺตํ นาม ทสฺสิตํฯ โพธิสตฺตานญฺหิ ปจฺฉิมภเว เทวโลกโต จวิตฺวา มาตุกุจฺฉิยํ ปฎิสนฺธิคฺคหณทิวเส จ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนทิวเส จ มหาภินิกฺขมนทิวเส จ สโมฺพธิธมฺมจกฺกปวตฺตนอายุสงฺขาโรสฺสชฺชนปรินิพฺพานทิวเสสุ จ เอตฺตกํ ฐานํ กมฺปติฯ
Ākaṅkhamāno ca bhagavāti bhagavā icchamāno. Ekampi lokadhātuṃ passeyyāti ekaṃ cakkavāḷaṃ olokeyya. Sahassimpi cūḷanikanti ettha yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhānti virocamānā, tāva sahassadhā loko, esā sahassicūḷanikā nāma. Cūḷanikanti khuddakaṃ. Dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātunti ettha sahassacakkavāḷānaṃ sahassabhāgena gaṇetvā dasasatasahassacakkavāḷaparimāṇā dvisahassī majjhimikā lokadhātu nāma. Ettakena buddhānaṃ jātikkhettaṃ nāma dassitaṃ. Bodhisattānañhi pacchimabhave devalokato cavitvā mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase ca mātukucchito nikkhamanadivase ca mahābhinikkhamanadivase ca sambodhidhammacakkapavattanaāyusaṅkhārossajjanaparinibbānadivasesu ca ettakaṃ ṭhānaṃ kampati.
ติสหสฺสิมฺปิฯ มหาสหสฺสิมฺปิ โลกธาตุนฺติ สหสฺสิโต ปฎฺฐาย ตติยาติ ติสหสฺสี, ปฐมสหสฺสิํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตํ มชฺฌิมิกํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตตฺตา มหเนฺตหิ สหเสฺสหิ คณิตาติ มหาสหสฺสีฯ เอตฺตาวตา โกฎิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาโณ โลโก ทสฺสิโต โหติฯ คณกปุตฺตติสฺสเตฺถโร ปน เอวมาห – ‘‘น หิ ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุยา เอตํ ปริมาณํ ฯ อิทญฺหิ อาจริยานํ สชฺฌายมูลกํ วาจาย ปริหีนฎฺฐานํ, ทสโกฎิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณํ ปน ฐานํ ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุ นามา’’ติฯ เอตฺตาวตา หิ ภควโต อาณาเกฺขตฺตํ นาม ทสฺสิตํฯ เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร อาฎานาฎิยปริตฺต- (ที. นิ. ๓.๒๗๕ อาทโย) อิสิคิลิปริตฺต- (ม. นิ. ๓.๑๓๓ อาทโย) ธชคฺคปริตฺต- (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) โพชฺฌงฺคปริตฺตขนฺธปริตฺต- (อ. นิ. ๔.๖๗) โมรปริตฺต- (ชา. ๑.๒.๑๗-๑๘) เมตฺตปริตฺต- (ขุ. ปา. ๙.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๑๔๓ อาทโย) รตนปริตฺตานํ (ขุ. ปา. ๖.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๒๔ อาทโย) อาณา ผรติฯ
Tisahassimpi. Mahāsahassimpi lokadhātunti sahassito paṭṭhāya tatiyāti tisahassī, paṭhamasahassiṃ sahassadhā katvā gaṇitaṃ majjhimikaṃ sahassadhā katvā gaṇitattā mahantehi sahassehi gaṇitāti mahāsahassī. Ettāvatā koṭisatasahassacakkavāḷaparimāṇo loko dassito hoti. Gaṇakaputtatissatthero pana evamāha – ‘‘na hi tisahassimahāsahassilokadhātuyā etaṃ parimāṇaṃ . Idañhi ācariyānaṃ sajjhāyamūlakaṃ vācāya parihīnaṭṭhānaṃ, dasakoṭisatasahassacakkavāḷaparimāṇaṃ pana ṭhānaṃ tisahassimahāsahassilokadhātu nāmā’’ti. Ettāvatā hi bhagavato āṇākkhettaṃ nāma dassitaṃ. Etasmiñhi antare āṭānāṭiyaparitta- (dī. ni. 3.275 ādayo) isigiliparitta- (ma. ni. 3.133 ādayo) dhajaggaparitta- (saṃ. ni. 1.249) bojjhaṅgaparittakhandhaparitta- (a. ni. 4.67) moraparitta- (jā. 1.2.17-18) mettaparitta- (khu. pā. 9.1 ādayo; su. ni. 143 ādayo) ratanaparittānaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) āṇā pharati.
ยาวตกํ วา ปน อากเงฺขยฺยาติ ยตฺตกํ วา อิเจฺฉยฺยฯ อิมินา วิสยเกฺขตฺตํ ทสฺสิตํฯ พุทฺธานญฺหิ วิสยเกฺขตฺตสฺส ปมาณปริเจฺฉโท นาม นตฺถิ , นตฺถิกภาเว จสฺส อิมํ อุปมํ อาหรนฺติ – โกฎิสตสหสฺสจกฺกวาฬมฺหิ ยาว พฺรหฺมโลกา สาสเปหิ ปูเรตฺวา สเจ โกจิ ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกจกฺกวาเฬ เอกํ สาสปํ ปกฺขิปโนฺต อาคเจฺฉยฺย, สเพฺพปิ เต สาสปา ปริกฺขยํ คเจฺฉยฺยุํฯ น เตฺวว ปุรตฺถิมาย ทิสาย จกฺกวาฬานิฯ ทกฺขิณาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ตตฺถ พุทฺธานํ อวิสโย นาม นตฺถิฯ ตาวตกํ ปเสฺสยฺยาติ ตตฺตกํ โอโลเกยฺยฯ เอวํ ปริสุทฺธํ ภควโต ทิพฺพจกฺขูติ ทิพฺพจกฺขุกถํ นิฎฺฐาเปสิฯ
Yāvatakaṃ vā pana ākaṅkheyyāti yattakaṃ vā iccheyya. Iminā visayakkhettaṃ dassitaṃ. Buddhānañhi visayakkhettassa pamāṇaparicchedo nāma natthi , natthikabhāve cassa imaṃ upamaṃ āharanti – koṭisatasahassacakkavāḷamhi yāva brahmalokā sāsapehi pūretvā sace koci puratthimāya disāya ekacakkavāḷe ekaṃ sāsapaṃ pakkhipanto āgaccheyya, sabbepi te sāsapā parikkhayaṃ gaccheyyuṃ. Na tveva puratthimāya disāya cakkavāḷāni. Dakkhiṇādīsupi eseva nayo. Tattha buddhānaṃ avisayo nāma natthi. Tāvatakaṃ passeyyāti tattakaṃ olokeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhūti dibbacakkhukathaṃ niṭṭhāpesi.
กถํ ภควา ปญฺญาจกฺขุนาปิ วิวฎจกฺขูติ เกนปฺปกาเรน ปญฺญาจกฺขุนา อปิหิตจกฺขุ? มหาปโญฺญ ปุถุปโญฺญติอาทิกํ ตตฺถ อติโรจติ ยทิทํ ปญฺญายาติ ปริโยสานํ เหฎฺฐา วุตฺตตฺถเมวฯ
Kathaṃ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhūti kenappakārena paññācakkhunā apihitacakkhu? Mahāpañño puthupaññotiādikaṃ tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti pariyosānaṃ heṭṭhā vuttatthameva.
พุทฺธจกฺขุนาติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน จ อาสยานุสยญาเณน จฯ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ญาณานํ พุทฺธจกฺขูติ นามํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สมนฺตจกฺขูติ, ติณฺณํ มคฺคญาณานํ ธมฺมจกฺขูติ ฯ โลกํ โวโลเกโนฺต อทฺทส สเตฺตติ สเตฺต อทฺทกฺขิฯ อปฺปรชเกฺขติอาทีสุ เยสํ วุตฺตนเยเนว ปญฺญาจกฺขุมฺหิ ราคาทิรชํ อปฺปํ, เต อปฺปรชกฺขาฯ เยสํ ตํ มหนฺตํ, เต มหารชกฺขาฯ เยสํ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ, เต ติกฺขินฺทฺริยาฯ เยสํ ตานิ มุทูนิ, เต มุทินฺทฺริยาฯ เยสํ เตเยว สทฺธาทโย อาการา สุนฺทรา, เต สฺวาการาฯ เย กถิตการณํ สลฺลเกฺขนฺติ, สุเขน สกฺกา โหนฺติ วิญฺญาเปตุํ เต สุวิญฺญาปยาฯ เย ปรโลกเญฺจว วชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺติ, เต ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน นามฯ
Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa samantacakkhūti, tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ dhammacakkhūti . Lokaṃ volokento addasa satteti satte addakkhi. Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni, te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāma.
อุปฺปลินิยนฺติ อุปฺปลวเนฯ อิตเรสุปิ เอเสว นโยฯ อโนฺตนิมุคฺคโปสีนีติ ยานิ อโนฺตนิมุคฺคาเนว โปสิยนฺติฯ อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ติฎฺฐนฺตีติ อุทกํ อติกฺกมิตฺวา ติฎฺฐนฺติฯ ตตฺถ ยานิ ยานิ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานิ, ตานิ ตานิ สูริยรสฺมิสมฺผสฺสํ อาคมยมานานิ ฐิตานิ อชฺช ปุปฺผนกานิฯ ยานิ สโมทกํ ฐิตานิ, ตานิ เสฺว ปุปฺผนกานิฯ ยานิ อุทกา อนุคฺคตานิ อโนฺตนิมุคฺคโปสีนิ, ตานิ ตติยทิวเสว ปุปฺผนกานิฯ อุทกา ปน อนุคฺคตานิ อญฺญานิปิ สโรคอุปฺปลานิ นาม อตฺถิ, ยานิ เนว ปุปฺผิสฺสนฺติ, มจฺฉกจฺฉปภกฺขาเนว ภวิสฺสนฺติ, ตานิ ปาฬิํ นารูฬฺหานิ, อาหริตฺวา ปน ทีเปตพฺพานีติ ทีปิตานิฯ
Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni antonimuggāneva posiyanti. Udakaṃ accuggamma tiṭṭhantīti udakaṃ atikkamitvā tiṭṭhanti. Tattha yāni yāni accuggamma ṭhitāni, tāni tāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni. Yāni samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivaseva pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalāni nāma atthi, yāni neva pupphissanti, macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti, tāni pāḷiṃ nārūḷhāni, āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni.
ยเถว หิ ตานิ จตุพฺพิธปุปฺผานิ, เอวเมว อุคฺฆฎิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนโยฺย ปทปรโมติ จตฺตาโร ปุคฺคลาฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทาหฎเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฎิตญฺญูฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิเตฺตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อเตฺถ วิภชียมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญูฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุเทฺทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโส มนสิกโรโต กลฺยาณมิเตฺต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนโยฺยฯ ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโมฯ ตตฺถ ภควา อุปฺปลวนาทิสทิสํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกโนฺต อชฺช ปุปฺผนกานิ อุคฺฆฎิตญฺญู, เสฺว ปุปฺผนกานิ วิปญฺจิตญฺญูติ เอวํ สพฺพาการโต จ อทฺทสฯ ตตฺถ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อิมสฺมิํเยว อตฺตภาเว ภควโต ธมฺมเทสนา อตฺถํ สาเธติ, ปทปรมานํ อนาคตตฺถาย วาสนา โหติฯ
Yatheva hi tāni catubbidhapupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā. Yassa puggalassa udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajīyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo. Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento ajja pupphanakāni ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni vipañcitaññūti evaṃ sabbākārato ca addasa. Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiṃyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti, padaparamānaṃ anāgatatthāya vāsanā hoti.
ราคจริโตติอาทีสุ รชฺชนวเสน อารมฺมเณ จรณํ เอตสฺส อตฺถีติ ราคจริโตฯ ทุสฺสนวเสน อารมฺมเณ จรณํ เอตสฺส อตฺถีติ โทสจริโตฯ มุยฺหนวเสน อารมฺมเณ จรณํ เอตสฺส อตฺถีติ โมหจริโตฯ วิตกฺกนวเสน อูหนวเสน อารมฺมเณ จรณํ เอตสฺส อตฺถีติ วิตกฺกจริโต ฯ โอกปฺปนสทฺธาวเสน อารมฺมเณ จรณํ เอตสฺส อตฺถีติ สทฺธาจริโตฯ ญาณเมว จรณํ, ญาเณน วา จรณํ, ญาณสฺส วา จรณํ, ญาณโต วา จรณํ เอตสฺส อตฺถีติ ญาณจริโตฯ ราคจริตสฺสาติ ราคุสฺสทสฺส ราคพหุลสฺสฯ ปรโตปิ เอเสว นโยฯ
Rāgacaritotiādīsu rajjanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti rāgacarito. Dussanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti dosacarito. Muyhanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti mohacarito. Vitakkanavasena ūhanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti vitakkacarito. Okappanasaddhāvasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti saddhācarito. Ñāṇameva caraṇaṃ, ñāṇena vā caraṇaṃ, ñāṇassa vā caraṇaṃ, ñāṇato vā caraṇaṃ etassa atthīti ñāṇacarito. Rāgacaritassāti rāgussadassa rāgabahulassa. Paratopi eseva nayo.
อสุภกถํ กเถตีติ อุทฺธุมาตกาทิทสวิธํ อสุภปฎิสํยุตฺตกถํ อาจิกฺขติฯ วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายา’’ติ (อ. นิ. ๙.๑)ฯ เมตฺตาภาวนํ อาจิกฺขตีติ เมตฺตาภาวนํ จิตฺตสิเนหนํ กเถติฯ วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘เมตฺตา ภาเวตพฺพา พฺยาปาทสฺส ปหานายา’’ติฯ อุเทฺทเสติ สชฺฌายเนฯ ปริปุจฺฉายาติ อฎฺฐกถายฯ กาเลน ธมฺมสฺสวเนติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเล อุตฺตริ ปริยตฺติธมฺมสฺสวเนฯ ธมฺมสากจฺฉายาติ อเญฺญหิ สทฺธิํ สากจฺฉายฯ ครุสํวาเสติ ครูนํ ปยิรุปาสเนฯ นิเวเสตีติ อาจริยานํ สนฺติเก ปติฎฺฐาเปติฯ อานาปานสฺสติํ อาจิกฺขตีติ อานาปานสฺสติสมฺปยุตฺตกมฺมฎฺฐานํ กเถติฯ วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘อานาปานสฺสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปเจฺฉทายา’’ติ (อ. นิ. ๙.๑)ฯ ปสาทนียํ นิมิตฺตํ อาจิกฺขตีติ จูฬเวทลฺล- (ม. นิ. ๑.๔๖๐ อาทโย) มหาเวทลฺลา- (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย) ทิปสาทชนกํ สุตฺตํ กเถติฯ พุทฺธสุโพธินฺติ พุทฺธสฺส ภควโต พุทฺธตฺตปฎิเวธํฯ ธมฺมสุธมฺมตนฺติ นววิธโลกุตฺตรธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตํฯ สงฺฆสุปฺปฎิปตฺตินฺติ อฎฺฐวิธอริยสงฺฆสฺส สุปฺปฎิปนฺนตาทิสุฎฺฐุปฎิปตฺติํฯ สีลานิ จ อตฺตโนติ อตฺตโน สนฺตกสีลานิ จฯ อาจิกฺขติ วิปสฺสนานิมิตฺตนฺติ อุทยพฺพยาทิปฎิสํยุตฺตํ กเถติฯ อนิจฺจาการนฺติ หุตฺวา อภาวาการํฯ ทุกฺขาการนฺติ อุทยพฺพยปฎิปีฬนาการํฯ อนตฺตาการนฺติ อวสวตฺตนาการํฯ
Asubhakathaṃ kathetīti uddhumātakādidasavidhaṃ asubhapaṭisaṃyuttakathaṃ ācikkhati. Vuttañhetaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti (a. ni. 9.1). Mettābhāvanaṃ ācikkhatīti mettābhāvanaṃ cittasinehanaṃ katheti. Vuttañhetaṃ – ‘‘mettā bhāvetabbā byāpādassa pahānāyā’’ti. Uddeseti sajjhāyane. Paripucchāyāti aṭṭhakathāya. Kālena dhammassavaneti yuttappattakāle uttari pariyattidhammassavane. Dhammasākacchāyāti aññehi saddhiṃ sākacchāya. Garusaṃvāseti garūnaṃ payirupāsane. Nivesetīti ācariyānaṃ santike patiṭṭhāpeti. Ānāpānassatiṃ ācikkhatīti ānāpānassatisampayuttakammaṭṭhānaṃ katheti. Vuttañhetaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1). Pasādanīyaṃ nimittaṃ ācikkhatīti cūḷavedalla- (ma. ni. 1.460 ādayo) mahāvedallā- (ma. ni. 1.449 ādayo) dipasādajanakaṃ suttaṃ katheti. Buddhasubodhinti buddhassa bhagavato buddhattapaṭivedhaṃ. Dhammasudhammatanti navavidhalokuttaradhammassa svākkhātataṃ. Saṅghasuppaṭipattinti aṭṭhavidhaariyasaṅghassa suppaṭipannatādisuṭṭhupaṭipattiṃ. Sīlāni ca attanoti attano santakasīlāni ca. Ācikkhati vipassanānimittanti udayabbayādipaṭisaṃyuttaṃ katheti. Aniccākāranti hutvā abhāvākāraṃ. Dukkhākāranti udayabbayapaṭipīḷanākāraṃ. Anattākāranti avasavattanākāraṃ.
เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฎฺฐิโตติ เสลมเย เอกคฺฆเน ปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโตว, น หิ ตตฺถ ฐิตสฺส ทสฺสนตฺถํ อภิมุเข คีวุกฺขิปนปสารณาทิกิจฺจํ อตฺถิฯ ตถูปมนฺติ ตปฺปฎิภาคํ เสลปพฺพตูปมํฯ อยํ ปเนตฺถ สเงฺขปโตฺถ – ยถา เสลปพฺพตมุทฺธนฺติ ฐิโตว จกฺขุนา ปุริโส สมนฺตโต ชนตํ ปเสฺสยฺยฯ สุเมธ สุนฺทรปญฺญ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สมนฺตจกฺขุ ภควา ธมฺมมยํ ปญฺญามยํ ปาสาทมารุยฺห สยํ อเปตโสโก โสกาวติณฺณํ ชาติชราภิภูตญฺจ ชนตํ อเวกฺขสฺสุ อุปธารยตุ อุปปริกฺขตุฯ
Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani ṭhitova, na hi tattha ṭhitassa dassanatthaṃ abhimukhe gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi. Tathūpamanti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhanti ṭhitova cakkhunā puriso samantato janataṃ passeyya. Sumedha sundarapañña sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasokosokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtañca janataṃ avekkhassu upadhārayatu upaparikkhatu.
อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยถา หิ ปพฺพตปาทสามนฺตา มหนฺตํ เขตฺตํ กตฺวา ตตฺถ เกทารปาฬีสุ กุฎิโย กตฺวา รตฺติํ อคฺคิํ ชาเลยฺย, จตุรงฺคสมนฺนาคตญฺจ อนฺธการํ อสฺส, อถ ตสฺส ปพฺพตสฺส มตฺถเก ฐตฺวา จกฺขุมโต ปุริสสฺส ภูมิํ โอโลกยโต เนว เขตฺตํ น เกทารปาฬิโย น กุฎิโย น ตตฺถ สยิตมนุสฺสา ปญฺญาเยยฺยุํ, กุฎิกาสุ ปน อคฺคิชาลมตฺตเมว ปญฺญาเยยฺยฯ เอวํ ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห สตฺตกายํ โอโลกยโต ตถาคตสฺส เย เต อกตกลฺยาณา สตฺตา, เต เอกวิหาเร ทกฺขิณชาณุปเสฺส นิสินฺนาปิ พุทฺธจกฺขุสฺส อาปาถํ นาคจฺฉนฺติ, รตฺติํ ขิตฺตสรา วิย โหนฺติฯ เย ปน กตกลฺยาณา เวเนยฺยปุคฺคลา, เต เอวสฺส ทูเรปิ ฐิตา อาปาถํ คจฺฉนฺติ, เต เอว อคฺคิ วิย หิมวนฺตปพฺพโต วิย จฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapādasāmantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭiyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyya, caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ na kedārapāḷiyo na kuṭiyo na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ, kuṭikāsu pana aggijālamattameva paññāyeyya. Evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattakāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti, rattiṃ khittasarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthaṃ gacchanti, te eva aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ –
‘‘ทูเร สโนฺต ปกาเสนฺติ, หิมวโนฺตว ปพฺพโต;
‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato;
อสเนฺตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺติํ ขิตฺตา ยถา สรา’’ติฯ (ธ. ป. ๓๐๔; เนตฺติ. ๑๑);
Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304; netti. 11);
สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ เอตฺถ ปญฺจเนยฺยปถปฺปเภทํ สพฺพํ อญฺญาสีติ สพฺพญฺญูฯ สงฺขตาสงฺขตาทิเภทา สพฺพธมฺมา หิ สงฺขาโร วิกาโร ลกฺขณํ นิพฺพานํ ปญฺญตฺตีติ ปเญฺจว เนยฺยปถา โหนฺติฯ สพฺพญฺญุสฺส ภาโว สพฺพญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา เอว ญาณํ ‘‘สพฺพญฺญุตาญาณ’’นฺติ วตฺตเพฺพ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณ’’นฺติ วุตฺตํฯ สพฺพญฺญูติ จ กมสพฺพญฺญู สกิํสพฺพญฺญู สตตสพฺพญฺญู สตฺติสพฺพญฺญู ญาตสพฺพญฺญูติ ปญฺจวิธา สพฺพญฺญุโน สิยุํฯ เตสุ กเมน สพฺพชานนกาลาสมฺภวโต กมสพฺพญฺญุตา น โหติ, สกิํ สพฺพารมฺมณคฺคหณาภาวโต สกิํสพฺพญฺญุตา น โหติ, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ยถารมฺมณจิตฺตสมฺภวโต ภวงฺคจิตฺตวิโรธโต ยุตฺติอภาวโต จ สตตสพฺพญฺญุตา น โหติ, ปริเสสโต สพฺพชานนสมตฺถตาย สตฺติสพฺพญฺญุตา วา สิยา, วิทิตสพฺพธมฺมตฺตา ญาตสพฺพญฺญุตา วา, สตฺติสพฺพญฺญุโน สพฺพชานนตฺตํ นตฺถีติ ตมฺปิ น ยุชฺชติ, ‘‘น ตสฺส อทิฎฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ…เป.… สมนฺตจกฺขู’’ติ วุตฺตตฺตา ญาตสพฺพญฺญุตา เอว ยุชฺชติฯ เอวญฺหิ สติ กิจฺจโต อสโมฺมหโต การณสิทฺธิโต อาวชฺชนปฎิพทฺธโต สพฺพญฺญุตเมว โหตีติฯ เตน ญาเณนาติ เตน สพฺพชานนญาเณนฯ
Sabbaññutaññāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ ‘‘sabbaññutāñāṇa’’nti vattabbe ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttaṃ. Sabbaññūti ca kamasabbaññū sakiṃsabbaññū satatasabbaññū sattisabbaññū ñātasabbaññūti pañcavidhā sabbaññuno siyuṃ. Tesu kamena sabbajānanakālāsambhavato kamasabbaññutā na hoti, sakiṃ sabbārammaṇaggahaṇābhāvato sakiṃsabbaññutā na hoti, cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārammaṇacittasambhavato bhavaṅgacittavirodhato yuttiabhāvato ca satatasabbaññutā na hoti, parisesato sabbajānanasamatthatāya sattisabbaññutā vā siyā, viditasabbadhammattā ñātasabbaññutā vā, sattisabbaññuno sabbajānanattaṃ natthīti tampi na yujjati, ‘‘na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci…pe… samantacakkhū’’ti vuttattā ñātasabbaññutā eva yujjati. Evañhi sati kiccato asammohato kāraṇasiddhito āvajjanapaṭibaddhato sabbaññutameva hotīti. Tena ñāṇenāti tena sabbajānanañāṇena.
ปุน อปเรน ปริยาเยน สพฺพญฺญุภาวสาธนตฺถํ ‘‘น ตสฺสา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ น ตสฺส อทฺทิฎฺฐมิธตฺถิ กิญฺจีติ ตสฺส ตถาคตสฺส อิธ อิมสฺมิํ เตธาตุเก โลเก อิมสฺมิํ ปจฺจุปฺปนฺนกาเล วา ปญฺญาจกฺขุนา อทิฎฺฐํ นาม กิญฺจิ อปฺปมตฺตกมฺปิ น อตฺถิ น สํวิชฺชติฯ อตฺถีติ อิทํ วตฺตมานกาลิกํ อาขฺยาตปทํ, อิมินา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทเสฺสติฯ คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปเนตฺถ ท-กาโร ปยุโตฺตฯ อโถ อวิญฺญาตนฺติ เอตฺถ อโถติ วจโนปาทาเน นิปาโตฯ อวิญฺญาตนฺติ อตีตกาลิกํ อวิญฺญาตํ นาม กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นาโหสีติ ปาฐเสโสฯ อพฺยยภูตสฺส อตฺถิ-สทฺทสฺส คหเณ ปาฐเสสํ วินาปิ ยุชฺชติเยวฯ อิมินา อตีตกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทเสฺสติฯ อชานิตพฺพนฺติ อนาคตกาลิกํ อชานิตพฺพํ นาม ธมฺมชาตํ น ภวิสฺสติ นตฺถีติฯ อิมินา อนาคตกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทเสฺสติฯ ชานนกิริยาวิเสสมตฺตเมว วา เอตฺถ อ-กาโรฯ สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยนฺติ เอตฺถ ยํ เตกาลิกํ วา กาลวินิมุตฺตํ วา เนยฺยํ ชานิตพฺพํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ ตถาคโต อภิญฺญาสิ อธิเกน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิ ปฎิวิชฺฌิ, เอตฺถ อตฺถิ-สเทฺทน เตกาลิกสฺส กาลวิมุตฺตสฺส จ คหณา อตฺถิ-สโทฺท อพฺยยภูโตเยว ทฎฺฐโพฺพฯ ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ กาลวเสน โอกาสวเสน จ นิปฺปเทสตฺตา สมนฺตา สพฺพโต ปวตฺตํ ญาณจกฺขุ อสฺสาติ สมนฺตจกฺขุ, เตน ยถาวุเตฺตน การเณน ตถาคโต สมนฺตจกฺขุ สพฺพญฺญูติ วุตฺตํ โหติ ฯ อิมิสฺสา คาถาย ปุคฺคลาธิฎฺฐานาย เทสนาย สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สาธิตํฯ
Puna aparena pariyāyena sabbaññubhāvasādhanatthaṃ ‘‘na tassā’’ti gāthamāha. Tattha na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcīti tassa tathāgatassa idha imasmiṃ tedhātuke loke imasmiṃ paccuppannakāle vā paññācakkhunā adiṭṭhaṃ nāma kiñci appamattakampi na atthi na saṃvijjati. Atthīti idaṃ vattamānakālikaṃ ākhyātapadaṃ, iminā paccuppannakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Gāthābandhasukhatthaṃ panettha da-kāro payutto. Atho aviññātanti ettha athoti vacanopādāne nipāto. Aviññātanti atītakālikaṃ aviññātaṃ nāma kiñci dhammajātaṃ nāhosīti pāṭhaseso. Abyayabhūtassa atthi-saddassa gahaṇe pāṭhasesaṃ vināpi yujjatiyeva. Iminā atītakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Ajānitabbanti anāgatakālikaṃ ajānitabbaṃ nāma dhammajātaṃ na bhavissati natthīti. Iminā anāgatakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Jānanakiriyāvisesamattameva vā ettha a-kāro. Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyanti ettha yaṃ tekālikaṃ vā kālavinimuttaṃ vā neyyaṃ jānitabbaṃ kiñci dhammajātaṃ atthi, taṃ sabbaṃ tathāgato abhiññāsi adhikena sabbaññutaññāṇena jāni paṭivijjhi, ettha atthi-saddena tekālikassa kālavimuttassa ca gahaṇā atthi-saddo abyayabhūtoyeva daṭṭhabbo. Tathāgato tena samantacakkhūti kālavasena okāsavasena ca nippadesattā samantā sabbato pavattaṃ ñāṇacakkhu assāti samantacakkhu, tena yathāvuttena kāraṇena tathāgato samantacakkhu sabbaññūti vuttaṃ hoti . Imissā gāthāya puggalādhiṭṭhānāya desanāya sabbaññutaññāṇaṃ sādhitaṃ.
น อิติหิติหนฺติ ‘‘เอวํ กิร อาสิ, เอวํ กิร อาสี’’ติ น โหติฯ น อิติกิรายาติ ‘‘เอวํ กิร เอต’’นฺติ น โหติฯ น ปรมฺปรายาติ ปรมฺปรกถายาปิ น โหติฯ น ปิฎกสมฺปทายาติ อมฺหากํ ปิฎกตนฺติยา สทฺธิํ สเมตีติ น โหติฯ น ตกฺกเหตูติ ตกฺกคฺคาเหนปิ น โหติฯ น อาการปริวิตเกฺกนาติ ‘‘สุนฺทรมิทํ การณ’’นฺติ เอวํ การณปริวิตเกฺกนปิ น โหติฯ น ทิฎฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยาติ อมฺหากํ นิชฺฌายิตฺวา ขมิตฺวา คหิตทิฎฺฐิยา สทฺธิํ สเมตีติปิ น โหติฯ
Na itihitihanti ‘‘evaṃ kira āsi, evaṃ kira āsī’’ti na hoti. Na itikirāyāti ‘‘evaṃ kira eta’’nti na hoti. Na paramparāyāti paramparakathāyāpi na hoti. Na piṭakasampadāyāti amhākaṃ piṭakatantiyā saddhiṃ sametīti na hoti. Na takkahetūti takkaggāhenapi na hoti. Na ākāraparivitakkenāti ‘‘sundaramidaṃ kāraṇa’’nti evaṃ kāraṇaparivitakkenapi na hoti. Na diṭṭhinijjhānakkhantiyāti amhākaṃ nijjhāyitvā khamitvā gahitadiṭṭhiyā saddhiṃ sametītipi na hoti.
อถ วาปิ สมาธินฺติ เอตฺถ สมาธินฺติ กุสลจิเตฺตกคฺคตา สมาธิฯ เกนเฎฺฐน สมาธีติ? สมาธานเฎฺฐนฯ กิมิทํ สมาธานํ นาม? เอการมฺมเณ จิตฺตเจตสิกานํ สมํ สมฺมา จ อาธานํ, ฐปนนฺติ วุตฺตํ โหติฯ ตสฺมา ยสฺส ธมฺมสฺส อานุภาเวน เอการมฺมเณ จิตฺตเจตสิกา สมํ สมฺมา จ อวิกฺขิปฺปมานา อวิปฺปกิณฺณา จ หุตฺวา ติฎฺฐนฺติ, อิทํ สมาธานนฺติ เวทิตพฺพํฯ ตสฺส โข ปน สมาธิสฺส –
Atha vāpi samādhinti ettha samādhinti kusalacittekaggatā samādhi. Kenaṭṭhena samādhīti? Samādhānaṭṭhena. Kimidaṃ samādhānaṃ nāma? Ekārammaṇe cittacetasikānaṃ samaṃ sammā ca ādhānaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Tasmā yassa dhammassa ānubhāvena ekārammaṇe cittacetasikā samaṃ sammā ca avikkhippamānā avippakiṇṇā ca hutvā tiṭṭhanti, idaṃ samādhānanti veditabbaṃ. Tassa kho pana samādhissa –
‘‘ลกฺขณํ ตุ อวิเกฺขโป, วิเกฺขปทฺธํสนํ รโส;
‘‘Lakkhaṇaṃ tu avikkhepo, vikkhepaddhaṃsanaṃ raso;
อกมฺปนมุปฎฺฐานํ, ปทฎฺฐานํ สุขํ ปน’’ฯ (ปฎิ. ม. อฎฺฐ. ๑.๑.๓);
Akampanamupaṭṭhānaṃ, padaṭṭhānaṃ sukhaṃ pana’’. (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.3);
สมาธิ อนาวิลอจลภาเวน อารมฺมเณ ติฎฺฐตีติ ฐิติฯ ปรโต ปททฺวยํ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตํฯ อปิ จ สมฺปยุตฺตธเมฺม อารมฺมณมฺหิ สมฺปิเณฺฑตฺวา ติฎฺฐตีติ สณฺฐิติฯ อารมฺมณํ โอคาเหตฺวา อนุปวิสิตฺวา ติฎฺฐตีติ อวฎฺฐิติฯ กุสลปกฺขสฺมิญฺหิ จตฺตาโรว ธมฺมา อารมฺมณํ โอคาหนฺติ สทฺธา สติ สมาธิ ปญฺญาติฯ เตเนว สทฺธา ‘‘โอกปฺปนา’’ติ วุตฺตา, สติ ‘‘อปิลาปนตา’’ติ, สมาธิ ‘‘อวฎฺฐิตี’’ติ, ปญฺญา ‘‘ปริโยคาหนา’’ติฯ อกุสลปเกฺข ปน ตโย ธมฺมา อารมฺมณํ โอคาหนฺติ ตณฺหา ทิฎฺฐิ อวิชฺชาติฯ เตเนเวเต ‘‘โอฆา’’ติ วุตฺตาฯ จิเตฺตกคฺคตา ปเนตฺถ น พลวตี โหติฯ ยถา หิ รชุฎฺฐานฎฺฐาเน อุทเกน สิญฺจิตฺวา สมฺมเฎฺฐ โถกเมว กาลํ รโช สนฺนิสีทติ, สุกฺขเนฺต สุกฺขเนฺต ปุน ปกติภาเวเนว วุฎฺฐาติ, เอวเมว อกุสลปเกฺข จิเตฺตกคฺคตา น พลวตี โหติฯ
Samādhi anāvilaacalabhāvena ārammaṇe tiṭṭhatīti ṭhiti. Parato padadvayaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Api ca sampayuttadhamme ārammaṇamhi sampiṇḍetvā tiṭṭhatīti saṇṭhiti. Ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhiti. Kusalapakkhasmiñhi cattārova dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti saddhā sati samādhi paññāti. Teneva saddhā ‘‘okappanā’’ti vuttā, sati ‘‘apilāpanatā’’ti, samādhi ‘‘avaṭṭhitī’’ti, paññā ‘‘pariyogāhanā’’ti. Akusalapakkhe pana tayo dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti taṇhā diṭṭhi avijjāti. Tenevete ‘‘oghā’’ti vuttā. Cittekaggatā panettha na balavatī hoti. Yathā hi rajuṭṭhānaṭṭhāne udakena siñcitvā sammaṭṭhe thokameva kālaṃ rajo sannisīdati, sukkhante sukkhante puna pakatibhāveneva vuṭṭhāti, evameva akusalapakkhe cittekaggatā na balavatī hoti.
อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสน ปวตฺตสฺส วิสาหารสฺส ปฎิปกฺขโต อวิสาหาโรฯ อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสเนว คจฺฉนฺตํ จิตฺตํ วิกฺขิปติ นามฯ อยํ ปน ตถาวิโธ วิเกฺขโป น โหตีติ อวิเกฺขโปฯ อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสเนว จิตฺตํ วิสาหฎํ นาม โหติ, อิโต จิโต จ หรียติ, อยํ ปน เอวํ อวิสาหฎมานสสฺส ภาโวติ อวิสาหฎมานสตาฯ สมโถติ ติวิโธ สมโถ จิตฺตสมโถ อธิกรณสมโถ สพฺพสงฺขารสมโถติฯ ตตฺถ อฎฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิเตฺตกคฺคตา จิตฺตสมโถ นามฯ ตญฺหิ อาคมฺม จิตฺตจลนํ จิตฺตวิปฺผนฺทิตํ สมฺมติ วูปสมฺมติ, ตสฺมา โส ‘‘จิตฺตสมโถ’’ติ วุจฺจติฯ สมฺมุขาวินยาทิสตฺตวิโธ สมโถ อธิกรณสมโถ นามฯ ตญฺหิ อาคมฺม ตานิ ตานิ อธิกรณานิ สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา โส ‘‘อธิกรณสมโถ’’ติ วุจฺจติฯ ยสฺมา ปน สเพฺพ สงฺขารา นิพฺพานํ อาคมฺม สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา ตํ ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ วุจฺจติฯ อิมสฺมิํ อเตฺถ จิตฺตสมโถ อธิเปฺปโตฯ สมาธิลกฺขเณ อินฺทฎฺฐํ กาเรตีติ สมาธินฺทฺริยํฯ อุทฺธเจฺจ น กมฺปตีติ สมาธิพลํฯ สมฺมาสมาธีติ ยาถาวสมาธิ นิยฺยานิกสมาธิฯ
Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāro. Uddhaccavicikicchāvaseneva gacchantaṃ cittaṃ vikkhipati nāma. Ayaṃ pana tathāvidho vikkhepo na hotīti avikkhepo. Uddhaccavicikicchāvaseneva cittaṃ visāhaṭaṃ nāma hoti, ito cito ca harīyati, ayaṃ pana evaṃ avisāhaṭamānasassa bhāvoti avisāhaṭamānasatā. Samathoti tividho samatho cittasamatho adhikaraṇasamatho sabbasaṅkhārasamathoti. Tattha aṭṭhasu samāpattīsu cittekaggatā cittasamatho nāma. Tañhi āgamma cittacalanaṃ cittavipphanditaṃ sammati vūpasammati, tasmā so ‘‘cittasamatho’’ti vuccati. Sammukhāvinayādisattavidho samatho adhikaraṇasamatho nāma. Tañhi āgamma tāni tāni adhikaraṇāni sammanti vūpasammanti, tasmā so ‘‘adhikaraṇasamatho’’ti vuccati. Yasmā pana sabbe saṅkhārā nibbānaṃ āgamma sammanti vūpasammanti vūpasammanti, tasmā taṃ ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Imasmiṃ atthe cittasamatho adhippeto. Samādhilakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Sammāsamādhīti yāthāvasamādhi niyyānikasamādhi.
๑๕๗. อถสฺส ภควา ยสฺมา อินฺทฺริยสํวโร สีลสฺส รกฺขา, ยสฺมา วา อิมินานุกฺกเมน เทสิยมานา อยํ เทสนา ตาสํ เทวตานํ สปฺปายา, ตสฺมา อินฺทฺริยสํวรโต ปภุติ ปฎิปทํ ทเสฺสโนฺต ‘‘จกฺขูหี’’ติอาทิ อารโทฺธฯ ตตฺถ จกฺขูหิ เนว โลลสฺสาติ อทิฎฺฐทกฺขิตพฺพาทิวเสน จกฺขูหิ โลโล เนว อสฺสฯ คามกถาย อาวรเย โสตนฺติ ติรจฺฉานกถาย โสตํ อาวเรยฺยฯ
157. Athassa bhagavā yasmā indriyasaṃvaro sīlassa rakkhā, yasmā vā iminānukkamena desiyamānā ayaṃ desanā tāsaṃ devatānaṃ sappāyā, tasmā indriyasaṃvarato pabhuti paṭipadaṃ dassento ‘‘cakkhūhī’’tiādi āraddho. Tattha cakkhūhi neva lolassāti adiṭṭhadakkhitabbādivasena cakkhūhi lolo neva assa. Gāmakathāya āvaraye sotanti tiracchānakathāya sotaṃ āvareyya.
จกฺขุโลลิเยนาติ จกฺขุทฺวาเร อุปฺปนฺนโลลวเสน จกฺขุโลลิเยนฯ อทิฎฺฐํ ทกฺขิตพฺพนฺติ อทิฎฺฐปุพฺพํ รูปารมฺมณํ ปสฺสิตุํ ยุตฺตํฯ ทิฎฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพนฺติ ทิฎฺฐปุพฺพรูปารมฺมณํ อติกฺกมิตุํ ยุตฺตํฯ อาราเมน อารามนฺติ ปุปฺผารามาทิอาราเมน ผลารามาทิํ วา ปุปฺผารามาทิํ วาฯ ทีฆจาริกนฺติ ทีฆจรณํฯ อนวฎฺฐิตจาริกนฺติ อสนฺนิฎฺฐานจรณํฯ อนุยุโตฺต โหติ รูปทสฺสนายาติ รูปารมฺมณทสฺสนตฺถาย ปุนปฺปุนํ ยุโตฺต โหติฯ
Cakkhuloliyenāti cakkhudvāre uppannalolavasena cakkhuloliyena. Adiṭṭhaṃ dakkhitabbanti adiṭṭhapubbaṃ rūpārammaṇaṃ passituṃ yuttaṃ. Diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti diṭṭhapubbarūpārammaṇaṃ atikkamituṃ yuttaṃ. Ārāmena ārāmanti pupphārāmādiārāmena phalārāmādiṃ vā pupphārāmādiṃ vā. Dīghacārikanti dīghacaraṇaṃ. Anavaṭṭhitacārikanti asanniṭṭhānacaraṇaṃ. Anuyutto hoti rūpadassanāyāti rūpārammaṇadassanatthāya punappunaṃ yutto hoti.
อนฺตรฆรํ ปวิโฎฺฐติ อุมฺมารพฺภนฺตรํ ปวิโฎฺฐฯ วีถิํ ปฎิปโนฺนติ อนฺตรวีถิํ โอติโณฺณฯ ฆรมุขานิ โอโลเกโนฺตติ ฆรทฺวารานิ อวโลเกโนฺตฯ อุทฺธํ อุโลฺลเกโนฺตติ อุปริทิสํ อุทฺธํมุโข หุตฺวา วิโลเกโนฺตฯ
Antaragharaṃ paviṭṭhoti ummārabbhantaraṃ paviṭṭho. Vīthiṃ paṭipannoti antaravīthiṃ otiṇṇo. Gharamukhāni olokentoti gharadvārāni avalokento. Uddhaṃ ullokentoti uparidisaṃ uddhaṃmukho hutvā vilokento.
จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมเตฺถน จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาฯ โปราณา ปนาหุ – ‘‘จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ อจิตฺตกตฺตา, จิตฺตํ น ปสฺสติ อจกฺขุกตฺตาฯ ทฺวารารมฺมณสงฺฆเฎฺฎ ปน ปสาทวตฺถุเกน จิเตฺตน ปสฺสติฯ อีทิสี ปเนสา ‘ธนุนา วิชฺฌตี’ติอาทีสุ วิย สสมฺภารกถา นาม โหติฯ ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมตฺถ อโตฺถ’’ติฯ นิมิตฺตคฺคาหีติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ วา สุภนิมิตฺตาทิกํ วา กิเลสวตฺถุภูตํ นิมิตฺตํ ฉนฺทราควเสน คณฺหาติ, ทิฎฺฐมเตฺตเยว น สณฺฐาติฯ อนุพฺยญฺชนคฺคาหีติ กิเลสานํ อนุอนุพฺยญฺชนโต ปากฎภาวกรณโต อนุพฺยญฺชนนฺติ ลทฺธโวหารํ หตฺถปาทสิตหสิตกถิตอาโลกิตวิโลกิตาทิเภทํ อาการํ คณฺหาติฯ ยตฺวาธิกรณเมนนฺติอาทิมฺหิ ยํการณา ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ เอตํ ปุคฺคลํ สติกวาเฎน จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ อปิหิตจกฺขุทฺวารํ หุตฺวา วิหรนฺตํ เอเต อภิชฺฌาทโย ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ อนุปฺปพเนฺธยฺยุํ อโชฺฌตฺถเรยฺยุํฯ ตสฺส สํวราย น ปฎิปชฺชตีติ ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฎน ปิทหนตฺถาย น ปฎิปชฺชติฯ เอวํภูโตเยว จ น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํฯ น จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตีติปิ วุจฺจติฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิฯ น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฎฺฐสฺสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติฯ อปิจ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวเงฺค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุเทฺธ กิริยามโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ, ตโต มโนธาตุ สมฺปฎิจฺฉนกิจฺจํ, ตโต วิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ, ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โวฎฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติฯ
Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati acakkhukattā. Dvārārammaṇasaṅghaṭṭe pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamettha attho’’ti. Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamatteyeva na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anuanubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjananti laddhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitaālokitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti. Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anuppabandheyyuṃ ajjhotthareyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca na rakkhati cakkhundriyaṃ. Na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatītipi vuccati. Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyāmanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato manodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati.
ตตฺราปิ เนว ภวงฺคสมเย น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิฯ ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฎฺฐสฺสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติฯ เอวํ โหโนฺต ปน โส ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย อสํวโร’’ติ วุจฺจติฯ กสฺมา? ยสฺมา ตสฺมิํ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิฯ ยถา กิํ? ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อโนฺตฆรทฺวารโกฎฺฐกคพฺภาทโย สํวุตา, ตถาปิ อโนฺตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติฯ นครทฺวาเรน หิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉนฺติ ตํ กเรยฺยุํ, เอวเมว ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปเนฺนสุ ตสฺมิํ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิฯ
Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ honto pana so ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo saṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti taṃ kareyyuṃ, evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni.
สทฺธาเทยฺยานีติ กมฺมญฺจ ผลญฺจ อิธโลกญฺจ ปรโลกญฺจ สทฺทหิตฺวา ทินฺนานิฯ ‘‘อยํ เม ญาตีติ วา, มิโตฺตติ วา, อิทํ วา ปฎิกริสฺสติ, อิทํ วาเนน กตปุพฺพ’’นฺติ วา เอวํ น ทินฺนานีติ อโตฺถฯ เอวํ ทินฺนานิ หิ น สทฺธาเทยฺยานิ นาม โหนฺติฯ โภชนานีติ จ เทสนาสีสมตฺตเมตํ, อตฺถโต ปน สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา จีวรานิ ปารุปิตฺวา เสนาสนานิ เสวมานา คิลานปจฺจยเภสชฺชํ ปริภุญฺชมานาติ สพฺพเมตํ วุตฺตเมว โหติฯ
Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni. ‘‘Ayaṃ me ñātīti vā, mittoti vā, idaṃ vā paṭikarissati, idaṃ vānena katapubba’’nti vā evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti. Bhojanānīti ca desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānapaccayabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti.
เสยฺยถิทนฺติ นิปาโตฯ ตสฺสโตฺถ, กตโม โหติฯ นจฺจํ นาม ยํกิญฺจิ นจฺจํ, ตํ มคฺคํ คจฺฉเนฺตนาปิ คีวํ ปสาเรตฺวา ทฎฺฐุํ น วฎฺฎติฯ คีตนฺติ ยํกิญฺจิ คีตํฯ วาทิตนฺติ ยํกิญฺจิ วาทิตํฯ เปกฺขนฺติ นฎสมชฺชํฯ อกฺขานนฺติ ภารตรามายนาทิกํฯ ยสฺมิํ ฐาเน กถียติ, ตตฺถ คนฺตุมฺปิ น วฎฺฎติฯ ปาณิสฺสรนฺติ กํสตาฬํ, ‘‘ปาณิตาฬ’’นฺติปิ วทนฺติฯ เวตาฬนฺติ ฆนตาฬํ, ‘‘มเนฺตน มตสรีรุฎฺฐาปน’’นฺติปิ เอเกฯ กุมฺภถูณนฺติ จตุรสฺสอมฺพณกตาฬํ , ‘‘กุมฺภสทฺท’’นฺติปิ เอเกฯ โสภนกนฺติ นฎานํ อโพฺภกฺกิรณํ; โสภนกรํ วา, ปฎิภานจิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติฯ จณฺฑาลนฺติ อโยคุฬกีฬา, ‘‘จณฺฑาลานํ สาณโธวนกีฬา’’ติปิ วทนฺติฯ วํสนฺติ เวณุํ อุสฺสาเปตฺวา กีฬนํฯ
Seyyathidanti nipāto. Tassattho, katamo hoti. Naccaṃ nāma yaṃkiñci naccaṃ, taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Gītanti yaṃkiñci gītaṃ. Vāditanti yaṃkiñci vāditaṃ. Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti bhāratarāmāyanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, ‘‘pāṇitāḷa’’ntipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, ‘‘mantena matasarīruṭṭhāpana’’ntipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ , ‘‘kumbhasadda’’ntipi eke. Sobhanakanti naṭānaṃ abbhokkiraṇaṃ; sobhanakaraṃ vā, paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti. Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, ‘‘caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷā’’tipi vadanti. Vaṃsanti veṇuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ.
โธวนนฺติ อฎฺฐิโธวนํ, เอกเจฺจสุ กิร ชนปเทสุ กาลงฺกเต ญาตเก น ฌาเปนฺติ, นิขณิตฺวา ฐเปนฺติฯ อถ เตสํ ปูติภูตํ กายํ ญตฺวา นีหริตฺวา อฎฺฐีนิ โธวิตฺวา คเนฺธหิ มเกฺขตฺวา ฐเปนฺติฯ เต นกฺขตฺตกาเล เอกสฺมิํ ฐาเน อฎฺฐีนิ ฐเปตฺวา เอกสฺมิํ ฐาเน สุราทีนิ ฐเปตฺวา โรทนฺตา ปริเทวนฺตา สุรํ ปิวนฺติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อตฺถิ ภิกฺขเว ทกฺขิเณสุ ชนปเทสุ โธวนํ นาม, ตตฺถ โหติ อนฺนมฺปิ ปานมฺปิ ขชฺชมฺปิ โภชฺชมฺปิ เลยฺยมฺปิ เปยฺยมฺปิ นจฺจมฺปิ คีตมฺปิ วาทิตมฺปิฯ อเตฺถกํ ภิกฺขเว โธวนํ, เนตํ นตฺถีติ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๐๗)ฯ เอกเจฺจ ปน ‘‘อินฺทชาเลน อฎฺฐิโธวนํ โธวน’’นฺติ วทนฺติฯ หตฺถิยุทฺธาทีสุ ภิกฺขุโน เนว หตฺถิอาทีหิ สทฺธิํ ยุชฺฌิตุํ, น เต ยุชฺฌาเปตุํ, น ยุชฺฌเนฺต ทฎฺฐุํ วฎฺฎติฯ นิพฺพุทฺธนฺติ มลฺลยุทฺธํฯ อุโยฺยธิกนฺติ ยตฺถ สมฺปหาโร ทิยฺยติฯ พลคฺคนฺติ พลคณนฎฺฐานํฯ เสนาพฺยูหนฺติ เสนานิเวโส, สกฎพฺยูหาทิวเสน เสนาย นิเวสนํฯ อนีกทสฺสนนฺติ ‘‘ตโย หตฺถี ปจฺฉิมํ หตฺถานีก’’นฺติอาทินา (ปาจิ. ๓๒๔) นเยน วุตฺตสฺส อนีกสฺส ทสฺสนํฯ
Dhovananti aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti, nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha tesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi cetaṃ ‘‘atthi bhikkhave dakkhiṇesu janapadesu dhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi. Atthekaṃ bhikkhave dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī’’ti (a. ni. 10.107). Ekacce pana ‘‘indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovana’’nti vadanti. Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ. Uyyodhikanti yattha sampahāro diyyati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīka’’ntiādinā (pāci. 324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ.
น นิมิตฺตคฺคาหี โหตีติ ฉนฺทราควเสน วุตฺตปฺปการํ นิมิตฺตํ น คณฺหาติฯ เอวํ เสสปทานิปิ วุตฺตปฎิปกฺขนเยน เวทิตพฺพานิฯ ยถา จ เหฎฺฐา ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปเนฺนสุ ตสฺมิํ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานีติ วุตฺตํ, เอวมิธ ตสฺมิํ สีลาทีสุ อุปฺปเนฺนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิฯ ยถา กิํ? ยถา นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อโนฺตฆราทโย อสํวุตา โหนฺติ, ตถาปิ อโนฺตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ, นครทฺวาเรสุ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิฯ เอวเมว ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปเนฺนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิฯ ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร’’ติ วุโตฺตฯ อิโต ปรํ เหฎฺฐา จ อุปริ จ วุตฺตปริยาเยน อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ
Na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭipakkhanayena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittānīti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti, nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti vutto. Ito paraṃ heṭṭhā ca upari ca vuttapariyāyena attho veditabbo.
วิสูกทสฺสนาติ ปฎาณีทสฺสนโตฯ คามกถาติ คามวาสีนํ กถาฯ พาตฺติํสาติ ทฺวตฺติํสฯ อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตา กถาติ ติรจฺฉานกถาฯ ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ ‘‘มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํ มหานุภาโว’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตา กถา ราชกถาฯ เอส นโย โจรกถาทีสุฯ เตสุ ‘‘อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโย’’ติอาทินา นเยน เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติฯ ‘‘โสปิ นาม เอวํ มหานุภาโว ขยํ คโต’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฎฺฐานภาเว ติฎฺฐติฯ โจเรสุปิ ‘‘มูลเทโว เอวํ มหานุภาโว, เมฆมาโล เอวํ มหานุภาโว’’ติ เตสํ กมฺมํ ปฎิจฺจ ‘‘อโห สูรา’’ติ เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถาฯ ยุเทฺธปิ ภารตยุทฺธาทีสุ ‘‘อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต เอวํ วิโทฺธ’’ติ กามสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถาฯ ‘‘เตปิ นาม ขยํ คตา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กมฺมฎฺฐานเมว โหติฯ
Visūkadassanāti paṭāṇīdassanato. Gāmakathāti gāmavāsīnaṃ kathā. Bāttiṃsāti dvattiṃsa. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. ‘‘Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. ‘‘Tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti.
อปิ จ อนฺนาทีสุ ‘‘เอวํ วณฺณวนฺตํ คนฺธวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺห ปิวิมฺห ปริภุญฺชิมฺหา’’ติ กามสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฎฺฎติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘ปุเพฺพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ สยนํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติยปูชํ อกริมฺหา’’ติ กเถตุํ วฎฺฎติฯ ญาติกถาทีสุ ปน ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา, ‘‘ปุเพฺพ มยํ เอวํ วิจิเตฺรหิ ยาเนหิ วิจริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฎฺฎติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา, ‘‘ปุเพฺพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตุํ วฎฺฎติฯ คามกถาปิ สุนิวิฎฺฐทุนฺนิวิฎฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ วา เอวํ อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฎฺฎติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ วา, ‘‘ขยวยํ คตา’’ติ วา วตฺตุํ วฎฺฎติฯ
Api ca annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiyapūjaṃ akarimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā, ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā, ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetuṃ vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā, ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati.
นิคมนครชนปทกถาสุปิ เอเสว นโยฯ อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฎิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฎฺฎติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา, ขยวยํ คตา’’ติ เอวเมว วฎฺฎติฯ สูรกถาปิ ‘‘นนฺทิมิโตฺต นาม โยโธ สูโร อโหสี’’ติ อสฺสาทวเสน น วฎฺฎติฯ ‘‘สโทฺธ อโหสิ, ขยวยํ คโต’’ติ เอวเมว วฎฺฎติฯ วิสิขากถาปิ ‘‘อสุกา วิสิขา สุนิวิฎฺฐา ทุนฺนิวิฎฺฐา สูรา สมตฺถา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฎฺฎติฯ ‘‘สทฺธา ปสนฺนา, ขยวยํ คตา’’อิเจฺจว วฎฺฎติฯ
Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo. Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā, khayavayaṃ gatā’’ti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavasena na vaṭṭati. ‘‘Saddho ahosi, khayavayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavasena na vaṭṭati. ‘‘Saddhā pasannā, khayavayaṃ gatā’’icceva vaṭṭati.
กุมฺภฎฺฐานกถาติ อุทกฎฺฐานกถา, ‘‘อุทกติตฺถกถา’’ติปิ วุจฺจติ, กุมฺภทาสิกถา วาฯ สาปิ ‘‘ปาสาทิกา, นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฎฺฎติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติอาทินา นเยน วฎฺฎติฯ ปุพฺพเปตกถาติ อตีตญาติกถาฯ ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโสว วินิจฺฉโยฯ
Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā, ‘‘udakatitthakathā’’tipi vuccati, kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā, naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayena vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo.
นานตฺตกถาติ ปุริมปจฺฉิมกถาหิ วิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา นิรตฺถกกถาฯ โลกกฺขายิกาติ ‘‘อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต? อสุเกน นาม นิมฺมิโตฯ กาโก เสโต อฎฺฐีนํ เสตตฺตา, พลากา รตฺตา โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’’ติ เอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถาฯ
Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito? Asukena nāma nimmito. Kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.
สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุโทฺท สาคโร? สาครเทเวน ขตตฺตา สาคโร, ‘‘ขโต เม’’ติ หตฺถมุทฺทาย สยํ นิเวทิตตฺตา สมุโทฺทติ เอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขานกถาฯ ภโวติ วุทฺธิฯ อภโวติ หานิฯ อิติ ภโว อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถาฯ
Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? Sāgaradevena khatattā sāgaro, ‘‘khato me’’ti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhānakathā. Bhavoti vuddhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.
อาวเรยฺยาติ อาวรณํ กเรยฺยฯ นิวาเรยฺยาติ อารมฺมณโต วาเรยฺยฯ สํวเรยฺยาติ สมฺมา นิเสฺสสํ กตฺวา วาเรยฺยฯ รเกฺขยฺยาติ รกฺขํ กเรยฺยฯ โคเปยฺยาติ สํโคเปยฺยฯ ปิทเหยฺยาติ ปิทหนํ กเรยฺยฯ ปจฺฉิเนฺทยฺยาติ โสตํ ฉิเนฺทยฺยฯ
Āvareyyāti āvaraṇaṃ kareyya. Nivāreyyāti ārammaṇato vāreyya. Saṃvareyyāti sammā nissesaṃ katvā vāreyya. Rakkheyyāti rakkhaṃ kareyya. Gopeyyāti saṃgopeyya. Pidaheyyāti pidahanaṃ kareyya. Pacchindeyyāti sotaṃ chindeyya.
เตน เตน น ตุสฺสนฺตีติ เตน เตน อมฺพิลาทินา รเสน น สโนฺตสํ อาปชฺชนฺติฯ อปราปรํ ปริเยสนฺตีติ อุปรูปริ คเวสนฺติฯ
Tenatena na tussantīti tena tena ambilādinā rasena na santosaṃ āpajjanti. Aparāparaṃ pariyesantīti uparūpari gavesanti.
๑๕๘. ผเสฺสนาติ โรคผเสฺสนฯ ภวญฺจ นาภิชเปฺปยฺยาติ ตสฺส ผสฺสสฺส วิโนทนตฺถาย กามภวาทิภวญฺจ น ปเตฺถยฺยฯ เภรเวสุ จ น สมฺปเวเธยฺยาติ ตสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจยภูเตสุ สีหพฺยคฺฆาทีสุ เภรเวสุ จ น สมฺปเวเธยฺย, อวเสเสสุ วา ฆานินฺทฺริยมนินฺทฺริยวิสเยสุ น สมฺปเวเธยฺยฯ เอวํ ปริปูโร อินฺทฺริยสํวโร จ วุโตฺต โหติฯ ปุริเมหิ วา อินฺทฺริยสํวรํ ทเสฺสตฺวา อิมินา ‘‘อรเญฺญ วสตา เภรวํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา นปฺปเวธิตพฺพ’’นฺติ ทเสฺสติฯ
158.Phassenāti rogaphassena. Bhavañca nābhijappeyyāti tassa phassassa vinodanatthāya kāmabhavādibhavañca na pattheyya. Bheravesu ca na sampavedheyyāti tassa phassassa paccayabhūtesu sīhabyagghādīsu bheravesu ca na sampavedheyya, avasesesu vā ghānindriyamanindriyavisayesu na sampavedheyya. Evaṃ paripūro indriyasaṃvaro ca vutto hoti. Purimehi vā indriyasaṃvaraṃ dassetvā iminā ‘‘araññe vasatā bheravaṃ disvā vā sutvā vā nappavedhitabba’’nti dasseti.
เอเกนากาเรนาติ เอเกน การเณนฯ ภยมฺปิ เภรวมฺปิ ตเญฺญวาติ ภยนฺติ จ เภรวนฺติ จ ขุทฺทกมฺปิ มหนฺตมฺปิ อุตฺตาสนิมิตฺตเมวฯ ตเมวตฺถํ ทเสฺสตุํ ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิมาหฯ ภยนฺติ ตปฺปจฺจยา อุปฺปนฺนภยํฯ ภยานกนฺติ อาการนิเทฺทโสฯ ฉมฺภิตตฺตนฺติ ภยวเสน คตฺตจลนํฯ โลมหํโสติ โลมานํ หํสนํ อุทฺธคฺคภาโวฯ อิมินา ปททฺวเยน กิจฺจโต ภยํ ทเสฺสตฺวา ปุน ‘‘เจตโส อุเพฺพโค อุตฺราโส’’ติ สภาวโต ทเสฺสติฯ อุเพฺพโคฺคติ ภีรุโก, อุตฺราโสติ จิตฺตโกฺขโภฯ ชาติภยนฺติ ชาติํ ปฎิจฺจ อุปฺปนฺนภยํฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ ราชโต อุปฺปนฺนภยํ ราชภยํฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ อตฺตานุวาทภยนฺติ ปาปกมฺมิโน อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภยํฯ ปรานุวาทภยนฺติ ปรสฺส อนุวาทโต อุปฺปชฺชนกภยํฯ
Ekenākārenāti ekena kāraṇena. Bhayampi bheravampi taññevāti bhayanti ca bheravanti ca khuddakampi mahantampi uttāsanimittameva. Tamevatthaṃ dassetuṃ ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha. Bhayanti tappaccayā uppannabhayaṃ. Bhayānakanti ākāraniddeso. Chambhitattanti bhayavasena gattacalanaṃ. Lomahaṃsoti lomānaṃ haṃsanaṃ uddhaggabhāvo. Iminā padadvayena kiccato bhayaṃ dassetvā puna ‘‘cetaso ubbego utrāso’’ti sabhāvato dasseti. Ubbeggoti bhīruko, utrāsoti cittakkhobho. Jātibhayanti jātiṃ paṭicca uppannabhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Rājato uppannabhayaṃ rājabhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Attānuvādabhayanti pāpakammino attānaṃ anuvadantassa uppajjanakabhayaṃ. Parānuvādabhayanti parassa anuvādato uppajjanakabhayaṃ.
ทณฺฑภยนฺติ อาคาริกสฺส รญฺญา ปวตฺติตทณฺฑํ, อนาคาริกสฺส วินยทณฺฑํ ปฎิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํฯ ทุคฺคติภยนฺติ จตฺตาโร อปาเย ปฎิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํฯ อูมิภยนฺติ มหาสมุเทฺท อุทกํ โอโรหนฺตสฺส ปวตฺตภยํฯ มหาสมุเทฺท กิร มหินฺทวีจิ นาม สฎฺฐิ โยชนานิ อุคฺคจฺฉติ, ตรงฺควีจิ นาม ปณฺณาส โยชนานิ, โรหณวีจิ นาม จตฺตาลีส โยชนานิ อุคฺคจฺฉติฯ เอวรูปา อูมิโย ปฎิจฺจ ปวตฺตํ อูมิภยํ ฯ กุมฺภีลโต ปวตฺตํ ภยํ กุมฺภีลภยํฯ อุทกาวฎฺฎโต ภยํ อาวฎฺฎภยํฯ สุสุกา วุจฺจติ จณฺฑมโจฺฉ, ตโต ภยํ สุสุกาภยํฯ อาชีวิกภยนฺติ ชีวิตวุตฺติโต ภยํ อาชีวิกภยํฯ อสิโลกภยนฺติ ครหโต ภยํฯ
Daṇḍabhayanti āgārikassa raññā pavattitadaṇḍaṃ, anāgārikassa vinayadaṇḍaṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Duggatibhayanti cattāro apāye paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Ūmibhayanti mahāsamudde udakaṃ orohantassa pavattabhayaṃ. Mahāsamudde kira mahindavīci nāma saṭṭhi yojanāni uggacchati, taraṅgavīci nāma paṇṇāsa yojanāni, rohaṇavīci nāma cattālīsa yojanāni uggacchati. Evarūpā ūmiyo paṭicca pavattaṃ ūmibhayaṃ . Kumbhīlato pavattaṃ bhayaṃ kumbhīlabhayaṃ. Udakāvaṭṭato bhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ. Susukā vuccati caṇḍamaccho, tato bhayaṃ susukābhayaṃ. Ājīvikabhayanti jīvitavuttito bhayaṃ ājīvikabhayaṃ. Asilokabhayanti garahato bhayaṃ.
๑๕๙. ลทฺธา น สนฺนิธิํ กยิราติ เอเตสํ อนฺนาทีนํ ยํกิญฺจิ ธเมฺมน ลภิตฺวา ‘‘อรเญฺญ จ เสนาสเน วสตา ทุลฺลภ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา สนฺนิธิํ น กเรยฺยฯ
159.Laddhāna sannidhiṃ kayirāti etesaṃ annādīnaṃ yaṃkiñci dhammena labhitvā ‘‘araññe ca senāsane vasatā dullabha’’nti cintetvā sannidhiṃ na kareyya.
โอทโนติ สาลิ วีหิ ยโว โคธุโม กงฺคุ วรโก กุทฺรูสโกติ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ ธญฺญานุโลมานญฺจ ตณฺฑุเลหิ นิพฺพโตฺตฯ กุมฺมาโสติ ยเวหิ นิพฺพโตฺตฯ สตฺตูติ สาลิอาทีหิ กตสตฺตุฯ มโจฺฉ ทกสมฺภโวฯ มํสํ ปากฎเมวฯ อมฺพปานนฺติ อาเมหิ วา ปเกฺกหิ วา อเมฺพหิ กตปานํฯ ตตฺถ อาเมหิ กโรเนฺตน อมฺพตรุณานิ ภินฺทิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา อาตเป อาทิจฺจปาเกน ปจิตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา ตทหุ ปฎิคฺคหิเตหิ มธุสกฺกรกปฺปูราทีหิ โยเชตฺวา กาตพฺพํฯ ชมฺพุปานนฺติ ชมฺพุผเลหิ กตปานํฯ โจจปานนฺติ อฎฺฐิเกหิ กทลิผเลหิ กตปานํฯ โมจปานนฺติ อนฎฺฐิเกหิ กทลิผเลหิ กตปานํฯ มธุกปานนฺติ มธุกานํ ชาติรเสน กตปานํฯ ตํ ปน อุทกสมฺภินฺนํ วฎฺฎติ, สุทฺธํ น วฎฺฎติฯ มุทฺทิกปานนฺติ มุทฺทิกา อุทเก มทฺทิตฺวา อมฺพปานํ วิย กตปานํฯ สาลูกปานนฺติ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทีนํ สาลูเก มทฺทิตฺวา กตปานํฯ ผารุสกปานนฺติ ผารุสเกหิ อมฺพปานํ วิย กตปานํฯ โกสมฺพปานนฺติ โกสมฺพผเลหิ กตปานํฯ โกลปานนฺติ โกลผเลหิ กตปานํฯ พทรปานนฺติ มหาโกลผเลหิ อมฺพปานํ วิย กตปานํฯ อิมานิ เอกาทส ปานานิ, ตานิปิ อาทิจฺจปากานิ วฎฺฎนฺติฯ
Odanoti sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsakoti sattannaṃ dhaññānaṃ dhaññānulomānañca taṇḍulehi nibbatto. Kummāsoti yavehi nibbatto. Sattūti sāliādīhi katasattu. Maccho dakasambhavo. Maṃsaṃ pākaṭameva. Ambapānanti āmehi vā pakkehi vā ambehi katapānaṃ. Tattha āmehi karontena ambataruṇāni bhinditvā udake pakkhipitvā ātape ādiccapākena pacitvā parissāvetvā tadahu paṭiggahitehi madhusakkarakappūrādīhi yojetvā kātabbaṃ. Jambupānanti jambuphalehi katapānaṃ. Cocapānanti aṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Mocapānanti anaṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Madhukapānanti madhukānaṃ jātirasena katapānaṃ. Taṃ pana udakasambhinnaṃ vaṭṭati, suddhaṃ na vaṭṭati. Muddikapānanti muddikā udake madditvā ambapānaṃ viya katapānaṃ. Sālūkapānanti rattuppalanīluppalādīnaṃ sālūke madditvā katapānaṃ. Phārusakapānanti phārusakehi ambapānaṃ viya katapānaṃ. Kosambapānanti kosambaphalehi katapānaṃ. Kolapānanti kolaphalehi katapānaṃ. Badarapānanti mahākolaphalehi ambapānaṃ viya katapānaṃ. Imāni ekādasa pānāni, tānipi ādiccapākāni vaṭṭanti.
ฆตปานนฺติ สปฺปิปานํฯ เตลปานนฺติ ติลเตลาทีนํ ปานํฯ ปโยปานนฺติ ขีรปานํฯ ยาคุปานนฺติ สีตลาทิยาคุปานํฯ รสปานนฺติ สากาทิรสปานํฯ ปิฎฺฐขชฺชกนฺติ สตฺตนฺนํ ตาว ธญฺญานํ ธญฺญานุโลมานํ อปรณฺณานญฺจ ปิฎฺฐํ ปนสปิฎฺฐํ ลพุชปิฎฺฐํ อมฺพาฎกปิฎฺฐํ สาลปิฎฺฐํ ขีรวลฺลิปิฎฺฐญฺจาติ เอวมาทีนํ ปิเฎฺฐหิ กตํ ปิฎฺฐขชฺชกํฯ ปูวขชฺชกมฺปิ เอเตหิเยว กตํฯ มูลขชฺชกนฺติ มูลกมูลํ ขารกมูลํ จุจฺจุมูลนฺติ เอวมาทิฯ ตจขชฺชกนฺติ อุจฺฉุตจาทโยฯ ปตฺตขชฺชกนฺติ นิมฺพปณฺณกุฎชปณฺณปโฎลปณฺณสุลสปณฺณาทโยฯ ปุปฺผขชฺชกนฺติ มูลกปุปฺผขารกปุปฺผเสตวรณสิคฺคุอุปฺปลปทุมกาทโยฯ ผลขชฺชกนฺติ ปนสลพุชตาลนาฬิเกรอมฺพาฎกตินฺติณิกมาตุลุงฺคกปิฎฺฐผลอลาพุกุมฺภณฺฑผุสฺส- ผลติมฺพรูสกติลวาติงฺคณโจจโมจมธุกาทีนํ ผลานํ ขชฺชกํฯ
Ghatapānanti sappipānaṃ. Telapānanti tilatelādīnaṃ pānaṃ. Payopānanti khīrapānaṃ. Yāgupānanti sītalādiyāgupānaṃ. Rasapānanti sākādirasapānaṃ. Piṭṭhakhajjakanti sattannaṃ tāva dhaññānaṃ dhaññānulomānaṃ aparaṇṇānañca piṭṭhaṃ panasapiṭṭhaṃ labujapiṭṭhaṃ ambāṭakapiṭṭhaṃ sālapiṭṭhaṃ khīravallipiṭṭhañcāti evamādīnaṃ piṭṭhehi kataṃ piṭṭhakhajjakaṃ. Pūvakhajjakampi etehiyeva kataṃ. Mūlakhajjakanti mūlakamūlaṃ khārakamūlaṃ cuccumūlanti evamādi. Tacakhajjakanti ucchutacādayo. Pattakhajjakanti nimbapaṇṇakuṭajapaṇṇapaṭolapaṇṇasulasapaṇṇādayo. Pupphakhajjakanti mūlakapupphakhārakapupphasetavaraṇasigguuppalapadumakādayo. Phalakhajjakanti panasalabujatālanāḷikeraambāṭakatintiṇikamātuluṅgakapiṭṭhaphalaalābukumbhaṇḍaphussa- phalatimbarūsakatilavātiṅgaṇacocamocamadhukādīnaṃ phalānaṃ khajjakaṃ.
น กุหนายาติ น วิมฺหาปนายฯ น ลปนายาติ ปจฺจยตฺถํ น ลปนายฯ วิหารํ อาคเต มนุเสฺส ทิสฺวา ‘‘กิมตฺถาย โภโนฺต อาคตา’’ติ ภิกฺขู นิมเนฺตตุนฺติฯ ‘‘ยทิ เอวํ คจฺฉถ, อหํ ปจฺฉโต คเหตฺวา อาคจฺฉามี’’ติ เอวํ น ลปนายฯ อถ วา อตฺตานํ อุปเนตฺวา ‘‘อหํ ติโสฺส, มยิ ราชา ปสโนฺน, มยิ อสุโก ราชา อสุโก จ ราชมหามโตฺต ปสโนฺน’’ติ เอวํ น ลปนายฯ น เนมิตฺติกตายาติ เยน เกนจิ ปเรสํ ปจฺจยทานสญฺญาชนเกน กายวจีกเมฺมน น เนมิตฺติกตายฯ น นิเปฺปสิกตายาติ ยา ปเรสํ อโกฺกสนาทิกิริยา ยสฺมา เวฬุเปสิกา วิย อพฺภงฺคํ ปรสฺส คุณํ นิเปฺปเสติ นิปุญฺฉติ, ยสฺมา วา คนฺธชาตํ นิปิสิตฺวา คนฺธมคฺคนา วิย ปรคุเณ นิปิสิตฺวา วิจุเณฺณตฺวา เอสา ลาภมคฺคนา โหติ, ตสฺมา ‘‘นิเปฺปสิกตา’’ติ วุจฺจติฯ น เอวรูปาย นิเปฺปสิกตายฯ น ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตายาติ เอตฺถ นิชิคีสนตาติ มคฺคนา, อญฺญโต ลทฺธญฺหิ อญฺญตฺถ หรณวเสน ลาเภน ลาภมคฺคนา นาม โหติฯ น เอวรูปาย ลาเภน ลาภมคฺคนายฯ
Na kuhanāyāti na vimhāpanāya. Na lapanāyāti paccayatthaṃ na lapanāya. Vihāraṃ āgate manusse disvā ‘‘kimatthāya bhonto āgatā’’ti bhikkhū nimantetunti. ‘‘Yadi evaṃ gacchatha, ahaṃ pacchato gahetvā āgacchāmī’’ti evaṃ na lapanāya. Atha vā attānaṃ upanetvā ‘‘ahaṃ tisso, mayi rājā pasanno, mayi asuko rājā asuko ca rājamahāmatto pasanno’’ti evaṃ na lapanāya. Na nemittikatāyāti yena kenaci paresaṃ paccayadānasaññājanakena kāyavacīkammena na nemittikatāya. Na nippesikatāyāti yā paresaṃ akkosanādikiriyā yasmā veḷupesikā viya abbhaṅgaṃ parassa guṇaṃ nippeseti nipuñchati, yasmā vā gandhajātaṃ nipisitvā gandhamagganā viya paraguṇe nipisitvā vicuṇṇetvā esā lābhamagganā hoti, tasmā ‘‘nippesikatā’’ti vuccati. Na evarūpāya nippesikatāya. Na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāyāti ettha nijigīsanatāti magganā, aññato laddhañhi aññattha haraṇavasena lābhena lābhamagganā nāma hoti. Na evarūpāya lābhena lābhamagganāya.
น ทารุทาเนนาติ น ปจฺจยเหตุเกน ทารุทาเนน วิหาเร อุฎฺฐิตญฺหิ อรญฺญโต วา อาหริตฺวา รกฺขิตโคปิตทารุํ ‘‘เอวํ เม ปจฺจยํ ทสฺสนฺตี’’ติ อุปฎฺฐากานํ ทาตุํ น วฎฺฎติฯ เอวญฺหิ ชีวิกํ กเปฺปโนฺต อเนสนาย มิจฺฉาชีเวน ชีวติ, โส ทิเฎฺฐว ธเมฺม ครหํ ปาปุณาติ, สมฺปราเย จ อปายปริปูรโก โหติฯ อตฺตโน ปุคฺคลิกํ ทารุํ กุสลงฺคหตฺถาย ททโนฺต กุลทูสกทุกฺกฎํ อาปชฺชติ, ปรปุคฺคลิกํ เถยฺยจิเตฺตน ททโนฺต ภณฺฑเคฺฆน กาเรตโพฺพฯ สงฺฆิเกปิ เอเสว นโยฯ สเจ ปน ตํ อิสฺสรตาย เทติ, ครุภณฺฑวิสฺสชฺชนํ อาปชฺชติฯ กตรํ ปน ทารุ ครุภณฺฑํ โหติ, กตรํ น โหตีติ? ยํ ตาว อโรปิมํ สยํชาตํ, ตํ สเงฺฆน ปริจฺฉินฺนฎฺฐาเนเยว ครุภณฺฑํ, ตโต ปรํ น ครุภณฺฑํฯ โรปิมฎฺฐาเน จ สเพฺพน สพฺพํ ครุภณฺฑํ, ปมาณโต สูจิทณฺฑกปฺปมาณํ ครุภณฺฑํฯ
Na dārudānenāti na paccayahetukena dārudānena vihāre uṭṭhitañhi araññato vā āharitvā rakkhitagopitadāruṃ ‘‘evaṃ me paccayaṃ dassantī’’ti upaṭṭhākānaṃ dātuṃ na vaṭṭati. Evañhi jīvikaṃ kappento anesanāya micchājīvena jīvati, so diṭṭheva dhamme garahaṃ pāpuṇāti, samparāye ca apāyaparipūrako hoti. Attano puggalikaṃ dāruṃ kusalaṅgahatthāya dadanto kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjati, parapuggalikaṃ theyyacittena dadanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Saṅghikepi eseva nayo. Sace pana taṃ issaratāya deti, garubhaṇḍavissajjanaṃ āpajjati. Kataraṃ pana dāru garubhaṇḍaṃ hoti, kataraṃ na hotīti? Yaṃ tāva aropimaṃ sayaṃjātaṃ, taṃ saṅghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ, tato paraṃ na garubhaṇḍaṃ. Ropimaṭṭhāne ca sabbena sabbaṃ garubhaṇḍaṃ, pamāṇato sūcidaṇḍakappamāṇaṃ garubhaṇḍaṃ.
น เวฬุทาเนนาติอาทีสุปิ น เวฬุทาเนนาติ น ปจฺจยเหตุเกน เวฬุทาเนนาติอาทิ สพฺพํ น ทารุทาเนนาติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ เวฬุ ปน ปมาณโต เตลนาฬิปฺปมาโณ ครุภณฺฑํ, น ตโต เหฎฺฐาฯ มนุสฺสา วิหารํ คนฺตฺวา เวฬุํ ยาจนฺติ, ภิกฺขู ‘‘สงฺฆิโก’’ติ ทาตุํ น วิสหนฺติ, มนุสฺสา ปุนปฺปุนํ ยาจนฺติ วา ตเชฺชนฺติ วา, ตทา ภิกฺขูหิ ‘‘ทณฺฑกมฺมํ กตฺวา คณฺหถา’’ติ วตฺตุํ วฎฺฎติ, เวฬุทานํ นาม น โหติฯ สเจ เต ทณฺฑกมฺมตฺถาย วาสิผรสุอาทีนิ วา ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เทนฺติ, คเหตุํ น วฎฺฎติฯ
Na veḷudānenātiādīsupi na veḷudānenāti na paccayahetukena veḷudānenātiādi sabbaṃ na dārudānenāti ettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Veḷu pana pamāṇato telanāḷippamāṇo garubhaṇḍaṃ, na tato heṭṭhā. Manussā vihāraṃ gantvā veḷuṃ yācanti, bhikkhū ‘‘saṅghiko’’ti dātuṃ na visahanti, manussā punappunaṃ yācanti vā tajjenti vā, tadā bhikkhūhi ‘‘daṇḍakammaṃ katvā gaṇhathā’’ti vattuṃ vaṭṭati, veḷudānaṃ nāma na hoti. Sace te daṇḍakammatthāya vāsipharasuādīni vā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā denti, gahetuṃ na vaṭṭati.
วินยฎฺฐกถายํ ปน ‘‘ทฑฺฒเคหา มนุสฺสา คณฺหิตฺวา คจฺฉนฺตา น วาเรตพฺพา’’ติ วุตฺตํฯ สเจ สงฺฆสฺส เวฬุคุเมฺพ เวฬุทูสิกา อุปฺปชฺชติ, ตํ อโกฎฺฎาเปนฺตานํ เวฬุ นสฺสติฯ ‘‘กิํ กาตพฺพ’’นฺติ ภิกฺขาจาเร มนุสฺสานํ อาจิกฺขิตพฺพํฯ สเจ โกเฎฺฎตุํ น อิจฺฉนฺติ, ‘‘สมํ ภาคํ ลภิสฺสถา’’ติ วตฺตพฺพาฯ น อิจฺฉนฺติเยว, ‘‘เทฺว โกฎฺฐาเส ลภิสฺสถา’’ติ วตฺตพฺพาฯ เอวมฺปิ อนิจฺฉเนฺตสุ นเฎฺฐน อโตฺถ นตฺถิ, ‘‘ตุมฺหากํ ขเณ สติ ทณฺฑกมฺมํ กริสฺสถ, โกเฎฺฎตฺวา คณฺหถา’’ติ วตฺตพฺพา, เวฬุทานํ นาม น โหติฯ เวฬุคุเมฺพ อคฺคิมฺหิ อุฎฺฐิเตปิ อุทเกน วุยฺหมานเวฬูสุปิ เอเสว นโยฯ
Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘daḍḍhagehā manussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā’’ti vuttaṃ. Sace saṅghassa veḷugumbe veḷudūsikā uppajjati, taṃ akoṭṭāpentānaṃ veḷu nassati. ‘‘Kiṃ kātabba’’nti bhikkhācāre manussānaṃ ācikkhitabbaṃ. Sace koṭṭetuṃ na icchanti, ‘‘samaṃ bhāgaṃ labhissathā’’ti vattabbā. Na icchantiyeva, ‘‘dve koṭṭhāse labhissathā’’ti vattabbā. Evampi anicchantesu naṭṭhena attho natthi, ‘‘tumhākaṃ khaṇe sati daṇḍakammaṃ karissatha, koṭṭetvā gaṇhathā’’ti vattabbā, veḷudānaṃ nāma na hoti. Veḷugumbe aggimhi uṭṭhitepi udakena vuyhamānaveḷūsupi eseva nayo.
ปตฺตทาเน ครุภณฺฑตาย อยํ วินิจฺฉโย – ปตฺตมฺปิ หิ ยตฺถ วิกฺกายติ, คนฺธการาทโย คนฺธปลิเวฐนาทีนํ อตฺถาย คณฺหนฺติ, ตาทิเส ทุลฺลภฎฺฐาเนเยว ครุภณฺฑํ โหติฯ เอส ตาว กิํสุกปตฺตกณฺณปิฬนฺธนตาลปตฺตาทีสุ วินิจฺฉโยฯ ตาลปณฺณมฺปิ อิมสฺมิํเยว ฐาเน กเถตพฺพํ – ตาลปณฺณมฺปิ หิ สยํชาเต ตาลวเน สเงฺฆน ปริจฺฉินฺนฎฺฐาเนเยว ครุภณฺฑํ, น ตโต ปรํ, โรปิมตาเลสุ สพฺพมฺปิ ครุภณฺฑํ, ตสฺส ปมาณํ เหฎฺฐิมโกฎิยา อฎฺฐงฺคุลปฺปมาโณปิ ริตฺตโปตฺถโกฯ ติณมฺปิ เอเตฺถว ปกฺขิปิตฺวา กเถตพฺพํฯ ยตฺถ ปน ติณํ นตฺถิ, ตตฺถ ตาลนาฬิเกรปณฺณาทีหิปิ ฉาเทนฺติฯ ตสฺมา ตานิปิ ติเณเนว สงฺคหิตานิฯ อิติ มุญฺชปลาลาทีสุ ยํกิญฺจิ มุฎฺฐิปฺปมาณํ ติณํฯ นาฬิเกรปณฺณาทีสุ จ เอกปณฺณมฺปิ สงฺฆสฺส ทินฺนํ วา ตตฺถ ชาตํ วา พหิอาราเม สงฺฆสฺส ติณวตฺถุมฺหิ ชาตติณํ วา รกฺขิตโคปิตํ วา ครุภณฺฑํ โหติฯ ตํ ปน สงฺฆกเมฺม จ เจติยกเมฺม จ กเต อติเรกํ ปุคฺคลิกกเมฺม ทาตุํ วฎฺฎติฯ เหฎฺฐา วุตฺตทารุเวฬูสุปิ เอเสว นโยฯ
Pattadāne garubhaṇḍatāya ayaṃ vinicchayo – pattampi hi yattha vikkāyati, gandhakārādayo gandhapaliveṭhanādīnaṃ atthāya gaṇhanti, tādise dullabhaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ hoti. Esa tāva kiṃsukapattakaṇṇapiḷandhanatālapattādīsu vinicchayo. Tālapaṇṇampi imasmiṃyeva ṭhāne kathetabbaṃ – tālapaṇṇampi hi sayaṃjāte tālavane saṅghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ, na tato paraṃ, ropimatālesu sabbampi garubhaṇḍaṃ, tassa pamāṇaṃ heṭṭhimakoṭiyā aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittapotthako. Tiṇampi ettheva pakkhipitvā kathetabbaṃ. Yattha pana tiṇaṃ natthi, tattha tālanāḷikerapaṇṇādīhipi chādenti. Tasmā tānipi tiṇeneva saṅgahitāni. Iti muñjapalālādīsu yaṃkiñci muṭṭhippamāṇaṃ tiṇaṃ. Nāḷikerapaṇṇādīsu ca ekapaṇṇampi saṅghassa dinnaṃ vā tattha jātaṃ vā bahiārāme saṅghassa tiṇavatthumhi jātatiṇaṃ vā rakkhitagopitaṃ vā garubhaṇḍaṃ hoti. Taṃ pana saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Heṭṭhā vuttadāruveḷūsupi eseva nayo.
ปุปฺผทาเน ‘‘เอตฺตเกสุ รุเกฺขสุ ปุปฺผานิ วิสฺสชฺชิตฺวา ยาคุภตฺตตฺถาย อุปเนนฺตุ, เอตฺตเกสุ เสนาสนปฎิสงฺขรเณ อุปเนนฺตู’’ติ เอวํ นิยมิตฎฺฐาเนเยว ปุปฺผานิ ครุภณฺฑานิ โหนฺติฯ ยทิ สามเณรา ปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ราสิํ กโรนฺติ, ปญฺจงฺคสมนฺนาคโต ปุปฺผภาชโก ภิกฺขุ ภิกฺขุสงฺฆํ คเณตฺวา โกฎฺฐาเส กโรติฯ โส สมฺปตฺตปริสาย สงฺฆํ อนาปุจฺฉิตฺวาว ทาตุํ ลภติฯ อสมฺมเตน ปน อาปุจฺฉิตฺวา ทาตพฺพํฯ ภิกฺขุโน ปน กสฺส ปุปฺผานิ ทาตุํ ลพฺภติ, กสฺส น ลพฺภตีติ? มาตาปิตูนํ เคหํ หริตฺวาปิ เคหโต ปโกฺกสาเปตฺวาปิ ‘‘วตฺถุปูชํ กโรถา’’ติ ทาตุํ ลพฺภติ, ปิฬนฺธนตฺถาย น ลพฺภติฯ เสสญาตีนํ ปน หริตฺวา น ทาตพฺพํ, ปโกฺกสาเปตฺวา ปูชนตฺถาย ทาตพฺพํฯ เสสชนสฺส ปูชนฎฺฐานํ สมฺปตฺตสฺส อปจฺจาสีสเนฺตน ทาตพฺพํ, ปุปฺผทานํ นาม น โหติฯ
Pupphadāne ‘‘ettakesu rukkhesu pupphāni vissajjitvā yāgubhattatthāya upanentu, ettakesu senāsanapaṭisaṅkharaṇe upanentū’’ti evaṃ niyamitaṭṭhāneyeva pupphāni garubhaṇḍāni honti. Yadi sāmaṇerā pupphāni ocinitvā rāsiṃ karonti, pañcaṅgasamannāgato pupphabhājako bhikkhu bhikkhusaṅghaṃ gaṇetvā koṭṭhāse karoti. So sampattaparisāya saṅghaṃ anāpucchitvāva dātuṃ labhati. Asammatena pana āpucchitvā dātabbaṃ. Bhikkhuno pana kassa pupphāni dātuṃ labbhati, kassa na labbhatīti? Mātāpitūnaṃ gehaṃ haritvāpi gehato pakkosāpetvāpi ‘‘vatthupūjaṃ karothā’’ti dātuṃ labbhati, piḷandhanatthāya na labbhati. Sesañātīnaṃ pana haritvā na dātabbaṃ, pakkosāpetvā pūjanatthāya dātabbaṃ. Sesajanassa pūjanaṭṭhānaṃ sampattassa apaccāsīsantena dātabbaṃ, pupphadānaṃ nāma na hoti.
วิหาเร พหูนิ ปุปฺผานิ ปุปฺผนฺติ, ภิกฺขุนา ปิณฺฑาย จรเนฺตน มนุเสฺส ทิสฺวา ‘‘วิหาเร พหูนิ ปุปฺผานิ ปูเชถา’’ติ วตฺตพฺพํ, วจนมเตฺต โทโส นตฺถิ, ‘‘มนุสฺสา ขาทนียโภชนียํ อาทาย อาคมิสฺสนฺตี’’ติ จิเตฺตน ปน น วตฺตพฺพํฯ สเจ วทติ, ขาทนียโภชนียํ น ปริภุญฺชิตพฺพํฯ มนุสฺสา อตฺตโน ธมฺมตาย ‘‘วิหาเร ปุปฺผานิ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกทิวเส วิหารํ อาคมิสฺสาม, สามเณรานํ ปุปฺผานิ โอจินิตุํ มา เทถา’’ติ วทนฺติฯ ภิกฺขุ สามเณรานํ กเถตุํ ปมุโฎฺฐ, สามเณเรหิ ปุปฺผานิ โอจิตานิ, มนุสฺสา ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา มยํ ตุมฺหากํ อสุกทิวเส เอวํ อาโรจยิมฺห ‘‘สามเณรานํ ปุปฺผานิ โอจินิตุํ มา เทถา’’ติ, กสฺมา น วารยิตฺถาติ? ‘‘สติ เม ปมุฎฺฐา, ปุปฺผานิ โอจินิตมตฺตาเนว, น ตาว ปูชา กตา’’ติ วตฺตพฺพํ, ‘‘คณฺหถ ปูเชถา’’ติ น วตฺตพฺพํฯ สเจ วทติ, อามิสํ น ปริภุญฺชิตพฺพํฯ อปโร ภิกฺขุ สามเณรานํ อาจิกฺขติ ‘‘อสุกคามวาสิโน ‘ปุปฺผานิ มา โอจินิตฺถา’ติ อาหํสู’’ติ มนุสฺสาปิ อามิสํ อาหริตฺวา ทานํ ทตฺวา วทนฺติ ‘‘อมฺหากํ มนุสฺสา น พหุกา, สามเณเร อเมฺหหิ สห ปุปฺผานิ โอจินิตุํ อาณาเปถา’’ติฯ ‘‘สามเณเรหิ ภิกฺขา ลทฺธาฯ เย ภิกฺขาจารํ น คจฺฉนฺติ, เต สยเมว ชานิสฺสนฺติ อุปาสกา’’ติ วตฺตพฺพํฯ เอตฺตกํ นยํ ลภิตฺวา สามเณเร ปุเตฺต วา ภาติเก วา กตฺวา ปุปฺผานิ โอจินาเปตุํ โทโส นตฺถิ, ปุปฺผทานํ นาม น โหติฯ
Vihāre bahūni pupphāni pupphanti, bhikkhunā piṇḍāya carantena manusse disvā ‘‘vihāre bahūni pupphāni pūjethā’’ti vattabbaṃ, vacanamatte doso natthi, ‘‘manussā khādanīyabhojanīyaṃ ādāya āgamissantī’’ti cittena pana na vattabbaṃ. Sace vadati, khādanīyabhojanīyaṃ na paribhuñjitabbaṃ. Manussā attano dhammatāya ‘‘vihāre pupphāni atthī’’ti pucchitvā ‘‘asukadivase vihāraṃ āgamissāma, sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā’’ti vadanti. Bhikkhu sāmaṇerānaṃ kathetuṃ pamuṭṭho, sāmaṇerehi pupphāni ocitāni, manussā bhikkhuṃ upasaṅkamitvā mayaṃ tumhākaṃ asukadivase evaṃ ārocayimha ‘‘sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā’’ti, kasmā na vārayitthāti? ‘‘Sati me pamuṭṭhā, pupphāni ocinitamattāneva, na tāva pūjā katā’’ti vattabbaṃ, ‘‘gaṇhatha pūjethā’’ti na vattabbaṃ. Sace vadati, āmisaṃ na paribhuñjitabbaṃ. Aparo bhikkhu sāmaṇerānaṃ ācikkhati ‘‘asukagāmavāsino ‘pupphāni mā ocinitthā’ti āhaṃsū’’ti manussāpi āmisaṃ āharitvā dānaṃ datvā vadanti ‘‘amhākaṃ manussā na bahukā, sāmaṇere amhehi saha pupphāni ocinituṃ āṇāpethā’’ti. ‘‘Sāmaṇerehi bhikkhā laddhā. Ye bhikkhācāraṃ na gacchanti, te sayameva jānissanti upāsakā’’ti vattabbaṃ. Ettakaṃ nayaṃ labhitvā sāmaṇere putte vā bhātike vā katvā pupphāni ocināpetuṃ doso natthi, pupphadānaṃ nāma na hoti.
ผลทาเน ผลมฺปิ ปุปฺผํ วิย นิยมิตเมว ครุภณฺฑํ โหติฯ วิหาเร พหุกสฺมิํ ผลาผเล สติ อผาสุกมนุสฺสา อาคนฺตฺวา ยาจนฺติ, ภิกฺขู ‘‘สงฺฆิก’’นฺติ ทาตุํ น อุสฺสหนฺติ, มนุสฺสา วิปฺปฎิสาริโน อโกฺกสนฺติ ปริภาสนฺติ, ตตฺถ กิํ กาตพฺพนฺติ? ผเลหิ วา รุเกฺขหิ วา ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิกา กาตพฺพา ‘‘อสุเก จ รุเกฺข อสุเก จ รุเกฺข เอตฺตกานิ ผลานิ คณฺหนฺตา, เอตฺตเกสุ วา รุเกฺขสุ ผลานิ คณฺหนฺตา น วาเรตพฺพา’’ติฯ โจรา วา อิสฺสรา วา พลกฺกาเรน คณฺหนฺตา น วาเรตพฺพาฯ กุทฺธา หิ เต สกลวิหารมฺปิ นาเสยฺยุํ, อาทีนโว ปน กเถตโพฺพติฯ
Phaladāne phalampi pupphaṃ viya niyamitameva garubhaṇḍaṃ hoti. Vihāre bahukasmiṃ phalāphale sati aphāsukamanussā āgantvā yācanti, bhikkhū ‘‘saṅghika’’nti dātuṃ na ussahanti, manussā vippaṭisārino akkosanti paribhāsanti, tattha kiṃ kātabbanti? Phalehi vā rukkhehi vā paricchinditvā kathikā kātabbā ‘‘asuke ca rukkhe asuke ca rukkhe ettakāni phalāni gaṇhantā, ettakesu vā rukkhesu phalāni gaṇhantā na vāretabbā’’ti. Corā vā issarā vā balakkārena gaṇhantā na vāretabbā. Kuddhā hi te sakalavihārampi nāseyyuṃ, ādīnavo pana kathetabboti.
สินานทาเน สินานจุณฺณานิ โกฎฺฎิตานิ น ครุภณฺฑานิ, อโกฎฺฎิโต รุเกฺข ฐิโตว รุกฺขตโจ ครุภณฺฑํ, จุณฺณํ ปน อคิลานสฺส รชนนิปกฺกํ วฎฺฎติฯ คิลานสฺส ยํกิญฺจิ จุณฺณํ ทาตุํ วฎฺฎติเยวฯ
Sinānadāne sinānacuṇṇāni koṭṭitāni na garubhaṇḍāni, akoṭṭito rukkhe ṭhitova rukkhataco garubhaṇḍaṃ, cuṇṇaṃ pana agilānassa rajananipakkaṃ vaṭṭati. Gilānassa yaṃkiñci cuṇṇaṃ dātuṃ vaṭṭatiyeva.
น จุณฺณทาเนนาติ วุตฺตนเยน สิรีสจุณฺณาทีนํ ทาเนนฯ มตฺติกาทาเนมตฺติกา หิ ยตฺถ ทุลฺลภา โหติ, ตเตฺถว ครุภณฺฑํฯ สาปิ เหฎฺฐิมโกฎิยา ติํสปลคุฬปิณฺฑปฺปมาณาว, ตโต เหฎฺฐา น ครุภณฺฑนฺติฯ
Nacuṇṇadānenāti vuttanayena sirīsacuṇṇādīnaṃ dānena. Mattikādānemattikā hi yattha dullabhā hoti, tattheva garubhaṇḍaṃ. Sāpi heṭṭhimakoṭiyā tiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇāva, tato heṭṭhā na garubhaṇḍanti.
ทนฺตกฎฺฐทาเน ทนฺตกฎฺฐํ อจฺฉินฺนกเมว ครุภณฺฑํฯ เยสํ สามเณรานํ สงฺฆโต ทนฺตกฎฺฐวาโร ปาปุณาติ, เต อตฺตโน อาจริยุปชฺฌายานํ ปาฎิเยกฺกํ ทาตุํ น ลภนฺติฯ เยหิ ปน ‘‘เอตฺตกานิ ทนฺตกฎฺฐานิ อาหริตพฺพานี’’ติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วารา คหิตา, เต อติเรกานิ อาจริยุปชฺฌายานํ ทาตุํ ลภนฺติฯ เอเกน ภิกฺขุนา ทนฺตกฎฺฐมาฬกโต พหูนิ ทนฺตกฎฺฐานิ น คเหตพฺพานิ, เทวสิกํ เอเกกเมว คเหตพฺพํฯ ปาฎิเยกฺกํ วสเนฺตนาปิ ภิกฺขุสงฺฆํ คณยิตฺวา ยตฺตกานิ อตฺตโน ปาปุณนฺติ, ตตฺตกาเนว คเหตฺวา คนฺตพฺพํฯ อนฺตรา อาคนฺตุเกสุ วา อาคเตสุ ทิสํ วา ปกฺกมเนฺตสุ อาหริตฺวา คหิตฎฺฐาเนเยว ฐเปตพฺพานิฯ น มุโขทกทาเนนาติ น มุขโธวนอุทกทาเนนฯ
Dantakaṭṭhadāne dantakaṭṭhaṃ acchinnakameva garubhaṇḍaṃ. Yesaṃ sāmaṇerānaṃ saṅghato dantakaṭṭhavāro pāpuṇāti, te attano ācariyupajjhāyānaṃ pāṭiyekkaṃ dātuṃ na labhanti. Yehi pana ‘‘ettakāni dantakaṭṭhāni āharitabbānī’’ti paricchinditvā vārā gahitā, te atirekāni ācariyupajjhāyānaṃ dātuṃ labhanti. Ekena bhikkhunā dantakaṭṭhamāḷakato bahūni dantakaṭṭhāni na gahetabbāni, devasikaṃ ekekameva gahetabbaṃ. Pāṭiyekkaṃ vasantenāpi bhikkhusaṅghaṃ gaṇayitvā yattakāni attano pāpuṇanti, tattakāneva gahetvā gantabbaṃ. Antarā āgantukesu vā āgatesu disaṃ vā pakkamantesu āharitvā gahitaṭṭhāneyeva ṭhapetabbāni. Na mukhodakadānenāti na mukhadhovanaudakadānena.
น จาฎุกมฺยตายาติอาทีสุ จาฎุกมฺยตา วุจฺจติ อตฺตานํ ทาสํ วิย นีจฎฺฐาเน ฐเปตฺวา ปรสฺส ขลิตวจนมฺปิ สณฺฐเปตฺวา ปิยกามตาย ปคฺคยฺหวจนํฯ น มุคฺคสูปฺยตายาติ น มุคฺคสูปสมานตายฯ มุคฺคสูปสมานตาติ สจฺจาลิเกน ชีวิกํ กปฺปนตาย เอตํ อธิวจนํฯ ยถา หิ มุคฺคสูเป ปจฺจเนฺต พหู มุคฺคา ปากํ คจฺฉนฺติ โถกา น คจฺฉนฺติ, เอวเมว สจฺจาลิเกน ชีวิกกปฺปเก ปุคฺคเล พหุ อลิกํ โหติ, อปฺปกํ สจฺจํฯ ยถา วา มุคฺคสูปสฺส อปวิสนฎฺฐานํ นาม นตฺถิ, เอวเมว สจฺจาลิกวุตฺติโน ปุคฺคลสฺส อปฺปติฎฺฐานํ นาม นตฺถิฯ สิงฺฆาฎกํ วิย อิจฺฉิติจฺฉิตฎฺฐานสฺส ปติฎฺฐาติฯ เตนสฺส สา มุสาวาทิตา ‘‘มุคฺคสูปฺยตา’’ติ วุตฺตาฯ น ปาริภฎฺยตายาติ น ปริภฎกมฺมภาเวนฯ ปริภฎสฺส หิ กมฺมํ ปาริภฎฺยํ, ตสฺส ภาโว ปาริภฎฺยตา, อลงฺการกรณาทีหิ ทารกกีฬาปนเสฺสตํ อธิวจนํฯ น ปีฐมทฺทิกตายาติ น สหสา ฆรํ ปวิสิตฺวา ปีฐเก นิสีทนกตายฯ
Na cāṭukamyatāyātiādīsu cāṭukamyatā vuccati attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne ṭhapetvā parassa khalitavacanampi saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ. Na muggasūpyatāyāti na muggasūpasamānatāya. Muggasūpasamānatāti saccālikena jīvikaṃ kappanatāya etaṃ adhivacanaṃ. Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā pākaṃ gacchanti thokā na gacchanti, evameva saccālikena jīvikakappake puggale bahu alikaṃ hoti, appakaṃ saccaṃ. Yathā vā muggasūpassa apavisanaṭṭhānaṃ nāma natthi, evameva saccālikavuttino puggalassa appatiṭṭhānaṃ nāma natthi. Siṅghāṭakaṃ viya icchiticchitaṭṭhānassa patiṭṭhāti. Tenassa sā musāvāditā ‘‘muggasūpyatā’’ti vuttā. Na pāribhaṭyatāyāti na paribhaṭakammabhāvena. Paribhaṭassa hi kammaṃ pāribhaṭyaṃ, tassa bhāvo pāribhaṭyatā, alaṅkārakaraṇādīhi dārakakīḷāpanassetaṃ adhivacanaṃ. Na pīṭhamaddikatāyāti na sahasā gharaṃ pavisitvā pīṭhake nisīdanakatāya.
น วตฺถุวิชฺชายาติอาทีสุ วตฺถุวิชฺชา นาม คามนิคมนคราทีนํ สุนิวิฎฺฐทุนฺนิวิฎฺฐชานนสตฺถํฯ ติรจฺฉานวิชฺชา นาม อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตา องฺคสตฺถนิมิตฺตาทิกา อวเสสวิชฺชาฯ องฺควิชฺชา นาม อิตฺถิปุริสานํ สุภคทุพฺภคลกฺขณชานนํฯ นกฺขตฺตวิชฺชา นาม นกฺขตฺตานํ โยคชานนสตฺถํฯ
Na vatthuvijjāyātiādīsu vatthuvijjā nāma gāmanigamanagarādīnaṃ suniviṭṭhadunniviṭṭhajānanasatthaṃ. Tiracchānavijjā nāma aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā aṅgasatthanimittādikā avasesavijjā. Aṅgavijjā nāma itthipurisānaṃ subhagadubbhagalakkhaṇajānanaṃ. Nakkhattavijjā nāma nakkhattānaṃ yogajānanasatthaṃ.
น ทูตคมเนนาติ น ทูเตยฺยํ กตฺวา คมเนนฯ น ปหิณคมเนนาติ น คิหีนํ สาสนํ คเหตฺวา ฆรา ฆรํ ปหิตสฺส คมเนนฯ น ชงฺฆเปสนิเยนาติ คามนฺตรเทสนฺตราทีสุ เตสํ เตสํ คิหีนํ สาสนปฎิสาสนํ หรเณนฯ อิทญฺหิ ชงฺฆเปสนิยํ นาม อตฺตโน มาตาปิตูนํ, เย จาสฺส มาตาปิตโร อุปฎฺฐหนฺติ, เตสํ สาสนํ คเหตฺวา กตฺถจิ คมนวเสน วฎฺฎติฯ เจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา อตฺตโน วา กมฺมํ กโรนฺตานํ วฑฺฒกีนมฺปิ สาสนํ หริตุํ วฎฺฎติฯ มนุสฺสา ‘‘ทานํ ทสฺสาม, ปูชํ กริสฺสาม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาจิกฺขถา’’ติ จ วทนฺติ; ‘‘อสุกเตฺถรสฺส นาม เทถา’’ติ ปิณฺฑปาตํ วา เภสชฺชํ วา จีวรํ วา เทนฺติ, ‘‘วิหาเร ปูชํ กโรถา’’ติ มาลาคนฺธวิเลปนาทีนิ วา ธชปฎากาทีนิ วา นิยฺยาเตนฺติฯ สพฺพํ หริตุํ วฎฺฎติ, ชงฺฆเปสนิยํ นาม น โหติฯ เสสสาสนํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตสฺส ปทวาเร ปทวาเร โทโสฯ
Na dūtagamanenāti na dūteyyaṃ katvā gamanena. Na pahiṇagamanenāti na gihīnaṃ sāsanaṃ gahetvā gharā gharaṃ pahitassa gamanena. Na jaṅghapesaniyenāti gāmantaradesantarādīsu tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ sāsanapaṭisāsanaṃ haraṇena. Idañhi jaṅghapesaniyaṃ nāma attano mātāpitūnaṃ, ye cāssa mātāpitaro upaṭṭhahanti, tesaṃ sāsanaṃ gahetvā katthaci gamanavasena vaṭṭati. Cetiyassa vā saṅghassa vā attano vā kammaṃ karontānaṃ vaḍḍhakīnampi sāsanaṃ harituṃ vaṭṭati. Manussā ‘‘dānaṃ dassāma, pūjaṃ karissāma, bhikkhusaṅghassa ācikkhathā’’ti ca vadanti; ‘‘asukattherassa nāma dethā’’ti piṇḍapātaṃ vā bhesajjaṃ vā cīvaraṃ vā denti, ‘‘vihāre pūjaṃ karothā’’ti mālāgandhavilepanādīni vā dhajapaṭākādīni vā niyyātenti. Sabbaṃ harituṃ vaṭṭati, jaṅghapesaniyaṃ nāma na hoti. Sesasāsanaṃ gahetvā gacchantassa padavāre padavāre doso.
น เวชฺชกเมฺมนาติ น เวเชฺชน หุตฺวา กายติกิจฺฉนาทิเภสชฺชกรเณนฯ เภสชฺชํ ปน ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานํ กาตพฺพํ ภิกฺขุสฺส ภิกฺขุนิยา สิกฺขมานาย สามเณรสฺส สามเณริยาฯ สมสีลสทฺธาปญฺญานญฺหิ เอเตสํ ตีสุ สิกฺขาสุ ยุตฺตานํ เภสชฺชํ อกาตุํ น ลพฺภติฯ มาตาปิตูนํ ตทุปฎฺฐากานํ อตฺตโน เวยฺยาวจฺจกรสฺส ปณฺฑุปลาสสฺสาติ เอเตสํ ปญฺจนฺนมฺปิ กาตุํ วฎฺฎติฯ เชฎฺฐภาตุ, กนิฎฺฐภาตุ, เชฎฺฐภคินิยา, กนิฎฺฐภคินิยา, จูฬมาตุยา, มหามาตุยา, จูฬปิตุโน, มหาปิตุโน, ปิตุจฺฉาย, มาตุจฺฉายาติ เอเตสํ ปน ทสนฺนมฺปิ กโรเนฺตน เตสํเยว สนฺตกํ เภสชฺชํ คเหตฺวา เกวลํ โยเชตฺวา ทาตพฺพํฯ สเจ นปฺปโหติ, อตฺตโน สนฺตกํ ตาวกาลิกํ ทาตพฺพํฯ เอเตสํ ปุตฺตปรมฺปรา ยาว สตฺตมา กุลปริวฎฺฎา, ตาว จตฺตาโร ปจฺจเย อาหราเปนฺตสฺส อกตวิญฺญตฺติ วา, เภสชฺชํ กโรนฺตสฺส เวชฺชกมฺมํ วา, กุลทูสกาปตฺติ วา น โหติฯ
Na vejjakammenāti na vejjena hutvā kāyatikicchanādibhesajjakaraṇena. Bhesajjaṃ pana pañcannaṃ sahadhammikānaṃ kātabbaṃ bhikkhussa bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa sāmaṇeriyā. Samasīlasaddhāpaññānañhi etesaṃ tīsu sikkhāsu yuttānaṃ bhesajjaṃ akātuṃ na labbhati. Mātāpitūnaṃ tadupaṭṭhākānaṃ attano veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassāti etesaṃ pañcannampi kātuṃ vaṭṭati. Jeṭṭhabhātu, kaniṭṭhabhātu, jeṭṭhabhaginiyā, kaniṭṭhabhaginiyā, cūḷamātuyā, mahāmātuyā, cūḷapituno, mahāpituno, pitucchāya, mātucchāyāti etesaṃ pana dasannampi karontena tesaṃyeva santakaṃ bhesajjaṃ gahetvā kevalaṃ yojetvā dātabbaṃ. Sace nappahoti, attano santakaṃ tāvakālikaṃ dātabbaṃ. Etesaṃ puttaparamparā yāva sattamā kulaparivaṭṭā, tāva cattāro paccaye āharāpentassa akataviññatti vā, bhesajjaṃ karontassa vejjakammaṃ vā, kuladūsakāpatti vā na hoti.
น ปิณฺฑปฎิปิณฺฑเกนาติ เอตฺถ ปิณฺฑปาโต กสฺส ทาตโพฺพ, กสฺส น ทาตโพฺพ? มาตาปิตูนํ ตทุปฎฺฐากานํ เวยฺยาวจฺจกรสฺส ปณฺฑุปลาสสฺส สมฺปตฺตสฺส ทามริกโจรสฺส อิสฺสรสฺสาปิ ทาตโพฺพฯ เอเตสํ ทตฺวา ปจฺฉา ลทฺธมฺปิ ปิณฺฑปฎิปิณฺฑํ นาม น โหติฯ น ทานานุปฺปทาเนนาติ อตฺตโน ทินฺนกานํ น ปุน ทาเนนฯ ธเมฺมนาติ ธเมฺมน อุปฺปนฺนํฯ สเมนาติ กายสุจริตาทินาฯ ลทฺธาติ กาเยน ลทฺธาฯ ลภิตฺวาติ จิเตฺตน ปาปุณิตฺวาฯ อธิคนฺตฺวาติ สมฺปาปุณิตฺวาฯ วินฺทิตฺวาติ ญาเณน วินฺทิตฺวาฯ ปฎิลภิตฺวาติ ปุนปฺปุนํ ลภิตฺวาฯ
Napiṇḍapaṭipiṇḍakenāti ettha piṇḍapāto kassa dātabbo, kassa na dātabbo? Mātāpitūnaṃ tadupaṭṭhākānaṃ veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassa sampattassa dāmarikacorassa issarassāpi dātabbo. Etesaṃ datvā pacchā laddhampi piṇḍapaṭipiṇḍaṃ nāma na hoti. Na dānānuppadānenāti attano dinnakānaṃ na puna dānena. Dhammenāti dhammena uppannaṃ. Samenāti kāyasucaritādinā. Laddhāti kāyena laddhā. Labhitvāti cittena pāpuṇitvā. Adhigantvāti sampāpuṇitvā. Vinditvāti ñāṇena vinditvā. Paṭilabhitvāti punappunaṃ labhitvā.
อนฺนสนฺนิธินฺติ เอตฺถ ทุวิธา อนฺนกถา วินยวเสน จ สเลฺลขวเสน จฯ วินยวเสน ตาว ยํกิญฺจิ อนฺนํ อชฺช ปฎิคฺคหิตํ อปรชฺชุ สนฺนิธิการกํ โหติ, ตสฺส ปริโภเค ปาจิตฺติยํฯ อตฺตนา ลทฺธํ ปน สามเณรานํ ทตฺวา เตหิ ลทฺธํ ฐปาเปตฺวา ทุติยทิวเส ภุญฺชิตุํ วฎฺฎติ, สเลฺลโข ปน น โหติฯ
Annasannidhinti ettha duvidhā annakathā vinayavasena ca sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃkiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti.
ปานสนฺนิธิมฺหิปิ เอเสว นโยฯ เอตฺถ ปานํ นาม อมฺพปานาทีนิ อฎฺฐ ปานานิ, ยานิ เจ เตสํ อนุโลมานิฯ
Pānasannidhimhipi eseva nayo. Ettha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni, yāni ce tesaṃ anulomāni.
วตฺถสนฺนิธินฺติอาทิมฺหิ อนธิฎฺฐิตาวิกปฺปิตํ สนฺนิธิ จ โหติ สเลฺลขญฺจ โกเปติฯ อยํ ปริยาย กถาว, นิปฺปริยายโต ปน ติจีวรสนฺตุเฎฺฐน ภวิตพฺพํ, จตุตฺถํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺพํฯ สเจ ยสฺส กสฺสจิ ทาตุํ น สโกฺกติ, ยสฺส ปน ทาตุกาโม โหติ, โส อุเทฺทสตฺถาย วา ปริปุจฺฉตฺถาย วา คโต, อาคตมเตฺต ทาตพฺพํ, อทาตุํ น วฎฺฎติฯ จีวเร ปน อปฺปโหเนฺต สติยา ปจฺจาสาย อนุญฺญาตกาลํ ฐเปตุํ วฎฺฎติฯ สูจิสุตฺตจีวรการกานํ อลาเภน ตโต ปรมฺปิ วินยกมฺมํ กตฺวา ฐเปตุํ วฎฺฎติฯ ‘‘อิมสฺมิํ ชิเณฺณ ปุน อีทิสํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ปน ฐเปตุํ น วฎฺฎติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สเลฺลขญฺจ วิโกเปติฯ
Vatthasannidhintiādimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti sallekhañca kopeti. Ayaṃ pariyāya kathāva, nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca vikopeti.
ยานสนฺนิธิมฺหิ ยานํ นาม วยฺหํ รโถ สกฎํ สนฺทมานิกา สิวิกา ปาฎงฺกีติ เนตํ ปพฺพชิตสฺส ยานํฯ อุปาหนา ปน ปพฺพชิตสฺส ยานํเยวฯ เอกภิกฺขุสฺส หิ เอโก อรญฺญตฺถาย, เอกา โธตปาทกตฺถายาติ อุกฺกํสโต เทฺว อุปาหนสงฺฆาฎา วฎฺฎนฺติ, ตติยํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตโพฺพ, ‘‘อิมสฺมิํ ชิเณฺณ อญฺญํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ หิ ฐเปตุํ น วฎฺฎติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สเลฺลขญฺจ วิโกเปติฯ
Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā sivikā pāṭaṅkīti netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya, ekā dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo, ‘‘imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca vikopeti.
สยนสนฺนิธิมฺหิ สยนนฺติ มโญฺจฯ เอกสฺส ภิกฺขุโน เอโก คเพฺภ เอโก ทิวาฎฺฐาเนติ อุกฺกํสโต เทฺว มญฺจา วฎฺฎนฺติ, ตโต อุตฺตริ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน วา คณสฺส วา ทาตโพฺพ, อทาตุํ น วฎฺฎติ, สนฺนิธิ เจว โหติ, สเลฺลขญฺจ โกเปติฯ
Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti, tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti, sallekhañca kopeti.
คนฺธสนฺนิธิมฺหิ ภิกฺขุโน กณฺฑุกจฺฉุฉวิโทสาทิอาพาเธ สติ คโนฺธ วฎฺฎติฯ เตน คเนฺธน ตสฺมิํ โรเค วูปสเนฺต อเญฺญสํ วา อาพาธิกานํ ทาตโพฺพฯ ทฺวาเร ปญฺจงฺคุลฆรธูปนาทีสุ วา อุปเนตโพฺพฯ ‘‘ปุน โรเค สติ ภวิสฺสตี’’ติ ฐเปตุํ น วฎฺฎติ, คนฺธสนฺนิธิ จ โหติ, สเลฺลขญฺจ โกเปติฯ
Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandho vaṭṭati. Tena gandhena tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbo. Dvāre pañcaṅgulagharadhūpanādīsu vā upanetabbo. ‘‘Puna roge sati bhavissatī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.
อามิสนฺติ อนฺนาทิวุตฺตาวเสสํว ทฎฺฐพฺพํฯ เสยฺยถิทํ – อิเธกโจฺจ ภิกฺขุ ‘‘ตถารูเป กาเล อุปการาย ภวิสฺสนฺตี’’ติ ติลตณฺฑุลมุคฺคมาสนาฬิเกรโลณมจฺฉมํสวลฺลูรสปฺปิเตลคุฬ- ภาชนาทีนิ อาหราเปตฺวา ฐเปติฯ โส วสฺสกาเล กาลเสฺสว สามเณเรหิ ยาคุํ ปจาเปตฺวา ภุญฺชิตฺวา ‘‘สามเณร อุทกกทฺทเม ทุกฺขํ คามํ ปวิสิตุํ, คจฺฉ อสุกกุลํ คนฺตฺวา มยฺหํ วิหาเร นิสินฺนภาวํ อาโรเจหิ, อสุกกุลโต ทธิอาทีนิ อาหรา’’ติ เปเสติฯ ภิกฺขูหิ ‘‘กิํ, ภเนฺต, คามํ ปวิสถา’’ติ วุเตฺตปิ ‘‘ทุปฺปเวโส อาวุโส อิทานิ คาโม’’ติ วทติฯ เต ‘‘โหตุ, ภเนฺต, อจฺฉถ ตุเมฺห, มยํ ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา อาหริสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺติฯ อถ สามเณโรปิ ทธิอาทีนิ อาหริตฺวา ภตฺตญฺจ พฺยญฺชนญฺจ สมฺปาเทตฺวา อุปเนติ, ตํ ภุญฺชนฺตเสฺสว อุปฎฺฐากา ภตฺตํ ปหิณนฺติ, ตโตปิ มนาปํ มนาปํ ภุญฺชติฯ อถ ภิกฺขู ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ, ตโตปิ มนาปํ มนาปํ คีวายามกํ ภุญฺชติเยวฯ เอวํ จตุมาสมฺปิ วีตินาเมติฯ อยํ วุจฺจติ ภิกฺขุ ‘‘มุณฺฑกุฎุมฺพิกชีวิกํ ชีวติ, น สมณชีวิก’’นฺติฯ เอวรูโป อามิสสนฺนิธิ นาม โหติฯ
Āmisanti annādivuttāvasesaṃva daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷa- bhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā bhuñjitvā ‘‘sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisathā’’ti vuttepi ‘‘duppaveso āvuso idāni gāmo’’ti vadati. Te ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati bhikkhu ‘‘muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvika’’nti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti.
ภิกฺขุโน ปน วสนฎฺฐาเน เอกา ตณฺฑุลนาฬิ เอโก คุฬปิโณฺฑ จตุภาคมตฺตํ สปฺปีติ เอตฺตกํ นิเธตุํ วฎฺฎติ อกาเล สมฺปตฺตโจรานํ อตฺถายฯ เต หิ เอตฺตกมฺปิ อามิสปฎิสนฺถารํ อลภนฺตา ชีวิตาปิ โวโรเปยฺยุํ, ตสฺมา สเจปิ เอตฺตกํ นตฺถิ, อาหราเปตฺวาปิ ฐเปตุํ วฎฺฎติฯ อผาสุกกาเล จ ยเทตฺถ กปฺปิยํ, ตํ อตฺตนาปิ ปริภุญฺชิตุํ วฎฺฎติฯ กปฺปิยกุฎิยํ ปน พหุํ ฐเปนฺตสฺสาปิ สนฺนิธิ นาม นตฺถิฯ
Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sacepi ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi.
๑๖๐. ฌายี น ปาทโลลสฺสาติ ฌานาภิรโต จ น จ ปาทโลโล อสฺสฯ วิรเม กุกฺกุจฺจา นปฺปมเชฺชยฺยาติ หตฺถกุกฺกุจฺจาทิกุกฺกุจฺจํ วิโนเทยฺย, สกฺกจฺจการิตาย เจตฺถ นปฺปมเชฺชยฺยฯ
160.Jhāyī na pādalolassāti jhānābhirato ca na ca pādalolo assa. Virame kukkuccā nappamajjeyyāti hatthakukkuccādikukkuccaṃ vinodeyya, sakkaccakāritāya cettha nappamajjeyya.
เอกตฺตมนุยุโตฺตติ เอกีภาวํ อนุยุโตฺตฯ ปรมตฺถครุโกติ อุตฺตมตฺถครุโกฯ ‘‘สกตฺถครุโก’’ติ วา ปาโฐฯ
Ekattamanuyuttoti ekībhāvaṃ anuyutto. Paramatthagarukoti uttamatthagaruko. ‘‘Sakatthagaruko’’ti vā pāṭho.
ปฎิสลฺลานาราโมติ อารมณํ อาราโม, ตโต ตโต อารมฺมณโต ปฎิสํหริตฺวา เอกีภาเว ปฎิสลฺลาเน อาราโม ยสฺส โส ปฎิสลฺลานาราโมฯ อสฺสาติ ภเวยฺยฯ ตสฺมิํ รโตติ ปฎิสลฺลานรโตฯ เอเตหิ สีเลสุ ปริปูรการิตํ ทเสฺสติฯ ตํ กิสฺส เหตุ? สีลวิปนฺนสฺส เอกคฺคตาปิ น สมฺปชฺชติฯ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุโตฺตติ อตฺตโน จิตฺตสมเถ ยุโตฺตฯ เอตฺถ หิ อชฺฌตฺตนฺติ วา อตฺตโนติ วา เอตํ เอกตฺถํ, พฺยญฺชนเมว นานํฯ ภุมฺมเตฺถ ปเนตํ อุปโยควจนํฯ อนูติ อิมินา อุปสเคฺคน โยเค สิทฺธํฯ
Paṭisallānārāmoti āramaṇaṃ ārāmo, tato tato ārammaṇato paṭisaṃharitvā ekībhāve paṭisallāne ārāmo yassa so paṭisallānārāmo. Assāti bhaveyya. Tasmiṃ ratoti paṭisallānarato. Etehi sīlesu paripūrakāritaṃ dasseti. Taṃ kissa hetu? Sīlavipannassa ekaggatāpi na sampajjati. Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttoti attano cittasamathe yutto. Ettha hi ajjhattanti vā attanoti vā etaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe panetaṃ upayogavacanaṃ. Anūti iminā upasaggena yoge siddhaṃ.
อนิรากตชฺฌาโนติ พหิ อนิหตชฺฌาโน อวินาสิตชฺฌาโน วาฯ นีหรณวินาสตฺถญฺหิ อิทํ นิรากรณํ นามฯ ‘‘ถมฺภํ นิรํกตฺวา นิวาตวุตฺตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๓๒๘) จสฺส ปโยโค ทฎฺฐโพฺพฯ วิปสฺสนาย สมนฺนาคโตติ สตฺตวิธาย อนุปสฺสนาย ยุโตฺตฯ สตฺตวิธา อนุปสฺสนา นาม อนิจฺจานุปสฺสนา ทุกฺขานุปสฺสนา อนตฺตานุปสฺสนา นิพฺพิทานุปสฺสนา วิราคานุปสฺสนา นิโรธานุปสฺสนา ปฎินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติฯ ตา วิสุทฺธิมเคฺค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๔๑ อาทโย, ๘๔๙ อาทโย) วิตฺถาริตา ฯ พฺยูเหตา สุญฺญาคารานนฺติ วเฑฺฒตา สุญฺญาคารานํฯ เอตฺถ จ สมถวิปสฺสนาวเสน กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา รตฺตินฺทิวํ สุญฺญาคารํ ปวิสิตฺวา นิสีทมาโน ภิกฺขุ ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ เวทิตโพฺพฯ เอกภูมกาทิเภเท ปาสาเท กุรุมาโนปิ สุญฺญาคารานํ พฺรูเหตาติ ทฎฺฐโพฺพฯ
Anirākatajjhānoti bahi anihatajjhāno avināsitajjhāno vā. Nīharaṇavināsatthañhi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma. ‘‘Thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī’’tiādīsu (su. ni. 328) cassa payogo daṭṭhabbo. Vipassanāya samannāgatoti sattavidhāya anupassanāya yutto. Sattavidhā anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā nibbidānupassanā virāgānupassanā nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanāti. Tā visuddhimagge (visuddhi. 2.741 ādayo, 849 ādayo) vitthāritā . Byūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā suññāgārānaṃ. Ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti veditabbo. Ekabhūmakādibhede pāsāde kurumānopi suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabbo.
สกฺกจฺจการีติอาทีสุ ทานาทีนํ กุสลธมฺมานํ ภาวนาย ปุคฺคลสฺส วา เทยฺยธมฺมสฺส วา สกฺกจฺจการิตาวเสน สกฺกจฺจการีฯ อสฺสาติ ภเวยฺยฯ สตตภาโว สาตจฺจํ, สาตจฺจการิตาวเสน สาตจฺจการีฯ นิรนฺตรการิตาย อฎฺฐิตการีฯ ยถา นาม กกณฺฎโก โถกํ คนฺตฺวา โถกํ ติฎฺฐติ, น นิรนฺตรํ คจฺฉติ, เอวเมว โย ปุคฺคโล เอกทิวสํ ทานํ ทตฺวา ปูชํ วา กตฺวา ธมฺมํ วา สุตฺวา สมณธมฺมํ วา กตฺวา ปุน จิรสฺสํ กโรติ, ตํ น นิรนฺตรํ ปวเตฺตติฯ โส ‘‘อสาตจฺจการี, ฐิตการี’’ติ วุจฺจติฯ โย ปน เอวํ น โหติ, โส อฎฺฐิตการีฯ อโนลีนวุตฺติโกติ นิรนฺตรกรณสงฺขาตสฺส วิปฺผารสฺส อตฺถิตาย น โอลีนวุตฺติโกฯ อนิกฺขิตฺตจฺฉโนฺทติ กุสลกิริยาย วีริยจฺฉนฺทสฺส อนิกฺขิตฺตภาเวน อนิกฺขิตฺตจฺฉโนฺทฯ อนิกฺขิตฺตธุโรติ วีริยธุรสฺส อโนโรปโก, อโนสกฺกิตมานโสติ อโตฺถฯ
Sakkaccakārītiādīsu dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ bhāvanāya puggalassa vā deyyadhammassa vā sakkaccakāritāvasena sakkaccakārī. Assāti bhaveyya. Satatabhāvo sātaccaṃ, sātaccakāritāvasena sātaccakārī. Nirantarakāritāya aṭṭhitakārī. Yathā nāma kakaṇṭako thokaṃ gantvā thokaṃ tiṭṭhati, na nirantaraṃ gacchati, evameva yo puggalo ekadivasaṃ dānaṃ datvā pūjaṃ vā katvā dhammaṃ vā sutvā samaṇadhammaṃ vā katvā puna cirassaṃ karoti, taṃ na nirantaraṃ pavatteti. So ‘‘asātaccakārī, ṭhitakārī’’ti vuccati. Yo pana evaṃ na hoti, so aṭṭhitakārī. Anolīnavuttikoti nirantarakaraṇasaṅkhātassa vipphārassa atthitāya na olīnavuttiko. Anikkhittacchandoti kusalakiriyāya vīriyacchandassa anikkhittabhāvena anikkhittacchando. Anikkhittadhuroti vīriyadhurassa anoropako, anosakkitamānasoti attho.
อปฺปฎิวานีติ อนิวตฺตนํฯ อธิฎฺฐานนฺติ กุสลกรเณ ปติฎฺฐาภาโวฯ อนุโยโคติ อนุยุญฺชนํฯ อปฺปมาโทติ สติยา อวิปฺปวาโสฯ
Appaṭivānīti anivattanaṃ. Adhiṭṭhānanti kusalakaraṇe patiṭṭhābhāvo. Anuyogoti anuyuñjanaṃ. Appamādoti satiyā avippavāso.
๑๖๑. ตนฺทิํ มายํ หสฺสํ ขิฑฺฑนฺติ อาลสิยญฺจ มายญฺจ หสฺสญฺจ กายิกํ วาจสิกํ ขิฑฺฑญฺจฯ สวิภูสนฺติ สทฺธิํ วิภูสายฯ
161.Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍanti ālasiyañca māyañca hassañca kāyikaṃ vācasikaṃ khiḍḍañca. Savibhūsanti saddhiṃ vibhūsāya.
รตฺตินฺทิวํ ฉโกฎฺฐาสํ กริตฺวาติ ปุริมยามมชฺฌิมยามปจฺฉิมยามวเสน รตฺติํ ตโย ตถา ทิวาติ ฉพฺพิธํ โกฎฺฐาสํ กตฺวาฯ ปญฺจโกฎฺฐาสํ ปฎิชเคฺคยฺยาติ รตฺติํ มชฺฌิมยามํ วิสฺสเชฺชตฺวา อวเสสปญฺจโกฎฺฐาเสสุ น นิทฺทํ โอกฺกเมยฺยฯ เอกโกฎฺฐาสํ นิปเชฺชยฺยาติ เอกํ มชฺฌิมยามโกฎฺฐาสํ สโต สมฺปชาโน นิปชฺชิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกเมยฺยฯ
Rattindivaṃ chakoṭṭhāsaṃ karitvāti purimayāmamajjhimayāmapacchimayāmavasena rattiṃ tayo tathā divāti chabbidhaṃ koṭṭhāsaṃ katvā. Pañcakoṭṭhāsaṃ paṭijaggeyyāti rattiṃ majjhimayāmaṃ vissajjetvā avasesapañcakoṭṭhāsesu na niddaṃ okkameyya. Ekakoṭṭhāsaṃ nipajjeyyāti ekaṃ majjhimayāmakoṭṭhāsaṃ sato sampajāno nipajjitvā niddaṃ okkameyya.
อิธ ภิกฺขุ ทิวสมฺปิ ปุพฺพเณฺห มชฺฌเนฺห สายเนฺหติ ตโยปิ ทิวสโกฎฺฐาสา คหิตาฯ จงฺกเมน นิสชฺชายาติ สกลํ ทิวสํ อิมินา อิริยาปถทฺวเยเนว วิหรโนฺต จิตฺตสฺส อาวรณโต อาวรณีเยหิ ธเมฺมหิ ปญฺจหิ นีวรเณหิ สพฺพากุสลธเมฺมหิ วาฯ จิตฺตํ ปริโสเธยฺยาติ เตหิ ธเมฺมหิ จิตฺตํ วิโสเธยฺยฯ ฐานํ ปเนตฺถ กิญฺจาปิ น คหิตํ, จงฺกมนิสชฺชาสนฺนิสฺสิตํ ปน กตฺวา คเหตพฺพเมวฯ ปฐมํ ยามนฺติ สกลสฺมิมฺปิ ปฐมยาเมฯ
Idha bhikkhu divasampi pubbaṇhe majjhanhe sāyanheti tayopi divasakoṭṭhāsā gahitā. Caṅkamena nisajjāyāti sakalaṃ divasaṃ iminā iriyāpathadvayeneva viharanto cittassa āvaraṇato āvaraṇīyehi dhammehi pañcahi nīvaraṇehi sabbākusaladhammehi vā. Cittaṃ parisodheyyāti tehi dhammehi cittaṃ visodheyya. Ṭhānaṃ panettha kiñcāpi na gahitaṃ, caṅkamanisajjāsannissitaṃ pana katvā gahetabbameva. Paṭhamaṃ yāmanti sakalasmimpi paṭhamayāme.
เสยฺยนฺติ เอตฺถ กามโภคีเสยฺยา เปตเสยฺยา สีหเสยฺยา ตถาคตเสยฺยาติ จตโสฺส เสยฺยาฯ ตตฺถ ‘‘เยภุเยฺยน, ภิกฺขเว, กามโภคี วาเมน ปเสฺสน เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๔๒๔๖) อยํ กามโภคีเสยฺยาฯ เตสุ หิ เยภุเยฺยน ทกฺขิณปเสฺสน สยาโน นาม นตฺถิฯ ‘‘เยภุเยฺยน, ภิกฺขเว, เปตา อุตฺตานา เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ เปตเสยฺยาฯ อปฺปมํสโลหิตตฺตา หิ อฎฺฐิสงฺฆาฎฆฎฺฎิตา เอเกน ปเสฺสน สยิตุํ น สโกฺกนฺติ, อุตฺตานาว เสนฺติฯ ‘‘สีโห, ภิกฺขเว, มิคราชา ทกฺขิเณน ปเสฺสน เสยฺยํ กเปฺปติ…เป.… อตฺตมโน โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ สีหเสยฺยาฯ เตชุสฺสทตฺตา หิ สีโห มิคราชา เทฺว ปุริมปาเท เอกสฺมิํ ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมิํ ฐาเน ฐเปตฺวา นงฺคุฎฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฎฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลเกฺขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติฯ ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺรโสฺต ปพุชฺฌติ, สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทาทีนํ ฐิโตกาสํ สลฺลเกฺขติฯ สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา, น สูรภาวสฺส อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตเตฺถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติฯ อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา จ สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฎฺฐตุโฎฺฐ อุฎฺฐาย สีหวิชมฺภิตํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติฯ จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา ปน ตถาคตเสยฺยาติ วุจฺจติฯ ตาสุ อิธ สีหเสยฺยา อาคตาฯ อยญฺหิ เตชุสฺสทอิริยาปถตฺตา อุตฺตมเสยฺยา นามฯ
Seyyanti ettha kāmabhogīseyyā petaseyyā sīhaseyyā tathāgataseyyāti catasso seyyā. Tattha ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī vāmena passena sentī’’ti (a. ni. 1.4246) ayaṃ kāmabhogīseyyā. Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi. ‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ petaseyyā. Appamaṃsalohitattā hi aṭṭhisaṅghāṭaghaṭṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti. ‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti…pe… attamano hotī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati. Divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrasto pabujjhati, sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti, ‘‘nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā, na sūrabhāvassa anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana ‘‘tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma.
ปาเท ปาทนฺติ ทกฺขิณปาเท วามปาทํฯ อจฺจาธายาติ อติอาธาย อีสกํ อติกฺกมฺม ฐเปตฺวาฯ โคปฺผเกน หิ โคปฺผเก, ชาณุนา วา ชาณุมฺหิ สงฺฆฎฺฎิยมาเน อภิณฺหํ เวทนา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ น โหติ, เสยฺยา อผาสุ โหติฯ ยถา ปน น สงฺฆเฎฺฎติ, เอวํ อติกฺกมฺม ฐปิเต เวทนา นุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, เสยฺยา ผาสุ โหติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘ปาเท ปาทํ อจฺจาธายา’’ติฯ สโต สมฺปชาโนติ สติยา เจว สมฺปชานปญฺญาย จ สมนฺนาคโต หุตฺวาฯ อิมินา สุปริคฺคาหกํ สติสมฺปชญฺญํ กถิตํฯ อุฎฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวาติ ‘‘อสุกเวลาย นาม อุฎฺฐหิสฺสามี’’ติ เอวํ อุฎฺฐานเวลาปริเจฺฉทกํ อุฎฺฐานสญฺญํ จิเตฺต ฐเปตฺวาฯ เอวํ กตฺวา นิปโนฺน หิ ยถาปริจฺฉินฺนกาเลเยว อุฎฺฐาติฯ
Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsu hoti. Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsu hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘pāde pādaṃ accādhāyā’’ti. Sato sampajānoti satiyā ceva sampajānapaññāya ca samannāgato hutvā. Iminā supariggāhakaṃ satisampajaññaṃ kathitaṃ. Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvāti ‘‘asukavelāya nāma uṭṭhahissāmī’’ti evaṃ uṭṭhānavelāparicchedakaṃ uṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā. Evaṃ katvā nipanno hi yathāparicchinnakāleyeva uṭṭhāti.
วีริยินฺทฺริยนิเทฺทเส เจตสิโกติ อิทํ วีริยสฺส นิยมโต เจตสิกภาวทีปนตฺถํ วุตฺตํ, อิทญฺหิ วีริยํ ‘‘ยทปิ, ภิกฺขเว, กายิกํ วีริยํ, ตทปิ วีริยสโมฺพชฺฌโงฺค, ยทปิ เจตสิกํ วีริยํ, ตทปิ วีริยสโมฺพชฺฌโงฺคติฯ อิติหิทํ อุเทฺทสํ คจฺฉตี’’ติ เอวมาทีสุ สุเตฺตสุ (สํ. นิ. ๕.๒๓๓) จงฺกมาทีนิ กโรนฺตสฺส อุปฺปชฺชนตาย กายิกนฺติ วุจฺจมานมฺปิ กายวิญฺญาณํ วิย กายิกํ นาม นตฺถิ, เจตสิกเมว ปเนตนฺติ ทีเปตุํ ‘‘เจตสิโก’’ติ วุตฺตํฯ วีริยารโมฺภติ วีริยสงฺขาโต อารโมฺภฯ อยญฺหิ อารมฺภสโทฺท กเมฺม อาปตฺติยํ กิริยายํ วีริเย หิํสายํ วิโกปเนติ อเนเกสุ อเตฺถสุ อาคโตฯ
Vīriyindriyaniddese cetasikoti idaṃ vīriyassa niyamato cetasikabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ, idañhi vīriyaṃ ‘‘yadapi, bhikkhave, kāyikaṃ vīriyaṃ, tadapi vīriyasambojjhaṅgo, yadapi cetasikaṃ vīriyaṃ, tadapi vīriyasambojjhaṅgoti. Itihidaṃ uddesaṃ gacchatī’’ti evamādīsu suttesu (saṃ. ni. 5.233) caṅkamādīni karontassa uppajjanatāya kāyikanti vuccamānampi kāyaviññāṇaṃ viya kāyikaṃ nāma natthi, cetasikameva panetanti dīpetuṃ ‘‘cetasiko’’ti vuttaṃ. Vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Ayañhi ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kiriyāyaṃ vīriye hiṃsāyaṃ vikopaneti anekesu atthesu āgato.
‘‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ สโมฺภติ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา;
‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā;
อารมฺภานํ นิโรเธน, นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติฯ (สุ. นิ. ๗๔๙) –
Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti. (su. ni. 749) –
เอตฺถ หิ กมฺมํ อารโมฺภติ อาคตํฯ ‘‘อารมฺภติ จ วิปฺปฎิสารี จ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๒; ปุ. ป. ๑๙๑) เอตฺถ อาปตฺติฯ ‘‘มหายญฺญา มหารมฺภา, น เต โหนฺติ มหปฺผลา’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๙; สํ. นิ. ๑.๑๒๐) เอตฺถ ยูปุสฺสาปนาทิกิริยาฯ ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕; กถา. ๓๓๓; เนตฺติ. ๒๙; เปฎโก. ๓๘; มิ. ป. ๕.๑.๔) เอตฺถ วีริยํฯ ‘‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารมฺภนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๕๑) เอตฺถ หิํสาฯ ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฎิวิรโต โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๐; ม. นิ. ๑.๒๙๓) เอตฺถ เฉทนภญฺชนาทิกํ วิโกปนํฯ อิธ ปน วีริยเมว อธิเปฺปตํฯ เตนาห ‘‘วีริยารโมฺภติ วีริยสงฺขาโต อารโมฺภ’’ติฯ วีริยญฺหิ อารมฺภนวเสน อารโมฺภติ วุจฺจติฯ อิทมสฺส สภาวปทํฯ โกสชฺชโต นิกฺขมนวเสน นิกฺกโมฯ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนวเสน ปรกฺกโมฯ อุคฺคนฺตฺวา ยมนวเสน อุยฺยาโมฯ วายมนวเสน วายาโมฯ อุสฺสหนวเสน อุสฺสาโหฯ อธิมตฺตุสฺสหนวเสน อุโสฺสฬฺหีฯ ถิรภาวเฎฺฐน ถาโมฯ จิตฺตเจตสิกานํ ธารณวเสน อวิเจฺฉทโต วา ปวตฺตนวเสน กุสลสนฺตานํ ธาเรตีติ ธิติฯ
Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39; saṃ. ni. 1.120) ettha yūpussāpanādikiriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185; kathā. 333; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti (ma. ni. 2.51) ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10; ma. ni. 1.293) ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ. Tenāha ‘‘vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho’’ti. Vīriyañhi ārambhanavasena ārambhoti vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Kosajjato nikkhamanavasena nikkamo. Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanavasena parakkamo. Uggantvā yamanavasena uyyāmo. Vāyamanavasena vāyāmo. Ussahanavasena ussāho. Adhimattussahanavasena ussoḷhī. Thirabhāvaṭṭhena thāmo. Cittacetasikānaṃ dhāraṇavasena avicchedato vā pavattanavasena kusalasantānaṃ dhāretīti dhiti.
อปโร นโย – นิกฺกโม เจโส กามานํ ปนุทนายฯ ปรกฺกโม เจโส พนฺธนเจฺฉทายฯ อุยฺยาโม เจโส โอฆสฺส นิตฺถรณายฯ วายาโม เจโส ปารํ คมนเฎฺฐนฯ อุสฺสาโห เจโส ปุพฺพงฺคมเฎฺฐนฯ อุโสฺสฬฺหี เจโส อธิมตฺตเฎฺฐนฯ ถาโม เจโส ปลิฆุคฺฆาฎนตายฯ ธิติ เจโส อฎฺฐิตการิตายาติฯ
Aparo nayo – nikkamo ceso kāmānaṃ panudanāya. Parakkamo ceso bandhanacchedāya. Uyyāmo ceso oghassa nittharaṇāya. Vāyāmo ceso pāraṃ gamanaṭṭhena. Ussāho ceso pubbaṅgamaṭṭhena. Ussoḷhī ceso adhimattaṭṭhena. Thāmo ceso palighugghāṭanatāya. Dhiti ceso aṭṭhitakāritāyāti.
‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ, อฎฺฐิ จ อวสิสฺสตู’’ติ (อ. นิ. ๒.๕) เอวํ ปวตฺติกาเล อสิถิลปรกฺกมวเสน อสิถิลปรกฺกมตา, ถิรปรกฺกโม ทฬฺหปรกฺกโมติ อโตฺถฯ ยสฺมา ปเนตํ วีริยํ กุสลกมฺมกรณฎฺฐาเน ฉนฺทํ น นิกฺขิปติ, ธุรํ น นิกฺขิปติ, น โอตาเรติ น วิสฺสเชฺชติ, อโนสกฺกิตมานสตํ อาวหติ, ตสฺมา ‘‘อนิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา’’ติ วุตฺตํฯ ยถา ปน ตชฺชาติเก อุทกสมฺภินฺนฎฺฐาเน ธุรวาหโคณํ ‘‘คณฺหถา’’ติ วทนฺติ, โส ชาณุนา ภูมิํ อุปฺปีเฬตฺวาปิ ธุรํ วหติ, ภูมิยํ ปติตุํ น เทติ, เอวเมว วีริยํ กุสลกมฺมกรณฎฺฐาเน ธุรํ น นิกฺขิปติ ปคฺคณฺหาติ, ตสฺมา ‘‘ธุรสมฺปคฺคาโห’’ติ วุตฺตํฯ ปคฺคหลกฺขเณ อินฺทฎฺฐํ กาเรตีติ วีริยินฺทฺริยํฯ โกสเชฺช น กมฺปตีติ วีริยพลํฯ ยาถาวนิยฺยานิกกุสลวายามตาย สมฺมาวายาโมฯ
‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’ti (a. ni. 2.5) evaṃ pavattikāle asithilaparakkamavasena asithilaparakkamatā, thiraparakkamo daḷhaparakkamoti attho. Yasmā panetaṃ vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne chandaṃ na nikkhipati, dhuraṃ na nikkhipati, na otāreti na vissajjeti, anosakkitamānasataṃ āvahati, tasmā ‘‘anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā’’ti vuttaṃ. Yathā pana tajjātike udakasambhinnaṭṭhāne dhuravāhagoṇaṃ ‘‘gaṇhathā’’ti vadanti, so jāṇunā bhūmiṃ uppīḷetvāpi dhuraṃ vahati, bhūmiyaṃ patituṃ na deti, evameva vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne dhuraṃ na nikkhipati paggaṇhāti, tasmā ‘‘dhurasampaggāho’’ti vuttaṃ. Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Yāthāvaniyyānikakusalavāyāmatāya sammāvāyāmo.
ตนฺทีติ ชาติอาลสิยํฯ ตนฺทิยนาติ ตนฺทิยนากาโรฯ ตนฺทิมนกตาติ ตนฺทิยา อภิภูตจิตฺตตาฯ อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ, อาลสฺยายนากาโร อาลสฺยายนาฯ อาลสฺยายิตสฺส ภาโว อาลสฺยายิตตฺตํฯ อิติ สเพฺพหิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายาลสิยํ กถิตํฯ
Tandīti jātiālasiyaṃ. Tandiyanāti tandiyanākāro. Tandimanakatāti tandiyā abhibhūtacittatā. Alasassa bhāvo ālasyaṃ, ālasyāyanākāro ālasyāyanā. Ālasyāyitassa bhāvo ālasyāyitattaṃ. Iti sabbehi imehi padehi kilesavasena kāyālasiyaṃ kathitaṃ.
วญฺจนิกา จริยาติ วญฺจนิกา กิริยาฯ มา มํ ชญฺญาติ วาจํ ภาสตีติ ชานํเยว ปณฺณตฺติํ วีติกฺกมโนฺต ภิกฺขุ ภาริยํ กโรติ, อมฺหากํ ปน วีติกฺกมฎฺฐานํ นาม นตฺถีติ อุปสโนฺต วิย ภาสติฯ กาเยน ปรกฺกมตีติ ‘‘มยา กตํ อิทํ ปาปกมฺมํ มา เกจิ ชานิํสู’’ติ กาเยน วตฺตํ กโรติฯ วิชฺชมานโทสปฎิจฺฉาทนโต จกฺขุโมหนมายา วิยาติ มายา, มายาวิโน ภาโว มายาวิตาฯ กตฺวา ปาปํ ปุน ปฎิจฺฉาทนโต อติ อสฺสรติ เอตาย สโตฺตติ อจฺจสราฯ กายวาจากิริยาหิ อญฺญถา ทสฺสนโต วเญฺจตีติ วญฺจนาฯ เอตาย สตฺตา นิกโรนฺตีติ นิกติ, มิจฺฉา กโรนฺตีติ อโตฺถฯ ‘‘นาหํ เอวํ กโรมี’’ติ ปาปานํ นิกฺขิปนโต นิกิรณาฯ ‘‘นาหํ เอวํ กโรมี’’ติ ปริวชฺชนโต ปริหรณาฯ กายาทีหิ สํวรณโต คูหนาฯ สพฺพโต ภาเคน คูหนา ปริคูหนาฯ ติณปเณฺณหิ วิย คูถํ กายวจีกเมฺมหิ ปาปํ ฉาทิยตีติ ฉาทนาฯ สพฺพโต ภาเคน ฉาทนา ปริจฺฉาทนาฯ น อุตฺตานํ กตฺวา ทเสฺสตีติ อนุตฺตานีกมฺมํฯ น ปากฎํ กตฺวา ทเสฺสตีติ อนาวิกมฺมํฯ สุฎฺฐุ ฉาทนา โวจฺฉาทนาฯ กตปาปปฎิจฺฉาทนวเสน ปุนปิ ปาปสฺส กรณโต ปาปกิริยาฯ อยํ วุจฺจตีติ อยํ กตปฎิจฺฉาทนลกฺขณา มายา นาม วุจฺจติฯ ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ภสฺมาปฎิจฺฉโนฺน วิย องฺคาโร, อุทกปฎิจฺฉโนฺน วิย ขาณุ, ปิโลติกาย ปลิเวฐิตํ วิย จ สตฺถํ โหติฯ อติเวลํ ทนฺตวิทํสกํ หสตีติ ปมาณาติกฺกนฺตํ ทนฺตํ วิวริตฺวา ปเรสํ ทเสฺสตฺวา หาสํ โสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา หสติฯ
Vañcanikā cariyāti vañcanikā kiriyā. Mā maṃ jaññāti vācaṃ bhāsatīti jānaṃyeva paṇṇattiṃ vītikkamanto bhikkhu bhāriyaṃ karoti, amhākaṃ pana vītikkamaṭṭhānaṃ nāma natthīti upasanto viya bhāsati. Kāyena parakkamatīti ‘‘mayā kataṃ idaṃ pāpakammaṃ mā keci jāniṃsū’’ti kāyena vattaṃ karoti. Vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti māyā, māyāvino bhāvo māyāvitā. Katvā pāpaṃ puna paṭicchādanato ati assarati etāya sattoti accasarā. Kāyavācākiriyāhi aññathā dassanato vañcetīti vañcanā. Etāya sattā nikarontīti nikati, micchā karontīti attho. ‘‘Nāhaṃ evaṃ karomī’’ti pāpānaṃ nikkhipanato nikiraṇā. ‘‘Nāhaṃ evaṃ karomī’’ti parivajjanato pariharaṇā. Kāyādīhi saṃvaraṇato gūhanā. Sabbato bhāgena gūhanā parigūhanā. Tiṇapaṇṇehi viya gūthaṃ kāyavacīkammehi pāpaṃ chādiyatīti chādanā. Sabbato bhāgena chādanā paricchādanā. Na uttānaṃ katvā dassetīti anuttānīkammaṃ. Na pākaṭaṃ katvā dassetīti anāvikammaṃ. Suṭṭhu chādanā vocchādanā. Katapāpapaṭicchādanavasena punapi pāpassa karaṇato pāpakiriyā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā nāma vuccati. Yāya samannāgato puggalo bhasmāpaṭicchanno viya aṅgāro, udakapaṭicchanno viya khāṇu, pilotikāya paliveṭhitaṃ viya ca satthaṃ hoti. Ativelaṃ dantavidaṃsakaṃ hasatīti pamāṇātikkantaṃ dantaṃ vivaritvā paresaṃ dassetvā hāsaṃ somanassaṃ uppādetvā hasati.
กายิกา จ ขิฑฺฑาติ กาเยน ปวตฺตา กีฬาฯ เอเสว นโย วาจสิกายปิฯ หตฺถีหิปิ กีฬนฺตีติ หตฺถีหิ กีฬิตตฺถาย ปุรโต ธาวนอาธาวนปิฎฺฐนิสีทนาทิกีฎฺฐาย กีฬนฺติฯ เอเสว นโย อสฺสรเถสุปิฯ อฎฺฐปเทปิ กีฬนฺตีติ เอเกกาย ปนฺติยา อฎฺฐ อฎฺฐ ปทานิ อสฺสาติ อฎฺฐปทํ, ตสฺมิํ อฎฺฐปเทฯ ทสปเทปิ เอเสว นโยฯ อากาเสปีติ อฎฺฐปททสปเทสุ วิย อากาเสเยว กีฬนฺติฯ ปริหารปเถปีติ ภูมิยํ นานาปถมณฺฑลํ กตฺวา ตตฺถ ปริหริตพฺพปถํ ปริหรนฺตา กีฬนฺติฯ สนฺติกายปิ กีฬนฺตีติ สนฺติกกีฬาย กีฬนฺติ, เอกชฺฌํ ฐปิตา สาริโย วา ปาสาณสกฺขราโย วา อจาเลนฺตา นเขเนว อปเนนฺติ จ อุปเนนฺติ จฯ สเจ ตตฺถ กาจิ จลติ, ปราชโย โหตีติฯ
Kāyikāca khiḍḍāti kāyena pavattā kīḷā. Eseva nayo vācasikāyapi. Hatthīhipi kīḷantīti hatthīhi kīḷitatthāya purato dhāvanaādhāvanapiṭṭhanisīdanādikīṭṭhāya kīḷanti. Eseva nayo assarathesupi. Aṭṭhapadepi kīḷantīti ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ, tasmiṃ aṭṭhapade. Dasapadepi eseva nayo. Ākāsepīti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanti. Parihārapathepīti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha pariharitabbapathaṃ pariharantā kīḷanti. Santikāyapi kīḷantīti santikakīḷāya kīḷanti, ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā pāsāṇasakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca. Sace tattha kāci calati, parājayo hotīti.
ขลิกายาติ ชูตผลเก ปาสกกีฬาย กีฬนฺติฯ ฆฎิกายาติ ฆฎิกา วุจฺจติ ทีฆทณฺฑเกน รสฺสทณฺฑกํ ปหรณกีฬา, ตาย กีฬนฺติฯ สลากหเตฺถนาติ ลาขาย วา มญฺชฎฺฐิยา วา ปิโฎฺฐทเกน วา สลากหตฺถํ เตเมตฺวา ‘‘กิํ โหตู’’ติ ภูมิยํ วา ภิตฺติยํ วา ตํ ปหริตฺวา หตฺถิอสฺสาทิรูปานิ ทเสฺสนฺตา กีฬนฺติฯ อเกฺขนาติ คุเฬนฯ ปงฺกจีเรนาติ ปงฺกจีรํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิกา, ตํ ธมนฺตา กีฬนฺติฯ วงฺกเกนาติ คามทารกานํ กีฬนเกน ขุทฺทกนงฺคเลนฯ โมกฺขจิกายาติ สมฺปริวตฺตกกีฬาย, อากาเส วา ทณฺฑํ คเหตฺวา ภูมิยํ วา สีสํ ฐเปตฺวา เหฎฺฐุปริยภาเวน ปริวตฺตนฺตา กีฬนฺตีติ วุตฺตํ โหติฯ จิงฺคุลเกนาติ จิงฺคุลกํ วุจฺจติ ตาลปณฺณาทีหิ กตํ วาตปฺปหาเรน ปริพฺภมนจกฺกํ, เตน กีฬนฺติฯ ปตฺตาฬฺหเกนาติ ปตฺตาฬฺหกํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิ, ตาย วาลิกาทีนิ มินนฺตา กีฬนฺติฯ รถเกนาติ ขุทฺทกรเถนฯ ธนุเกนาติ ขุทฺทกธนุนาฯ อกฺขริกายาติ อกฺขริกา วุจฺจติ อากาเส วา ปิฎฺฐิยํ วา อกฺขรชานนกีฬา, ตาย กีฬนฺติฯ มเนสิกายาติ มเนสิกา วุจฺจติ มนสา จินฺติตชานนกีฬา, ตาย กีฬนฺติฯ ยถาวเชฺชนาติ ยถาวชฺชํ วุจฺจติ กาณกุณิขุชฺชาทีนํ ยํ ยํ วชฺชํ, ตํ ตํ ปโยเชตฺวา ทสฺสนกีฬา, ตาย กีฬนฺติฯ มุขเภริกนฺติ มุขสเทฺทน เภรี วิย วาทนํฯ มุขาลมฺพรนฺติ มุขานุลิตฺตเภริสทฺทกรณํฯ มุขฑิณฺฑิมกนฺติ มุเขน ปหตเภริสทฺทกรณํฯ มุขวลิมกนฺติ โอฎฺฐมํสํ ชิมฺหํ กตฺวา สทฺทกรณํฯ ‘‘มุขตลิก’’นฺติปิ ปาโฐ, มุขํ ปริวเตฺตตฺวา ธมนํ ฯ มุขเภรุฬกนฺติ มุเขน เภริวาทนํฯ นาฎกนฺติ อภินยํ ทเสฺสตฺวา อุคฺคณฺหาปนํฯ ‘‘นฎฺฎก’’นฺติปิ ปาโฐฯ ลาปนฺติ อุกฺกุฎฺฐิตกรณํฯ คีตนฺติ คายนํฯ ทวกมฺมนฺติ หสฺสกีฬากรณํฯ อยํ วาจสิกา ขิฑฺฑาติ อยํ กีฬา วาจาย ชาตา วจีทฺวาเร อุปฺปนฺนาฯ
Khalikāyāti jūtaphalake pāsakakīḷāya kīḷanti. Ghaṭikāyāti ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷā, tāya kīḷanti. Salākahatthenāti lākhāya vā mañjaṭṭhiyā vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā ‘‘kiṃ hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpāni dassentā kīḷanti. Akkhenāti guḷena. Paṅkacīrenāti paṅkacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikā, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakenāti gāmadārakānaṃ kīḷanakena khuddakanaṅgalena. Mokkhacikāyāti samparivattakakīḷāya, ākāse vā daṇḍaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattantā kīḷantīti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakenāti ciṅgulakaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ, tena kīḷanti. Pattāḷhakenāti pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālikādīni minantā kīḷanti. Rathakenāti khuddakarathena. Dhanukenāti khuddakadhanunā. Akkharikāyāti akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Manesikāyāti manesikā vuccati manasā cintitajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Yathāvajjenāti yathāvajjaṃ vuccati kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā, tāya kīḷanti. Mukhabherikanti mukhasaddena bherī viya vādanaṃ. Mukhālambaranti mukhānulittabherisaddakaraṇaṃ. Mukhaḍiṇḍimakanti mukhena pahatabherisaddakaraṇaṃ. Mukhavalimakanti oṭṭhamaṃsaṃ jimhaṃ katvā saddakaraṇaṃ. ‘‘Mukhatalika’’ntipi pāṭho, mukhaṃ parivattetvā dhamanaṃ . Mukhabheruḷakanti mukhena bherivādanaṃ. Nāṭakanti abhinayaṃ dassetvā uggaṇhāpanaṃ. ‘‘Naṭṭaka’’ntipi pāṭho. Lāpanti ukkuṭṭhitakaraṇaṃ. Gītanti gāyanaṃ. Davakammanti hassakīḷākaraṇaṃ. Ayaṃ vācasikā khiḍḍāti ayaṃ kīḷā vācāya jātā vacīdvāre uppannā.
เกสา จ มสฺสุ จาติอาทีสุ เกสานํ กตฺตริกาย ฐานาติริตฺตานิ อกตฺวา กตฺตริกาย เฉทนํ มสฺสูนํ ทาฐิกํ ฐเปตฺวา กปฺปาสนญฺจ เอกโตวณฺฑิกาทิมาลา จ มูลคนฺธาทิคนฺธา จ ฉวิกรณวิเลปนา จฯ คีวาทีสุ ปิฬนฺธนอาภรณา จ สีเส ปฎิมุญฺจนปสาธนปิฬนฺธนา จ สรีรนิวาสนวิจิตฺรวตฺถา จ สํเวลฺลิยพนฺธนปสาธนญฺจฯ ‘‘ปราสน’’นฺติปิ ปาโฐฯ สีสเวฐนปฎสงฺขาตเวฐนญฺจฯ
Kesā ca massu cātiādīsu kesānaṃ kattarikāya ṭhānātirittāni akatvā kattarikāya chedanaṃ massūnaṃ dāṭhikaṃ ṭhapetvā kappāsanañca ekatovaṇḍikādimālā ca mūlagandhādigandhā ca chavikaraṇavilepanā ca. Gīvādīsu piḷandhanaābharaṇā ca sīse paṭimuñcanapasādhanapiḷandhanā ca sarīranivāsanavicitravatthā ca saṃvelliyabandhanapasādhanañca. ‘‘Parāsana’’ntipi pāṭho. Sīsaveṭhanapaṭasaṅkhātaveṭhanañca.
อุจฺฉาทนาทีสุ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตทารกานํ สรีรคโนฺธ ทฺวาทสมตฺตวสฺสกาเล นสฺสติ, เตสํ สรีรคนฺธหรณตฺถาย คนฺธจุณฺณาทีหิ อุจฺฉาเทนฺติ, เอวรูปํ อุจฺฉาทนํ น วฎฺฎติฯ ปุญฺญวเนฺต ปน ทารเก อูรูสุ นิปชฺชาเปตฺวา เตเลน มเกฺขตฺวา หตฺถปาทอูรุนาภิอาทีนํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ ปริมทฺทนฺติ, เอวรูปํ ปริมทฺทนํ น วฎฺฎติฯ
Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasamattavassakāle nassati, tesaṃ sarīragandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti, evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati.
นฺหาปนนฺติ เตสํเยว ทารกานํ คนฺธาทีหิ นฺหาปนํฯ สมฺพาหนนฺติ มหามลฺลานํ วิย หตฺถปาเท มุคฺคราทีหิ ปหริตฺวา พาหุวฑฺฒนํฯ อาทาสนฺติ ยํกิญฺจิ อาทาสํ ปริหริตุํ น วฎฺฎติฯ อญฺชนํ อลงฺการญฺชนเมวฯ มาลาติ พทฺธมาลา วา อพทฺธมาลา วาฯ วิเลปนนฺติ ยํกิญฺจิ ฉวิราคกรณํฯ มุขจุณฺณกํ มุขเลปนนฺติ มุเข กาฬปีฬกาทีนํ หรณตฺถาย มตฺติกากกฺกํ เทนฺติฯ เตน โลหิเต จลิเต สาสปกกฺกํ เทนฺติ, เตน โทเส ขาทิเต ติลกกฺกํ เทนฺติ, เตน โลหิเต สนฺนิสิเนฺน หลิทฺทิกกฺกํ เทนฺติ, เตน ฉวิวเณฺณ อารูเฬฺห มุขจุณฺณเกน มุขํ จุเณฺณนฺติ, ตํ สพฺพํ น วฎฺฎติฯ
Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃkiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Añjanaṃ alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. Vilepananti yaṃkiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇakaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikākakkaṃ denti. Tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti, tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti, tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.
หตฺถพนฺธาทีสุ หเตฺถ วิจิตฺรสงฺขกปาลาทีนิ พนฺธิตฺวา วิจรนฺติ, ตํ วา อญฺญํ วา สพฺพมฺปิ หตฺถาภรณํ น วฎฺฎติฯ อปเร สิขํ พนฺธิตฺวา วิจรนฺติ, สุวณฺณจีรกมุตฺตาวฬิอาทีหิ จ ตํ ปริกฺขิปนฺติ, ตํ สพฺพํ น วฎฺฎติฯ อปเร จตุหตฺถทณฺฑํ วา อญฺญํ วา ปน อลงฺกตทณฺฑกํ คเหตฺวา วิจรนฺติ , ตถา อิตฺถิปุริสรูปาทิวิจิตฺตํ เภสชฺชนาฬิกํ สุปริกฺขิตฺตํ วามปเสฺส โอลเคฺคนฺติ, อปเร อเนกจิตฺรโกสํ อติติขิณํ อสิํ, ปญฺจวณฺณสุตฺตสิพฺพิตํ มกรทนฺตกาทิวิจิตฺตํ ฉตฺตํ, สุวณฺณรชตาทิวิจิตฺรา โมรปิญฺฉาทิปริกฺขิตฺตา อุปาหนา, เกจิ รตนมตฺตายามํ จตุรงฺคุลวิตฺถตํ เกสนฺตปริเจฺฉทํ ทเสฺสตฺวา เมฆมุเข วิชฺชุลตํ วิย นลาเฎ อุณฺหีสปฎฺฎํ พนฺธิตฺวา จูฬามณิํ ธาเรนฺติ, จามรวาลพีชนิํ ธาเรนฺติ, ตํ สพฺพํ น วฎฺฎติฯ
Hatthabandhādīsu hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati. Apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti, suvaṇṇacīrakamuttāvaḷiādīhi ca taṃ parikkhipanti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti , tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggenti, apare anekacitrakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhitvā cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālabījaniṃ dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.
อิมสฺส วา ปูติกายสฺสาติ อิมสฺส จาตุมหาภูตมยสฺส กุณปสรีรสฺสฯ เกฬนาติ กีฬาปนา ฯ ปริเกฬนาติ สพฺพโต ภาเคน กีฬาปนาฯ เคธิตตาติ อภิกงฺขิตตาฯ เคธิตตฺตนฺติ คิทฺธภาโว อภิกงฺขิตภาโวฯ จปลตาติ อลงฺการกรณํฯ จาปลฺยนฺติ จปลภาวํฯ
Imassa vā pūtikāyassāti imassa cātumahābhūtamayassa kuṇapasarīrassa. Keḷanāti kīḷāpanā . Parikeḷanāti sabbato bhāgena kīḷāpanā. Gedhitatāti abhikaṅkhitatā. Gedhitattanti giddhabhāvo abhikaṅkhitabhāvo. Capalatāti alaṅkārakaraṇaṃ. Cāpalyanti capalabhāvaṃ.
สวิภูสนฺติอาทีสุ วิภูสาย สห สวิภูสํฯ ฉวิราคกรณสงฺขาเตน ปริวาเรน สห สปริวารํฯ ปริภเณฺฑน สห สปริภณฺฑํฯ ปริกฺขาเรน สห สปริกฺขารํฯ
Savibhūsantiādīsu vibhūsāya saha savibhūsaṃ. Chavirāgakaraṇasaṅkhātena parivārena saha saparivāraṃ. Paribhaṇḍena saha saparibhaṇḍaṃ. Parikkhārena saha saparikkhāraṃ.
๑๖๒. อาถพฺพณนฺติ อาถพฺพณิกมนฺตปฺปโยคํฯ สุปินนฺติ สุปินสตฺถํฯ ลกฺขณนฺติ มณิลกฺขณาทิํฯ โน วิทเหติ นปฺปโยเชยฺยฯ วิรุตญฺจาติ มิคาทีนํ วเฎฺฎตฺวา วสฺสิตํฯ
162.Āthabbaṇanti āthabbaṇikamantappayogaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti maṇilakkhaṇādiṃ. No vidaheti nappayojeyya. Virutañcāti migādīnaṃ vaṭṭetvā vassitaṃ.
อาถพฺพณิกาติ ปรูปฆาตมนฺตชานนกาฯ อาถพฺพณํ ปโยเชนฺตีติ อาถพฺพณิกา กิร สตฺตาหํ อโลณกํ ภุญฺชิตฺวา ทเพฺพ อตฺถริตฺวา ปถวิยํ สยมานา ตปํ จริตฺวา สตฺตเม ทิวเส สุสานภูมิํ สเชฺชตฺวา สตฺตเม ปเท ฐตฺวา หตฺถํ วเฎฺฎตฺวา วเฎฺฎตฺวา มุเขน วิชฺชํ ปริชปฺปนฺติ, อถ เตสํ กมฺมํ สมิชฺฌติฯ เอวรูปํ สนฺธาย ‘‘อาถพฺพณํ ปโยเชนฺตี’’ติ อาหฯ ตตฺถ ปโยเชนฺตีติ ยุตฺตปฺปยุตฺตา โหนฺติฯ นคเร วา รุเทฺธติ นคเร สมนฺตโต รุนฺธิตฺวา อาวริตฺวา คหิเตฯ สงฺคาเม วา ปจฺจุปฎฺฐิเตติ รเณ อุปคนฺตฺวา ฐิเตฯ ปจฺจตฺถิเกสุ ปจฺจามิเตฺตสูติ ปฎาณีภูเตสุ เวรีสุฯ อีติํ อุปฺปาเทนฺตีติ สรีรจลนํ กมฺปนํ, ตสฺส อุปฺปาทนํ กโรนฺติฯ อุปทฺทวนฺติ กายปีฬนํ กโรนฺติฯ โรคนฺติ พฺยาธิํฯ ปชฺชรกนฺติ ชรํฯ สูลนฺติ อุทฺธุมาตกํฯ วิสูจิกนฺติ วิชฺฌนํฯ ปกฺขนฺทิกนฺติ โลหิตปกฺขนฺทิกํฯ กโรนฺตีติ อุปฺปาเทนฺติฯ
Āthabbaṇikāti parūpaghātamantajānanakā. Āthabbaṇaṃ payojentīti āthabbaṇikā kira sattāhaṃ aloṇakaṃ bhuñjitvā dabbe attharitvā pathaviyaṃ sayamānā tapaṃ caritvā sattame divase susānabhūmiṃ sajjetvā sattame pade ṭhatvā hatthaṃ vaṭṭetvā vaṭṭetvā mukhena vijjaṃ parijappanti, atha tesaṃ kammaṃ samijjhati. Evarūpaṃ sandhāya ‘‘āthabbaṇaṃ payojentī’’ti āha. Tattha payojentīti yuttappayuttā honti. Nagare vā ruddheti nagare samantato rundhitvā āvaritvā gahite. Saṅgāme vā paccupaṭṭhiteti raṇe upagantvā ṭhite. Paccatthikesu paccāmittesūti paṭāṇībhūtesu verīsu. Ītiṃ uppādentīti sarīracalanaṃ kampanaṃ, tassa uppādanaṃ karonti. Upaddavanti kāyapīḷanaṃ karonti. Roganti byādhiṃ. Pajjarakanti jaraṃ. Sūlanti uddhumātakaṃ. Visūcikanti vijjhanaṃ. Pakkhandikanti lohitapakkhandikaṃ. Karontīti uppādenti.
สุปินปาฐกาติ สุปินพฺยากรณกาฯ อาทิสนฺตีติ พฺยากโรนฺติฯ โย ปุพฺพณฺหสมยํ สุปินํ ปสฺสตีติอาทีสุ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ, ปุพฺพณฺหสมเยติ อโตฺถฯ เอวํ วิปาโก โหตีติ อิฎฺฐานิฎฺฐวเสน เอวรูโป วิปาโก โหติฯ อวกุชฺช นิปโนฺนติ อโธมุโข หุตฺวา นิปโนฺน ปสฺสติฯ เอวํ สุปินปาฐกา สุปินํ อาทิสนฺติฯ
Supinapāṭhakāti supinabyākaraṇakā. Ādisantīti byākaronti. Yo pubbaṇhasamayaṃ supinaṃ passatītiādīsu accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, pubbaṇhasamayeti attho. Evaṃ vipāko hotīti iṭṭhāniṭṭhavasena evarūpo vipāko hoti. Avakujja nipannoti adhomukho hutvā nipanno passati. Evaṃ supinapāṭhakā supinaṃ ādisanti.
ตญฺจ ปน สุปินํ ปสฺสโนฺต จตูหิ การเณหิ ปสฺสติ ธาตุโกฺขภโต วา อนุภูตปุพฺพโต วา เทวโตปสํหารโต วา ปุพฺพนิมิตฺตโต วาติฯ ตตฺถ ปิตฺตาทีนํ โขภกรณปจฺจยโยเคน ขุภิตธาตุโก ธาตุโกฺขภโต สุปินํ ปสฺสติ, ปสฺสโนฺต จ นานาวิธํ สุปินํ ปสฺสติฯ อนุภูตปุพฺพโต ปสฺสโนฺต ปุเพฺพ อนุภูตปุพฺพํ อารมฺมณํ ปสฺสติฯ เทวโตปสํหารโต ปสฺสโนฺต เทวตานํ อานุภาเวน อารมฺมณานิ ปสฺสติฯ ปุพฺพนิมิตฺตโต ปสฺสโนฺต ปุญฺญาปุญฺญวเสน อุปฺปชฺชิตุกามสฺส อตฺถสฺส วา อนตฺถสฺส วา ปุพฺพนิมิตฺตภูตํ สุปินํ ปสฺสติ ฯ ตตฺถ ยํ ธาตุโกฺขภโต อนุภูตปุพฺพโต จ สุปินํ ปสฺสติ, น ตํ สจฺจํ โหติฯ ยํ เทวโตปสํหารโต ปสฺสติ, ตํ สจฺจํ วา โหติ อลิกํ วาฯ กุทฺธา หิ เทวตา อุปาเยน วินาเสตุกามา วิปรีตมฺปิ กตฺวา ทเสฺสนฺติฯ ยํ ปน ปุพฺพนิมิตฺตโต ปสฺสติ, ตํ เอกนฺตสจฺจเมว โหติฯ เอเตสํ จตุนฺนํ มูลการณานํ สํสคฺคเภทโตปิ สุปินเภโท โหติเยวฯ ตญฺจ ปเนตํ จตุพฺพิธํ สุปินํ เสกฺขปุถุชฺชนาว ปสฺสนฺติ อปฺปหีนวิปลฺลาสตฺตาฯ อเสกฺขา น ปสฺสนฺติ ปหีนวิปลฺลาสตฺตาฯ
Tañca pana supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti. Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati, passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati. Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati. Devatopasaṃhārato passanto devatānaṃ ānubhāvena ārammaṇāni passati. Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati . Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supinaṃ passati, na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati, taṃ saccaṃ vā hoti alikaṃ vā. Kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati, taṃ ekantasaccameva hoti. Etesaṃ catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva. Tañca panetaṃ catubbidhaṃ supinaṃ sekkhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā. Asekkhā na passanti pahīnavipallāsattā.
กิํ ปเนตํ ปสฺสโนฺต สุโตฺต ปสฺสติ, อุทาหุ ปฎิพุโทฺธ, อุทาหุ เนว สุโตฺต น ปฎิพุโทฺธติ? กิเญฺจตฺถ – ยทิ ตาว สุโตฺต ปสฺสติ, อภิธมฺมวิโรโธ อาปชฺชติฯ ภวงฺคจิเตฺตน หิ สุปติ, ตํ รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณํ ราคาทิสมฺปยุตฺตํ วา น โหติ, สุปินํ ปสฺสนฺตสฺส จ อีทิสานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติฯ อถ ปฎิพุโทฺธ ปสฺสติ, วินยวิโรโธ อาปชฺชติฯ ยญฺหิ ปฎิพุโทฺธ ปสฺสติ, ตํ สโพฺพหาริกจิเตฺตน ปสฺสติ, สโพฺพหาริกจิเตฺตน จ กเต วีติกฺกเม อนาปตฺติ นาม นตฺถิ, สุปินํ ปสฺสเนฺตน ปน กเต วีติกฺกเม เอกนฺตํ อนาปตฺติ เอวฯ อถ เนว สุโตฺต น ปฎิพุโทฺธ ปสฺสติ, โก นาม ปสฺสติฯ เอวญฺจ สติ สุปินสฺส อภาโวว อาปชฺชติ, น อภาโวฯ กสฺมา? ยสฺมา กปินิทฺทาปเรโต ปสฺสติฯ วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘มชฺฌูปคโต, มหาราช, กปินิทฺทาปเรโต สุปินํ ปสฺสตี’’ติ (มิ. ป. ๕.๓.๕)ฯ
Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati, udāhu paṭibuddho, udāhu neva sutto na paṭibuddhoti? Kiñcettha – yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjati. Bhavaṅgacittena hi supati, taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti, supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati, vinayavirodho āpajjati. Yañhi paṭibuddho passati, taṃ sabbohārikacittena passati, sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi, supinaṃ passantena pana kate vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, ko nāma passati. Evañca sati supinassa abhāvova āpajjati, na abhāvo. Kasmā? Yasmā kapiniddāpareto passati. Vuttañhetaṃ – ‘‘majjhūpagato, mahārāja, kapiniddāpareto supinaṃ passatī’’ti (mi. pa. 5.3.5).
กปินิทฺทาปเรโตติ มกฺกฎนิทฺทาย ยุโตฺตฯ ยถา หิ มกฺกฎสฺส นิทฺทา ลหุปริวตฺตา โหติ, เอวํ ยา นิทฺทา ปุนปฺปุนํ กุสลาทิจิตฺตโวกิณฺณตฺตา ลหุวิปริวตฺตาฯ ยสฺสา ปวตฺติยํ ปุนปฺปุนํ ภวงฺคโต อุตฺตรณํ โหติ, ตาย ยุโตฺต สุปินํ ปสฺสติฯ เตนายํ สุปิโน กุสโลปิ โหติ อกุสโลปิ อพฺยากโตปิฯ ตตฺถ สุปินเนฺต เจติยวนฺทนธมฺมสฺสวนธมฺมเทสนาทีนิ กโรนฺตสฺส กุสโล, ปาณาติปาตาทีนิ กโรนฺตสฺส อกุสโล, ทฺวีหิ อเนฺตหิ มุโตฺต อาวชฺชนตทารมฺมณกฺขเณ อพฺยากโตติ เวทิตโพฺพฯ สฺวายํ ทุพฺพลวตฺถุกตฺตา เจตนาย ปฎิสนฺธิํ อากฑฺฒิตุํ อสมโตฺถ, ปวเตฺต ปน อเญฺญหิ กุสลากุสเลหิ อุปตฺถมฺภิโต วิปากํ เทติฯ
Kapiniddāparetoti makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti, evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuviparivattā. Yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti, tāya yutto supinaṃ passati. Tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo. Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho, pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti.
มณิลกฺขณาทีสุ เอวรูโป มณิ ปสโตฺถ, เอวรูโป อปสโตฺถ, สามิโน อาโรคฺยอิสฺสริยาทีนํ เหตุ โหติ, น โหตีติ เอวํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน มณิอาทีนํ ลกฺขณํ อาทิสนฺตีติ อโตฺถฯ ตตฺถ อาวุธลกฺขณนฺติ ฐเปตฺวา อสิอาทีนิ อวเสสํ อาวุธํ ฯ อิตฺถิลกฺขณาทีนิปิ ยมฺหิ กุเล อิตฺถิปุริสาทโย วสนฺติ, ตสฺส วุทฺธิหานิวเสเนว เวทิตพฺพานิฯ อชลกฺขณาทีสุ ปน ‘‘เอวรูปานํ อชาทีนํ มํสํ ขาทิตพฺพํ, เอวรูปานํ น ขาทิตพฺพ’’นฺติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตโพฺพฯ
Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo apasattho, sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ ādisantīti attho. Tattha āvudhalakkhaṇanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ . Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule itthipurisādayo vasanti, tassa vuddhihānivaseneva veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana ‘‘evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ na khāditabba’’nti ayampi viseso veditabbo.
อปิ เจตฺถ โคธาย ลกฺขเณ จิตฺตกมฺมปิฬนฺธนาทีสุปิ ‘‘เอวรูปาย โคธาย สติ อิทํ นาม โหตี’’ติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตโพฺพฯ กณฺณิกาลกฺขณํ ปิฬนฺธนกณฺณิกายปิ เคหกณฺณิกายปิ วเสน เวทิตพฺพํฯ กจฺฉปลกฺขณมฺปิ โคธลกฺขณสทิสเมวฯ มิคลกฺขณํ สพฺพสงฺคาหิกํ สพฺพจตุปฺปทานํ ลกฺขณวเสน วุตฺตํฯ เอวํ ลกฺขณปาฐกา ลกฺขณํ อาทิสนฺตีติ เอวํ ลกฺขณสตฺถวาจกา ลกฺขณํ อาทิสนฺติ กเถนฺติฯ
Api cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi ‘‘evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotī’’ti ayampi viseso veditabbo. Kaṇṇikālakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇampi godhalakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ. Evaṃ lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṃ ādisantīti evaṃ lakkhaṇasatthavācakā lakkhaṇaṃ ādisanti kathenti.
นกฺขตฺตานีติ กตฺติกาทีนิ อฎฺฐวีสติ นกฺขตฺตานิฯ อิมินา นกฺขเตฺตน ฆรปฺปเวโส กาตโพฺพติ เคหปฺปเวสมงฺคลํ กาตพฺพํฯ มกุฎํ พนฺธิตพฺพนฺติ ปสาธนมงฺคลํ กาตพฺพํฯ วาเรยฺยนฺติ ‘‘อิมสฺส ทารกสฺส อสุกกุลโต อสุกนกฺขเตฺตน ทาริกํ อาเนถา’’ติ อาวาหกรณญฺจ ‘‘อิมํ ทาริกํ อสุกสฺส นาม ทารกสฺส อสุกนกฺขเตฺตน เทถ, เอวํ เอเตสํ วุฑฺฒิ ภวิสฺสตี’’ติ วิวาหกรณญฺจ วตฺวา วาเรยฺยสงฺขาตํ อาวาหวิวาหมงฺคลํ กาตพฺพนฺติ อาทิสนฺติฯ พีชนีหาโรติ พีชานํ วปฺปตฺถาย พหิ นีหรณํฯ ‘‘นิหโร’’ติปิ ปาฬิฯ มิควากฺกนฺติ อิทํ สพฺพสงฺคาหิกนามํ, สพฺพสกุณจตุปฺปทานํ รุตญาณวเสเนว วุตฺตํฯ มิควากฺกปาฐกาติ สกุนฺตจตุปฺปทานํ สทฺทพฺยากรณกาฯ มิควากฺกํ อาทิสนฺตีติ เตสํ สทฺทํ สุตฺวา พฺยากโรนฺติฯ รุตนฺติ สทฺทํฯ ‘‘รุท’’นฺติ วา ปาฬิฯ วสฺสิตนฺติ วาจํฯ คพฺภกรณียาติ วินสฺสมานสฺส คพฺภสฺส ปุน อวินาสาย โอสธทาเนน คพฺภสณฺฐานการกาฯ คโพฺภ หิ วาเตน ปาณเกหิ กมฺมุนา จาติ ตีหิ การเณหิ วินสฺสติฯ ตตฺถ วาเตน วินสฺสเนฺต วาตวินาสนํ สีตลํ เภสชฺชํ เทติฯ ปาณเกหิ วินสฺสเนฺต ปาณกานํ ปฎิกมฺมํ กโรติฯ กมฺมุนา วินสฺสเนฺต ปน พุทฺธาปิ ปฎิพาหิตุํ น สโกฺกนฺติฯ ตสฺมา น ตํ อิธ คหิตํฯ สาลากิยนฺติ สลากเวชฺชกมฺมํฯ สลฺลกตฺติยนฺติ สลฺลกตฺตเวชฺชกมฺมํฯ กายติกิจฺฉนฺติ มูลเภสชฺชาทีนิ โยเชตฺวา กายติกิจฺฉเวชฺชกมฺมํฯ ภูติยนฺติ ภูตเวชฺชกมฺมํฯ โกมารภจฺจนฺติ โกมารกเวชฺชกมฺมํฯ กุหาติ วิมฺหาปกาฯ ถทฺธาติ ทารุกฺขนฺธํ วิย ถทฺธสรีราฯ ลปาติ ปจฺจยปฎิพทฺธวจนกาฯ สิงฺคิติ มณฺฑนปกติกาฯ อุนฺนฬาติ อุคฺคตมานนฬาฯ อสมาหิตาติ อุปจารปฺปนาสมาธิวิรหิตาฯ
Nakkhattānīti kattikādīni aṭṭhavīsati nakkhattāni. Iminā nakkhattena gharappaveso kātabboti gehappavesamaṅgalaṃ kātabbaṃ. Makuṭaṃ bandhitabbanti pasādhanamaṅgalaṃ kātabbaṃ. Vāreyyanti ‘‘imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethā’’ti āvāhakaraṇañca ‘‘imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evaṃ etesaṃ vuḍḍhi bhavissatī’’ti vivāhakaraṇañca vatvā vāreyyasaṅkhātaṃ āvāhavivāhamaṅgalaṃ kātabbanti ādisanti. Bījanīhāroti bījānaṃ vappatthāya bahi nīharaṇaṃ. ‘‘Niharo’’tipi pāḷi. Migavākkanti idaṃ sabbasaṅgāhikanāmaṃ, sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavaseneva vuttaṃ. Migavākkapāṭhakāti sakuntacatuppadānaṃ saddabyākaraṇakā. Migavākkaṃ ādisantīti tesaṃ saddaṃ sutvā byākaronti. Rutanti saddaṃ. ‘‘Ruda’’nti vā pāḷi. Vassitanti vācaṃ. Gabbhakaraṇīyāti vinassamānassa gabbhassa puna avināsāya osadhadānena gabbhasaṇṭhānakārakā. Gabbho hi vātena pāṇakehi kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante vātavināsanaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti. Pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti. Kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti. Tasmā na taṃ idha gahitaṃ. Sālākiyanti salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Kāyatikicchanti mūlabhesajjādīni yojetvā kāyatikicchavejjakammaṃ. Bhūtiyanti bhūtavejjakammaṃ. Komārabhaccanti komārakavejjakammaṃ. Kuhāti vimhāpakā. Thaddhāti dārukkhandhaṃ viya thaddhasarīrā. Lapāti paccayapaṭibaddhavacanakā. Siṅgiti maṇḍanapakatikā. Unnaḷāti uggatamānanaḷā. Asamāhitāti upacārappanāsamādhivirahitā.
น คเณฺหยฺยาติอาทีสุ อุเทฺทสคฺคหณวเสน น คเณฺหยฺยฯ สชฺฌายวเสน น อุคฺคเณฺหยฺยฯ จิเตฺต ฐปนวเสน น ธาเรยฺยฯ สมีปํ กตฺวา ฐปนวเสน น อุปธาเรยฺยฯ อุปปริกฺขาวเสน น อุปลเกฺขยฺยฯ อเญฺญสํ วาจนวเสน นปฺปโยเชยฺยฯ
Na gaṇheyyātiādīsu uddesaggahaṇavasena na gaṇheyya. Sajjhāyavasena na uggaṇheyya. Citte ṭhapanavasena na dhāreyya. Samīpaṃ katvā ṭhapanavasena na upadhāreyya. Upaparikkhāvasena na upalakkheyya. Aññesaṃ vācanavasena nappayojeyya.
๑๖๓. เปสุณิยนฺติ เปสุญฺญํฯ เสสนิเทฺทโส จ วุตฺตโตฺถเยวฯ
163.Pesuṇiyanti pesuññaṃ. Sesaniddeso ca vuttatthoyeva.
๑๖๔. กยวิกฺกเยติ ปญฺจหิ สหธมฺมิเกหิ สทฺธิํ วญฺจนวเสน วา อุทยปตฺถนาวเสน วา น ติเฎฺฐยฺยฯ อุปวาทํ ภิกฺขุ น กเรยฺยาติ อุปวาทกเร กิเลเส อนิพฺพเตฺตโนฺต อตฺตนิ ปเรหิ สมณพฺราหฺมเณหิ อุปวาทํ น ชเนยฺยฯ คาเม จ นาภิสเชฺชยฺยาติ คาเม จ คิหิสํสคฺคาทีหิ นาภิสเชฺชยฺยฯ ลาภกมฺยา ชนํ น ลปเยยฺยาติ ลาภกามตาย ชนํ น ลปเยยฺยฯ
164.Kayavikkayeti pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ vañcanavasena vā udayapatthanāvasena vā na tiṭṭheyya. Upavādaṃ bhikkhu na kareyyāti upavādakare kilese anibbattento attani parehi samaṇabrāhmaṇehi upavādaṃ na janeyya. Gāme ca nābhisajjeyyāti gāme ca gihisaṃsaggādīhi nābhisajjeyya. Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyāti lābhakāmatāya janaṃ na lapayeyya.
เย กยวิกฺกยา วินเย ปฎิกฺขิตฺตาติ เย ทานปฎิคฺคหณวเสน กยวิกฺกยสิกฺขาปเท (ปารา. ๕๙๓ อาทโย) น วฎฺฎตีติ ปฎิกฺขิตฺตา, อิธาธิเปฺปตํ กยวิกฺกยํ ทเสฺสตุํ ‘‘ปญฺจนฺนํ สทฺธิํ ปตฺตํ วา จีวรํ วา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ ปญฺจนฺนํ สทฺธินฺติ ปญฺจหิ สหธมฺมิเกหิ สหฯ ปญฺจ สหธมฺมิกา นาม ภิกฺขุภิกฺขุนีสิกฺขมานสามเณรสามเณริโยฯ วญฺจนิยํ วาติ ปฎิรูปกํ ทเสฺสตฺวา วญฺจนิยํ วาฯ อุทยํ วา ปตฺถยโนฺตติ วุฑฺฒิํ ปเตฺถโนฺต วาฯ ปริวเตฺตตีติ ปริวตฺตนํ กโรติฯ
Ye kayavikkayā vinaye paṭikkhittāti ye dānapaṭiggahaṇavasena kayavikkayasikkhāpade (pārā. 593 ādayo) na vaṭṭatīti paṭikkhittā, idhādhippetaṃ kayavikkayaṃ dassetuṃ ‘‘pañcannaṃ saddhiṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā’’tiādimāha. Tattha pañcannaṃ saddhinti pañcahi sahadhammikehi saha. Pañca sahadhammikā nāma bhikkhubhikkhunīsikkhamānasāmaṇerasāmaṇeriyo. Vañcaniyaṃ vāti paṭirūpakaṃ dassetvā vañcaniyaṃ vā. Udayaṃ vā patthayantoti vuḍḍhiṃ patthento vā. Parivattetīti parivattanaṃ karoti.
อิทฺธิมโนฺตติ อิชฺฌนปภาววโนฺตฯ ทิพฺพจกฺขุกาติ ทิพฺพสทิสญาณจกฺขุกาฯ อถ วา ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสเยน ลทฺธญาณจกฺขุกาฯ ปรจิตฺตวิทุโนติ อตฺตโน จิเตฺตน ปเรสํ จิตฺตชานนกาฯ เต ทูรโตปิ ปสฺสนฺตีติ เอกโยชนโตปิ โยชนสตโตปิ โยชนสหสฺสโตปิ โยชนสตสหสฺสโตปิ จกฺกวาฬโตปิ เทฺวตีณิจตฺตาริปญฺจทสวีสติจตฺตาลีสสหสฺสโตปิ ตโต อติเรกโตปิ จกฺกวาฬโต ปสฺสนฺติ ทกฺขนฺติฯ อาสนฺนาปิ น ทิสฺสนฺตีติ สมีเป ฐิตาปิ นิสินฺนาปิ น ปญฺญายนฺติฯ เจตสาปิ จิตฺตํ ปชานนฺตีติ อตฺตโน จิเตฺตนาปิ ปเรสํ จิตฺตํ ปชานนฺติฯ เทวตาปิ โข สนฺติ อิทฺธิมนฺตินิโยติ เทวตาปิ เอวํ สํวิชฺชนฺติ อิชฺฌนปภาววนฺตินิโยฯ ปรจิตฺตวิทุนิโยติ ปเรสํ จิตฺตํ ชานนฺติโยฯ โอฬาริเกหิ วา กิเลเสหีติ กายทุจฺจริตาทิเกหิ วา อุปตาเปหิฯ มชฺฌิเมหิ วาติ กามวิตกฺกาทิเกหิ วาฯ สุขุเมหิ วาติ ญาติวิตกฺกาทิเกหิ วาฯ กายทุจฺจริตาทโย กมฺมปถวเสน , กามวิตกฺกาทโย วฎฺฎมูลกกิเลสวเสน เวทิตพฺพาฯ
Iddhimantoti ijjhanapabhāvavanto. Dibbacakkhukāti dibbasadisañāṇacakkhukā. Atha vā dibbavihārasannissayena laddhañāṇacakkhukā. Paracittavidunoti attano cittena paresaṃ cittajānanakā. Te dūratopi passantīti ekayojanatopi yojanasatatopi yojanasahassatopi yojanasatasahassatopi cakkavāḷatopi dvetīṇicattāripañcadasavīsaticattālīsasahassatopi tato atirekatopi cakkavāḷato passanti dakkhanti. Āsannāpi na dissantīti samīpe ṭhitāpi nisinnāpi na paññāyanti. Cetasāpi cittaṃ pajānantīti attano cittenāpi paresaṃ cittaṃ pajānanti. Devatāpi kho santi iddhimantiniyoti devatāpi evaṃ saṃvijjanti ijjhanapabhāvavantiniyo. Paracittaviduniyoti paresaṃ cittaṃ jānantiyo. Oḷārikehi vā kilesehīti kāyaduccaritādikehi vā upatāpehi. Majjhimehi vāti kāmavitakkādikehi vā. Sukhumehi vāti ñātivitakkādikehi vā. Kāyaduccaritādayo kammapathavasena , kāmavitakkādayo vaṭṭamūlakakilesavasena veditabbā.
ญาติวิตกฺกาทีสุ ‘‘มยฺหํ ญาตโย สุขชีวิโน สมฺปตฺติยุตฺตา’’ติ เอวํ ปญฺจกามคุณสนฺนิสฺสิเตน เคหสนฺนิสฺสิตเปเมน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตโกฺก ญาติวิตโกฺกฯ ‘‘มยฺหํ ญาตโย ขยํ คตา วยํ คตา สทฺธา ปสนฺนา’’ติ เอวํ ปวโตฺต ปน ญาติวิตโกฺก นาม น โหติฯ
Ñātivitakkādīsu ‘‘mayhaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’ti evaṃ pañcakāmaguṇasannissitena gehasannissitapemena ñātake ārabbha uppannavitakko ñātivitakko. ‘‘Mayhaṃ ñātayo khayaṃ gatā vayaṃ gatā saddhā pasannā’’ti evaṃ pavatto pana ñātivitakko nāma na hoti.
‘‘อมฺหากํ ชนปโท สุภิโกฺข สมฺปนฺนสโสฺส’’ติ ตุฎฺฐมานสสฺส เคหสฺสิตเปมวเสน อุปฺปนฺนวิตโกฺก ชนปทวิตโกฺกฯ ‘‘อมฺหากํ ชนปเท มนุสฺสา สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา วยํ คตา’’ติ เอวํ ปวโตฺต ปน ชนปทวิตโกฺก นาม น โหติฯ
‘‘Amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso’’ti tuṭṭhamānasassa gehassitapemavasena uppannavitakko janapadavitakko. ‘‘Amhākaṃ janapade manussā saddhā pasannā khayaṃ gatā vayaṃ gatā’’ti evaṃ pavatto pana janapadavitakko nāma na hoti.
อมรตฺตาย วิตโกฺก, อมโร วา วิตโกฺกติ อมรวิตโกฺกฯ ตตฺถ อุกฺกุฎิกปฺปธานาทีหิ ทุเกฺข นิชิเณฺณ สมฺปราเย อตฺตา สุขี โหติฯ อมโรติ ทุกฺกรการิกํ กโรนฺตสฺส ตาย ทุกฺกรการิกาย ปฎิสํยุโตฺต วิตโกฺก อมรตฺตาย วิตโกฺก นามฯ ทิฎฺฐิคติโก ปน ‘‘สสฺสตํ วเทสี’’ติอาทีนิ ปุโฎฺฐ ‘‘เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’’ติ วิเกฺขปํ อาปชฺชติ, ตสฺส โส ทิฎฺฐิคตปฎิสํยุโตฺต วิตโกฺก, ยถา อมโร นาม มโจฺฉ อุทเก คเหตฺวา มาเรตุํ น สกฺกา, อิโต จิโต จ ธาวติ คาหํ น คจฺฉติ, เอวเมว เอกสฺมิํ ปเกฺข อสณฺฐหนโต น มรตีติ อมโร นาม โหติ, ตํ ทุวิธมฺปิ เอกโต กตฺวา ‘‘อมรวิตโกฺก’’ติ วุตฺตํฯ
Amarattāya vitakko, amaro vā vitakkoti amaravitakko. Tattha ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijiṇṇe samparāye attā sukhī hoti. Amaroti dukkarakārikaṃ karontassa tāya dukkarakārikāya paṭisaṃyutto vitakko amarattāya vitakko nāma. Diṭṭhigatiko pana ‘‘sassataṃ vadesī’’tiādīni puṭṭho ‘‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’’ti vikkhepaṃ āpajjati, tassa so diṭṭhigatapaṭisaṃyutto vitakko, yathā amaro nāma maccho udake gahetvā māretuṃ na sakkā, ito cito ca dhāvati gāhaṃ na gacchati, evameva ekasmiṃ pakkhe asaṇṭhahanato na maratīti amaro nāma hoti, taṃ duvidhampi ekato katvā ‘‘amaravitakko’’ti vuttaṃ.
ปรานุทฺทยตาปฎิสญฺญุโตฺตติ อนุทฺทยตาปฎิรูปเกน เคหสฺสิตเปเมน ปฎิสํยุโตฺตฯ อุปฎฺฐาเกสุ นนฺทเกสุ โสจเนฺตสุ จ เตหิ สทฺธิํ ทิคุณํ นนฺทติ ทิคุณํ โสจติ, เตสุ สุขิเตสุ ทิคุณํ สุขิโต โหติ, ทุกฺขิเตสุ ทิคุณํ ทุกฺขิโต โหติฯ อุปฺปเนฺนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา โวโยคํ อาปชฺชติฯ ตานิ ตานิ กิจฺจานิ สาเธโนฺต ปญฺญตฺติํ วีติกฺกมติ, สเลฺลขํ โกเปติฯ โย ตสฺมิํ สํสฎฺฐวิหาเร ตสฺมิํ วา โวโยคาปชฺชเน เคหสฺสิโต วิตโกฺก, อยํ ปรานุทฺทยตาปฎิสญฺญุโตฺต วิตโกฺก นามฯ
Parānuddayatāpaṭisaññuttoti anuddayatāpaṭirūpakena gehassitapemena paṭisaṃyutto. Upaṭṭhākesu nandakesu socantesu ca tehi saddhiṃ diguṇaṃ nandati diguṇaṃ socati, tesu sukhitesu diguṇaṃ sukhito hoti, dukkhitesu diguṇaṃ dukkhito hoti. Uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā voyogaṃ āpajjati. Tāni tāni kiccāni sādhento paññattiṃ vītikkamati, sallekhaṃ kopeti. Yo tasmiṃ saṃsaṭṭhavihāre tasmiṃ vā voyogāpajjane gehassito vitakko, ayaṃ parānuddayatāpaṭisaññutto vitakko nāma.
ลาภสกฺการสิโลกปฎิสญฺญุโตฺตติ จีวราทิลาเภน เจว สกฺกาเรน จ กิตฺติสเทฺทน จ สทฺธิํ อารมฺมณกรณวเสน ปฎิสญฺญุโตฺตฯ อนวญฺญตฺติปฎิสญฺญุโตฺตติ ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุํ, น โสเธตฺวา วิโสเธตฺวา กเถยฺยุ’’นฺติ เอวํ อนวญฺญาตภาวปตฺถนาย สทฺธิํ อุปฺปชฺชนกวิตโกฺก ฯ โส ตสฺมิํ ‘‘มา มํ ปเร อวชานิํสู’’ติ อุปฺปเนฺน วิตเกฺก ปญฺจกามคุณสงฺขาตเคหนิสฺสิโต หุตฺวา อุปฺปนฺนวิตโกฺก อนวญฺญตฺติปฎิสญฺญุโตฺต วิตโกฺกฯ
Lābhasakkārasilokapaṭisaññuttoti cīvarādilābhena ceva sakkārena ca kittisaddena ca saddhiṃ ārammaṇakaraṇavasena paṭisaññutto. Anavaññattipaṭisaññuttoti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na sodhetvā visodhetvā katheyyu’’nti evaṃ anavaññātabhāvapatthanāya saddhiṃ uppajjanakavitakko . So tasmiṃ ‘‘mā maṃ pare avajāniṃsū’’ti uppanne vitakke pañcakāmaguṇasaṅkhātagehanissito hutvā uppannavitakko anavaññattipaṭisaññutto vitakko.
ตตฺร ตตฺร สชฺชตีติ เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ ลคฺคติฯ ตตฺร ตตฺร คณฺหาตีติ วุตฺตปฺปการํ อารมฺมณํ ปวิสติฯ พชฺฌตีติ เตหิ เตหิ อารมฺมเณหิ สทฺธิํ พชฺฌติ เอกีภวติฯ อนยพฺยสนนฺติ ตตฺถ ตตฺถ อวฑฺฒิํ วินาสํฯ อาปชฺชตีติ ปาปุณาติฯ
Tatra tatra sajjatīti tesu tesu ārammaṇesu laggati. Tatra tatra gaṇhātīti vuttappakāraṃ ārammaṇaṃ pavisati. Bajjhatīti tehi tehi ārammaṇehi saddhiṃ bajjhati ekībhavati. Anayabyasananti tattha tattha avaḍḍhiṃ vināsaṃ. Āpajjatīti pāpuṇāti.
อามิสจกฺขุกสฺสาติ จีวราทิอามิสโลลสฺสฯ โลกธมฺมครุกสฺสาติ โลกุตฺตรธมฺมํ มุญฺจิตฺวา รูปาทิโลกธมฺมเมว ครุํ กตฺวา จรนฺตสฺสฯ อาลปนาติ วิหารํ อาคตมนุเสฺส ทิสฺวา ‘‘กิมตฺถาย โภโนฺต อาคตา, กิํ ภิกฺขู นิมเนฺตตุํ, ยทิ เอวํ คจฺฉถ, อหํ ปจฺฉโต ภิกฺขู คเหตฺวา อาคจฺฉามี’’ติ เอวํ อาทิโตว ลปนาฯ อถ วา อตฺตานํ อุปเนตฺวา ‘‘อหํ ติโสฺส, มยิ ราชา ปสโนฺน, มยิ อสุโก จ อสุโก จ ราชมหามโตฺต ปสโนฺน’’ติ เอวํ อตฺตุปนายิกา ลปนาติ อาลปนาฯ ลปนาติ ปุฎฺฐสฺส สโต วุตฺตปฺปการเมว ลปนํฯ
Āmisacakkhukassāti cīvarādiāmisalolassa. Lokadhammagarukassāti lokuttaradhammaṃ muñcitvā rūpādilokadhammameva garuṃ katvā carantassa. Ālapanāti vihāraṃ āgatamanusse disvā ‘‘kimatthāya bhonto āgatā, kiṃ bhikkhū nimantetuṃ, yadi evaṃ gacchatha, ahaṃ pacchato bhikkhū gahetvā āgacchāmī’’ti evaṃ āditova lapanā. Atha vā attānaṃ upanetvā ‘‘ahaṃ tisso, mayi rājā pasanno, mayi asuko ca asuko ca rājamahāmatto pasanno’’ti evaṃ attupanāyikā lapanāti ālapanā. Lapanāti puṭṭhassa sato vuttappakārameva lapanaṃ.
สลฺลปนาติ คหปติกานํ อุกฺกณฺฐเน ภีตสฺส โอกาสํ ทตฺวา สุฎฺฐุ ลปนาฯ อุลฺลปนาติ ‘‘มหากุฎุมฺพิโก มหานาวิโก มหาทานปตี’’ติ เอวํ อุทฺธํ กตฺวา ลปนาฯ สมุลฺลปนาติ สพฺพโต ภาเคน อุทฺธํ กตฺวา ลปนาฯ อุนฺนหนาติ ‘‘อุปาสกา ปุเพฺพ อีทิเส กาเล นวทานํ เทถ, อิทานิ กิํ น เทถา’’ติ เอวํ ยาว ‘‘ทสฺสาม ภเนฺต, โอกาสํ น ลภามา’’ติอาทีนิ วทนฺติ, ตาว อุทฺธํ อุทฺธํ นหนา, เวฐนาติ วุตฺตํ โหติฯ อถ วา อุจฺฉุหตฺถํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาภตํ อุปาสกา’’ติ ปุจฺฉติฯ อุจฺฉุเขตฺตโต ภเนฺตติฯ กิํ ตตฺถ อุจฺฉุ มธุรนฺติฯ ขาทิตฺวา ภเนฺต ชานิตพฺพนฺติฯ น อุปาสกา ‘‘ภิกฺขุสฺส อุจฺฉุํ เทถา’’ติ วตฺตุํ วฎฺฎตีติ ยา เอวรูปา นิเพฺพเฐนฺตสฺสปิ นิเวฐนกกถา, สา อุนฺนหนาฯ สพฺพโต ภาเคน ปุนปฺปุนํ อุนฺนหนา สมุนฺนหนาฯ อุกฺกาจนาติ ‘‘เอตํ กุลํ มํเยว ชานาติ, สเจ เอตฺถ เทยฺยธโมฺม อุปฺปชฺชติ, มยฺหํเยว เทตี’’ติ เอวํ อุกฺขิปิตฺวา กาจนา อุกฺกาจนา, อุทฺทีปนาติ วุตฺตํ โหติฯ สพฺพโต ภาเคน ปน ปุนปฺปุนํ อุกฺกาจนา สมุกฺกาจนาฯ อนุปฺปิยภาณิตาติ ปจฺจยวเสน ปุนปฺปุนํ ปิยวจนภณนาฯ สณฺหวาจตาติ มุทุวจนตาฯ สขิลวาจตาติ มนฺทปมาณยุตฺตวจนตา สิถิลวจนตา วาฯ สิถิลวาจตาติ อลฺลียวจนตาฯ อผรุสวาจตาติ มธุรวจนตาฯ
Sallapanāti gahapatikānaṃ ukkaṇṭhane bhītassa okāsaṃ datvā suṭṭhu lapanā. Ullapanāti ‘‘mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī’’ti evaṃ uddhaṃ katvā lapanā. Samullapanāti sabbato bhāgena uddhaṃ katvā lapanā. Unnahanāti ‘‘upāsakā pubbe īdise kāle navadānaṃ detha, idāni kiṃ na dethā’’ti evaṃ yāva ‘‘dassāma bhante, okāsaṃ na labhāmā’’tiādīni vadanti, tāva uddhaṃ uddhaṃ nahanā, veṭhanāti vuttaṃ hoti. Atha vā ucchuhatthaṃ disvā ‘‘kuto ābhataṃ upāsakā’’ti pucchati. Ucchukhettato bhanteti. Kiṃ tattha ucchu madhuranti. Khāditvā bhante jānitabbanti. Na upāsakā ‘‘bhikkhussa ucchuṃ dethā’’ti vattuṃ vaṭṭatīti yā evarūpā nibbeṭhentassapi niveṭhanakakathā, sā unnahanā. Sabbato bhāgena punappunaṃ unnahanā samunnahanā. Ukkācanāti ‘‘etaṃ kulaṃ maṃyeva jānāti, sace ettha deyyadhammo uppajjati, mayhaṃyeva detī’’ti evaṃ ukkhipitvā kācanā ukkācanā, uddīpanāti vuttaṃ hoti. Sabbato bhāgena pana punappunaṃ ukkācanā samukkācanā. Anuppiyabhāṇitāti paccayavasena punappunaṃ piyavacanabhaṇanā. Saṇhavācatāti muduvacanatā. Sakhilavācatāti mandapamāṇayuttavacanatā sithilavacanatā vā. Sithilavācatāti allīyavacanatā. Apharusavācatāti madhuravacanatā.
ปุราณํ มาตาเปตฺติกนฺติ ปุเร อุปฺปนฺนํ มาตาปิตูนํ สนฺตกํฯ อนฺตรหิตนฺติ ปฎิจฺฉนฺนํ ติโรภูตํ ฯ ญายามีติ ปากโฎ โหมิฯ อสุกสฺส กุลูปโกติ อสุกสฺส อมจฺจสฺส กุลปยิรุปาสโกฯ อสุกายาติ อสุกาย อุปาสิกายฯ มํ อุชฺฌิตฺวาติ มํ วิสฺสชฺชิตฺวาฯ
Purāṇaṃ mātāpettikanti pure uppannaṃ mātāpitūnaṃ santakaṃ. Antarahitanti paṭicchannaṃ tirobhūtaṃ . Ñāyāmīti pākaṭo homi. Asukassa kulūpakoti asukassa amaccassa kulapayirupāsako. Asukāyāti asukāya upāsikāya. Maṃ ujjhitvāti maṃ vissajjitvā.
๑๖๕. ปยุตฺตนฺติ จีวราทีหิ สมฺปยุตฺตํ, ตทตฺถํ วา ปโยชิตํฯ อิมิสฺสา คาถาย นิเทฺทโส สโพฺพ เหฎฺฐา วุตฺตนโยวฯ
165.Payuttanti cīvarādīhi sampayuttaṃ, tadatthaṃ vā payojitaṃ. Imissā gāthāya niddeso sabbo heṭṭhā vuttanayova.
๑๖๖. โมสวเชฺช น นิเยฺยถาติ มุสาวาเท น นิเยฺยถฯชีวิเตนาติ ชีวิกายฯ
166. Mosavajje na niyyethāti musāvāde na niyyetha.Jīvitenāti jīvikāya.
สโฐติ อสนฺตคุณทีปนโต น สมฺมา ภาสิตาฯ สพฺพโต ภาเคน สโฐ ปริสโฐฯ ยํ ตตฺถาติ ยํ ตสฺมิํ ปุคฺคเลฯ สฐนฺติ อสนฺตคุณทีปนํ เกราฎิยํฯ สฐตาติ สฐากาโรฯ สาเฐยฺยนฺติ สฐภาโวฯ กกฺกรตาติ ปทุมนาฬสฺส วิย อปรามสนกฺขโม ผรุสภาโวฯ กกฺกริยนฺติปิ ตเสฺสว เววจนํฯ ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติยนฺติ ปททฺวเยน นิขณิตฺวา ฐปิตํ วิย ทฬฺหเกราฎิยํ วุตฺตํฯ เกจิ ปน ‘‘กกฺกรตาติ สมฺภาวยิตฺวา วจนํฯ กกฺกริยนฺติ สมฺภาวยิตฺวา วจนภาโวฯ ปริกฺขตฺตตาติ อลงฺกรณากาโรฯ ปาริกฺขตฺติยนฺติ อลงฺกรณภาโว’’ติ อตฺถํ วณฺณยนฺติฯ อิทํ วุจฺจตีติ อิทํ อตฺตโน อวิชฺชมานคุณปฺปกาสนลกฺขณํ สาเฐยฺยํ นาม วุจฺจติฯ เยน สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส กุจฺฉิํ วา ปิฎฺฐิํ วา ชานิตุํ น สกฺกาฯ
Saṭhoti asantaguṇadīpanato na sammā bhāsitā. Sabbato bhāgena saṭho parisaṭho. Yaṃ tatthāti yaṃ tasmiṃ puggale. Saṭhanti asantaguṇadīpanaṃ kerāṭiyaṃ. Saṭhatāti saṭhākāro. Sāṭheyyanti saṭhabhāvo. Kakkaratāti padumanāḷassa viya aparāmasanakkhamo pharusabhāvo. Kakkariyantipi tasseva vevacanaṃ. Parikkhattatā pārikkhattiyanti padadvayena nikhaṇitvā ṭhapitaṃ viya daḷhakerāṭiyaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘kakkaratāti sambhāvayitvā vacanaṃ. Kakkariyanti sambhāvayitvā vacanabhāvo. Parikkhattatāti alaṅkaraṇākāro. Pārikkhattiyanti alaṅkaraṇabhāvo’’ti atthaṃ vaṇṇayanti. Idaṃ vuccatīti idaṃ attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ nāma vuccati. Yena samannāgatassa puggalassa kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā.
‘‘วาเมน สูกโร โหติ, ทกฺขิเณน อชามิโค;
‘‘Vāmena sūkaro hoti, dakkhiṇena ajāmigo;
สเรน เนลโก โหติ, วิสาเณน ชรคฺคโว’’ติฯ (ที. นิ. อฎฺฐ. ๒.๒๙๖; วิภ. อฎฺฐ. ๘๙๔) –
Sarena nelako hoti, visāṇena jaraggavo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.296; vibha. aṭṭha. 894) –
เอวํ วุตฺตยกฺขสูกรสทิโส โหติฯ อติมญฺญตีติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญติฯ
Evaṃ vuttayakkhasūkarasadiso hoti. Atimaññatīti atikkamitvā maññati.
กิํ ปนายํ พหุลาชีโวติ อยํ ปน ปุคฺคโล โก นาม พหุลาชีวโกฯ สพฺพํ สํภเกฺขตีติ ลทฺธํ สพฺพํ ขาทติฯ อปฺปปุโญฺญติ มนฺทปุโญฺญฯ อเปฺปสโกฺขติ ปริวารวิรหิโตฯ ปญฺญาสมฺปโนฺนติ สมฺปนฺนปโญฺญ ปริปุณฺณปโญฺญฯ ปญฺหํ วิสฺสเชฺชตีติ ปญฺหํ กเถติ พฺยากโรติฯ
Kiṃ panāyaṃ bahulājīvoti ayaṃ pana puggalo ko nāma bahulājīvako. Sabbaṃ saṃbhakkhetīti laddhaṃ sabbaṃ khādati. Appapuññoti mandapuñño. Appesakkhoti parivāravirahito. Paññāsampannoti sampannapañño paripuṇṇapañño. Pañhaṃ vissajjetīti pañhaṃ katheti byākaroti.
๑๖๗. สุตฺวา รุสิโต พหุํ วาจํ, สมณานํ วา ปุถุชนานนฺติ รุสิโต ฆฎฺฎิโต ปเรหิ เตสํ สมณานํ วา ขตฺติยาทิเภทานํ วา อเญฺญสํ ปุถุชนานํ พหุมฺปิ อนิฎฺฐํ วาจํ สุตฺวาฯ น ปฎิวชฺชาติ น ปฎิวเทยฺยฯ กิํ การณา? น หิ สโนฺต ปฎิเสนิํ กโรนฺติฯ
167.Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānanti rusito ghaṭṭito parehi tesaṃ samaṇānaṃ vā khattiyādibhedānaṃ vā aññesaṃ puthujanānaṃ bahumpi aniṭṭhaṃ vācaṃ sutvā. Na paṭivajjāti na paṭivadeyya. Kiṃ kāraṇā? Na hi santo paṭiseniṃ karonti.
กกฺขเฬนาติ ทารุเณนฯ สโนฺตติ นิพฺพุตกิเลสาฯ ปฎิเสนินฺติ ปฎิสตฺตุํฯ ปฎิมลฺลนฺติ ปฎิโยธํฯ ปฎิกณฺฎกนฺติ ปฎิเวริํฯ ปฎิปกฺขนฺติ กิเลสปฎิปกฺขํ, กิเลสวเสน สงฺคํ น กโรนฺตีติ อโตฺถฯ
Kakkhaḷenāti dāruṇena. Santoti nibbutakilesā. Paṭiseninti paṭisattuṃ. Paṭimallanti paṭiyodhaṃ. Paṭikaṇṭakanti paṭiveriṃ. Paṭipakkhanti kilesapaṭipakkhaṃ, kilesavasena saṅgaṃ na karontīti attho.
๑๖๘. เอตญฺจ ธมฺมมญฺญายาติ สพฺพเมตํ ยถาวุตฺตํ ธมฺมํ ญตฺวาฯ วิจินนฺติ วิจินโนฺตฯ สนฺตีติ นิพฺพุติํ ญตฺวาติ นิพฺพุติํ ราคาทีนํ สนฺตีติ ญตฺวาฯ
168.Etañca dhammamaññāyāti sabbametaṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ ñatvā. Vicinanti vicinanto. Santīti nibbutiṃ ñatvāti nibbutiṃ rāgādīnaṃ santīti ñatvā.
สมญฺจาติ กายสุจริตาทิํฯ วิสมญฺจาติ กายทุจฺจริตาทิํฯ ปถญฺจาติ ทสกุสลกมฺมปถํฯ วิปถญฺจาติ ทสอกุสลกมฺมปถํฯ สาวชฺชญฺจาติ อกุสลญฺจฯ อนวชฺชญฺจาติ กุสลญฺจฯ หีนปณีตกณฺหสุกฺกวิญฺญูครหิตวิญฺญูปสตฺถนฺติ อิทมฺปิ กุสลากุสลเมวฯ ตตฺถ กายสุจริตาทิ สมกรณโต สมํฯ กายทุจฺจริตาทิ วิสมกรณโต วิสมํฯ ทสกุสลกมฺมปถา สุคติคมนปถตฺตา ปถํฯ ทสอกุสลกมฺมปถา สุคติคมนปฎิปกฺขตฺตา อปายคมนปถตฺตา วิปถํฯ อกุสลํ สโทสตฺตา สาวชฺชํฯ กุสลํ นิโทฺทสตฺตา อนวชฺชํฯ ตถา โมเหน วา โทสโมเหน วา โลภโมเหน วา สมฺปยุตฺตตฺตา หีนํ ฯ อโลภอโทสอโมหสมฺปยุตฺตตฺตา ปณีตํฯ กณฺหวิปากตฺตา กณฺหํฯ สุกฺกวิปากตฺตา สุกฺกํฯ พุทฺธาทีหิ วิญฺญูหิ ครหิตตฺตา วิญฺญูครหิตํฯ เตหิ เอว โถมิตตฺตา วิญฺญูปสตฺถนฺติ ญาตพฺพํฯ
Samañcāti kāyasucaritādiṃ. Visamañcāti kāyaduccaritādiṃ. Pathañcāti dasakusalakammapathaṃ. Vipathañcāti dasaakusalakammapathaṃ. Sāvajjañcāti akusalañca. Anavajjañcāti kusalañca. Hīnapaṇītakaṇhasukkaviññūgarahitaviññūpasatthanti idampi kusalākusalameva. Tattha kāyasucaritādi samakaraṇato samaṃ. Kāyaduccaritādi visamakaraṇato visamaṃ. Dasakusalakammapathā sugatigamanapathattā pathaṃ. Dasaakusalakammapathā sugatigamanapaṭipakkhattā apāyagamanapathattā vipathaṃ. Akusalaṃ sadosattā sāvajjaṃ. Kusalaṃ niddosattā anavajjaṃ. Tathā mohena vā dosamohena vā lobhamohena vā sampayuttattā hīnaṃ. Alobhaadosaamohasampayuttattā paṇītaṃ. Kaṇhavipākattā kaṇhaṃ. Sukkavipākattā sukkaṃ. Buddhādīhi viññūhi garahitattā viññūgarahitaṃ. Tehi eva thomitattā viññūpasatthanti ñātabbaṃ.
๑๖๙. กิํ การณา นปฺปมเชฺชยฺย อิติ เจ – อภิภู หิ โสติ คาถาฯ ตตฺถ อภิภูติ รูปาทีนํ อภิภวิตาฯ อนภิภูโตติ เตหิ อนภิภูโตฯ สกฺขิธมฺมมนีติหมทฺทสีติ ปจฺจกฺขเมว อนีติหํ ธมฺมํ อทฺทกฺขิฯ สทา นมสฺส’มนุสิเกฺขติ สทา นมสฺสโนฺต ติโสฺส สิกฺขาโย สิเกฺขยฺยฯ
169. Kiṃ kāraṇā nappamajjeyya iti ce – abhibhū hi soti gāthā. Tattha abhibhūti rūpādīnaṃ abhibhavitā. Anabhibhūtoti tehi anabhibhūto. Sakkhidhammamanītihamaddasīti paccakkhameva anītihaṃ dhammaṃ addakkhi. Sadā namassa’manusikkheti sadā namassanto tisso sikkhāyo sikkheyya.
เกหิจิ กิเลเสหีติ เกหิจิ ราคาทิอุปตาปกเรหิ กิเลเสหิฯ อภิโภสิ เนติ เต กิเลเส อภิภวิฯ เสสํ สพฺพตฺถ ปากฎเมวฯ
Kehici kilesehīti kehici rāgādiupatāpakarehi kilesehi. Abhibhosi neti te kilese abhibhavi. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
เกวลํ ปน เอตฺถ ‘‘จกฺขูหิ เนว โลโล’’ติอาทีหิ อินฺทฺริยสํวโร, ‘‘อนฺนานมโถ ปานาน’’นฺติอาทีหิ สนฺนิธิปฎิเกฺขปมุเขน ปจฺจยปฎิเสวนสีลํ, เมถุนโมสวชฺชเปสุณิยาทีหิ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ , ‘‘อาถพฺพณํ สุปินํ ลกฺขณ’’นฺติอาทีหิ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ, ‘‘ฌายี น ปาทโลลสฺสา’’ติ อิมินา สมาธิ, ‘‘วิจินํ ภิกฺขู’’ติ อิมินา ปญฺญา, ‘‘สทา สโต สิเกฺข’’ติ อิมินา ปุน สเงฺขปโต ติโสฺสปิ สิกฺขา, ‘‘อถ อาสเนสุ สยเนสุ, อปฺปสเทฺทสุ ภิกฺขุ วิหเรยฺย, นิทฺทํ น พหุลีกเรยฺยา’’ติอาทีหิ สีลสมาธิปญฺญานํ อุปการานุปการสงฺคณฺหนวิโนทนานิ วุตฺตานีติฯ เอวํ ภควา นิมฺมิตสฺส ปริปุณฺณปฎิปทํ วตฺวา อรหตฺตนิกูเฎน เทสนํ นิฎฺฐาเปสิ, เทสนาปริโยสาเน ปุราเภทสุเตฺต (มหานิ. ๘๓ อาทโย) วุตฺตสทิโสเยวาภิสมโย อโหสีติฯ
Kevalaṃ pana ettha ‘‘cakkhūhi neva lolo’’tiādīhi indriyasaṃvaro, ‘‘annānamatho pānāna’’ntiādīhi sannidhipaṭikkhepamukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ, methunamosavajjapesuṇiyādīhi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ , ‘‘āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇa’’ntiādīhi ājīvapārisuddhisīlaṃ, ‘‘jhāyī na pādalolassā’’ti iminā samādhi, ‘‘vicinaṃ bhikkhū’’ti iminā paññā, ‘‘sadā sato sikkhe’’ti iminā puna saṅkhepato tissopi sikkhā, ‘‘atha āsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya, niddaṃ na bahulīkareyyā’’tiādīhi sīlasamādhipaññānaṃ upakārānupakārasaṅgaṇhanavinodanāni vuttānīti. Evaṃ bhagavā nimmitassa paripuṇṇapaṭipadaṃ vatvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte (mahāni. 83 ādayo) vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย มหานิเทฺทสฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
ตุวฎกสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Tuvaṭakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / มหานิเทฺทสปาฬิ • Mahāniddesapāḷi / ๑๔. ตุวฎฺฎกสุตฺตนิเทฺทโส • 14. Tuvaṭṭakasuttaniddeso
